Muntakhab-ut-Tawarikh, Jild III
Read Muntakhab-ut-Tawarikh, Jild III by Abd al-Qadir Badauni, a public-domain Persian edition published in not stated in source metadata, sourced from the cited historical archive.
By Abd al-Qadir Badauni
7 ۱ مه ِ
۳
2
2
کت بنج سا ض
ون «.عال “راز تعفیقات کامییوتری علوم اسلامی
7 ایض یل
۱۳۷۹
سلسله انتشارات انجمن آثار و مفاشر فرهنگی شمار: ۲۱۶
[50۲ 9۵4-6218-55-8
پر سشنویسی بر آساسن اتطاعات فیپا . ۱شاعر ان دی افارسی انار - سر گذشتنامه ,
۲عارفان – شلد , ۳بجشد <- تاریط تت سر کذفتتا مد , سروس احمدعلي: مصخح . ,شا ین توقییق: ۱۳۱۷ - 0 + نی ج.انجمن آثار و بفاشر لر ی .لو ان.. ۱ شا با شتا بفا نه‌ملسیا پر ان یل اراس فد
ررض یل منتخب التواریخ تألیف: عبدالقادر بن ملوک شاء بداژنی به تصحیم: مولوی احمد علی صاحب با مقدمه و اضافات: توفیق ه. سبحانی امور فنی چاپ: محمٌدرئوف مرادی چاپ اول؛ ۱۳۷۹ ۲ شمارکان ۰ ۱۵۰ نسخه چاپ و صحافی: چاپ فرشیو» حق چاپ برای انجمن آثار و مفاخر فرهنگی محفوظ است تپران - خیابان ولی عصر - پل امیر بهادر خیابان سرگرد بشیری (بوعلی) شماره ۱۰۰ تلفن ۰۵۳۷۴۵۳۱-۳ دورئویس ۵۳۷۴۵۳۰
شابی: ۹۴۲۴۲۷۸ 964-6278-55-8 ۱58۲
پیشگفتار انجمن
به نام خداوند جان و خرد
یکی از کتابهای ارزشمند که در سدهة دهم هجری در هند تالیف شده تخس التواریخ است. در شید فازه این تاریخ آر من را تاریخ بداونی تا هبل هاثیلب) چرا که مرف آذ ملاً عبدالقادر بداژنی است. عبدالقادر بن ملوک شاه بن حامد بدانی متخلص به قادری در سال ٩۳۷ م. در پداژن -که زادگاه نظامالدین اولیا هم هست -به دنیا آمده است. از محضر دانشمندانی چون شیخ حاتم ستبهلی» سیٌد محمد مکُی, شیخ سمدالله نحوی قاضی ابوالمعالی و شیخ مبارک ناگوری -پدر ابوالفضل و فیاض فیضی - بهره‌هند شده است. در فقد تاريخ حل یت تسیر منطق نجوم موسیتی و شعر شهرتی به دست آورده در زبان سنسکریت هم مهارتی یافته است. عبدالقادر یکی از رجال دانش در دورة جلال‌الدین اکبر پادشاه تیموری هند ۹۶۳۱ ۱۰۱۴ ۳ او را در سال ۱ ه. به دربار اکیر معرفی گر ده‌اند و بر اثر نبوغ و وسعت معلومات در سلی ندیمان اکبر درآمده و با علمای دربار اکبر آشنایی و انس پیداکرده است. مدّتی مأمور شده است که تاریخ الفی را به پایان برساند, ترجمه بعضی کتابهای سنسکریت هم به او واگذار شده است که به فارسی درآورد . در حدیت کتابی به نام تجات الرشید فراهم آورده اسیتا + فراهم ساخته و آثار دیگری هم ترجمه يا تألیف کرده است.
چط
سس منتخب التواریخ
اما بی تردید معروف‌ترین اثر او منتخب التواریخ است. عبدالشادر تمام دور حیات ۵۷ ساله خود را در دوران سلطنت اعبر به پایان رسانده است. چون مردی متدین و متعصب و صریح الَهجه و شجاع بوده. آنچه را که مغایر با چارچوب معتقدات خود یافته با قلمی شیوا به باد حمله و اتقاد گرفته است.
منتخب‌التواریخ با حمد خداء نعت رسول (ص) و منقبت خلفای راشدین آغاز شده مطالبی ذر فواید علم تاریخ و انگیزه و روش کار خود آورده است. تاریخ را از دور غزنویان آغاز کرده است و پادشاهان هند را در ه طبقة تاریخی مورد بررسی قرار داده است.
قسمت اعظم کتاب وی از طبقات اکیری تاریخ مبارکشاهی: نظام‌التواریخ و لب التواریخ است که ملاعبدالقادر در لا به لای مطالب نکته‌هایی هم از خود بر آن افزوده است. البثه در دور؛ٌ تیموریان و اکبر‌به اطلاعات و مشاهدات خود متکی پوده است و این بخش کتاب ارزشمندترین بخشل منتخب‌التواریخ است و جونا موّلّف آن یکی از ندیمان و نزدیکان جلال‌الذ ین اکبز بوده و از اخبار و اسرار درونی دربار آگاهی داشته است؛ محتوای کتات او ارچ دیگری پافته است.
عبدالقادر نثری ساده و روشن دارد و اگرچه در تألیف کتاب به آرایه‌های لفظی و معنوی هم نظر دارد. گرفتار تعقید و مغلق‌نویسی نشده است. عبدالقادر مردی کنجکاو و موژخی باانصاف است و برخلاف دیگر مووخان درباری لح متملقانه ندارد و نان قرض نداده است و حق را ولو علیه خودش هم که باشد گفته است.
از منتخب‌التواریخ هم گزیده‌ای استخراج کرده‌اند و هم به زبانهای دیگر مخصوصاً به انگلیسی و اردو برگردانده‌اند. اصل کتاب به زبان فارسی است. متن آن در سه حلد میان سالهای ۴ -۱۸۶۹ م. به تصحیح مولوی احمدعلی صاحب و اهتمام کبیرالدین احمد در کلکته به چاپ رسیده است.
جلد سوم کتاب از نظر تذکر؛ُ علما و شاعران در تاریخ زان فارسی در هند کتابی مختنم است. عبدالقادر بداونی در اين کار به شیو؛ موزشخان پپش از خود عمل کرده است؛ با این فرق که او به گفتهٌ خودش دبه هر حال به ذک کرام بَرّرهه پرداخته است نه «فسته فخره!.
زبان طنز عبد القادر واقعاً بدیم است. در دیباچه کوتاهی که بر مجلّد سوم نوشته
پیشگنتار انجمن ششست
است» می‌گوید: «مشایخی که عهد اکبرشاهی به وجود شریف ایشان آراسته بود. در این ولااکثری عنقاصفت در قافب قرب حضرت کبریا متواری شده. گویا همه بر یک عهد و یک میثاق رخت زندگی از این نشیمن وحشت و غرور بربسته در دار بهجت و سرور منزل گرفته‌اند و از آن قافله سلسله‌جنبانی نماند …» (صی ۴).
فراخازاین تجله دربار؟ من وهخگ تن ازمعایخ وشعت وله تن از نضلایی که حون ملازم آنان بوده و از انان تلم کرده, و پانزده 7 تن از حکیمان (اطنَا) معروف آن عهد به اختصار سخن گفته است. سپس به همان اختصار از شصت و سه تن از شاعران روزگار خود بحث کرده است,
عبدالقادر در زندگینامة شاعران که گاهی هم کوتاه است. با اشار؛ُ بسیار کوتاه‌تر نظر انتفادی خود را عم با مهارت گنجانده است. دربار؛ میرزاده علیخان می‌تویسد:
«ولد محترم بیگ است که از امرای مشهور جنت آشیانی بود به احلاق پسندیده موصوف بود و طبعی مایل به نظم دانتوگاه گاه شعری می‌گفت …» (ص ۳۲۶)
دربار؛ (نوعی» نوشته است:
«خود را از نبایر حضرت حاعجین .مخمّد. حبوشانی, قدس الله سره آلعزیز - می‌گیرد» امّا عملش تکذیب آن دعوی می‌نماید و …» (ص ۳۶۱)
بداژنی به آن دلیل که ابوالفضل و برادرش شیخ فیضی ملک‌الشعرای اکبر» آیین من‌درآوردی اکبر را پذیرفته بودند» به آن دو برادر نظری مساعد نداشت. در ژندکيتامةٌ میتی کی ملک‌الشعرا شیخ فیضی آورده که مفصل ترین یا یکی از مفصل‌ترین زندگینامه هاست -هرچند ابتدا فیضی را می‌ستاید و می‌گوبد: «در فنون جزئیّه از شعر و معمّا و عروض و فافیه و تاریخ و لغعت و طٍ و انشا عدیل در روزگار نداشت …» (ص ۲۹۹) اما بلافاصله می‌افزاید: «در وادی عناد و عداوت با اهل اسلام و طعن در اصل اصول دین و امانت و مذمّت صحابهةٌ کرام و تابعین و سلف و خلف متفلّمین و متآنرین و مشایخ و اموات و احبا و بی‌ادبی و بی‌تحاشی نسبت به هم علما و صلحا و فضلا و سرا و جهرا و ليلاً و نهار همه بهود و نصاری و هنود و مجوس بر او هزار شرف داشتند چه جای نزاریّه و صباحیّه …» (صص ۹ . « ۳۰).
می‌گوید: «و سات جهل سال درست شعرگفت. اما همه نادرست؛
اه منتخب التواریخ
استخوان‌بندی او خوب. اما بی‌مغزه مصالح شعراو سراپا بی‌مزه, سلیقَهُ او در وادی شطحیّات و فخریّات و کفریّات معروف. اما از ذوق عشق حقیقت و معرفت و چاشنی درد خالی و قبول خاطر نصیب اعدا. با آنکه دیوان و مثنوی او از بیست هزار بیت زیاده است؛ یک بیت او چون طبع افسرد: او شعله‌یی ندارد …» (ص ۳۰
بی‌تردید آنچه این کتاب را از بدو تألیف منظور نظر امل فضل و موژخان فرار داده است؛ چارچوبی است که مولف خود را در آن مسحصور کرده است. خود می‌گوید: «آفرین و نفرین من همه به دستوري شرع مبین و مدح و ذم به تقریب تعصب در دین است …» (ص ۳۹۱).
موزخانی که اندکی بعد از وی به تألیف کتابهای تاریخی پرداخته‌اند در آثار خود نامی از کتاب وی نیاورده‌اند» این کتاب ده سال بعد از درگذشت اکبر انتشار یافته است و به سب لحن اعتراض امیزی که دربارء | کبر به کار برده بوده کتابش به دستور جهانگیر پسر اکبر توقیف شده است. اما نوشته‌اند که علی‌رغم منم دولت از انتشار این کتاب پرفروش ترین کتاب در پایتخت,هند پوده است.
منتخب التواریخ از تواریخ مستند و بی‌نظیر دور اسلامی هند است و عبدالقادر مورخحی امین است.
کتاب حاضر به استناد جاپ ۱۸۶۹-۱۸۶۴ میلادی در کلکته فراهم شده است. این چاپ عاری از خطاهای مطبعی و اغلاط دیگر نیست. در حروفچینی مجدّد سمی شده است که حتی‌الامکان غلطها اصلاح شود و در پایان کتاب معاني لغات عاصی که از زبان هندی در نثر فارسی راه يافته است؛ بیاید و ایات اسصادیث و اعلام کتاب استخراح گردد. امید است که اين گام اوّل منجر به هی نسخه‌های کهن و صحیح کتاب منتخب التواریخ و تصحیح و چاپ مجدد همه آن بینجامد.
اسشند‌ماه ۱۳۷۸
شیخ جلال‌الدین تهانیس رگا………………
شیخ محمّد غوث گوالیاری هه و کی هت وا ره اه جع ی ی 2
۵ عنتخب التواریخ
شیخ عبدالغفور اعظم‌پوری… ۳ میان وجیه‌الدین احمد آبادي هی اس ۳ میان عبدالله نیازی سر هندی … ۳۷ شیخ ابوالفتح گجراتی ۳۹9 شیخ ابواسحاق لاهوری… ۳۴ شیخ رکن‌الدین وف توا و موی و ای کی و ی ۳۵ میان مصطفی گجراتی ۰ ۳۵ شیخ اسحاق کاکو لاهوری .. ۳۶ شیخ سعدالله بنی اسرائیل ی را ات میان شیخ عبدالله بداژنی…… ۳۸ شیخ جلال‌الدین فتوحی… ۳۹۰ شیخ کپور مجذوب گوالیاری …. ۳۰ شیخ‌اله بخش گرمکتیسری … ۳۷ شیخ عارف حسیتی تس کی ی ی و ی ۳۲ میر سیّدعلاءالدین اودهی… ۳ شیخ حمزه لکنهوی… ۳۴ شیخ پیرگه…… ۳۳ شیخ محمد سین سگندری 1 شیخ عبدالواحد بلگرامی 0 و و ایک ان اه اهامای رن مولانا عبذالله سلطان بوری که سس ۳2| شیخ مبارک ناگوری… +۵ میرسیّدمحمد میرعدل امروهی … ۵۱ شیخ گدایی دهلری کنبو… ۵۲ میان جمالل خان مقتی دهلی هر ی قاضی جلال‌الدین ملثانی … ۳
بندرسات
قاضی طرایسی 1 قاضی یعقوب مانکیو رگ …………..
شیخ چاین لده شهتی ……….. شیخ عبدالغنی پداوّنی ……. شیخ بهلول دهلوی ……….
تا وا ار و و و و اه هه و و و وا و و و و و و دا ان دا زد و ها و و ها هه اهاط و و و
قاضی صدرالدین جلندری ثم اللاهورگ…………… میان الهداد لکتهوگی …………..
0 د و و و و وه و و یو هام
۱
وا و و و و او و و ام و و ۱ ۱ زا ها ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱
۱
۰
دواز ده
منتخب التوازیخ
مولانا اله داد سلطانبوری……..
مولازا عشمال ساهانة…………. سل شاه میر سامائه ………….
میرابوالخیث با رگ …………. میر کمال‌الدین حسین شیرازی … کنیع یرشح یازیرقوبر زبجن: مولانا اسماعیل عر لب ……….. تاضی مبارک گوپاموی……….. مولانا ویس گوالیاری ی
لا تس
قاضصی ورالله ششتری …
شیخ جلال واصل کالبی وال …..
صدر جهال پهانی …………….
اب با اه ۵ ۵ ۲ ۲ ۲ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۵ و و ۵
مند رجات
مولانا میرزا سمر قتد ی ………… قاضی ابوالمعالی ………….. مولانا هیر کالال …………..
مو انا سعید ث ر گستانی ….۰……… حافظ کومگی …………
مولانا الهداد لنگ رخانی…………… میر فتح‌الله شیرازی …………… فلا نفخ قیقر
هیر زا ملس آوژبگ…………… مولانا تورالدین محمد تر ال …………. مولاتا الهداد امروهه………….
حکیمان (اطبَا): ذکر حکمای عصر اکبرشاهی
عکیم سیف ا|لملک «ماوندی ……………..
چهارده منتخب التواریخ حکیم مظفر اردستانی ۱۱۶ حکیم فتح‌الله گیلانی 7 شیخ پینا ی ی ی ۱ شاعران: ذکر شعرای عصر اکبرشاهی غزالی مشهدی . ۱1۹ ناسم کاهی هو ی من 2 ۱۲ خواجه حسین مروی ۱۳۳۰ قاسم ارسلان ی و ی 11 آتشی فندهاری و 6 و و ۲۵ اشرف خان میرمنشی و راکوت ۶ ۱۱ آمیر قاضی اسیرگ………….. 1۳۷ هیر آمامی به منسچه مشهور … ۱۳۷ میر شریف امانی اصفهانی…….. ۱۳۸۰ قاضی احمد غقاری قزوبنی ی تارج زسسرگا یر ۱۳۹۰۰۰۰ هیر اشگی قمی……………. .۱۹۰ یولقلی انیسی ف ملاغنی امتی کج زا اروت یرو اک هس ی و مس ۱۲ ابثری بدخشی ۱۳۱۰ الفتی قلیج خان ۱۳۹۰ الغتی بزدی هه ی شخ راو وب و ها مور سک هی اس نم ۳ ۷۱۳ الفتی عراقی ۰1۳۳ بیرم خان خاتخانان ی ی و ۱۳ بیکسی غزنوی و باقی کولابی وا ی رف ۵ ۱۱ بیاضی ی ۱۳ ۱۳۵
متدرجات پانزده بقایی تم ۱۶ ملانورالدین محمد ترخان و و ی یک دوب ۱۲۷ تردی روده ی ت و سنی.۰…. ۱۳۹۰ تذروي ابهريی ی یت ۱ تشبیهی کاشی ی هه شوم ی و هت ۲ ۱۱ تقی‌الدین ششتری و کش تم ان ۱۱ ثانی خان هروری وس و کته ۱۲۱۲ ثنایی مشهدی 5 جدایی مت ۱۶ جذبی 1 جمیلی کالپی وال ۱۴۸۰ چشتی و ی ۱۰۱۲۲ جعفر ری قراس سار ی نب زوس رم هب2 :۱۳۹ یگ ری تب ریگ ۰..-…۰… ۱۵ حزنی رک و و دس تام[ ۱۵ حیاتی گیلانی ۱۵۲ حیایی ۱۵۳ و ۱0۳ خان اعظم 1 خنجر بیگ ی ماود ۱۲ خسروی .۱۳۷ هیر دور .۱۹۵۷ دانهی ی که و ققاش ی ۰ ۱۵۹ رفیعی… ۱۳۰
رهایی تاه انا سای موش و ۲ ۱ روغنی و روز و وه اه و تم ۲۳ 1۶ زین خان کوکه ع ی وی و ۱ ۱۶ سلطان سپلکی … ۰ ۱۶۳ سلطان ۱ سیر که و تک ی و و ۱ سیهری ی ره ی تس ۶ ۱۶ سیّافی ی ی ای سس 3 ۱9 سپهمی ۸ سا ی 2 ۱3 سپاهی…. ۱5۸ سرمدی اصفهانی ب ب نم 7 ساقی جزایری ۳ سیدی اه جات وک مه بیج جع عواد هار کات ای فقضی ار اه اب و ۱۹ شاه ابوالمعالی ۱۷۰ شیر شا امه هه وم عم ی موه ی وه ها کی ی ره ها تیک جع نج و سید نی مومس[ ۱۷ شعیبی اصفهانی ۸ شجاهی ۱۷۴۰ شمرری تربتی ع یموب طسوتم هم همق ها سوم بای 18 ملا صادق حلوایی سمرفتدی ی ود ی ات و و ۵ ۱۷ صبرحی ی صادقی ی تک ی ۱ صرفی ی هه رو و4۵ ی و موه هه و هه وم و ان رل صرفی سارجی ی ۱۳ صبوری همدائی ره 2 ۱
مت جات شاید ع صالح دیوانه کر ی ی ی طارمی 0و0 وم و ری و مه و و و ی وت ۱23 طریقی ساوجی اه ی ۱۳ طالب اصفهاتی . +۱۳۲ طالعی یزدی ی ۱۷ طقلی و ی ری وه ی وت یه ۲ 3 ظهوری. #۹۵ عالم کایلی ی میر عبدالحی مشهدی کی و ۱۳۲ عتابی ی ی یه ۱ عبیدی ۱۹۰ هشقی خان ها سای ی یچ ی ی علمی 8 رای ۱۹ میر عزیزالله يف ی ۱ میرزا عزیز کوکه و ۱9 عهدی شیرازی مه وا دی موه فاص هه هم فا عم ها اک عف وم عم امومع و 2۵۳0۲ ۴[ عتایت‌الله کالب ی ی ۱ عرفی شیرازی و و و ماس عفد ۱۳۵ غزنری ی ی ۱۳۱۲ غاری ه و /۱۲۰ غریتی حصاري ی غیرتی شیرازی ی ی وک ۱۲۹ فارقی شیراژ یا ………….. مه فهمی سم ثندی یت ۲ 2 فکری ی ی ۱ فنایی… ۱۰۳
فسونی یزدی یه ی ۶۲[ فیروزه کابلی ای و اوه تست نی ۲ 12 فهمی استرآبادی هیوهت 9 ۲ ۱۰ ملک‌الشعرا شیخ فیضی ی یج 2۵ 9 ۱۳۶ فارسی ود کی و و :۱ 7 قراری گیلانی ی ی ی مس که ۲ ۳ قوسی .. ۳۷۶ فیدی شیرازی ی ۷( قدری م9 اه توف ۲ ۲۱ فندی وه ره ی ۷ ۲ کامی هه رو اه یک دی ی ی 6 خی نی ۲۱۷ کلاهی وی و : کلامی ی و وس ۸۳ ۲ کامی قمی با ی ٩ و لقاپی استرآنادی ی لوایی و لعلی 1 لطفی منجم ی یت ۲۱۲ هیر مرتضی شریبفی شیرازی هه و ۸ ۲ محوی کین ی و او و تاو ۳ ۲۲ هیر مس رضوی مشهدی ی( موجی .. 2 ۳ میرزاده علی خان ی هم تشه ۱۲۱۱ معزی هروی ی 2 ۲۰ ۱۲۰۲ مرادی استر آیادی ی ۱۲۱۱ مشفقی بخاری ی
مدرجات نوزده میلی هروی و ی ای مت ها تک رکف مس هر ی ۱۳۲۵ ملک قمی ( مدامی بدخشی و ملاً مقصود قزوینی ی ۱۳ محنتی حصاری کم و ۲۱ موسوی مشهدی ی خواجه معظم… ۲۱۳۹ موژون ۱۲ ۲۱۲ بحید یوسقفب نز عتظری سمر قندی و مدامی همدانی یر مقیمی سبزواری 1 محری یو کب ی سس دوع و ی 1۳۵ مظهری کشمیری رگا دی یرای ار دم ۰۰۰۰۰۰۰ ۳۳۵ شیخ محمد دهلری شش ور و هت ۲۱۳۶ ویدی تربتی 0 تشاتی 0 0 هه کت ۲[
تقل رتعه ی
تقل رقعه و ار راز ام ۲۱۲۲ اصحی ی ی و رو وه ۳ تهانی ( نجاتی گیلانی از ملاتريدي ی( نوعی یا را ده ی ۳۱۲۳ نیازی ی نامی .. ی او دک و و ۲ ۱
واقعی هروی .. ۰
وفایی اصفهانی …
موس 4 فهرست احادیث و سخنان بزرگان…
هه ها با و و و و و او و وه و او و و و بو و و وم ۲ ۱
۵ 5 و ۲ ۲۱ ۲۱ ۴۲ ۱ ۲ ۱ ۱ ۱ ۱81 5۱ ۲ ۱ ۱۲ ۲ ۲ ۱۲ ۱ ۱ ۱ ۱ ۵ ۱ ۱ ۲
و و و ۲( و از چا چا و و و و و و و و و ور و او و و و و و و و
۱ ۱ ۱ ۱ ۱ ۲ ۲ ۱ ۱ ۱ ۱ ۱ 5 ۱ ۱ ۱ ۱ ما و زا زا و
بخش: ج 3
از صفحه 1 تا صفحه 304 (معادل 304 صفحه)
مد سم من رسفا
سا
مخفی نماند که چون صاحب تاریخ نظامی ذکر امرا را تالی ذکر پادشاهی ساخته و اکثری از آنها متوفي غیر مرحومند؛ بیت:
من وفایی ندیدهام ز کسان . گر تو دیدی دعای من برسان بنا بر آن زبان قلم را به ذکر آن حشویّات نیالوده شروع در تعداد بمضی از مشایخ عصر نمودم که به هرحال ذکر کرام یره به که فسقه فجَره تا داخل وعید و تهدبد -احئواالتراب فی وجوه المداحین -نشوم -اعاذناالله من شرالظالمین. و ذکر خبایث طلبه که زمانه به وجود کثیف ایشان ملوّث است نیز از این قبیل است. مشنوی: حرف ایشان خرد هجی نکند بلکه | الدیشه هم کری نکند
کم دونان و سست دینان گیز هم از آنان قیاس اینان گیر
چون توان یاد دوستان کردن دل از آن یاد بوستان کردن
حیف باشد حعایت دشمن رفتن از بوستان سوی گلخن مشاپخی که عهد اکبر شاهی به وجود شریف ایشان آراسته بود در این ولا اکثری عنقاصفت در قاف قرب حضرت کبریا متواری شده گوبا همه بر یک عهد و یک میثاق رخت زندگی از این نشیمن وحشت و غرور بربسته در دار بهجت و سرور منزل گرفته‌اند و از آن قافله سلسله جنبانی نمانده. شعر:
خلت الدیار محلها کمقامها لامم للاعامها _ و قمامها و افتتاح از آن طبقه می‌کند که ایشان را به ترتیب ملازمت نموده یا از نهایت اشتهار به مرتبه ظهورالشمس فی تصف‌النهار رسیده‌اند. .
میان حاتم سنبلی قَذس‌اللّه سره
دانشمند متبخر بوده و عمر‌ها بر مسند افادت دار ی علرم فر هو ده صاحب کمالات
1 منتخب التواریخ صوری و معنوی است؛ در حین تحصیل علم حال بر او غالب آمد و ترک قیل وقال کرده اراده بر استاد خود شیخ عزپزالله داتشمند طلبنی که از علماء‌بالله و مشایخ مقتدای روزگار است آورد و سیر وسلوک در خدست شیخ علاء‌الدین چشتی دهلوی نیز - دس اه روحه نمود و اجازت تکمیل طالبان و مریدان از هردو بزرگوار یافت و در اوایل جذبه ده سال در صحرای نواحی سنبل و امروهه سروپا برهنه می‌گشت و در این مذت سر او به بالین و بستر نرسیده, صاحب ذوق و سماع بود و پیوسته در وقت تکلم و تبشم الله بر زبانش می‌گذشت و در نهایت احوال کیفیت صحبت بر او به مرتبهای استیلا یافت که به اندک نغمه از خود می‌رفت» طاقت شنیدن سرود نداشت. فقیر چون در سنه ۰ به سنّ دوازده سالگی در صحبت والد ماجد به ملازست شیخ در سنبل رسیده فصیده رده را در خانقاه ايشان اد گرفته اجازت حاصل کرد و از کتاب کنزفقه‌حنفی نیز سبقی چند تیمَناً و تبکاً خواند و در سلک)رلذهر۱ خاص آورده به والد فقیر فرمودند که ما پسر شما را از جانب استادی میان شیخ عزیزالله کلاه و شجره بدان جهت داده‌ايم که از علم ظاهری هم بهره یابد و الحمدلله علی ذلک:“حضرت شیخ در سنهُ ٩۹۶ه, به جوار فرب ایزدی واصل شد و «درویش دانشمند] تازیخ اوست. طیّب‌الله ثراه. و از اثفاقات آنکه والد فقیر نیز در همین تاریخ به رحمت حق پیوست. گویا نسبت ارادت مقتضی این بو ۵. شیخ جلال‌الدین تهانیسری خلیفٌ شیخ عبدالقدٌوس کنگوهی است .قَدس‌الله سرّهما -جامم علوم ظاهری و باطنی بود. به افاضه علوم دینیه و نشر معارف بقیتیه اشتغال داشته و آخر حال از علوم رسمیّه اعراض نموده و از جلوت به خلوت آمده اوقات شریفش به ختم قرآن مجید و نواقل و درود و دعا مصروف بود. ستین عمرش [به ] نودوسه رسیده به غابت ضعیف و نحیف گشته پوستی و استخوان مانده بود. فرد؛ پیرراازنامرادی رگ چو پیداشد ز پوست بهر تعلیم مریدان راستی را مسظر است
و با آنکه فقوت نشستن و حرکت کردن نداشت و همه وفت از کم فرّتی و بی فوتی تکیه زده
۱ غر سه سخه چنین است.
مشایخ ۵
خفته بودی همین که استماع اذان فرمودی بی‌مدد دیگری برخاسته و نعلین پوشیده و عصا به دست گرفته به خودی خود به آداب طهارت و صلات قیام نمودی و باز به رسم معهود بر بستر خفتی و فقیر دومرتبه شرف ملازمت او دربافتم یکی در سته ۹۶۵ه. در آگره زمانی که به مهم‌سازی و شفاعت امه تهانیسر تشریف برده بوده دوم در سنة ۱ه. به مصباحیت حسین خان در تهانیسر هنگامی که به ایلفار از عفب الغ میرزا می‌رفت و چنان دید که تودهٌ نوری است مجسم. او در سنة ۹ م. عالم فانی را بدرود
کرد ذکره‌الله پالخیر.
شیخ محمّد غوث گوالیاری مرید شیخ ظهور و حاجی حضور عرف حاجی حمید است از سلسلةٌ شطّاریه» نسب ار به سلطان العارفین شیخ بايزید سطامی”- قَدسّابله روحه -می‌رسد در ابتدای حال دوازده سال در دامن کوه چنارو آن نوا حزلاضت شاقه کشیده مسکن در غارها و غذا از برگ درختان داشت و در علم دعوت اسما قتد! و صاحب تصوّف و جذب کامل برد و اجازت این علم از برادر بزرگ خویش شخ بهلول که صاحب کراسات و خوارق بود حاصل کرد و همایون پادشاه مغفرت پناه را به همردوی این بزرگوار نسبت عقیده و اخلاص به کمال بود چنانچه به کم کسی دیگر آن جهت داشته باشند و طریق دعوت اسما از اين اعزّه یاد می‌گرفتند و بعد از فترات هند چون شیرشاه در مقام آزار شیخ محمد شد سفر گجرات اختیار نموده و حکام و سلاطین آنجا نیز در ربقهُ انقیاد او داخغل گردیده به تمام در مقام خدمت بودند و میان شیخ وجیه‌الدین عالم ریانی متیر مدوس ضاشیه اطاعت او را بر دوش کشیده و این جمله دال بر کمالات و کرامات شیخ است و بسیاری از مشایخ نامی بزرگ دیگر, در ملک دهلی و گجرات و بنگاله از عطف دامن او برخاسته و آثار کمال او هنوز در هند باقی مانده» فقیر او را در سنه ۶ روزی در بازار آگره از دور دیدم که سواره می‌گذشت و ازدحام عام بر گرد و پیش او چنانکه مجال عبور احذی در آن جمعیّت نبود و از بسیاری تواضع جواب سلام خلایق از یمین و یسار سر او یک لحظه آرام و قرار نداشت و در آن حالت پشت خم او پیوسته به قربوس زین میرسید و در ستهُ مذکور از گجرات به آگره آمد و پادشاه را در صفرسنٌ به تحریض و ترغیب تمام
1 منتخب التواریخ
به وسایل و وسایط در سلک ارادت خود آورد و لیکن پادشاه زود ابا نمودند و چون صحبت او به خانخانان بیرم خان و شیخ گدایی راست نیامد رنجیده به گوالیار رفت و به تکمیل مریدان مشغول شد و خانقاهی تعمیر فرموده به سماع و سرود و وجد اشتفال داشت و خود در آن وادی تصیف می‌کرد و در کسوت فقر بسیار صاحب جاه و جلال بود و یک کرور تنگه را مده معاش داشت هرکه را می‌دید حیّی کفار را نیز تمظیم و قیام می‌نمود از این جهت اهل فقر اندکی به ملامت و انکار او بر خاستند و الغیب عندالله تا چه نیت داشته باشد. ستي؛ چون رذ وقبول همه در پرد؛ غیب است زهارکسی را نکنی عیب که عیب است
و در سته ۰ بعد از هشتادسالگی در آگره رحلت به دارالملک آخرت نمود و در گوالیار مدفون شد. جودی بر وجه اتم داشت و می‌گویند که هرگز لفظ من بر زبان او نگذشتی و هميشه تعبیر از خود به فقیر کردی چنانلچه در وقت بخشش غلّه هم می‌گفت که این قدر میم و نون به فلانی بدهید تا من قأتَ گفبتء رحمةالله علیه رحمةٌ واسعة.
شیخ/یرهان برهان اهل زهد و توکل و تقوی و سلطان ارباب عزلت و تجرید و استفناست. می‌گویند که سه روز صحبت به میان الهداد باری وال که به یک واسطه به میرسید محمد جونبوری مشهور قدس‌الله روحه -می‌رسد داشته این فیض حاصل کرده و به درجه کمال رسیده مرتاض وبا حضور بود قریب به پنجاه سال ترک حیوانی و اکثری از اطعمه و اشربه دیگر کرده اکتفا به اندک شیر و شیرینی نموده و آخر عمر از آب هم باز ماندهه مجرّد هیکل روحانی و نورانی به نظر می آمد در کالبی حجره‌ای داشت بسیار تنگ و تاریک پیوسته در آن به ذکر و فکر و مراقبه اشتغال داشته اوقات به پاس انفاس به طریقهٌ مهدویّه مصروف می‌گردانید و با آنکه از علوم عرییه هیچ نخوانده بود تفسیر قرآن به وجه بلیغ می‌گفت و صاحب کشف قلوب بود. فقیر در وقت مراجمت از سفر چنار در شهور ستهٌ ۹۶۷ه. در زمان حکومت عبدالله خان اوزیک شبی به ملازمت شیخ رسیدم سخنان بلند فرمود و پاره‌ای از اشمار هندی خود که مشتمل بر وعظ و نصیحت و تصوّف و ذوق و توحید و تجرید بود به‌تقریب خواند. روز دیگر مهرعلی‌سلدوز که با وجودصفت درویش‌دوستی-
مشایخ ۷
ترکیّت بر او غالب آمده خالی از شیوه مردم آزاری و ظالم طبیعتی نبود. فرد: بند؛ طبمکمالم من ا زآنروز ی که گفت . ترک اگر ملا شود هرگزنگرد: آدمی
به پدرقگی فقیر شرف ادراک ملاقات شیخ را دریافت ائفاقاً چون پیش از آن به یک ساعت بعضی خدمتآاران و ملاژمان خود را لت و لگد محکم و مضبرط زده و دشنام و فحش بسیار نامربوط پر زبان رانده سوار شده بود؛ در آن مجلس اول کلمه‌ای که بر زبان شیخ گذشت این بود. قالاللبی صلی‌الله علیه وسلم -: شم من ملعم ون من یه و لسانه -و به تقریب این نکات ارجمند و معارف بلند فرمود و مهرعلی به طریق عذرخواهی بر پای خحاست و اظهار ندامت و خجالت نموده فانحه‌اللماس کرد و پاره‌ای
نذری گذرانید» قبول نشد. عمر شریف شیخ قریب به سنْ صدسالگی رسیده در سنه ۷۰ ه. محمل رحلت بست و این تاریخ یافتم که: دل گفت که شیِخَاولبا بود و به حکم وصیّت در همان حجره که منزوی بود مُدفون گشت -نورالله مرقده.
از سلسله قادریّه در ابتدای سحال ریاضت و مجاهده بسیار کشیده صاحب ذوق و وجد بود و آراز خوش داشت و در اوقالی که حال بر او غلبه می‌کرد سرودی می‌گفت که حاضران را به رفّت می‌آورد و هنوز ذوق آن سماع فقیر را در کام جات است و در اوایل حال کسب علوم ظاهری نموده و افاده فرموده برد و به مظاهر صوری تعلقی و تعقی تمام داشت و ۱ هرگز بی عشق مجازی نبود و در آن وادی عنان اختیار از دست داده بیتکلف و بی تعیّن از مدح و ذمٌ خلق فارغ و از رد و قبول ايشان آزاد می‌زیست بدین جهت آبه] شیخ محمدعاشق مشهور گشت. در سنه ۹۸۵ه. رخت به دارالوصال کشیده و «ششم از
شوال» تاریخ وفات او شد -روحالله روسه.
د هنتخب التواریخ
شیخ فخرالدین
بیری نورانی مرتاضی مترگلی بی‌تعیّن صاحب خلوت و عزلت و در خروج و دخول بر خود بسته بود و هر روز جمعه اجتماع صوفیه در خانقاه او می‌شد و التزام مجلس سماع داشت و هرچند کسی منکر سماع بود حال می‌کرد و وجد شیخ در دیگران سرایت عظیم می‌تمود و بعد از فراغ آن مجلس سفره می‌کشیدند و شاه و درویش نزد او برابر بود. ببرام خان خانخانان نماز جمعه اکثر در مسجد او می‌گزارد و او را نیز بنا بر تأثیر صحبت رفّت بسیار دست میداد و در نشست و برخاست و در تناول طعام و سایر آداب مجلس هیچ امتیاز از ساپرالناس نداشت.
شیخ عزیزالله آن مظهر معرفت و آن بوتهُ محبّت که زر کامل عیار و جعودش همواره در سوزوگداز بوده نهایت صفا و روشنی پذیرفته و به آن حالت صناحب ذوق در کثرت بُکا چشم روزگار مذل او ندیده؛ به مجرّد سرودی و نوایی که گوش‌زد او شدی گوبی تندبادي بردی که در طوفان آتشین دمیدی, سبحان الله آنچه عشق و محبت بود که در ذات شریف آن بزرگوار مشاهده می‌گشت. در محل سماع و تواجد که صبح و شام وظيفةٌ احوال خجسته‌مآل او بود اگر سنگ خاره به رویش نظاره می‌کرد از موم ملایم‌تر گشتی و نسبت ارادت به پدر بزرگوار خود شیخ حسن دارد و استفاضه از برادر بزرگ خویش شیخ‌محمدحسن (که مرشد شیخ مان پانی پتی است) نیز نموده شیوه نیاز و نیستی و انکسار غالب داشت و از جهت شفاعت هر فقیری و بیچاره‌ای که رجوع به او آوردی هرچند در اعتکاف اربعین هم بودی اگر همه به خانهٌ پیگانه از دین بایستی رفت مسافت بعیده را پیاده طی می‌نمود و بعد از انجام حاجت آن محتاج باز به حجر؛ اعتکاف رفته مشغول می‌شد گویا شکستی در اعتکاف واقع نشده و این عبادت متعدّی را تقدیم و ترجیح بر عبادت لازم نهادی و گاهی چنان بودی که اگر کافری یا ظالمی مرتبة اول شفاعتش قبول نکرده با عمدا از خانه به درنیامده و شیخ تمام آنن روز بر در او متتظر نشسته و روی نیافته روزی دیگر به دربار او مکرّر رفته و دم نزده واز این معنی هیچ زنگ کدورتی بر آبیتٌ خاطر غیب نمایش ننشسته
مشایخ ۹
تا آنکه مشفوع عنه خود شرمنده شده و خجلت زده در پای او می‌افتاد و حاجت آن فقبر را سمعاً و طاعةٌ برمی‌آورد.
روزی در خانقاه سلطان‌المشایخ شیخ نظام اولیا قس‌اللّه سره‌الاصفی در مجلس سماع به رسمی که معهود است حاضر بود. ناگاه دیوان ابتری صیحه کرده و دست بر زانوهای شیخ برده و برداشته او را سرنگون بر زمین زد تا دستارش پریشان شد والمی نیز رسید و هیچ اثر تغییری در بشرهُ او پیدا نبود و اين معنی را در آن وقت حمل بر حال و وجد دیوانه نموده معذورش داشتند تا باز همان از آن دیوانه اين ادای قبیح سر بر زد و حاکم شهر اراده زجر و ضرب و تهدید آن پریشان کرد و شیخ عذرخواهی او بسیار نمود و دست وپای او را بوسیده در حمایت خویش نگاهداشت و نگذاشت که تعرض به او رسانند. در علوم ظاهری هم کامل مکمّل بود و تفسیر عرایس و عرارف و فصوصالحکم و شروحش به تلامذه درس گفتی و صاحب:تصانیف مشهوره است از آن جمله رساله عیثیه است که در مقابلة غیریهُ شیخ ما پانی بتیٌ نوشته و بسیاری از مسایل غامضه وحدت وجود و موافق کشف اریاب شنهوة در آتتجا مذکور شده فقیر در ایام فترات خاتخانان و بعد از آن نیز به چند سال دز درس آن.صاحپ کمال بعضی کتب و رسایل تصوف استماع و استفاده نموده و الحمدلله و در سنة ۸۹۷۵. شهباز روحش به اوج بقا پرواز نمود و «قطب طریقت نمانده تاریخ یافته شد و چون در رسایل تصنیفات و رقعات
ذره اجیز عبدالعزیز می‌نوشت «ذره ناچیزه نیز تاریخ یافتداند.
3 بو از اولاد مخدوم شیخ فرید گنجشکر - قذس‌الله روحه -اصل او از دهلی است و نسست انابت و بیمت به خواجه ابراهیم [که به ششم واسطه فرزند سجاده‌نشین خواجه فیاض مرتاض فضیل عیاض است رحمدالله علیه ] دارد و از راه خشکی و تری دوبار از دیار هند به طواف حرمین الشریفین رفته و با سیر روم و بغداد و شام و نجف اشرف و دیگر بلاد مغرب زمین عتان توجّه معطوف داشته تمام سال در سفر می‌گذرانید و وقت حج به مکة معظمه رسید» باز متوجه سیر بود و به این طریق بیست ودو حح گزارد؛ چهارده در مرتبه اولی و هشت در مرتبه ثانیه و در اين مرتبة اخیره چهارسال در مک معظمه و چهار سال
:۱ منعخب التواریخ
در مدینه طیبه به سر برده و سنواتی که در مه معظمه اقامت داشت ایام میلاد در مدینه و موسم حج در مکه درمی‌یافت و تاریخ مرتیُ اخیر را شیخ یعقوب کشمیری که همراه بود این ابیات یافت» نظم:
شکر خدا را که به محض کرم منزل ما شد حرم محترم
هر که بپرسید زتاريخ سال نحن اجبناه دخلنا الحرم و در آن بلاد [یه ] شیخ الهند مشهور است. ستین عمر شریفش په تود وپنح سال رسیده قدم بر جادهٌ شریعت تبوی - صلی‌الله علیه وسلم -نهاده رباضت شاه و مجاهدات صمب طریق معمول او بود که کم کسی را از مشایخ عهد دست داده باشد و نماز پنچگانة او به طهارت و غسل که وظیفه هر روزه داشت به جماعت فوت نشد و چون شیخ مان پانی پتی -قذس‌الله سره -به صحبت شیخ رسید, پرسیده که طریق وصول شما به مقصد به استدلال است یا به کشف؟ جراب داده که در طور” ما دل بر دل است. خیلی از مشایخ اهل کمال در خدمت و صحبت او تربیت یافته‌اند و قایم‌مقام شده از آن جمله شیخ ! که بعد از تکمیل رخصت ارشاد یافته و احوال او مشتهور است» دیگر شیخ کمال الوری که پیری بود سوخته و گرفتار صاحب اخلاق مشایخ کبارب دیگر شیخ پیارة بتگالی دردمنی شیفته برد و شهرت او در دار بنگ بسیار است؛ دیگر شیخ فتح‌الله‌ترین سنبلی؛ دیگر شیخ رکن‌الدین اجودهنی؛ دیگری حاجی حسین خادم که بهترین خلفا و واسطةالعقد و صاحب حل و عقد خانفاه فتحپور او بود. زمانی که شیخ در مرتبُ ثانی به هتد تشریف آورد کاتب سطور شنید که او در عبارت عربی بدطرلی و سابقة اولی دارد. مکتوبی مشتمل بر دو تاریخ قدوم مسرّت لزوم که بالا گذشت از بداژن نوشته فرستاد و نقل آن به جنس نموده می‌اید:
نقل مکتوب
ان الد ین عندالله الاسللام شعر؛
سلام علی طایفی کسعبة… ببه حل من فاق کل الانام
سلام علی فاکفی متزل.. بتطوانسها تم حج الکرام ۱. در در وا ثِ" ۲ دز ظر سه تیه چنین است.
مشایخ ۱
اتحف وظایف دعوات عطرَتْ نسایمٌ شمایمها صوامع جوامع‌القدس وابلعْ صحایف تحیّات فُوْحَْ روایْ فوایحها محافل قوافل الانس الی حضر:َعلیّت وسد: ستية؛ هی مسجد جباه‌اکاسرةالزمان و مقبل شفاه قیاصرةالدوران الذی لایحیط الوهم بادراک القابه والالقاب مطروحة دون پابه, جناب الشمس مستغختی غن‌التعریف والتوصیف اعنی حضرة قدوة الانام مقتدی الابام شیخالاسلام لازال ظلاله سمدودة علی رژوس العالمین ای ای یت او خصوصاء ولما کائت اشیه . عن صدقالنية. و مبعثة عن خلوص الطریّة ارف شرف القبول و من الله الفوز بکل مأمول و مسئول» بعد اداء ما وجب علی رقبةالرقية و ذمةالمهجة فلیکن علی الضمیر المنیر و المرأة الغيبية» لامحاله علی الخاطر الخطیر و السجنجل اللاريبية واضبحاان شدهة یام الفراق: وحة الم الاشتیاق لایندرج شطر سطر منها فی ظروف الحروف ولو اه فی لارضن مت قبرخ لقلاع و بخ یمنه فی تقورالوغان زالمتروف و القلب امن شاهد کتشهد. شعر:
الله یعلم ان النفس قد تلفت. . ..-شسوفا الیک و لکن! امسیها
و نظرة منک یاسولی و با اسلی… . اشهی,الیع مسن‌الدنیا و مافیها والعبد المستهام سعی سعیا تاما وجهد جهد! تماما ان یحظی بملاقاته الشريفة و یستمع من مقالاته اللطیفة لکن التقدیر لم یساعدالتدبیر و العروج علی فلک العلی لیس بیسیر.
شعر
ماکلما یت السرء بدرکه تجری‌الریاح‌بمالاتشتهی الشفن مع هذا الاعتماد بشرایف الکرام الالهية وائق والرجا بلطایف النعم غيرالمتناهية صادق ان تور العییْ بمشاهدة جماله کما االقلب مملو# عن ملاحظة خیاله انالله مجیب غیر مخت شعر :
و ارجو من الله نیل المواهب ورسی لمایبتفی العبد واهب و لیس من کرمه‌البدیع بعیدا أنْ یقرانی بفاتحة فايحة و یدعونی دعوةصالحة و لیس حری ان یجری ازیدٌ من هذا اقدام القلم علی بساط الانبساط و رم ورقاءالمبارة علی غصن دوحة‌النشاط و الاقتصار علی هذا القدر اولی والاختصار علی الدعاء اسب و احری
و وت وس سس تست و رس رتست ۲
۱. جلین است در هر سه نسخه و ظاهراً لفظی از این بحا افتاده است.
۱۲ منتخب التواریخ
لازالت ذاته العالية مصونة عن طوارق الحدثان و مأمونة عن بوارق المَلوان, شعر: بقیتَ بقاء الدهر با کهف اهله وهمذا! دعساء للسبرية شامل اجاب الله دعاء عبده بحق من لاأتی " من بعده.
و تاریخ در ضمن سنوات مذکور شنده و چون در سنه .۵٩۷۶ به وسپله شیخ اعظم‌بداژتی که هم داماد و هم از بنی اعمام شیخ بوده به ملازمتِ پیوستم. فرمودند که صورت قبر حضرت رسالت پناهی - صلی‌الله علیه وسلم -را با قبر شیخین -رضی الله تعالی عنهما - چگونه در کتب حدیث تحقیق کرده‌اند؟ گفتم: بدین‌صورت و بعضی دیگر گفته‌اند که همچتین. پس گفتند که سهروردی در واقعه صاعقه تحقیق صور قبور ثلاثه نموده ترجیح قول اول داده و دو روز برحسب اشارت عالی با شیخ اعظم مشارالب» در حجره خانقاه قدیم می‌بودم و صحبت به تفصیل می‌داشتم و به جانب یساور" رخصت گرفتم بعد از آن در سنه ۷۸٩ه. به کرات و مرات:شرف ملازمت دریافتم و آنچه فقیر از خوارق شیخ دیدم آن بوده که در آن چنان زفتتان سردکه موای کوه فتحپور دارد هرگز جز پیراهنی یک تهی از خاصه باریک و ردایی از ململ دربر نداشت. با وجود التزام در غسل هرروزه در آن چله غذای او در ضنم وصال نیم هندوان+ و کمتر از آن بود.انتقال او به عالم اخروی در سنه تسم و سبعین و تسعماية (4۷۹) بود. «شیخ هندی» تاریخ یافتتد.
شیخ نظامالدین انبیتهی وال انییتهی قصبه‌ای است از توابع لکهنو. او مرید و شاگرد شیخ معروف چشتی است که سلسله‌اش به شیخ نور قطب عالم - قدس سرّه -می‌رسد. سلوک و جذبه با هم داشت, اگرچه در ابتدای حال داخل طلبة علوم مکتسبه بود؛ اما از آنجا که فطرتش عالی بود رجوعی تمام به معاد داشت همواره چشم بر ورق بسته و دل به حق پیوسته بود و از ملازمت ذکر و مشفولی باطن غافل نبود. پیت: یک چشم زدن غافل از آن‌ماهنیاشم تسرسم‌که‌نگاهی‌کند آ گاه‌نباشم
در اندی مات از پیر رخصت ارشاد و تکمیل یافته در قصب انییهتی پای در دامن قتاعت
۱ در هر سه نسخه: الاتی. ۲ در دز ارسج - پساو ز.
مشایخ ۱۳
کشیده و قدم از ابواب خاص و عام کوتاه گردانیده جز به مسجد جامع حی جایی نرفتی مگر آنکه گاهگاهی در خیرآباد به‌طواف روضه منورهٌ مخدوم شیخ سعد - قذس‌سره و ملاقات شیخالهدیه که خلیفه شیخ صوفی است" فد س اللّه سره الاصفی -یا در گوپامو به تقریب آشنایی قاضی مبارک گویاموی که از مریدان صادق‌الاعتقاد شیخ و صاحب کمال متشرع و متوزع و صاحب دولتی عظیم و شیخ را در ابتدای حال طالب علمی در خانقاه پدرش جذبه‌ای دریافته تا فتح پور بعد از مرور دهور به دیدن شیخ عبدالفتی (که او نیز از اعاظم مشایخ معروف بود و شأنی عالی داشت) به طریق سیر قدم رنجه می‌فرمود و هرگاه در خانقاه شیخالهدیه و غیره میرسید یک رویه با یک تنگه يا تحنه دیگو به موجب ئَهَادَواتحابُوا از دنیا می‌گذرانید و حالتی دسبت میداد. چنان شنیده شد که کتاب فصوص‌لحکم را از دست شیخ ابوالفتح ولد شیخ الهدبه که حالا قایم‌مقام پدز بزرگوار بر سجاده مشیخت استقرار دارد کشیده گوفته و کتاب دیگر به وی داده که این را مطالعه کنید و مدارش در عبادات و معاملات بر کتاب احیاء‌العلوم و عوارف و رساله مکیه وآداب‌المریدین و امثال آن برد و پیش از تماز جمعه تماز پیشین را به جماعت می‌گزارد و بعد از آن جمعه را. در خطبه اصلا فدخ پادشاهانا تبودوفرض جمعه را دیدم که زوزی کفش پوشیده ادا کرد و فرمود که حضرت رسالت پناه صلی‌الله علیه وسلم -نماز: کفش پوشیده گزارده‌اند. وفتی از اوقات طالب‌العلمی خواست که از کتاب کافیه به یمن و تبزک سبقی بگیرد و شیخ اغماض می‌فرمود بعد از مبالغه والحاح بسیار جواب داد که چیزی از علوم دین بخوان. او گفت که این کتاب هم از علوم دینی است که موقوف‌علیه است. از روی حرارت جذبه فرمود که چگونه موقوث‌علیه علم دین باشد کتابی که او بحثی که در آن کرده‌اند این است که مصنف حمد خدای عوجل را در خطبه ترک داده از جهت کسر.نفس. او مرید بر سبیل ندرت گرفتی و شغل نگفتی و تلقین نکردی و از جمله برگزیدگان او شیخ حاتم گوپاموی بود که او را از سلک طلبٌ علم که دز خانقاه قاضی مبارک بودند انتزاع نموده با خود همراه گرفته بود به جهت تسلی خاطرگاهی سبقتی به او می‌گفت وگاهی او را کتابی میداد و مشغولی‌های دیگر فی‌فرمود تا با خود رام ساخت و گاهی دستاری و کفشی و جامه‌ای می‌بخشید و قاضی و طالبان دیگر چون این عنایات
ذو دی تشه نمی آسسستا:
۲ منتخب التاریخ
می‌دیدند بر شیخ غبطه می‌بردند. حضرت شیخ متفرزس شده می‌فرمود که چه توان کرد؛ خدای تعالی این چنین خواسته که حاتم را به اين نامرادی و جامه پاره و کفش کهنه از فلاحت نصیبه‌ای کرامت فرماید و جذب تمام و تصرّف مالا کلام در او چنان کرد که در اندک مت کار او بالایی گرفت و خطاب شیخ در بیان حقایق و معارف الهی انحصار بر او داشت و در اين میان هبوط و صعود و زلات و ابتلاهای گوناگون هم شیخ حاتم را روی نمود و در همان تزدیکی که استحقاق خلافت و ورائت پیدا کرده بود سفر آخرت گزید و شیخ بارها بعد از آن بر زبان مبارک می‌راند که یک بند؛ٌ خدا بود که گاهی سخن خدا یاد می‌کردم و می‌فهمید حالا که او نماند به که گویم؟ و در ایامی که جامع این منتخب به ملازمت شیخ پیرست شیخ هبدالرزاق که هم خسر پوره ایشان و هم خسر بوده در اکثر اوقات مخاطب بود و گاه گاهی بر سبیل ندرت با شیخْ محمد نیز که خلف " صدق است و حالا سجادهٌ خلافت به وجود او آراسته اشت متوجه بودند و چون سحمدحسین‌خان مرحوم که شه‌ای از احوال او رقم زد کلکذ وقابّم بگار گشته ارادت به حضرت شیخ داشت و فقیر را با او جهت و رابطه‌ای بود که به تقریر و تحریر راست نیاید. زمانی که لکهنو به‌جایگیر او مقر شد در سته ۹۷۶ هن به اتفاق نید اصغر بداژئی و قاضی مبارک گوپاموی ملازمت شیخ را دریافت چنان دید که در اول ملاقات با هر کس کلمة مناسب حال او بر زبان گذرانیدی و به غیر از حمدله و تصلوة با سبحله و علهله یا تعوذ و پبسمله و حوقله یا آیتی" از کلام مجید يا خذیث يا سخنان مشایخ کبار مشغول به حرفی دیگر نگشتی و هر لحظه متوجه به جائب چپ شده چنان می‌نمود که گریا بعد از اذن و رخصت از حضرت جامعه سخن می‌کند و مجاز از جانبی " و هنگام مصافحه به سید مشاژالیه درود فرمود و با قاضی احمد سبحان‌الله و به ققیر بسم‌الله هم بر این قیاس با هرکس چیزی گفت. مقارن این حال پیثن از آتکه تکلمی فرماید طالب علمی مفلوکی ابتری آمده دریافت او را اعوذبالله من‌الشیطان الرجیم گفته ملاقات دادند و در تفسیر آبه کل شی هالک الاوجهه-شروع نموده مخاطب شیخ عبدالرزاق را ساختند او همین آری وبلی می‌گفت وگاه گاهی به طربق تلمیح اشارت به چیزی می‌کرد و هیچ کس دیگر ۲ در سه نسخه: حانبی به وقت و هنگام.
مشایخ ۱۵ را از دهشت و هیبت یارای دم زدن نبود و فقیر خود محو مطلق شده و تقصیرات خود را در نظر آورده می‌ترسید که مبادا احوال مکشوف ایشان شده باشد و جوهر این کس را به متحرای ظهور آورند و در کمین برخاستن از مجلس بود در این حین آن طالب عنلم پرسید که چرا نتواند بود که ضمیر و جهت عاید به شی باشد چدانکه اهل معرفت گفته‌اند. به مجرّد استماع اين سخن برآشفتند و بشرةٌ مبارک ايشان سرخ و زرد شده فرمودند که نه در اول دیدن این شیطان تعوّذ گفته بودم و همان طور حقیقت شیطنت او ظاهر شد چون دانستند که مقصود او چیست بارها لاحول و لاقوةالابالله گفتند و این بپت فصیده بر ده خواندند که شعر: ۱ بالائمی فی هوی ار معذرءٌ منی الیک ولو انصفت لْم تلم
جذبهُ شیخ غالب شده فرمودند که او را از مجلس برآورند و بعد از آن طلبیده استمالت دادند و حشّار زا از مشاهده این حال عبرتن عظيم روی نمود و آن شب در خانقاه بر هن به دشواری تمام گلاشته انتظار صبح برای فرار می برد و نماز بامداد در او صبح صادق زمانی که بی‌چراغ روی یکدیگر دز نظر نمی‌اقد بلکه گمان شب داشتم در ملاژمت گزارده شد و وقت طلوع آفتاب از حجره برآمده بر در مسجد ایستاده به میان شیخ محمد امر به احضار ماحضر به جهت ما سه کس فرمودند و من هر زمان به وسیله میان شیخ محمّد جهت گرفتن رخصت مضطرب بودم و حضرت شیخ مصحف در یک دست و نمک در دست دیگر به تقریبی تفسیر ی کریمه _وَاَعَدُوا له ما اسْطتم ین قوَة و ین رباطٍالْحیّلٍ -الایه می‌فرمودند و در باب رخصت فقیر اغماض می‌تمودند و به تقریبی حسین خان را که آن زمان در پرگنة اهولی بود به خواهش تمام باد نموده گفتند که او توته من است و به مقتضای جود ذاتی که به هر کس از امیز و فقیر چیزی از زر نقد یا نمک یا غیر آن می‌بخشیدند به فقیر یک تنگه لطف فرمودند و از جملة خوارقی که در آن سفر از ایشان دید آن بود که در راه اثیتّهی وقت رفتن ما سه کس به ملازمت شیخ شخصی را به صورت گذایان به تهمت دزدی و راهزنی گرفته جامه‌های او را کشیده بودند و به نوهی خلاصی يافته همان ساعت به گدایی در ملازمت حضرت شیخ آمد و هرچند الحاح و زاری می‌نمود هیچ به او تدادند حاضران را از بس که شیوه بذل از ایشان مشاهده کرده بودند عجب می آمد به‌یکبارگی به‌اعراض فرمودند که اين دزد را ببینید که هم راه می‌زند
۳ منتخبی التواریخ
و هم گدایی می‌کند و از مجلس راندند و باعث حیرت مردم شد. چون نیک نگاهکردیم شناختيم که همان شخص بود که مستحفظان راه بار متعرّض شده بودند و مثل این واقعه‌ای دیگر همان روز روی داد که ذکر آن طولی تمام دارد و در سلخ رمضان سنه مذکوره شبی همراه حسین خان از پرگنه به ایلغار روانهٌ ابیتهی شدیم و همگی سعی این بود که نماز بامداد در ملازمت شیخ گزارده شود و صبح دنیده پود که از سه گروة راه اسپان را پاشنه کردیم و افسوس فوت جماعت داشتیم و نزدیک طلوع در انبیتهی به مسجد شیخ رسيدیم همان زمان حضرت شیخ از خانه برآمده به تحریمهٌ نماز پیوستند و فارغ شدند و گمان این بود که وقت نمانده باشد و به آن شرف مشرّف شدیم و اين امر بر خلاف عادت بود چه هميشه نماز بامداد را وقتی می‌گزاردند که در طلوع صبح صادق گمان داشتیم. اتفاقاً در آغز همان روز در مسجد بیان تصوّف می‌کردند و بیتی چند از خواجه حافظ خواندند. در اين میان یکی ازاصخاب سین خان مرحوم پرسید که خجواجه حافظ مرید که باشد؟ فرمودند مرید “اجه نقشبند -قذس‌الله روحه -و شخصی به تقریب پرسید که گوشت اسپ به مذهت آماع اعظمچون باشد؟ فرمودند که امام اعظم خود گوشت اسب را خورده‌اند و چفل رها متسین نبلکه بیت: صوفیان در دمی دو عید کنند عنکبوتان مگس قدید کنند
من هم از جهت اعتماد بر اخلاص خود که داشتم خالی‌ذهن پرسیدم که مراد از دو عید چه باشد؟ این سوال موافق مزاج نیفتاده پرآشفتند و فرمودند که این سخن را بایزید و جنید پرسدء شبلی و متصور پرسد, تو کجا و اين پرسیدن از کجا؟ و در این وادی افتاده سخنان بسیار به تقریب گفتند و من از خجالت سر پایین انداختم و نادم بودم و حسین خان انگشت حیرت به دندان گرفته: هر زمان به جانب من می‌دید و بارانش همه متحیّر ماندند. ناگاه به طالع من غلغله هلال عید برخاست به تهئیت و مصافحه مشغول شدند و به همین بهانه ملول برخاسته نماز شام در خیمه‌ای که پهلوی مسجد در باغی بود رفتم و از زندگنی سیر شدم..چون حضرت شیخ اندرون رفته پیش مهمانان طعام کشیدنده پرشیده‌اند که فلانی کجاست؟ شیخ محمد خلف صدق ایشان جواب داده که از از سر آن گستاخی نتوانست در مسجد بود؛ رفت و به جماعت هم حاضر تشد. از پیش خود طعام و حلوا به تبرزک فرستادند و فی‌الجمله تسلی روی نمود و امیدواری عفو شد. به سحرگاه
مشایخ ۱۷
حسین خان به جهت اقامت عید به لکهنو رفت ر من تنها در انبیتهی ماندم. حضرت شیخ نماژ عید را در مسجد گزاردند و بعد از فراغْ به درس کتاب عوارف پرداختند. در این اثنا شیخ محمد به شفاعت برخاسته استعفای تقصیر فقیر نمود» مرا طلب داشتند و از درس باز مانده به توجّه تمام التفاتها فرمودند و چون پا چشمی پرآب سر بر قدم ایشان نهادم در کنار گرفته فرمودند که مرا در دل کینه‌ای و عداوتی با کس نیست» هرچه می‌گویم از برای نصیحت و ارشاد عباد است و چون رسول‌الله صلی‌الله علیه وسلم -هرکه را دشنام وکلاه محبت از سر مبارک فرود آورده به من بخشیدند و در حجره‌ای که در دهلیز بود تنها بردند و فرمودند به حضور من وضو ساز و دو رکعت نماز بگزار؛ به حالتی عجب گزاردم. فرمودتد که مردم مرا می‌گویند که به طالبان تلقین نمی‌کند» من چه تلقین کنم؟ تلقین و ارشاد من همین است که لسان ذاکر و قلب شاکر و چون بحر مواج زخار در تموج درآمدند و پر زبان راندند که ماند و بود تلقین و طالبان و سالکان بس است و در آن حال بر خلاف روش شیخ دو درویش سندی از بیرون در نغمهٌ سرود هندی به آوازی حزین خراشیده می‌کردند و حال بر من از تأثیر آن وقت متغیّر شد. به این تقریب فرمودند که صحابة کبار -رضی‌الله عنهم - چون اعراب نو مسلم را می‌دیدند که به شنیدن قرآن مجید رقت بسیار می‌کردند؛ بر خود افسوس می‌کردند و امیرالمومنین ابویکر صدیق -رضی‌الله عنه -می‌فرمود که: کنا تن امثالکم ثم قسَت قلوبناه ای تمکنت و استقرت قلوینا بحیث صارت کالاحجار فی عدم التلوین, فقره‌ای چند خواندند که اصللا آشنای گوش نبود و اين دعا را اجازت فرمردند تا هميشه می‌خوانده باشم که: اللهم انی اعوذیک من‌الصمم و الیکم و الجنون و الجذام و البرص. و چون رخصت گرفته به لکهنو آمده چند روزی در آنسا رحل اقامت انداختم گاهی نمک که اکثر اوقات در مجالس در دست گرفته آن را می‌لیسیدند و این حدیث می‌خواندند که: الملح دواءلسپعین داءالاالسام و گاهی برنج خاص” وگاهی کوز؛ سفالین و غیر آن به نقیر می‌فرستادند و برادر خرد مراکه شیخ محمد مرحوم باشد در زمره اهل ارادت و بیعت درآوردند. او در اندک مذت همین نوجه حضرت شیع ملکی ملکات و رباغست باه گردیده و اکثراوفات روزه من تکام
1 شز قل سا شحام.
۱۸ منتخب التواریخ
می‌داشت و به تلاوت قرآن مجید و اذکار و دعوات و توافنل صرف اوفات می نمبرد» قرو درحق گلاب رگل حکم ازلی این بود کین‌شاهدبازاری وآن پرده‌نشین باشد و در همان ایام از عالم رحلت گزید و پقین است که ایمان به سلامت برده معتکف روضه رضوان شده باشد. سنْ شریف حضرتش از هشتاد متجاوز گشته در آن سنْ و سال هم توالد و تناسل از او می‌شد و رحلت او از این رباط فنا در سنه ۹ . بود,
کاکری که قصبه‌ای است از توابم لکهنواعلم العلمای روزگار و متورع و متشرع و در تقوی امام اعظم ثانی بود. سالها به درس و افاده خلایق, اشتغال داشت حافظ کلام مجید به هفت قرائت بود و شاطبی را درس می‌فزمود.و خلافت از میرسید ابراهیم ایرجی - قدس‌الله روحه - داشت که اعلم العلمای روژکان خرد بود و هرگز سخن تصوّف در مجلس نمی‌گفت مگر در خلوت با مخرمان ژاز و سخن وی است که: اگر نکته توحید بر علائیه گوبند رجعت بر گوبنده پا بر اهل الم کند. سرود تشنیدی و به ظاهر منم فرمودی, اولاد و احفاد بسیار صاحب کمال دارد که همه به حلیه صلاح و تفوی و دانش و علم و فضایل آراسته بودند.. جامع اين منتخضب در صحبت محمد حسین‌خان مرحوم در لکهنو به ملازمت آن بزرگوار مشرّف شد. ماه مبارک رمضان بود که شخصی کتابی از علم منطق آورد تا سبق فرماید. فرمود کتابی از علوم دینی باید خواند. وفات شیخ در سنة ۱ ش. بود. شیخ سعدی
نیز از مشایخ عظام امبت؛ خلافت از پدر بزرگوار خویش شیخ محمد -روحالله روحه - داشت و شیخ محمد شرحی فارسی بر شاطبی نوشته قریب به هفتاد جزو و خلف صدفش شیخ سعدی صاحب وجه و حال قوی بود و ظاهر و باطن مصفا داشت و دایم مدبسط و منشرح بودی و خوشوقت و آزاد زیستی به یکی از احباب در
مشایخ ۱۹ رقعه‌ای هنگام وداع نوشته بوده فرد:
دبده سعدی و دل هسمراه تست تبا نینداری که تنها سي‌روی وفاتش در سنه (۱۰۰۲) اثنی و الف بود.
شأنی داشت و صاحب پذل و ایثار برد در لکهنو آمده بود و خیلی از مردم شرف صحبت او ذریافته؛ رتبهُ ارشاد بافتند و شمانجا درگذاشت,
شیخ محمد قلندر لکهنوی اوایل حال در زمان سلعان ابراهیم لودی به‌شپاهگری اشتفال داشت. در وقت فتح بابر پادشاه» هند را ترک آن وادی نموده شیوة فقر و نامرادی گزید و به شیخ بهلول ارادت آورده به عبادت و ریاضت قیام نمود و دعوت چند اسمی از اسماءالله از پیر تلقین یافت و در باغی که اکثر نهالهای آن را خود تشانده بود عزلت اختیار نموده در خروج و دخول از شیر صرف است و به حبوبات و اطعم؛ دیگر کاری ندارد. روزی محمد حسیی خان به دیدن او رفت و فقیر نیز همراه بودم. گربه‌ای به نزدیک شیخ آمده فریادی حزین می‌کرد. گفت: این گربه فریاد دارد که هم اوقات خود و هم صاحب منزل به غارت بردید که به مالا
پعنی صرف کردید و در حضور دل تفر قه انداختید,
شیخ نظام نارنولی که در تلع گر الیار توطی داشند اما اظهار کثرت استفاضه و تریبت و خلاقت از برادر بزرگ خویش شیخ اسماعیل نام می‌کرد. او صوفی صاحب ذوق و خالب شوق و مظهر بسط و بر احوال اهل عزلت و اصحاب خانقاه به غایت مطلع و صاحب تصرّف بود. فقیر
از ثقه و از مریدان شیخ شنیدهام که اکثر درویشان خانقاه در شبهای خسوف به خوردن روغن مالکنکتی که دوایی است در هند مشهور و در تعریف و توصیف آن رسایل توشته‌اند و چیزی از خواص آن مشاهدة جامم اوراق نیز گشته -امر می‌فرمود و به تأثیر آن بر ایشان احوال آخرت مکشوف می‌شد و بر سایر امور غریبه نقل می‌کرد و الله اعلم. و قریبا به چهل سال بر مسند ارشاد استقرار داشت و از ابتدای ایام جوانی نا آخر عمر کم سال بود که پیاده به زیارت حضرت قطب عالم خواجه فطب‌الدین بختیار اوزشی - قذس الله سرّه -در دهلی به جذبه و سرعت و شورش تمام نمی ر سید و در آخر حال به جهت کبرسنْ و بعضی موانع دیگر ایام عرس حضرت خواجه را در نارئول می‌گذرانید و در ترک تعظیم اقتدا به پیر خود می‌کرد و در این بی تکلفی و بی‌تعیّتی فقرا و اغنیا نسبت به او برابر بودند و همچنین در مرید گرفتن؛ و فقیر ايشان را در ازدحام عام دید و شرب مکالمه و محاوره درنیافت. وفاتش در سنهُ ۹۹۷ه. است و «آه نظام» تاریخ يافتند.
شیخ الهدیه خیرابادی
از علمای متیر بود. در اتدای احرال سالها به درس و افاده گذرانید و ارادت و خحط ارشاد از شیخ صفی خلیفة شیخ سعید داشت و در اوایل عهد آنقدر مشفولی به علوم ظاهری نموده که بسیار دانشمندان صاحب کمال از او وارث مانده‌اند. آخرالامر بالکل رجوع به طربقًصوفیه نود سلسل فقر را به روش تول و تجرید و نثار و ایثار برپا می‌داشت. ذوق سماع و حالت وجد غالب در حکم درود وظیفٌ او شده بود و ترک نمییافت و قدم از ابراب مخلرق به تخصیص اهل دنا و حشمت وجاه کوتاه گردانیده به این تقریب هرگز استدعای ضیافت کسی هم قبول نکردی و همه اولاد و اسفاد و توابع او ۱ ۳
شیخ ابوالفتح که صاحب مجاده و از فحول علمای وقت است و در اطوار ظاهری و باطنی تبعیّت پدر بزرگوار خود بر وجه اتم و اکمل می‌کند و در اکثر علوم تصانیف معتبر بسیار دارد و هرگز سائلی از پیش شیخ محروم نگذشته.
۱ ثر دو تسه ابوالقشل.
مشایخ ۳
روزی محمدحسین خان از شیخ پرسید که سالار مسعود که عوام هند او را می‌پرستند چه طور کسی بود فرمود؟ اففانی بود که شهید شده است. او در آخر حال به حست طلب در فتح پور آمده خلیفة زمان را دید و چون شنیدند که او زمانی که کس به طلب او رفت از خانقاه پیاده در بیرون سیر می‌کرد و از همانجا مقیّد به هیچ چیز نشده قدم در راه نهاده تا خادمان اسباپ سفر و محفقه را از عقب رسانیدنده از این معنی بسیار خوشحال شدند و زمانی که چیزی از او پرسیدند. به اشارت گفت که من بلند می‌شنوم پاره‌ای زر دارند و فرمان مدد معاش نیز حکم فرمودند و در ساعت رخصت نمودند. وفات شیخ در سنة ۳ ش. بود رحمةالله علیه,
شیخ داود جهنی وال قدس‌الله روحه
جهنی قصبه‌ای است از توابع لاهور. آبای کرامشن اوّلا از ولایت هرب در سیت‌پور | نواحی ملتان رسیده‌اند و تولد حضرت او لو آنجاشده و والد ماجد او قبل از ولادتش والده‌اش بعد از آن به اندک زمانی به عالم با خغرامیده. ار چون در بتیم مانده حجرتربیت برادر بزرگ خویش مان رخمت‌الله پرورشنآبافته و چون تکلیف سبق قراد قرآن می‌کردند گاهگاهی قطر؛ اشک بر صفحه رخسار مبارک او می‌ریخت و می‌فرمود مرا دراین وادی مرنجانید و به خدای تعالی واگذارید. از آن زمان دانستند که او را احم به هیچ محصلی نیست. بیت: به تملیم آداپ او را جه حاجحت که او خود زاغا آمد مدب
بی‌گویند که یکی از شاهزادگان کونین امام حسن یا امام حسین -رضی‌الله عنهم لاعلی امین آیتی چند از فاتحه در خواب به آن حضرت آموخته‌اند و گاه گاهی که به رس تشحیذ خاطر به تماشابازی خردسالان می‌رفت واله و حیران مانده در ایشان نگاه از در می‌کرد و می‌گفت که روی‌ها ايشان را خراشیده و بدن‌های خون‌آلود و پوست‌کنا می‌بینم» و بعضی چنان به نظر درمی‌آیند که گوبا سر ندارند و چون به صروف زمر صنوف محی از آنجا به قصبةٌ ستگره و از آنجا به لاهور آمده‌اند پیش مولانا اسماعیل | که در ملازمت سحضرت مخدومی مولری عارف جامی -قذس‌الله سره -تلمَذ نموده ٍ سیق بنیاد کرده در هنگام صغر سین شرح اصفهانی را به طوری به استحقاق می خواند
۲۲ منتعخب التواريخ
که در جودت قربحه و صفای ذهن ایشان طلبهٌ خوب از مردم ولایت که شرکت در آن کتاب داشتند حیران می‌ماندند و آخوند می‌گفت که یاران چنانچه ما در زمان خوش باه دیدار حضرت مخدومی در هری استبشار می‌نمودیم و میاعات می‌کردیم؛ همچنان این جوالْ هم عن‌فریب است که به مرتبهای می‌رسد که خلایق نظاره او را به تیمن و تبرزک خواهند کرد و از فراید انفاس شریفه او استفاده و استفاضه خواهند کرد عاقبت همان طرر مظهر مصدر طوبی لمن رآنی او رای من رآنی الی آخره گردید. فرد: نگارمس‌که به مکتب نرفت وخط ننوشت . به‌غمزه مسئله آموز صد مدرّس شد و به مرت علامی رسیده مبشر به بشارت شریفه -یأداله با جعلناک خُلِة -شد و هم در آن ائا که به رباضات شاقه صعب مشغولی داشت جذبه‌ای از جذبات الهی که" بوازی عمل‌الثقلین است دریافته روحائیت حضرت غوث الثقلین -رضی‌الله تعالی عنه -در همه احرال به طربق او بسته ممذ و معاون و مراقب بوده او را پیوسته در نظر می‌داشت و اسوله خود را عیانا اجوبه می‌شنید تا آنکه بنه روش سحبوبانٍ سجذوب و مجذوبان محبوب او را کشان‌کشان به پارگاه ولایت و هدایت و تکمیل و مخدع قرب و حجله کبریا و نشیمن قدس رب جلیل بردند و درایّام جذبه سر وپا برهنه در صحرای تواحی دیبالیور که مسکنن سباع و وحوش و طیور بود به‌جایی که حالابه‌شیرگاه موسوم است می‌گشت» ع: ما عاشق سرگشتهُ صحرای دمشقیم
و گاه گاهی که به طواف مزار متبرزک حضرت مخدوم عالم گنجشکر - قذس‌الله سره - می‌رفت آنجا اشارتها می‌بافت و بشارتها می‌شنید و مکالماتی و محاوراتی می‌رفت که تفصیل آن را ان عسجاله برنمی‌تابد و در کتاب تغمات داژدی (که زبدة الاولیا و نتیجه‌الاصفیا شیخ ابرالمعالی ولد شیخ رحمت‌الله مذکور که یک تاریخ ولادت با سعادتش -از «قدای شیح داودا و دیگری از «ابرالمعالی حق‌پرست! مفهرم می‌شوده حالا جانشین حضرت میان شیخ داود -قدذس‌الله روحه -است) به تفصیل مسطور است و چون مذت پیست سال کم وبیش در جذبه و سیر صحاری و براری گذشت» ملهم به رجوع به جانب سیر و سلوک و ارشاد خلایق می‌شد و چون پیری و مرشدی ظاهری
1 جسین, است) در یاه ظیا,
مشایخ ۲۳
نداشت؛ در حمل بار امانت توقف می‌نمود تا آنکه از روحانیت حضرت ضوث اعظم ملقّن و مأمور به آن معنی شد که به جهت نگاهداشت سلسله دست انابت به مخدوم شیخ حامد قادری -قدس‌الله سرّه که فرزند شیخ عبدالقادر انی و پدر شیخ عبدالقادر (که به تاریخ تحریر در آچه قایم‌مقام والد ماجد است) بدهد و مخدوم مرحوم رحمه‌الله چرن پیش از آن بارها استمداد نموده و در هر مهمّی مشکل توجه به اين مرید مراد آورده الئماس فاتحه می‌کرد؛ در نوشتن شجره طیّبه و دادن رخصت تکمیل تعطیل می‌فرمود تا آنکه روزی خود به قصبهٌ ستگره که چندگاهی مخدوم رحمه‌الله رحل اقامت در آنجا انداخته بود رفته به حکم غلبه جذبه فرمود که اینک غوث اعظم -رضی‌الله عنه -حاضر و اشارت می‌فرماید که سجّاده و عصا و شجر؛ُ خلافت و اسپ و محفه و سایر لوازم مشیضت و مقتدایی به من حواله فرمایند: چون مخدوم - قدس‌الله سره -بر آن واقعه ملهم شد و علم به‌عین‌اليقین پیرست همه ودایع الهی را به مطلوب طالب نماي خویش سپرد و از سیر عروجی به سیررجرعی بازآهده در معمور؛ جدید؛ُ شیرگده نزدیک به جهنی بساط اقامت گسترده و در وسط جای ملنان و پتن میان دو سلسله علیه سهروردیه و چشتبه و سلسله قادربه -علیهم قن‌الله التحیة -را رواج داد و کار به قوت رباتی و نسبت حقانی " از پیش چنان برد که غلغله آن تا وت نفخ صور فرو ننشیند و زمانی که ملاعبدالله سلطان پوری مشهور به مخدوم‌الملک کمر جد و اجتهاد در استیصال اهل‌الله بست. باعث قتل چندی از اپشان گردید. از گوالبار فرمان طلب اسلیم شاه افغان سور به احضار حضرت میان نیز فرستاد تا جریده با یک دو خادم روان شدهاند و در بیرون گوالیار مخدوم را به تعظیم و احترام تمام ملاقات نموده در چایی فرود آمده و نشسته صحبت خوب برآمده و ساعیان مفسد مخالف به مجرّد دیدن این صحبت به هر گوشه فرار نموده‌اندء چنانچه بعد از تفخص هم پیدا نشدند و مخدوم‌الملک گفته که از این روی دروغ نیاید. بعد از حرف و حکایت پرسیده‌اند که تقریب طلب فقرا منقطع چه برد؟ مخدوم‌الملک گفت که مریدان شما را شنیدم که در وقت ذکر گفتن با داود با داود می‌گوینده جواب داده‌اند که مگر اشتباه در استماع رفته باشد والا این جماعت ظاهراً ی
سس سس سس سس رت کت کت 7 و و و سس سب سک تک نت
۱ در هر سه نسحه؛ که از پیش.
۳ منتخب التواریخ
ودود یا ودود می‌گفته باشند. به اين تقریب یک روز با مخدوم‌الملک یا یک شب بوده کلم چند از مواعظ و نصایح بلند و معارف و حقایق ارجمند فرموده‌اند او متاتر شده از همانجا ایشان را به اعزاز بازگردانیده. گاهی که در مجلس شریف ایشان ذکر ورع و تقوی میان حسام‌الدین طلبنه رحمه‌الله (که شمّه‌ای از جلایل اوصاف او در نجات‌الرشید مذکور شده) می‌رفت. می‌فرمودند حیف که میان از شوق و محبت ذاتی حق تعالی بازمانده مقیكٌ به اخللاق گشت. ع: ۱ حفظت شیثا و غابت عنک اشماء 9 آخر بنگر که از که می‌مانی باز و شأن حضرت شیخ در بذل و ایتار چدان بود که در هر چندگاه خواه در سالی یکبار خواه دوبار هر نقد و جنس که از فتوحات جمع می‌شد. همه را به تاراج می‌دادند و خود و زوجه مطره در حجره‌ای که مسکن بود غیر از کوژ؛ سفالین با خود و بوریای کهنه نگاه نمی‌داشتند و چون خزانه را پر می‌دیدند بار دیگر نیز همچنین یغما می‌فرمودند و با وجود این در ایام میلاد و عرس حضنرات غوّث اعظم -رضی‌الله عنه صرف مایحتاح الیه زوار از طقبات عوام و خواض‌الناس که قربب به صد هزار کس کم وبیش جمم می‌شدند همه از لنگر خانقاه بود و هنوز آن تصرّف بحمدالله به حال خود است بلکه به مراتب از آن زیاده. پعضی از آن کلمات میمعت سمات که بر زبا الهام فان و فاد ترستیان می‌گذ شت این است که: بسم‌الله الدلیل الهادی فی‌ظلمات البحار و البوادی. اثر این کلمه قدسیّه در مخاوف و مهالک دیده به کرزات تجربه شده و دیگری: شعر: سبحان من فی ذاته افکارنا تتحیر سبحان من فی درکه‌ابصارنا تتطی ؟ و امثال این ادعیه و تسبیحات و اذکار و فقرات بسیار است و سجم مهر آن حضرت که خود بافته‌اند این بود» شمر: محی داود عن اسم و رسیم نان الفبقر یسمحو کل وهم چون جامع این اورای در عهد بیرام خان که بهترین عهدها بود و هند بحکم عروسی
۱. چجنین است در ظر اس نستاه. ۳ ۲. در نسخه‌ها - تمیر -مرقوم است. “رز
مشایخ ۲۵
داشت؛ در آگره طالب علمی می‌کرد؛» و صیت عظمت و جلالت ایشان از بعضی درویشان شنیده بود از آن عهد باز تخم محبت و اعتقاد در زمین استعداد می‌کاشت و فایبانه به این هوس گرفتاری داشتت. ع: آری آری گوش پیش از چشم عاشق می‌شود
و در همان ایّام چندمرتبه قصد ملازمت آن حضرت نموده و تحریمةٌ طواف آن آستان ملایک مطاف بسته به جانب شیرگده روان شد و گاهی والد مرحومی مغفوری مانع آمده از میان راه بازگر دانیده آورد و گاهی مرائع دیگر روی میداد که باعث پا از آن دولت مي‌گردید و مدّت دوازده سال بر این انتظار گذشت تا یکی از خادمان آن درگاه شیخ کالو نام مجرّد روی که وسیل سابقه معرفت غایبانه همون بود هما آسا از غیب سایه بر سواد بداژن انداخته» روزی به فقیر می‌گفت که حیف نیست که حضرت میان در عالم باشد و تو محروم مانی و یک مرتبه هم نبینی؟ از این نقس گیرا آتش در جان حیران من افتاد و حق تعالی در همان ایام سببی انگیخت کته محید جسین‌خان که مرا رابطه صحیت ملازست با او برد به تعاقب ابراهیم حسین میرزا از کانت و کوله به‌جانب پتجاب رفت و فقیر را اسباب ادراک آن سعادت مها گردیل تا یه.ظوری که سابقَة تحریر یافت از لاهور به شیرگدّه رسیده چیزی در جمال آن حضرت مشاهده نمود که کدام صاحب حسن را به آن نسبت توان داد و در زمان تبشم و تکلم نوری از ثنایای مبارک ايشان می‌تافت که طلمتآباد دل از آن منور گشت و سر وجه الله عیان گردید. الحاصل سه چهار روز بهره‌ای از زندگانی فانی برداشت و کم روزی بود که صدصد وپنجاه پنجاه هندو کم و بیش باخیل و تبار خویش آمده در ملازمت آن حضرت به شرف اسلام نمی‌پبوستند و تلقین نمی‌گر قتند و در و دیوار و شجر و حجر آن بلدهُ طیبه را از غلغله تسبیح و ذکر مملو یافت و کلاه مبارک عنایت کرده حکم فرمودند که از جانب من در اهل خود نایب باش که روش من همین است و معجری و روپاکی از اهل پیت طهارت به متعلّفان و فرزندان فقیر فرستادند و چون عرض کردم که پيراهتي بی اگر لطف شود نورعلی نور است بعد از تال فرمودند که آن هم به وقت خواهد رسید و بعضی اسرار تهانی و مقاصد و مطالب گفته و شنتیده درصدد تحصیل رخصت بودم: در این میان آن حضرت به جهت ضعف قوا محفه
سوار از مسجد قصد منزل کردند و پایهُ محمَهُ عالی را بر دوش گرفته چند قدم راه رفتم.
۲۶ منتخب التواريخ
در آن حالت گره بر من زور آورد؛ توقف نموده فرمودند که مرا بنشانبد. نشسته چندان سخن از معرفت و محبت خدای تعالی مذکور ساختند که مرا قلق بر قلق افزود. روزی در وقت وداع به وسیلة میان عبدالوهاب که از حلص اصحاب طْوبی لُم و خسن ماب بود عرض کردم که خبر در مشایخ هند چنین است که وقت خروج سیّدی نزدیک است و اکثری از آن جماعت اتفاق بر یکی از سادات آن دیار که قبل از اين به چندگاه آبا واجداد او به سریر سلطنت دهلی و بداژن متمکن بودند نموده در تیه اسباب جهاد و استمداد اسلحه‌اند و می‌گوبند که مأموریم بدین امر از جانب حضرت فوث اعظم -رضی‌الله عنه - و بعضی از امرای سرحدی را نیز به خود متفق ساخته و بعضی در سفامات و واقمات بشارتها یافته می‌خواهند که آن داعیه را از قوّه به فعل آورند. پرسیدند که آن سید بر چه وضع و چه حالت است؟ گفتم فقیری منزوی و متشرّعی منقطمی متوکلی مرتاضی است که اکثر اوقات روزانه در مقابر می‌باشد و شبانه در حجره‌ای که دارد به عبادت وطاعت صرف می‌کند اما قبیله‌دار است و در فتول تتیاهگری” بی‌قرینه و بی‌عدیل و صاحب اخلاق حمیده و اطوار شایسته است. فرموذند آن جماعت نادرویشند که اين افترا بر حضرت غوث -رضی‌الله عنه -می‌بندنگ و رأه آن بیجاره طي‌زنند و آن بشارات و اشارات همه از تسوپلات شیطانی است. حضرت غوث -رضی‌الله عنه -به این چنین امرر چون راضی باشد؟ چه امر او همه اين است که خلق محبّت دئیا را از دل زایل ساخته به صدق و اخلاق روی در مّت خدای تعالی آررند و پیرامرن آرزوها و هواها نگردند نه آنکه کسی طريقَة عبادت و ریاضت و مجاهده را گذاشته باز در دام دنیا که دشمن خداست بیفتد. از جانب من به آن سیّد بگویید که خدای تعالی تو را توفیق استقامت در آن وادی که داری کرامت فرماید. اگر شانبه‌ای از دوستی لذّات فانی در دل تو باقی مانده باشد می‌باید که سعی در رال آن نمایی نه آنکه به تزویر و تلبیس آن جمم پریشان نادان مغرور شوی و از راه اقتی؛ اگر طالب دنیا به پادشاهی که نهایت مطلب دنیاداران است -پرسد و طالب آخرت هم به نعم مقیم جاودانی از حور» قصور و لذات اخروی پیوندد و طالب خدابه حسرت محرومی و نومیدی از مطلب خویش بمیرد؛ هنوز آن حرمان وی هزاربار بهتر و خوشتر از تمتع و کامرانی این دو فریق دون همّت است و به این تقریب چندان
1۳ ۰ چ۰۰ب۰ب۰ب۰ب۰پ«پ«((ًة-ة۰ة۰ة۰(٩۰
1 در دو که ون سپاهیگری.
مشایج ۳۷
جواهر فوایذ نثار کردند که دُرّهای اشک از دبده‌های حاضران بر دامن ربختن گرفت و آن مطلب فراموش گشته حالتی دیگر پیش آمد که شرح آن نتوان داد به آن درد و سوز وداع کرده فریادها زدم. فرد:
دل به‌امّیدصدایی‌که مگر در تو رسد تاله‌ها کرد درین کوه که فرهاد نکرد و چون به تقریب فترات میرزایان الغ بیگی چه در وقت رفتن فقیر و چه وقت بازگشتن راههای مایین لاهور و شیرگده مسدود بوده من تنها بودم خادمی را پدرقه دادند تا مرا در لاهور به خدمت شیخ انواسحاق مهرنگ که از اعاظم خلفای آن حضرت برد برساند و ایشان به همراهی قافله به لشکر حسین خانکه از طلبده به لاهور آمده و از آنجا داعیه کانت و کوله داشت برسانند. چون به لاهور رسیدم به مصحوب مردم حسین خال به جانپ هندوستان روا شدم. روزی در منزل سهارن پور در باغی نشسته از داغ جدایی آن حضرت کباب بودم که مسافری پیراهنی قاذرق" به دست گرفته نزد من آورد که اين را بگی رکه از دست پیری بزرگی به من رسیلاه:و پاره‌ای/ خرج راه به من بدهید. بعد از آنکه حقیقت حال پرسیده شد» گفت زمانی که مرا آتراقيم حسین را آن‌چنان واقعه پیش آمد با جماعه‌ای از سپاهیان او حادثه زده و تاراح یافته عور و عریان در شیرگذه به ملازمت حضرت پیر دستگیر رسیدیم و به ه رکدام ما چیزی بخشیدند؛ چون نوبت به من رسید این پیراهن را از بدن مبارک فرود آورده مرحمت فرمودند و من پوشیدن آن را گستاخی دانسته برای تحفه بردن به جایی به امانت نگاهداشته بودمء حالا به شما می‌گذرانم آن هدیهُ غیبی و گنج باد آورد را به تیمّن و تبرّک از او گرفتم. قطعه:
نکهت پیراهنت آمد به من لت جان یسافتم زان رایحه
خوانده بودم فاتحه وصل ترا. . شد قسبول الحمدلله فاتحه و آن سخن را که فرموده بودند یاد آورده از خوارق دانستم و حالا آن پیراهن یوسف را برایر جان نگاه می‌دارم و الحمدلله علی ذلک؛ شعر:
و لصا الفت الشوق نحو جنابه من المهد ارجو ان یکون الی اللحد
شمر
شوق تو در ضمیرم و مهر تو در دلم با شیراندرون‌شدوباجان برون شود
[. قزر ظر سه نسخه چنین اأست.
۲ منتخب التواریخ
مجمل احوال آن حضرت اين که قطب زمان و صاحب کشف و کرامات و خوارق ظاهر و حجج باهره بود و ریاضات شاقه کشیده و مجاهدات صمب نموده کسب علوم ظاهری در بدایت کرده و افاده نیز فرموده متوکُل و گوشه‌نشین بوده و هرگز به خانة اهل دنیا نرفته مگر یک بار به حسب طلب از شیرگدّه به گوالیار نزد اسلیم شاه. و هر چند خلیفةالزمان وقت توجه به جانب پتن شهباز خان را به طلب شیخ فرستادند تا ملاقات دهند» هذر فرمود که دعای ما غایبانه بس است و از محبت دنیاداران به فایت مجتنب بوده و الفقرفخری را شمار خود ساخته دایم ابثار کردی و طالبان را ارشاد فرمودی و هرکس را که بخت مساعدت نموده به خدمت شیخ رسانیدی از انفاس نفیسه آن برکت زمان و قبله جهانیان فیضی به او رسیدی در سنه ٩4۸۲ ه. خیمه در سراپرده جلال و بارگاه وصال ایزد متعال عرّشانه زد و «با شیخ داود ولی» تاریخ یافتند. رحمه‌الله رحمهٌ واسعهٌ و حشرنا مه فی الساعة الجامعه. شیخ این امروهه
سالک مجذوب بود و دقیقه‌ای از دقایق شریعت مطهره با وجود آن حالت از او نوت نشدی و خوارق بسیار از او نقل می‌کنند. بیتکلف زیستی و مریدگرفتی زمانی که فقیر از ملازمت حضرت میان شیخ داود -قَدّس‌اللّه سرهالعزیز -از پنجاب باز گشته به راه امروهه متوجه بداژن برد در ملازمت سید مشاژالیه رفت آیتی از کلام مجید خوانده و خطاب لا علی‌التعیّن کرده و گاهگاهی به جانب من التفات نموده اشارات در باب فضیلت جزا و اجر صابران می‌فرمود و کریمة والْبَاقیاتٌ الصّالخات آلایه پر زبان رانده بعد از آن ظاهر شد که آن تلمیحی بود به وقوع مصیبتی که مرا روی داد مجملا اینکه صبیّه ای داشتم که دل مرا به آن خیلی تعلق بود و در اين سفر بودم او در بداژن از عالم پرفریب درگذشته برد. غالبا آن مقدّمات تسلی‌بخش به جهت خاطر من بوده باشد والله اعلم. وقاتش در سنه .۸٩۸۷ روی نمود.
خواجه عبدالشهید
مشایخ ۲۹
قدذس‌الله ارواحهم -وفتی که خواجه عبدالشهید متولد شده او را به خدمت خواچه احرار برده‌اند. حضرت خواجه احرار او را در کنار گرفته فرموده‌اند که مرد آگاه خواهد شد. خدمت خواجه صاحب کمال ظاهري و باطتی بود؛ ریاضات شاقه کشیده ر مجاهدات بسیار کرده؛ مجموعه کمالات انسانی بود و خلایق از انفاس نفیسه آن قدوه ارباب صلاحیت کسب فیض نموده هدایت می‌یافتند. در طریقَةٌ سلوک قدم بر قدم حضرت نی آ ای ری ازله سوت یت از یقت به خی امه خ دسا دانسا یود و در سنهٌ ۹۸۲ه. می‌فرمود که وقت رحلت ما نزدیک رسیده و مأموریم به آنکه مشتی استخوان خود را در سمرقند به گورخانه آبای خود رسانیم و متوجه سمرقند شد و چون به کابل رسیده در همان ایام میرزا شاهرخ اهل کابل را اسیر کرده متوجه بدخشان بود. به وسیلهٌ شفاعت خواجه قریب ده هزار آدمی از قید ارباب ظلم و طغیان نجات بافتند و چون به سمرقند تشریف برده‌اند بعد از دوسه روز جهان فانی را بدرود کرده در جوار آبای بزرگوار خویش مدفون شد. رتبهة خواجته از آن عالی‌تر است که خوارق و کرامات از آن خلاصه کمالات ذکر کرده اثبات آن نمایند محرر این سطور جمال حضرت خواجه را زمانی که اردوي معلی از پکنه بازگشته در حندود بتهونگانون و بتیالی رسیده به وداع خلیفه‌الزمانی آمده بودند اژ دور دیده اما سعادث ملازمت و دولت مجاورت نیافته - سلام‌الله علیه و علی آبائه الکرام.
شیخ ادهن جونپوری علیه الرحمة والرضوان مرید والد بزرگوار خود شیخ بهاءالدین است از سلسلة چشتیه که در زمان خویش مقتدای مشایخ روزگار بوده. عمر طبیعی دریافته بلکه از آن هم گذرانیده. چنانچه پسراتش در سنْ هفتاد وهشتاد سالگی به خدمت او قیام داشتند و نبیره‌ها بر این فیاس و خلاصُ حیاتش را به تمام و کمال صرف عبادت و تحصیل معرفةالله گردانیده؛ اگرچه علوم ظاهری بسیار تحصیل کرده بود؛ اما هرگز درس نگفتی و ذوق سماع و حالت بی‌نهایت داشت و با وجود ضعف بدنی و بی‌فوّتی ترکیب عنصری و سستی جمیع اعضا که در وقت تجدید. وضو و قیام صلوة و بعضی از حرکات ضروری دیگر بی‌امداد خادمان از محل آرام برخاستن دشوار بودی» هرگاه آواز سرودی شنیدی به سماع برخاستی و
۳ منتخب التواریخ
چتان بیطاقتی و تردّد و حرکت کردی که چند کس از حفظ او عاجز آمدندی و در وقت ادای صلوءة فرض نیز همین نسبت داشت که ستن و توافل را نشسته ادا می‌کرد و بعد از آتکه او را برمی‌داشتند و تحریمه می‌بست فرض را ایستاده می‌گزارد» چنانچه هیچ احتیاج به مدد و امداد نداشت و مشهور چنین است که خوارق عادات که به طریق اکل و شرب لازم حال او بود بی‌تکلفافه از او ظاهر شدی و اولاد و احفاد فرتنده نهاد او بسیار مانده فیزندان دانشمتد سفید ریش از هردو دست در مجلس شریف به ترتیب آن قدر نشستی که پرآینده اشتباه شدی که حضرت شیخ کدام است و اولاد کدام و از شریعت و طریقت و حقیقت چندان جوامع الکلم فرمودی که از احاطة تقریر هوام بلکه اکثری از خواص هم خارج باشد و دست هر ناقص بوالهوس از دامن ترجمان آن اسرار کوتاه و این معتی نیز باعث اشتباه می‌شد در زماتی که خلیفةالزمان بار اول به دفع و رفع مخالغان بر سر جونپور لشکر کشیدند و از معسکر تا جونبرل,سه روزه راه مانده بود که شیخ در بلده مذکور به رحمت حق پیوست و نقاب خفا از حالم فا بر چهره هستی کشیده مصداق یل احیاء ند ریهم گردید و کاتب اوراق بهمَلارَمت آن قدوه آفاق نرسیده, وفاتش در
سرت ۰ ۷ ظ . بر ۵ و «شیخ آدهن» تاریخ وفاتش بافته سا
شیخ عبدالغفور اعظم پوری
اعظم پور قصیه‌ای است از توابع سنبل؛ وی مرید شیخ عبدالشدوس چشتی است. صاحب کمالات صوری و معئری بوده ریاضت و مجاهده کرده و در متابعت حضرت خحمی پناه صلی‌الله علیه وآله وسلم -توفیق رفیق او گشته» در اهل محبّت زود تصرّف کردی و هرچند طالب را مناسیت کمتر بودی جاذبه شیخ او را از جا برده بی‌اختیار مایل یل بت ساختی. اگثر اوقات درس علوم دین فرمودی کلام بلاغت فرجامش رات دلهای شورانگیز و زبان معجزبیانش مرهم جانهای مشتاق بود. به حسن صورت و خوبی سیرت سرآمد اهل زمان بود؛ مربد گرفتی و خلایق را وعظ و نصیحت فرمودی و رسایل در تصوّف نوشته الحق در کمالات ظاهری و باطتی شیخ هیچ تردد نیست و بعد از آنکه قدم در دایره ابناء الشمانین عتقاءالله نهاد در شهور ٩۷۵ ه. به دارالیقا رحلت نموده و هم
مشایخ ۳۹
میان و جیه الدین احمد آبادی
نسب او علوی است خود را به جهت غرابت شهرت به این نداد. از علمای کیار روزگار و صاحب صلاح و نقرا و مجاهده است و بر جاده شریعت مستقیم و در گوشه قناعت مقیم؛ دایم به درس علوم دینی اشتغال داشت و قدرت او در جمیع علوم عقلی و نقلی به مرتبهای بود که کم کتاب درس از صرف هوایی تا قانون و شفا و شرح مفتاح و عضدی باشد که او شرح یا حاشیه بر آن نتوشته و خلایق را پیوسته از انفاس متبرَّکه ار فیضص میرسید و حق سبحانه اسم الشافی را ظاهر و او را مظهر ساخته بود تا هر روز جمعی لاتعد و لا تحصی از بیماران و محنت‌زدگان به ملازست او آمده التماس دعا می‌نمودند و اثر آن زود می‌یافتند و هرگز به طور خود به خانه اهل دنیا نرفته مگر در مدّت عمر یک دو بار به حسب طلب و اکراه قدم از خانه و مسجد خود برای نماز جمعه هم بیرون نمانده و خانه ار مقصد اقصای اکابر و اخیار روزگار بنود و در لباس و وضع هیچ امتیاز از آحادالتاس نداشته به جامهٌ درشت اکتفا می‌کزد و/هرچه فتوح میرسید بذل و ایثار می‌نمود؛ اگرچه ارادت به جای دیگر داش تآما اراد از شیخ محمد غوث یافته در آداب طریقت تابع او بود و کار را نزد او اتمام کرده از مشرتت صوفیه ذوقی بر وجه اتم داشت. چرن در عهد سلطان محمرد گجراتی شیخ محمد غوث از هندوستان به گجرات رفت شیخ علی متقی که از مشایخ کبار و مقتدایان صاحب اقتدار و علمای بزرگوار آن عصر بود فتوا پر قتل شیخ محمد غوث نوشت و سلطان آن را موقوف بر امضای میان وجیه‌الدین داشت. چون میان وجیه‌الدین به خانه شیخ رفته در مرتبه اول شیفتة روی او شده بود استفتا را پاره ساخت و شیخ علی بی‌اختبار به منزل میان آمده جامه پاره کرد و گفت چرا به شیوع بدعت و وقوع رخنه در دین راضی می‌شوید؟ در جواب گفته که ما ارباب قالیم و شیخ اهل حالء فهم ما به کمالات او نمی‌رسد و به ظاهر شریعت هیچ اعتراض قادح بر او متوجه نمی‌گردد و اين بود باعث اعتقاد سلاطین و حکام گجرات بر شیخ محمد غوث و نجات او از آن مهلکه. بعد از آن در مجلس بارها می‌گفت که نظر به ظاهر شریعت چنان باید بود که شیخ علی میّقی است و در حقیقت آن چنان که مرشد ماست در سته ۹٩۸ ۵. از این سرای وحشت درگذشت «ر شیخ وجیه‌الدین» تاریخ وی یافته شد -وجّهه‌الله الی الر ضوان -مخفی نماند که ملازمت این چهار عزیز فقیر را میسّر نشده و ذکر ایشان
استطر ادی است.
۳ سنتخب القواریخ میان عبدالله نیازی سرهندی
نیازی طایفه‌ای است از افغانان اول مرید شیخ اسلیم چشتی فتحپوری بود؛ در حجره‌ای که در جوار خانقاه جدید شیخ است و حالا به عبادتخانه پادشاهی شهرت دارد پیوسته معتکف بودی» چرن شیخ اسلیم مرتبه اول از حج که به راه خشکی رفته بود تسریف آورد؛ او رخصت مک معظمه طلبیده به شیخ طوماری مشتمل بر ذکر مشایخ و اهل‌الله که در ولایت عرب و عجم و هند دیده بود نوشته داد و در اکثر بلاد سیر کرده اين طبقات مشایخ را دریافت و به صحبت یاران میرسید. محمد جونپوری -قَدس‌الله روحه که دعوی مهدویّت کرده پود و به گجرات و دکن پیوستهء آخر همان طریقه که سابقأً مذکور کف خر راید ی ان کشامر ارفا یی کش و تک مرف تفه و سود آحادالناس فارغ از قیود و تعلقات می‌زیست و زمانی که به تقریب ذکر شیخ علایی بیاته رحمه‌الله اسلیم شاه او را به اغرای مخدو‌الملک آزار بسیار داده و زجر و ضرب شدید بلیغ نمود. باز مساقرت اختبار کرده در اطراف و اکتاف جهان سیاحت می‌نمود؛ آخر عمر ترک دعوی مهدویت نموده و در سرهند گوشه عزلت گزیده به‌طریق سایر مشایخ سلوک می‌کرد و هتگامی که پادشاه آن حجره را که قریب به محل واقع شده برد تعمیر نموده تعبیر به عبادتخانه فرمودند و نام میان عبدالله به آن تقریب مذکور شد او را از سرهند طلبیده تنها صحبت داشتند و خبرها پرسیدند و از مهدویّت انکار آورده گفت اول صحبت این طایفه مرا نیک درافتاده بود بتابراین به آن طریقه گرویدم و بعد از آنکه حقیقت حق‌الیقین ظاهر شد از آن ابا نمودم به اعزازش بازگردانيدند و در سال ۳٩۹ه. در زمان توجه به جانب اتک چون به سرهند رسپدند او را بار دیگر طابیدند و تکلیف زمین مدد معاش کردند و او قناعت را دستاویز ساخته قبول نکرد و خواهی نخواهی فرمان تویسانیده حوالهٌ او نمودند. امتثال امر نموده فرمان راگرفت اما شیوه توکل از دست نداد و به آن هیچ نپرداخت تا آنکه درگذشت. مدار عمل او بر کتاب احیا وکیمیا بود. سالی که فترات الغ میرزا شده ققیر همراه محمد حسین خان بودم او را در سرهند دیدم فایدة چند از کتاب احبا که در پیش داشت بیان می‌کرد و محمود خان تام پاری که از عهد اسلیم شاه آشتایی به او داشت و شیخ مبارک او را در زمان کشاکش شیخ علایی سیف‌الله خطاب داده بود از او پرسید که دل چیست؟ گفت از ماتا دل هزار منزل راه است از آنجه
مشایخ ۳۳
می‌پرسیدا سخن اخلاق بگویید. بعد از آن به تقریب ذکر میرسید محمد جونیوری - قدس‌الله روحه -مفول پیری را آورد و از وی شهادت خواست. او گفت در زمان رحلت حضرت میرسید محمد جونبوری در فراه حاضر بودم که از دعری مهدویّت ابا آورد و فرمود که من مهدی موعود نیستم والله اعلم. در اين میان محمود خان آهسته می‌گفت که میان عبدالله طرفه کار کرد که شیخ علایی بیچاره را به کشتن داد و خود قدم از دایره بیرون کشید. میان عبدالاد در سنْ نودسالگی در سته ۰ از این سرای مستعار رشت در جوار حضرت بروردگار عرٌ شانه برد -اسکنه‌الله فی‌اعلی علیین.
شیخ ابوالفتح گجراتی
داماد حضرت میر سید محمد جونپوری است -قلس‌الله سرهالعزیز -اما میرزا را ندیده و این نسبت بعد از رسلت میر واقع شده بسیار صاحب جاه و جلال و کمال بود و به روش سلسله مهدویّه راسخ و ثابت قدم به استقلال؛ چرن در مک معظمه و گجرات با شیخ گدایی نسبت آشنایی تمام داشت در زمان بیرمخان خانخانان به تقریب مهمّی ضروری به آگره آمد و در اندک فرصت آن معرکه رهم خورد و شیخ به گجرات رفت. در زمان طالب علمی نیم شبی به وسیله مولائا عبدالله قندهاری خریش حاجی مهدی لاهوری آن طرف آب آگره در محلَةٌ شیخ بهاء‌الذین مفتی رحمه‌الله به ملازمت شیخ رسیدم در حجرة خالی تنها نشسته مشفول بود. این حدیث نبوی صلی‌الله علیه وسلم خواند. لابقعد قوم یذکرون الله الا حقتهم الملایکه و غشيتهم الرحمة و نزلت علیهم السكينة و ذ کرهم الله فیمن عنده و ترجمهُ آن بیان کردند و تلقین ذکر گرفتم و چندگاهی به آن مشفولی داشتم در خود فیضی عجیب غریب مشاهده می‌کردم و معنی قرآنی بر من مکشوف شد. چندگاه چنین بود که هر صدایی و ندایی که سمع مرا قرع می‌کرد ذکر می‌پنداشتم و بعضی طالبان ایشان را دیدم که از جهت تحرّز از مالایعنی سرپش بر لب چسانیده و بعضی ستگریزه به دهان گرفته پردند - سال وفاتش معلوم تشد که کی و کجا بود - ذکره‌الله بالخیر.
۳۴ منتخب الئواریخ
شیخ ابواسحاق لاهوری
از خلفای حضرت میان شیخ داود -قذس‌الله سره -است در چایک روی بان زمائه و آیتی از آیات حق سبحانه بود. خود را در محبّت پیر تمام درباخته و دست به ذات شریفش چنان پیدا کرده که گویا یک معنی صحیح به دو عبارت ملیح 7 تعیر بانده و کرد حدوث و غبار امکان بر دامن همتش اصلا نشسته به مجود دیدنش باد خدای عروجل بر هر دل سیاه غاقل پرتو می‌انداخت و درد خداطلبی در بیننده سرایت می‌کرد و به غیر از دو سه یاری از ياران و طالبان همراز و همزبان حضرت میان -قَلس‌اللّه روحه که در لاهور مسکن داشتند کسی دیگر را به حضور خود نمی‌طلبید و مقیّد به مرید گرفتن تشد و پبوسته در حجرة تاریک که درون باغی بود انزوا داشت وگاه گاهی که شوق حضرت میان گریبانگیر او می‌گشت از لاهور به یک روز در شیرگدّه که به مسافت چهل کُروه زیاده است پیاده می‌رفت و آستان بوسیده به همان پاي بازمی‌گشت و تاب تجلّی دیدار پرانوار حضرت میان نداشت. در حالی که مذکواز شد به بلامت آن بزرگوار عالیمقدار مشوف شده یک شب و روز در جوار ایشان مهمان بودم و روز دیگر راه شیرگده در عين ایام خلل تنها با یک جلودار روان شدم و اهر چانب,چتان و ژاهزنان که سر راه بر من گرفته بودند حیران می‌ماندند و می‌پرسیدند که يکه در این بیابان پرخطر کجا می‌روی؟ همین که می‌گفتم که از خدمت میان شیخ ابواسحاق به ملازمت حضرت پیر دستگیر - رحمهماالله -می‌روم به مجرد شنیدن نام مپارک ایشان همه حلقه به گوش شده شیر و دوغ و امثال آن می آوردند و راه سر می‌کردند و دلالت بر حزم و احتیاط می‌نمودند و ترغیب بر ذکر و ورد نام حضرت میان که آشنای مر خاض و عام در آن دیار بود می‌کردند تا عاقبت به عافیت به مقصود بازگشتم. چنانچه گذشت و در سالی که حضرت میان از عالم فتأً سراپرده در ملک بقا زدند در اندک فرصت وبای عام در پتجاب افتاد و جمیم اصحاب اهل بیت و خلفای مشهورین که قریب پنجاه شصت نفر کامل مکمّل بردند از آن جمله ترجمان اسرار میان عبدالوهاب که میان بابو نیز می‌گفتند همه بر یک میعاد به طریق تعافب و تتاوب در عرض سه چهار ماه به حضرت ایشان ملحق شدند ال ماشاءالله و از عامه طالبان و مریدان و خادمان هم جهت چه نویسد و از جهت سبقت نبت میان شیخ ابواسحاق نیز به سرعت از بادية فراق به کعبهُ حقیقی وصال اصال بافنند فمنهم من قضی نحبه و منهم من پنتظرای خواجه بود. ع-
مشایخ ۳۵ که جامی را کنی در کار ایشان بعد از آن حافظان سلسله علية قادریه میان شیخ عبدالله بود که ولد ارشد انجب حضرت میان است. چون او در سالی که مذکور شد رخت به روضه رضوان کشید. حالیا جامع جمیع کمالات رقایم مقام همه ذات عالی صفات میان شیخ ایوالمعالی است.
3
سر لام الله ماکرّاللیالی علی الشیخ الصفی ابی المعالی ابید که این روضه سعادت همیشه مثمر باد -بالثبی وله الا معاد,
شیخ رکن الدین رحمةالله
ولد رشید شیخ عبدالقدوس کنگویی است که مناقب و کمالات وی از شرح و بیان مستفنی و مکتوبات قدسی که جمع کرده‌اند مشْمَ و دال بر آن است و کنگوی قصبه‌ای است در نواحی تهاتیسر. صاحب رتبه مظیم بود و آثار کمالات در بشر؛ او ظاهر و شانی عالی در تصوّف داشت بر طریقه مشبایخ خویشش سلوک می‌تمود و از ارباب ذوق و حال بود به در خانة اهل حشمت و شوکت تیان و دراه قلراضرورت رقتی والا در زاوبه عزلت و انقطاع پیوسته به سر بردی. جامع این اوراق او را در زمان فترات بیرم خان در دهلی به مجلس شیخ عبدالعزیز رحمه‌الله ملازست نمود والحمدلله.
میان مصطفی گجراتی اصل او از طایفهٌ بوهره است که در گجرات به سود وسواد" مشغولند به یکی از باران بی‌واسطد میرسیّد محمد جونپوری -قذس‌الله روحه -پیوسته طریقهُ فقر و فنا پیش گرفته تا آخر عمر در آن وادی استقامت ورزید. چون خلیفةالزمانی بعد از تسخیر ولایت بنگ از پتنه مراجعت نموده به اجمیر رسیدند, آصف خان ثانی میربخشی او را به حسب حکم از گجرات همراه آورد. شبی در صحن دبوان خانه علما را طلبیده از شیخ مصطفی تحقیق مسللاً مهدریّت می‌نمردند و او مجیپ بود و مناظره به امتداد کشید و حاجی
ننستت
۱ نو نسخه: سود
۳۴ منتخب التواریخ
ابراهیم سرهندی در بحث به موجب شیم ثثیمهُ خویش تحگمات می‌کرد و شیخ را آزار داد و فقیر آنچه در کتاب شر حگلشن راز تصنیف شیخ محمد لاهیجی که مرید به واسط! میر سید محمد نوربخشی است که او هم در زمان خود دعوی مهدونت کرده بر مسر فتنه‌ها بار آورده بود به شرح و بسط نقل کردم و چون این سخن مخالف مدّعای شیخ بود ظاهراً باعث غبار خاطر او شده باشد و بعد از رسیدن به فتح پور او را فرمودند که چند روز به خانة خواجه عبدالصمد مصوّر شیرین‌قلم باشد. بنا بر تلافی آن تقصیر به طریق عذرخواهی پیش آمدم و استعفا نمودم. ضعف بسیار داشت در همان سجلس طشست آوردند و خون بسیار از دهان او ربخت و چون رخصت به جائب دیارگجرات یافت, غالبا در راه یا در وطن رسیده رخت از این سرای فانی به سرای جاودانی کشید و اين واقعه در سال ٩۸۳ ۵. بود و او مکتوباتی دارد که از آن بری غربت و فنا خیلی می آمد -عامله الله شیخ اسحاق کا کو لا هوری
پدر او شیخ کاکو نام داشته و مردم لاهور به او عقیده ولایت دارند. دانشمند متبحر و متوکل و متورّع بود. هرگز به خانة ارباب دنیا ثرفته و عناجت نخواسته, دایم درس می‌گفت جامع جمیع علوم و صوفی مسرب و همیشه به حقّ مشغول می‌بود و تا نمی‌پرسيدند سخن نمی‌گفت. روزی به مخذولی در راهی ملاقات نموده وی ديگچة سفالین از شیر و برنج به شیخ داده که این را پردار و همراه من بیا؛ بی‌تحاشی و انکار آن را بر سر داشته در بازار گذشته تا به منزل رسانید و از آن روز باز غل وغش نفسائیت از دل او پاک شسته شد و از علمای رسمی ممتاز گشت. در شهور سنه ۹۹۵ ه. شرف ملاژمت آن بزرگرار دریافتم و روزی این حکایت به تقریبی با شیخ فیضی که در همان نزدیکی خطاب ملک‌الشعرایی خواهد یافت, گفتم. بنا بر شیوه او که نفی جمیم مشایخ ماضی و ال و اثبات خود بود به طریق استهزا مذمت شیخ پنیاد کرد و خاموش بودم. نمی‌دانم که همان شب یا شبی دیگر در خراب دیدم که شیخ ابوالفضل در صحرایی فرود آمده در وبرانة کهنه که دو سه دیواری بیش نداشت شیخ اسحاق در جماعت تویچیان به رسم
1 در غر سة تسه حعئین اسیت.
مشایخ ۳۷
آنکه هر شب ماه نو به بندوق در دربار پادشاهی سر می‌دهند؛ تفنگ در دست گرفته به جانب من می‌اندازد و شرارها گرد و پیش من می‌بارد و هولناک پرخاستم و روز دیگر نذری در ملاژمت شیخ بردم و به عرٌ قبول مقرون گردید و واقعهٌ خود گفتم. اگرچه از جهت گبرسٌ قدرت حرف زدن نداشت, اما دست برداشته فاتحه خواند والحمدلله و ار اوستاد اکثر علمای مشهور لاهور است؛ مثل شیخ سعدالله که قرینه‌ای در روزگار نداشت و شیخ منوّر و غیرایشان. در زمان جوانی بیشتر به شکار مایل و راغب بود؛ چنانچه هرگاه از درس فارغ می‌شد باز و جرّه و امثال آن راگرفته به صید می‌رفت و پیاده در شکارگاه می‌گشت. سنْ شریفش از صد سال متجاوز شده در سنه ۹۹۶ه. در جوار فرب ایزدی شتافت. شیخ سعدالله بتی اسرائیل از شاگردان رشید نجیب فیاض اسحاق کاکو اسّتِ و صاحب اطوار مختلف است در ابعدای حال متشرع بود به یکبار ترک تقیّد نمَوّده مزتکب جمیع نواهی شد و با مطربه‌ای تعلق پیدا کرده با رب سفید در بازار می‌کشت؛ بیت: زین پیش اگرچه خلق گرفتی ز ماسبق"- عشق “آملا و نماند نشانی ز ماسبق
و مردم خاکپای او را از بس حسن عقیده به جای توتیا می‌کشیدند و عقید؛ ولایت به او داشتند و در آن حالت در عين تخاس درس می‌گفت و از اسباب جمعیّت هرچه داشت در عشق آن نگار درباخت. شبی با او شراب می‌خورد که جمعی از محتسبان به اتفاق طلبه که نسبت ئلمَذُ به او داشتند هجوم نموده به جهت اصلاح حال او از راه دیوار به خانهٌ او درآمده و آلات ملاهی و مناهی شکسته؛ خواستند که او را تعزیر نمایند» همان سبخن را که به خلیغُ ثانی حقانی امیرالمومنین عمر - رضی‌الله عنه -گفته بودند گفته که اگر من یک نامشروع کردهام شما سه نامشروع را ارتکاب نموده‌اید و به تمزیر سزاوارترید که به تجسس و بی‌اذن از راه دیوار سر زده در این خانه درآمدید. آن جماعت منفعل و خحجل شده بازگشتند و پعد از آن توفیق توب نصوح یافته و کتاب احیا را دستور خود ساخته پیوسته به عبادات و ریاضات می‌گذرانید و تصائیف بسیار مفید عالی نوشته از آن جمله شرحی بر جواهر القرآن که تصنیف امام غرالی است - رحمه‌الله. چون خلیفةالزمانی او را به خلوت طلبیده پرسیده‌اند که از کدام قومید؟ گفته از جماعت
۳۸ منتخب التواریخ
نویسنده‌ها که ایشان را به زبان هندی کایت می‌گویند. پادشاه را این بی‌تکلفی او بسیار خوش آمد و صحبتی ممتد داشتند. فقیر مرتبهٌ اول در لاهور ملازمت او کردم به تقریبی قضیّةُ ویرانی ملتان و آبادانی لاهور و قضیُّ سلاطین لنکاه خصوصاً سلطان حسین را چنان تقربر کرد که در حسن ادا و فصاحت عبارت و تنقیح آن متعجّب ماندم و در کم جاپی آن حلاوت گفتار يافته شده. او هرگز هیج سائلی را محروم نگذاشته و با وجود آنکه از اسباب تجارت و زراعت فارغ بوده و مدد معاش از جانب پادشاه هم نداشت: معلوم هیچ کس تمی‌شد که آن همه تصرّف و بذل و ایثار از کجا بود و خلایق در این امر حیران بودند بعد از آنکه به سین هشتاد سالگی کم وبیش رسید. از این سرای مجازی درگذشت و اصاغر و اکابر به تشی جنازه او معجاوز از الوف رفته نعش پاک او را به تیوک
بر سر و دوش می‌گرفتند و جای نهادن قدم نبود. میان شیخ عبدالله بداونی
از حسنات زماته و برکات روزگار است در صغرسن سبق بوستان باد می‌گرفت چون به این پیت رسید که؛ بیت: سحال است سعدي که راه صبفا توان رفت جسز در پسی مصطفی
صلیاللّه علیه وسلم از معلم پرسید که معنی این بیت چیست به زبان هندی بیان کنید. گفت تو را به این حکایت چه کار است؟ فرمود تا خاطرنشان نمی‌سازید بیشتر سبق نمی‌گیرم. چون معنی آن راگفته پرسیده که تعریف محمدمصطفی -صلی‌الله علیه وسلم - فرمایید که کیست؟ شمه‌ای از اخلاق و معجزات آن حضرت را -صلی‌الله علیه وسلم - بیان کرده به مجرّد شنیدن آن جذبة ربّانی گریبانگیر او شده و پیراهن چاک زده: کلمة طیبه بر زبان راند و چون خبر به والدین او رسید» دیدند که او ابرا و تبرا از ایشان نموده قابل عود نیست به ضرورت دست از او باز داشتند و از نواحی سامانه که مسکن آبا و اجداد او بود به جانب دهلی سفراختیار کرده به فرائت قرآن و دانستن احکام و طلب علم مشغول شد. عاقبت جمعی از علمای نامدار و مشایخ کبار را درپافته از فحول دانشمندان عهد گشت و دست ارادت به میان شیخ عبدالباقی چشتی بداژنی - روحالله روحه - داده تلقین ذکر از ایشان گرفت. آنگاه به ملازمت شیخ صفی خیرآبادی -قَدّ س‌الله سرهالعزیز -
ود ۳۹
و دیگران پیوسته و به ریاضت و مجاهدت اشتغال نموده به تکمیل رسید و نعمت علم از اکثر مقتدایان روزگار غویش یافت خصوصاً از میان شیخ لادن دهلوی و میرسیّد جلال بداژنی و بعد از وفات مرحوم قایم‌مقام او شده سالها در بداژن درس و افاده فرمود و خیلی از دانشمندان نامی که به مرتبه اشتهار رسپده‌اند از دامن او برخاستند و مردم اطراف و اکناف از اقصی ولایات به ملازست شریفش رسیله به سعادت جاودانی می‌رسند و در اواخر حال جذبه‌ای بر او غالب آمده در مجلس سماع حاضر می‌شود و از شدّت غلبةٌ شوق نعر؛ جانگداز و صیح؛ دل‌افروز کشیده اهتزاز می‌فرماید و چند قدم می‌رود و بی‌آنکه وجد و رقص در میان باشد و معا لاحول فرستاده به مقام خود مراجعت نموده می‌ایستد و در بی‌تکلفی و بی‌تعیّنی چنان بود که به روش سلف و خلف از پی ابتیاخ متاع خاثه خواه قلیل» خواه کثیر و سایر مصالح ضروری مایحتاج‌الیه پیاده به دکان و بازار تشریف می‌پرد و برداشته به منرل می‌آوژد. در میان راه جماعت طلبه را سبق نیز می‌فرمود و هرچند می‌گویند که حاجت,تمندیع مخلاومی نیست: ما اين خدمت را به جا می‌آريم: قبول ندارد از صورت خجسته‌اشن فقر و فنا می‌بارد و با وجود اجازت تلقین و ارشاد و خط خلافت از بزرگواران میدب شیخی و مربهي نیست, بلکه احتراز تمام از آن وادی دارد به زی مشایج و در لباس اولیا تحت قبا مختفی و محتجب می‌ماند. فقیر زمانی که شرح صحایف در کلام و تحفیق در اصول فقه به ملازهمتش می‌خواندم؛ با آنکه جمعی از مسترشدان فبّاض و متعلمان صافی قریحه شریک بودند و اشکالات دقیق می‌آوردند هرگز ندیدم او را که در افاده و افاضه و حل آن ابحاث شریقه و نکات غامضه احتیاج به مطالعه افتاده باشد از آنکه جمیع نظریّات بدیهی او شده و ملکة قری حاصل کرده مزْیّد من عندالله گشته. حالا در سنّ تودسالگی است ان شاءالله العزیز به عمر طبیعی بر سد. شیخ جلال الدین فتوحی
مجذوبی بود سالک آبای او از ملتان آمده در فتوج که شهر قدیم مشسهور هندوستان است مسکن گرفته بعد از سلوک جذبه‌ای دریافته و با آن دقیقه‌ای از دقایق شرع مطهر نامرعی نم گذاشت. گاه گاهی که حال بر او استیلا می‌یافت روی را سیاه کرده و ریسمان چهارپایی در گردن انداخته در بازازها می‌گشت و فریادهای مصیبت‌آمیز و دردانگیز
+۳ منتخب التواریخ می‌کرد و امثال این اداهای غیر مکرّر بسیار داشت. روزی از نماز جمعه در مسجد حی فارغ شده بود که فقیر به ملازمتش رسیدم؛ برخاسته به زیارت قبور مندرسة آبای کرام خود که در صحن مسجد بود رفت و بر قبری فاتحه مي‌خواند و یکی از خادمان همزبان بیان حالت آن می‌کرد و جدا جدا تفریق آن مشایخ نموده به خود فرو می‌رفت و هنگام انصراف مساله‌ای از فرایض از آن خادم پرسید. گفت که اگر شخصی بمیرد و یک پسر و یک دختر وارث گذارده پسر را از ترکه میّت دوحضّه است و دختر را یک حصه آن را به سمع رضا شنیده و سخن ناگفته روان شد و بعد از آن چنان به ظهور انجامید که به موجب آن حدیث بلاغت مفهوم به اين مضمون که اگر مسأله‌ای از علم فرایض بر مقبره بخوانند و بیان قسمت سهام کنند به برکت آنْ تمام اهل قبور مغفور می‌گردند. شیخ را آن عمل معمول بود و در هیچ جمعه تخلف نمیورزیل.
شیخ کپور مخذوب گوالیاری
از سادات حسینی بود در ابتدای حال سپاهگری مي‌کرد به یکبار ترک نوکری کرده به سقایی مشغول شد و شبها به خانة عورات یره مستورة آب برده رسانیدی و خلایق را بی‌اجرت آب دادی تا آنکه جذبه‌ای رسید و از کار وبار باز مانده ترک اختیار کرده به طریق محاوره سخن نکردی و پیوسته مستهلک بودی, شعر: می‌شدم‌دست به‌دیوار ز ضعف‌از کویت آمدی جلوه‌کنان صورت دیوار شدم و در پایان بازار گوالیار محلی برای سکونت گزیده دایم آنجا می‌بود و هميشه سرافکنده در مراقبه می‌گذرانید. اگر حضار را به خاطر چیزی گذشتی به طریق مجذوبان از روی هذیان جواب آن گفتی و حل کردی و اخبار مغیبات گفتی و شبها دایم در قیام گذرانیدی گاه گریستی وگاه خندیدی. از ثقات شنیده شد که سیّدی از ولایت آمده برهان سیادت از او طلبیده بود؛ فرمود تا هیزم جمع کرده آتش بلند افروختند شیخ دست او راگرفته گفت: بیا تا هردو در این آتش درآییم. ع: تا سیه روی شود هر که درو غش باشد و سید تقاعد نموده و او به آتش درآمده به سلامت برآمده و مثل اين خوارق بسیار از او
نقل می‌کنند و همه بر این معنی متفق‌اند. اینجا بر همین قدر اقتصار نموده آمد در شهور
مشایخ ۴۳۹۱
سنه ۹۷۹ه. شبی نعره‌زنان دویده مارمار می‌گفت تا از بالای دروازه افتاد و جان به حق تسلیم کرد و شیخ فیضی تاریخ او را «کپور مجذوب» يافتد.
شیخ‌اله بخش گرمکتیسری گرمکتیسر قصبه‌ای است بر کنار آب گنگ از ترابع سنبل؛ مدّت چهل سال بر جادْهُ فقر و قتاعت تمکن داشته به ارشاه طالبان مشغول بود و در توکل شأنی داشت و صحبتش یاد از خدا میداد و در هفتاد سالگی به طریق سیر سنبل رفت و عجوزه‌ای خدمت شیخ بنجو مرحوم ستبلی که عابد صایمهٌ دهر و رایع وقت بود و تا مذت سی وپنج سالگی بی‌شوهر بود و انطار به غیر از شیر نمی‌کرد -غایبانه به وی ارادت آورده التماس نمود که راه خدا را به من نمایید. جواب فرستاد که تا پیروی سنٌّت حضرت خیرالبریّه - علیه وآله من‌الله الصلوةوالتحیه - ننمایی و در عقد.یکی دزئبایی سخن این راه پرسیدن و گفتن تو را وبال است. فی‌الحال در محفّه سوار شده به ملازمتش رسید و به حبال او درآمد و در اندک فرصت هردو سفر آخرت گزیدند. فقیر با باری سید قاسم نام از اعیان سادات دهلی به ملازمت آن بزرگوار رسیدم؛ او را بسیار خوش مجلس و خوش‌تقریر یافتم. چون طشت و آفتابه به جهت دست شستن آوردند فرمود ابتدا از آن سید بکنید که: الهاشمیاولی بالتقيم. ۱ شیخ عارف حسینی
از نبایرشاه اسماعیل صفوی است صاحب دعوت و ریاضت عظیم و مجاهدت فری است: چنانچه افطار پیوسته به تآن چوین سوختة درشت وگیاه تلخ می‌کند و دیگری تاب تعاول آن ندارد و بر جادَهُ شریعت قویم مستقیم است و پنج وقت اذان در عین یتشخانة شیخ ابرالفضل به دربار پادشاهی می‌گوید و هیچ باکی از کس ندارد و خوارق بسیار از او تقل می‌کنند از آن جمله اينکه کاغذ پارة مدوّر در منقل آتش سوزان می‌اندازد و اشرفی مسکوک از آنجا به در آورده به حاضران مجلس هرچند باشند می‌دهد و می‌گویند که از حجر؛ مققّل به طریق نقل اشباح به در میآید و به جای دیگر ظاهر می‌شود. وقتی از گجرات در بلد؛ لاهور آمده میوه‌های زمستانی در تابستان و تابستانی در زمستان به مردم
۳۹ هنتخ التواریخ
میداد. علمای پنجاب که عمده ایشان مخدوم‌الملک بود متعزض شده گفتند که ظاهر است که این فواکه از باغهای مردم است که بی‌اذن متصرّف شده و خوردن آن نامشروع و حرام است و صحبتش در آنجا راست نیامده به کشمیر رفت و علیخان حاکم آن دیار اعتقاد تمام آورده صبیّهُ خود را به او تزویج نمود. چون دانست که او صاحب داعیه است مهر دختر طلبیده طلاقی از برای او گرفت و شاه از آنجا به تبّت رفت. در آنجا نیز می‌گویند که خوارق فراوان ظاهر گرداتید؛ از آن جمله این که درختی را می‌افشاند و از آن دراهم و دنانیر می‌ربخت علی هذاالقیاس؛ چه در گجرات و هند و چه در کشمیر و تبّت صاحب تصرّفات عظیم است و هرجا که می‌رفت مردم قصد او می‌کردند و از دپاری به دیاری نقل می‌کرد و در مرتبُ اول که پادشاه از کشمیر به کابل سیر فرمودند» شاه در آن سفر آمده دید و موگلانی که در نظر نگاه دارند بر او گماشتند وگاه‌گاهی که در نظر پادشاه می‌آمد در پیاله زین مشک با کافور و سایرعطریّات انداخته تحفه می‌بردند و هرچند می‌گفتند که از ما پار؛ ژری یا جاگیری قبوله,نمایبلم می‌گفت زربه احدیان خود عتایت کنید که بدحالند من چه کنم و زمانی که فقیر شاه رابه همراهی قلیج خان در بتشخانة شیخ ابوالفضل که شاه در عهده محافظت اوشت از میعجربامی که مطلع بر حجره‌اش بود دیدم نقابی بر روی بسته بود و کتابتی می‌کرد و به یکی می‌گفت که این قلیج خان بود که می‌گفت منم قلیج بنده و خدمتکار شما. غالبا شیو؛ روی‌پوشی از قدیم‌الابام داشت و می‌گفتند که شاید از برای این بوده باشد که اگر از جایی به جایی رود او راکسی نشناسد والله اعلم. از مقرّبی معتمدی شنیدم که می‌گفت در کشمیر روزی پادشاه شیخ ابوالفضل و حکیم ابوالفتح را به ملازست شاه فرستاده به موجب اشارت پرسید که شاه! چه شود اگر نقاب بردارید تا جمال شما را ببینم؟ قبول نمی‌کرد و می‌گفت ما مردم فقيریم بگذار و بیشتر از این مرتجان. حکیم از شوخی و بیباکی که داشت دست فراز کرده خواست که نقاب برکشد شاه اعراضی شده و در غضب آمده گفت که معاذالله من مجذوم و معیوب نیستم؛ اینک روی مرا بیین و گریبان چاک کرد و نقاب از رخ بر زمین زده گفت حکیم روی مرا خود دیدی اما ثتیجة این را ان شاءالله العزیز در این دوهفته بینی پانزده روز نگذشته بود که حکیم در همان راه به زحمت اسهال کبدی درگذشت و امثال ایسن خوارق از او از حد حصرواحصا افزون است. روزی پادشاه فرمود که شاه یا خود چون ما
مشایخ ۴۳
شوید یا ما را چودن خود سازید. جواب داد که ما نامرادان خود مثل شما چگونه می‌توانیم شد؟ اگر می‌خواهید بیایید در پهلوی ما نشیتید تا همجو ما شوید.
میر سید علاءالد ین او دهی "
صاحب مقامات عالیه و کرامات ظاهره و حجج باهره و آیتی بود از آیات‌الله» و خوارق بسیار از او نقل می‌کنند و با وجود آن مراتب جلیله و مناقب سیّه گاهگاهی معارف و حقایق را به صورت نظم ادا می‌فرمود و ان مطلع او جهانگیر است. مطلع:
ندانم آنگل خود رو” چه رنگ و بو دارد که مرغ هر چمنی گفتگوی او دارد و ترجیم‌بندی گفته که بندش این است. بند:
که به چشمان دل مبین جز دوست هرچه ببنی بدان که مظهر ادست و شیخ عراقی -قذس‌الله روحه -در این زمین فرموده. بند:
که سحهان صورت است و ععتی دوست ور به معنی نظر کنی همه اوست و دیگری گفته بند:
که جهان پرتویست از رخ دوست له کابنات سایه اوست و فقیر راست؛ بند:
اوست مفز جهان جهان همه پوست شود چه‌مغفزوچه پوست چون همه اوست
مشایخ بسیار از دامن دولت او خاسته‌اند. از آن جمله خلف صدق او میرسید ماهرو که قدم برقدم والد ماجد داشته دیگری میرسیّد علی نلهری که صاحب حال قوی و پیوسته منزوی بودی و فقری و غربتی غریب از او مشاهده می‌شد. زبان عصجیب در تصوّف داشت و فقیر در کانت گوله از توایع ستبل به صحبت حسین خان به ملازمت او رسیده و مستفیض از انفاس نفیسة او شد؛ الحمدلله علی ذلک. میرسیّد علی پیوسته در مناجات گفتی که خدایا مرا شهید گردان؛ تا نیم شبی دزدان آن قصبه که دزد خانه‌ای است مشهور به منزل میر درآمده و غوغا برخاسته و مير با وجود سّ نود سالگی و ضمف بدتی گرزآهیین در دست گرفته وال الله گفته تعاقب نموده و یک‌دویی را به دوزخ
۱« در دو نسخه: اردهنی.
۳ در دو نبخه: خعندال.
۴۴ منتخب التواریخ
رسانیده و مجروح گردانیده؛ عاقبت تیری بهمقتل ایشان رسید و به‌درجه شهادت بیرستند و این واقعه در سته ۸ ه. بود و تاریخ یافتند که «چه شد آن مرشد کامل».
شیخ حمزه لکنهوی رحمه‌الله
نبیر ملک آدم کاکر است که از امرای سلطان سکندر و ابراهیم لودی است و پیوسته مجاور قبر جدٌ خود بود و قبر ملک آدم به طول دو قبر رسمی بلکه زیاده است. جذبة قوی داشت و مهابتی عجیب و قامتی بلند, گاه گاهی که در شهر به سیر می آمد چون شیر خرامان راه می‌رفت و سنگها در دست داشته به هر طرف می‌انداخت. اما به هیچ کس نمی‌رسید. اداهای شیرین خوش آینده می‌کرد و پیوسته مصحف مجید را تلاوت می‌تمود و به هر کس که اهل می‌دانست با وی التفات می‌فرمود و پیش می‌طلبید و فقیر بحمدالله از آن جمله بودم و تال می‌کرداو اگر/نه اکشری از حسرکات و سکنات او می‌رمیدند و پیرامون نمی‌گشتند که مبادا ضرری رساند.
شیخ پیرک رحمه‌اللة
نیز لکنهوی است به کنار آب گودی درون جنگل میان غاری دور از آبادانی که کس بدانجا پی نتواند برد مخفی می‌بود و در هر هفته یکبار بمد از نماز جمعه افطار می‌کرد و پیرزالی در خاته او بود که پار؛ نان خشک با میوه درخت کتار که خود نشانده بود برای غذای او مي‌آورد و اگر کسی ارتکاب مشقّت شدید نموده به زبارت او می‌رفت در آن وقت معین بر در حجره برآمده می‌نشست و سخن اصلاً نمی‌کرد و در زمان حکومت حسین خان مرحوم در لکنهو فقیر با یاری دیگر عبدالرحمان نام خلیفة حسین خان به قصد ملاقات او رفتم و او را پرستی بر استخوانی دیدیم و ماران بسیار بزرگ سر از بیرون و درون آن غار مي‌کشيدند. یکی از حاضران ترسیده خراست که به عصا بزند: اشارت به منع کرد و گفت از شما چه برده‌اند؟ و چون از آن کم پیر حال پرسیده شد گفت مدت سی‌سال و زیاده است که او در این خرابه می‌باشد و این ماران به او مانوسند و به کس ضرری نمی‌رسانند. در وقت وداع پارچة نانی چندروزه و میوهٌ خشکی که در پیش داشت به همه
مشایخ ۴۵
حاضران اشارت نمود تا برداشتند و آن بار باره زری به تحفه گذرانید قبول نکرد و این هر در بزرگوار در آن نزدیکی از عالم درگذشتند.
شیخ محمدحسین سکندری سکندره قصبه‌ای است در میان دوآب صاحب ذوق و حال بوده و مقطع منزوی از خلایق مذت پنجاه سال بعد از ترک ملازمت به گوشه عبادت استقرار و استمرار داشته به در مخلوقی نرفته؛ چون فقیر در سنهُ ۵۹۷۴. شرف خدمتش دریافتم؛ پرسید که معنی این بیت خواجه حافظ چه باشد؟ فرد: عفو خدا بیشتر از جرم ماست کته سربسته چه گویی خموش پرسیدم اشکال در کجاست؟ گفت: چون نکته سربسته را خود گفت؛ امر به خموشی چراست؟ گفتم: خود فرمایید. گفت: چنین به خاطرمیرسد که نکته سربسته شاید این باشد که جرم ما همه به خلق اوست و این قدم پیشتر" نهادن است. خاموش بودم و مشل ین تأویلی در اين آیه می‌کرد که وَابذربک نی یاک لین -و می‌گفت که حتی به جهت انتهای غایت است و انتهای غایت در اینجا گنجایش ندارد و ظاهراً اين انتها نظر به کاف خطاب بأشد که انتهاپذیر است والله اعلم. تا مراد او چه باشد و آن صحبت آخرین توق شیخ عبدالواحد بلگرامی
پلگرام از توابع قتوح است. بسیار صاحب فضایل و کمالات و ریاضات و عبادات است و اخلاق ستیّه و صفات رضیّه دارد و مشرب او عالی است. پیشتر از این به چند سال خود نقش وصوت " به هندی می‌بست و می‌گفت و حال می‌ورزید و در این ایام خود را از همه گذرانیده و شرحی بر نزهتالارواح نوشته محققانه و همچنین در اصطلاحات صوفیّه خیلی رسایل وشته از آن جمله سنابل نام و غیر آن تصائیف لایقه دیگر نیز دارد. اگرچه مرید به جای دیگر است. اما بهرُ تمام از صحبت شیخ حسین سکندره یافته هر سالی از
۳ ۹ 7/1 رس سس
۱- در شعر «بیشتر؛ به بای هو ده است. 5 ۰ یو ز اتا:
بلگرام به جهت عرس شیخ میآید و اکنون که ضعف بصر پیداکرده؛ نمی‌تواند رفت و در وج متوطن است در سال ۷ که فقیر از لکنهو در بلگرام رسیدم؛ شبی به عیادت آمد و آن ملاقات اوّل بار برد که حکم مرهم داشت و گفت این همه گلهای عشق است و محندومی شیخ عبدالله بداژنی نیز ائفانا چون رجال‌القیب از بداژنی همانجا تشریف آوردند و یقین شد که اگر شب قدر دریافته باشم آن شب خواهد بود و میر طبع نظم بلند دارد و به جهت راجا نام ملیحی محبوبی مطبوعی گفته که نظم:
مرو به جنگ چو اول به صلح آمده‌ای دمی په لطف نشین تا زخویش برخیزم
ذ کر فضلایی که جامع اوراق اکثر ایشا را ملازست کرده و تلمذ نموده
والاً جماعتی راکه ندیده و در اطراف واکتاف باه شهرت دارند از حدٌ حصرافزون و از دابر؛ احصا بیرونند. از آن جمله استاذالاساتذه میان حاتم سنبلی؛ شاگرد میان عزیزالله‌طلبتی است. در اين قرن مثل او من حیث‌الجامعيه عالمی جامم‌المعقول و المنقول نگذشته خصوصاً در کلام و اصول وفقه و عریّت. می‌گفتند که قریب به چهل مرتبه شرح مفتاح و مطول را از باء بسم‌الله تا تاء تست درس گفته و بر این قیاس سایر کتب منتهیانه. و مخدوم‌الملک را می‌گفت که در علم محاضرات ثانی ندارد و چون ملاعلاءالدین لاری به دعوی تمام حاشيه را که بر شرح عقائد نسفی نوشته نزد میان برده بعد از مطالعه چندان تدقیق کرده‌اند که ملا علاء‌الدین را هیچ جواب نماند. و در فقه امام اعظم ثانی بود علیه‌الرحمه -و صاحب ریاضت و مجاهده و صلاح و تقوا بود با وجود این بر مسند جاه و جلال بر وجه کمال استقلال داشت, چون در عهد بیرم خان خانخانان بعد از پنج سال به ملازمت میان باز در آگره رسیدم استفتایی از شیخ مبارک ناگوری که در آن ایام تلمَذ پیش وی می‌کردم به دست میان دادم بعد از پرسش احوال که در مسدت محرومی و مهجوری روی داده بود پرسیدند: مولویت شیخ مبارک چون است؟ آنچه می‌دانستم از ملاأیی و تقوا و فقر و مجاهدت و امر معروف و نهی منک ر که شیخ در آن ام به طریق وجوب التزام داشت» باز نمودم. گفت آری من هم تعریف ايشان بسیار شنیدهام؛
مشایخ ۴۷ اما می‌گویند که روش مهدویّه دارند این چون باشد؟ گفتم به بزرگی و ولایت میرسید محمد جونپوری . قدس‌سرّه قایلند اما به مهدویّت فایل نیستند. جوا دادند که در کمالات مير چه شک است و در آن مجلس میرسیّد محمد میرعدل مرحومی مغقوری هم که نسبت تلمَذ میان داشت حاضر بود گفت: ایشان را مهدی به چه سبب می‌گوبند؟ گفتم به تقریب امر معروف و نهی منکر. باز استفسار نمودند که میر عبدالحی خراسانی که چندگاه اسم صدارت داشت روزی مذمّت شیخ پیش خاتفانان می‌کرده تقریب آن را دانستی که چه بود؟ گفتم چون شیخ رقعه به وی نوشته بود مشتمل بر مواعظ و نصایح و از آن جمله ترغیب بر سنّت در مسجد حی او را بد آمد و حمل بر این کرد که شیخ مهدوی است و مرا دشنام به‌رفض داده میرسید محمد گفت این استدلال میر بر رنض خویش موقوف بر این مقدمه است که تو نماز به جماعت نمی‌گزاری و هرکه نماز به جماعت نمی‌گزارد رافضی است پس تو رافضی باشی و کبری ممنوع است. و همچنین این مقذمه که شیخ امر معروف می‌کند و هر که آمرمغروف است مهدی است و این نیز نامسلم است. باز میان گفتند که بر اين استفتا هر می‌کنم اما آن را بکروی" از استفتایی دیگر که به مهر اکابر اینجا نزد ما آمنده وما زا بر آنشبهه چند است تگاه می‌دارم اين را نزد شیخ بهاءالدین که مفتی محقق است می‌بری و می‌گویی که عذر کم کتابی ما به جهت سفر واضح است. اما آن روایت که شما بر آن استفتا را به امضا رسانیده‌اید چه شود اگر بعینها فرستید. ماحصل اينکه فتوا نوشته‌اید که مردم را می‌رسد که در حالت مخمصه فرزند را فروشد. اولا آنکه این روایت خاضّة ابراهیم شاهی است و موافق کتب فقهی دیگر نیست و معلوم است که آن کتاب نزد علمای فتوا را نمی‌شاید و اگر بگویید که مفتی را می‌رسد که ترجیح روایت مرجوعه " نماید به ارخای عنان می‌گویم که عبارت ابراهیم شاهی به این مضمون است که ابوین را در حالت اضطرار بیع اولاد جایز است و معلوم است که لفظ ابوین شامل اب وجد است؛ چنانکه در کتاب نکاح آمده هرکس که ابوین او مسلم باشند کفو است آن را که آبای او شرف اسلام دریافته باشند و اینجا به انفاق مراد از ابوین اب وجد است نه پدر و ماد فکذلک هنالک بر تقدیر تسلیم چرا نتواند بود که
۱. در بعضی نسه‌ها به دال -به هرحال معنی این لفّظ مفهرم نسد. ۲ چینین است در ظر سه تسخه.
۴۸ هشب العراریخ
ولایت بیع ولدان هردو را به‌طریق اجتماع باشد و دلیل بر ولایت هیأت افرادی چیست و استفتای شیخ مبارک را نگاهداشتند و آن استفتای سابق را به فقیر دادند. چون آن را پیش شیخ مبارک آوردم آفرین بر فقاهت میان حاتم نموده گفت که به ایشان بعد از دعا از جاتب من بگوی که ما به جهت همین وقت مهر خود را در آنجا ثبت نکردیم و چون به شیخ بهاءالدین نمودم گفت: چون مفتیان دیگر به امضا رسائیده نست نموده بودند) اعتماد بر قول ایشان نموده در آن تعمیق نکردیم والحق مساهله واقع شد و این هم از حق بینی و حیّ‌پرستی و نیک‌نفسی و انصاف شیخ بهاءالدین مفتی بود که با وجود آن عظمت و کمال قابل به تقصیر خویش گشت. بیت:
بر سر آن نامه که اصف نوشت قد رحم‌الله من انصف نوشت توفیق افاده و افاضة هفتاد ساله یافته در سنه ۹۶۸ه. از عالم فانی درگذشت و تاریخ فوتش سابق مذکور شد که عند میک مت یافته‌اند و شیخ عبدالحليم" نام پسری قایم‌مقام خود در مقتدایی و مشیخت گذاشنتنه در مالابی و در سنه ٩ د. او هم به پدر بزرگوار خویش ملحق گردید و چند پسر تاخلت از او وارث ماندند. فرد:
چند به ناز پرورم مهر بتان ستکدل ناد ید نکنند این پسران ناخلف
از قوم انصار است. آبا واجداد او در سلطان‌پرر آمده سکونت اختیار کر ده بودند. از فحول علمای زمان و یگانة دوران بوده خصوصاً در عربیّت و اصول فقه و تاریخ و سایر نقَلیّات صاحب تصانئیف لایقة رابقه است؛ از آن جمله کتاب عصمة انبیا و شرح شمایل النبی - صلی‌الله علیه وسلم - مشهور است. از پادشاه جنت آشیانی رحمه‌الله عطاب مخدوم‌الملک و هم شیخ الاسلامی یافته بود. در ترویج شریعت غرا هميشه سعی بلیغ می‌نمود و سنی متعضب بوده خیلی از ملاحده و روافض به سعی او به جایی که جهت ایشان آماده ساخته بودند رفتند و از نهابت غلو دفتر الث روضالاحباب را می‌گفت که از امیر جمال‌الدین محدث نیست. در آن سال که فتح گجرات شد و او در قتح پور وکیل
۰ج بج۰ص۰ج۰(۰پ۰پ۰پ۰پ۰پ۰ب۰ب۰ب۰9۰پ۰پ۰پ۰۰ ۰ 9پ«9۰ ۰ب َپبپبِ۰«-« ۳۳
۱ دز دو سید ععی السی‌گيم.
مسایخ ۴۹
دیوان خانه عالی در عین جاء و جلال بود؛ فقیر از سفر پنجاب بازگشته روزی به صحبت شیخ ابوالفضل که هنوز ملازم نشده بود و حاجی سلطانْ تهانیسری به دیدن مخدوم‌الملک رفتیم و دیدیم که دفتر ثالث را در پیش دارد و می‌گفت که ببینید که مقتدایان ولایت چه خرابیها در دین کرده‌اند و آن بیت را نمود که در منقبت واقع شده. الیترتضین آبسای له اصسسارالتساس طسدا سسخدا آسه کفی نی فضل مولانا علی وقوم الشک نی اه اه
به جانب من تیز نگریست و پرسید که آین نقل از کجاست؟ گفتم که از رح دیوان امیر گفت شارح دیوان که قاضی میرحسین میبدی است نیز متهم است به رفض. گفتم این بحث دیگر انست و شیخ ابوالفصل و حاجی سلطان دست بر لب نهاده هر زمان اشارت به منع من می‌کردند. باز گفتم که از بعضی ثقات استماع دارم که دفتر ثالث از میر جمال‌الدین نیست؛ بلکه از پسر ایشان میرگ شاه با ازادیگری است و لهذا این عبارت به عبارت دو دفتر سابق نمی‌ماند که پرشاعرانه است نه محذئانه؛ جواب داد که بابای من! در دفتر دوم نیز چیزها بافته‌ام که دلالت صویح بر بدعت و فساد اعتقاد دارد و حواشی هم نوشته‌ام: از آن جمله آنکه مصتف نوشته که امیرالسومنین در زسانی که طلحه - رضی‌الله عنه -پیشتر از همه بیعت به او نموده فرمرد که -بد شلاء و بیعة شلاء .دست شل و بیعت شل فی‌الواقع دستی که روز احد وفایٌ حضرت رسالت پناه -صلی‌الله علیه وآله وسلم شده و یازده زخم خورده باشد امیرالمومنین علی مرتضی آن را شگون بد گیرد که در شرع ممنوع است. حاشا وکلا این از محالات عادی و اعتفادی است. گفتم ظاهرا افتراقی باشد از تفاژل تا شگون و شیخ ابوالفضل خفیه دست مرا به زور می‌مالید و مانع می‌آمد. مخدوم پرسید که تعریف این بکنید که کیست. از حال من شمّه‌ای گفتند و آن صحبت به خیر گذشت و بعد از برآمدن یاران می‌گفتند که امروز خطری عجیب گذرانیده که او هیچ متعرّض تو نشده و اگر نه باعث مخلص که می‌بود و در اوایل عهد که شیخ ابوالفْضل را می‌دید به تلامذهٌ خویش می‌گفت که چه خلل که در دین از این نخیزد.
سس
چو به طفلیش بدیدم بنمودم اهل‌دین را که شود بلاي جانها به شما سپردم‌این را
۵۰ منتخب التواریخ
در سنُ .۸۹٩۰ در گچرات بعد از انصراف از مکَةُ معظمه به عالم بقا خرامید و این قطعه تاریخ یافته شد که: قطعه: رفت مخدوم ملک و با خود برد رحسم‌الله نان پسیدانی جستم از دل چو سال تاربخش گسسفت پشسسمار مسصرع شائی و ناخلفی چند از او ماندند که قابل ذکر نیستند و در این امر جمیع اسلاف زمانه از اخلاف مشتکی‌اند زیرا که آب و هوای زمانه بهتر از اين ایشان را نمی‌پرورد بلکه نمی‌زاید. فرد: ضوبی اندر جهان ن می‌بینم گوییا روزگار عسئین شسد و اين به همان ماند که پادشاهی سنی متعضبی لشکر بر سر سبزوار که معدن رفض و سکنه‌اش به تمام غالی اند کشیده رژسا و ارباب آمده به عرض رسانبدند که ما مسلمانیم به چه گتاه سپاه بر سر ما آوردید؟ گفت به تقریب غلوّ شما در رفض. گفتند این نسبت بر ما تهست است. پادشاه گفته به جهت تصدیق معای خویش ابوبکر نامی را از شهر خود پیدا سازید تا از سر قتل و نهب و غارت شما بگذريم. بعد از تفخص بسیار و محنت غریب شخصی مجهول مفلوکی را به نظر آوردند که این به آن نامی که می خواستید مسماست. پادشاه چون در لباس گهتةو هیات محر او دید. پرسید که بهتر از این کسی دیگر نداشتید تا بنماپید؟ گفتند پادشاها تکلف بر طرف آب وهوای سبزوار بهتر از این ابوبکر نمی‌پرورد و مولوی معنوی -قَس‌اللّه سرّه - در مثنوی اشارت به این معنی می‌فرماید. بیت: سبزوار است این جهان بیمدار ما چو بوبکريم دروی خوار وزار
شیخ مبارک نا گوری از ملمای کبار روزگار است و در صلاح و تقوا و توکّل ممتاز ابدای زمان و خلایق دوران است. در ابتدای حال ریاضت و مجاهده بسیار کرده و در امر معروف و نهی منکر به نوعی مج بود که اگر کسی در مجلس وعظ انگشتری طلا یا حریر یا موز سرخ یا جامة سرخ و زرد پوشیده می آمد فی‌الحال می‌فرمود که از تن برآرد و ازاری را که از پاشنه گذشته بردی سکم به پاره کردن آن می‌کرد و اگر آواز نفمه در رمگذری شنودی» جست نمودی و آخر حال از غیرت الهی به طوری مشغوف نغمه شد که یک دم بی‌استماع
مشایخ ۵۱
صوتی و نقشی و سرودی و سازی آرام نمی‌گرفت. القصه مالک اطوار مختلف و اوضاع متلون بود. چندگاهی در عهد افغانان به صحبت شیخ علایی بود و در اوایل عهد پادشاهی چون جماعت نقشبندیه استیلا داشتتد: نسبت خود به این سلسله درست کرد و چندگاهی منسوب به مشایخ همدانیه بود و آخرها که عراقیه دربار را فرو گرفتند؛ به رنگ ایشان سخن می‌گفت .و تکلْمواالناس علی قدر عقولهم -شیوه او بود و هلم جَا,به هر حال پیوسته به درس علرم دینیّه اشعغال داشت و علم شعر و معما و فنون و سایر فضایل خصوصاً علم تصوّف را بر خلاف علمای هند خوب ورزیده و شاطبی را باد داشت و به استحفاق درس می‌گفت و به فرائت عشره قرآن مجید را یاد گرفته بود و هرگز به خانة ملوک ترفت و پسیار خوش‌صحبت بود و نقلهای غریب داشت و در آخر عم رکه ضعف بصر پیدا کرد و از مطالعه بازماند منزوی شد. تفسیری نوشت ماندد تفسیر کییر مشتمل بر چهار جلد مضُم و گنبع نفایس المپژن نام نهاده و از فرایب امور است اینکه در خطبةٌ آن تفسیر تحریر مقصدی کرد گه از آنجا ّه وی دعوی مجدّدی ماه جدید میآید و تجدید خود آن بود که معلوم است و در آن ایام که توفیق اتمام آن یافت» پیوسته از روی آگاهی قصیده فارضیهُ تائیه که هفتصد بیت است و قصیدءٌبرده و تصیدهُ کعب بن زهیر و دیگر تصاید محفوظ را ورد داشت و می‌خواند تا در لاهور در هفدهم دّی‌قعده سن ۱۰۰۱ «. از این جهان درگذشت -امره الی‌الله -ملایی به اين جامعیّت به نظر نیامد» اما حیف که به جهت شومی حبّ دئیا و جاه در لباس فقر هیچ جای آشتی به دین اسلام نگذاشت و جامع اوراق در عنفوان شباب به آگره چندسال در ملازمتش سبق خواند؛ الحق صاحب حق عظیم است و لیکن به جهت ظهرر بعضی امور دئیاوی و بی‌دینی و غوص در مال و جاه و زمانه‌سازی و مکر وفریب و غلوّ در وادي تغییر مذهب و ملت آنچه سابق داشت اصلا نماند قل ائا و ام لعی مُدّی آوفن ضْلاّل مین -و همان سیخن عوام‌الناس است که پسر بر پدر لمنت می آرد به تقریب همین از بزید گذشته قدم به گستاخی بالاتر می‌نهند و می‌گویند بریزید و پدر او لعنت.
میر سید محمد میر عدل امروهی
امروهه قصبه‌ای است از توابم سنبل. دانشمند صاحب صلاح و تقوا و ورع بود. در اوایل
۵۲ منتخب التواریخ
حال او و والد فقیر چه در ستبل در ملازمت اساتدء آن بلده و چه در بداژن در درس میرسیّد جلال دانشمند که در حدیث شاگرد میرسیّد رفیع‌الدین بود تحصیل علم کرده و بعد از تحصیلات کمالات به درسی و افاده متغول بود. در اواخر در سلک ملازمان درگاه پادشاهی به مرتبه اختصاص رسیده به منصب میرعدلی امتیاز یافت و در این منصب جلیلالقدر طریق عدالت و انصاف و صدی و امانت مسلوک داشتی» چنانکه فاضی قضات عهد هم به جهت ملاحظه صلابت عمری او از خیانت و خبث بازمانده بود و تا زمانی که او به دربار بود هیچ مبتدعی و ملحدی را قدرت رخنه انداختن در دین اسلام نبود. بعد از او نام میرعدلی بر سایر مردم مجازی و عاریتی گشت. به جهت رعایت نسیت موروئی و شفقت قدیمی که به فقیر داشت در ابتدای ملازمت پیوسته می‌گفت که در بی مددمعاش میاش ورذالت صد ور مکش و به‌هر حال داغ پادشاهی اختیار کن که این جماعت بسیار انانیّت و فرعویّت دارند و چوّن نصیحت او را به سمع رضاو قبول نشنیدم لاجرم دیدم آنچه دیدم و کشیدم انجه کشیلم به میر مشارالیه در سنه ۹۸۴ ه. حکرمت بکر مفوض شد و در سته 8۸۶ همائجابه جوار رحمت حیّ پیوست.
شیخ گدایی دهلوی کنبو
خلف شیخ جمالی شاعر مشهور است. کسب کمالات صوری نموده و صحبت افاضل روزگار دریافتة و برکات آن به روزگار او عاید شده و به وسیله حق صحبت و صداقت که با پیرمخان داشته منصب صدارت هند به او مفوض شده و چندسال مرجم اکابر و اناضل هندوستان و خراسان و ماوراءالتهر و عراق بود و طبع نظم داشته و نقش و صوت هندی از نواحی بیکانیر جدا شده به دهلی آمد آن زمان هم معرّز و مکزّم بود در مزارات مشایخ دهلی -قَدس‌الله ارواحهم در ایام عرس حاضر می‌شد و مجالس عالی را به حشمت و کرو فر تمام ترتیب میداد» در سنهُ ٩۷۶ با ٩۹۷۹ ه, به عالم اخرت شتافت و خانه اخلاف او هم چون دیگران خراب است و بذا قَضیت‌الایام و جری حکم‌اللهالعلام -و از اشعار شیخ گدایی است. غزل: گهی جان متزل غم شد گهی دل غشمت را می‌برم سئزل به متزّل
مشایخ ۵۳
مشسو شافل زصال دردمسندی که از حال تو یکدم نیست غافل
دل دیوانه در زلف تو بستم گرفتارم به آن مشکین سلاسل
به جان دادن اگر آسان شدی کار نبودی عاشقان را کار مشکل
گدایی جان به ناکامی برآمد نشد کامم زلسل بار حاصل جامم این اوراق از تذکر میر عللاءال وله نوشته که قابل اعتماد نیست. گمان چنین دارم که از وی نباشد والله اعلم.
میان جمال خان مفتی دهلی
شاگرد پدربزرگوار خود شیخ نصیرالدین و برادر میان لادن از طایفه کنبو است. اعم العلمای زمان خود بود و در علوم عقلیّه و نقلیّه خصوصاً فقه و کلام و عریّت و تفسیر بی‌نظیر بود و بر شرحین مفتاح محاکمه کرده و عضدی را که کتاب منتهیانه است می‌گویند که چهل مرتبه از اول تا آخر درس گفته و هميشه درس گفتی و افادهُ علوم دینی
فرمودی و به خانة ملوک و سلاطین نرفتی و پبوسته نزد حکام معرزّز و محترم بودی. اکثر شاک داتش ژانشمند شدهاند. عمرش از تود گذشته در ۹۸۴ »ه. به دار بقا رحلت نمود.
اصل از توابع قلعٌ بکراست و دانشمند متبخر و حق‌گو و حل‌پرست. در ابتدای حال تجارت کردی و در اواسط به درس مشغول شد و چند سال در آگره افادت فرمود و به تقریب بعضی امور که شرح آن در ضمن سنوات گذشت. بعد از عزل قاضی یعقوب به امر جلیلالقدر قضا اشتفال داشت و در دیانت و امانت به نفس نفیس خویش بهترین قضات بود اما به شومی پسر ناخلف بی‌دیانت گوساله سر و شکل و سایر وکلای" بدنفس و فلّت عقل معاش و عدم نگاهداشت رضای زمانه و اهل آن به جانب دکن اخراج یافت و حکام آن دیار چون آواز؛ رسوخ او در دین اسلام و اظهار کلمة‌الحق شنیده بودند در تعظیم و تکریم او به اقصی الغاية کوشیدند و از آنجا به زیارت بیت‌الله‌الحرام مشرّف
۱ دور دیق تسکهه: وکلای کرهر بلنظسن.
و نتب : التر اریخ
شد و همانجا دعوت حق را یک اجابت فرمود.
قاضی طوایسم
طرایس از توابع خراسیان است. بسیار به دیانت بو ۵ اما چون علم نداشت در بعضی حکم‌ها غلط هم می‌کرد و از بس که ظلم از اغنیای زمان مشاهده کرده بوده جانب بدگمانی غالب بر ایشان داشت و تا می‌توانست جانب فقیر می‌گرفت. هرچند ظلم از جانب او هم می‌بود و نمی‌دانست که در این ایام اکثر این است که ظالم دادخواهی می‌کند و همان سخن شیخ ابوالفضل است که اگر امام اعظم در زمان ما می‌بود فقهی دیگر می‌نوشت. چون قضیَهُ خان زمان واقع شد به پادشاه گفت گرفتن مال باغی جایز نیست. این بود باعث عزل او و نصب قاضی یعقوب و هم در آن ایام از عالم درگذشت.
قاضی یعقوب مانکپوری
خویش فاضی فضیلت است. علم فقه و اصول فقه را خوب می‌دانست و خوش‌طبع و شکفته بود و اشعار عربی در بحور هندی می‌گفت و خالی از مضحکیّت نبود. چون چندسال قاضی‌القضات هند بود می‌گویند که از معجونات مقوّی باه بسیار می خورد. روزی در مجلس شاهنشاهی مکیٌغات و مغیرات آورده تکلیف به قاضی هم نموده‌اند. او امتناع آورد. چون پرسیده‌اند که از کدام قسم می‌خورید یکی از مقرّبان اهل هند در بدیهه گفته که قاضی پاره می‌خورد. بعد از عزل او را به منصب قضای بنگاله نامزد گردانیده فرستادند و به واسطه شرارت نفس آنجا هم موجبات و مقوّیات باه خیلی به تعدّی به هم رسائید و در مخالفت با معصوم کابلی شریک بود و به این تقریب او را در آن ایام از آن دیار طلبیده حکم حبس در قلمهٌ گوالیار شد و هم در راه گوالیار رخت از این جهان پربست و به میرمعّالملک و ملا محمدیزدی پیوست.
شیخ عبدالنبی صدرالصدور
ولد شیخ احمد بن شیخ عبدالقدوس کنگویی است. چندمرتبه در مک معظمه و مدپنه
مشایخ ۵۵
سماع و غذا را منگر بود و به روش محدئین سلوک می‌نمود و به تقوا و طهارت و نزاهت و عبادت ظاهری اشتفغال داشت. چون به 1 منصب صدارت رسید جهان جهان زمین مدد
طیّبه رفته, علم حدیث را خواند و بعد از آن که بازگشته آمد از روش آبا و اجداد کرام و
معاش و وظایف و اوفاف به خلایق بخشید چنانچه در زمان هیچ پادشاهی این چنین صدری به استقلال نگشته و عشر عشیر این اوقاف که او داده نداده و پادشاه را چندگاه نسبت به او آتچنان اعتقاد پیدا شده بود که کفش پیش پای او می‌نهادند. آخر به جهت مخالفت مخدوم‌الملک و سایر علمای بدنفس حیله‌گر که بیت: الا ننل شمه جتاطلب خویشتن وا علما کرده لقب
آن تسبت معکوس شبد و اعظم اسباب هبوط وی این بود که زمانی که پادشاء از سفر بانسواله به فتحپور اقاست فرمودند قاضی عبدالرحیم فاضی معهره استغاثه نزد شیخ برد که برهمنی متموّلی متمرّدی از آن فضیّه میصیالح عمارت مسجدی را که تعمیر آن می‌خواستم کنم برده بتخانه‌ای بنا کرده.و چون معازض و متعرض او شدیم بر رووس اشهاد زبان که خاک در دهانش باد به ست ئبی _ملیه‌السللام -گشاده و اهانت گوناگون به اهل اسلام رسانیده» چون طلبیدند آتبرهمن به طلب شیخ نیامد. بیربر و شیخ ابوالعضل را فرستادند و او را آوردند و شیخ ابوالفضل آنچه از مردم شنیده بود به عرض رسانید و گفت که سب به تحقیق از او به وقوع پیوسته و علما بعضی به قتل و بعضی به تشهیر و مصادره او فایل شده دو فریق گشتند و در این باب گفتگوی تس بود هرچند شیخ از پادشاه رخصت قتل او می‌گرقت به صریح نمی‌دادند و در پرده می‌گفتند که سیاسات شرعی تعلق به شما دارد از ما چه می‌پرسید و برهمن مذتی به این تقریب در بند ماند و اهل حرم شاهنشاهی به شفاعت به جهت تخلیص او برخاستند و خاطر شیخ در میان بود چون میالغة شیخ از حد درگذشت جواب فرمودند که سخن همان است که گفته‌ایم شما می‌دانید و شیخ به مجرّد رسیدن به منزل حکم به فتل او کرد و چون آين معنی به عرضص رسید خیلی درهم و برهم شدند و اهل حرم از درون و سایر مقرّبان هندو از برون گفتند که این ملایان را شما توازش فرمودید و کار ایشان حالا به جايی رسیده که ملاحظه خاطر شما هم نمی‌کنند و بی‌حکم شما برای اظهار حکرمت و جاه خویش مردم را به فتل می‌رسانند و به چندان مقدّمات گوش پادشاهی پر ساختند که دیگر تاب نتوانستند آورد
#۲ منتخب التواریخ
و ماده‌ای که از مدتی پاره‌ای غلیظ شده بود به یکبارگی سر کرد و برون ربخت و شبی در حوض انوب تلاو آمده اين ماجرا را باز نموده از مقتیان متحرک و مفتّنان احداث تحقیق این مسأله می‌نمودند. یکی می‌گفت که گواهانی که گذراندند که جرح و تعدیل کرده باشد و دبگری می‌گفت که عجب از شیخ عبدالنبی آنکه او خود را از اولاد اسام اعظم رحمه‌الله -می‌گیرد و حال آنکه به مذهب امام اعظم سب نبی از کفار مطیم‌الاسلام موجپ نقض عهد و ابرای ذمّه نمی‌شود؛ چنانکه در کتب فقه حنفی مبسوط است پس شیخ مخالفت جد خویش چگونه نمود؛ به‌یکبارگی نظر از دور بر جامع این منتخب انداخته متوجه به این جانب شده و نام رده پیش طلبیدند و فرمودند پیش بیا. رفتم و پرسیدند که تو هم شنیده‌ای که اگر نود ونه روایت مثلاً مقتضی قتل باشد و یک روایت موجب خلاص مفتیان را باید که روایت اخیر را ترجیح دهند؟ عرض کردم که بلی همچنین است که حضرت می‌فرمایند و مبأله این است که ان الحد ودوالمقوبات تندریم بالشیهات -و معنی آن را به فارشی ادا کردغببه طریق تأشف پرسیدند که مگر شیخ عبدالنبی بر این مسأله مطلع نبود که آن برهمن بیچاره را بکشت و این خود چگونه باشد؟ گفتم که البته شیخ عالم است یه آن وّباوجود این روایت که دیده و دانسته حکم کرده ظاهرا از برای مصلحتی بوده باشد. فرمودند مصلحت چیست؟ معروض داشتم که سلباب فتنه و قلع مادهُ دلیری عوام و روایت شفای قاضی عیاض که در این باب به نظر آمده بود گذرانیدم. بعضی خبابث گفتتد که قاضی عیاض مالکی است سخن او در دیار حتفی سند نیست. پادشاه از من پرسیدند که چه می‌گویید؟ گفتم اگرچه او مالکی است اما مفتی محققی اگر به جهت سیاست عمل برفتوا او کند شرعاً جایز است و در این باب سخن بسیار گذشت و موی سبلت شاهنشاهی را در آن وقت مردم می‌دیدند که چون موی شیر برخاسته بود و از عقب سر مرا مانع از بحث می آمدند به‌یکبارگی اعراضی شده فرمودند این تامعقول است که می‌گوبی. در حال تسلیم کرده و باز پس آمده در جرگه ایستادم و از آن روز باز ترک دلیری و مجلس مباحثه نموده و گرشة انزوا گزیده گاه گاهی از دور کورنش می‌کردم و کار و بار شیخ عبدالتبی روز به روز تنرّل پیدا کرد و تسبت به حجاب و اعراض و تفاضل و سلب جدید و قدیم کشید و اصلا به دربار نمی‌رفت در همان ایام شیخ مبارک از آگره به فتح پور به جهت تهنیت امری آمد و باری
مشایخ ۵
این ماجرا در میان نهادند او ارشاد نموده که شما امام زمان خود و مجنهدبد در اجرای احکام شرعی و ملکی چه احتیاج به اپن جماعت داربد که هیچ بهره از علم جز شهرت کاذب ندارند. گقتند هرگاه شما استاد ما باشید و سبق پیش شما خوانده باشیم چرا ما را از مّت این ملایان خلاص نمی‌سازید؟ او کمر جذ و اجتهاد بر میان حقد وعناد بسته گفت دعوی اجتهاد فرمایید و از ايشان محضری بطلبید. آن بود که محضری درباب اجتهاد پادشاه و افضلیّت ایشان بر جمیم مجتهدان نوشت و شیخ عبدالنبی و مخدوم‌الملک را چون آحادالناس در آن مجلس پاجیان به زور گرفته آوردند و هیچ کس تعظیم ایشان نکرد و در صفّب نعال نشستند و خواهی نخواهی به جبر و کره بر این داشتند تا گواهی خود نوشتند» چنانچه در ضمن وقایع سنوات مشروح گذشت و عاقبت هردو را
به سفر حجاز رخصت دادند. وفات شیخ در سنة ۱ ش, بود.
شیخ احمدی فیاض انبیتهی وال
از فحول علمای کبار صاحب تقوا و ریاضت و مجاهدت بوده بسیار ضعیف و مسن شده چنانچه قوّت رفتن و گشتن نداشت و در آن برس بر بستر بیماری صعب افتاده و قرآن مجید را در یکسال یاد گرفته بود اکثر کتب متداوله را بر ذکر داشت. اگر شاگرد در کتاب غلط کردی از یاد گفتی و تفسیر و حدیث و سیر و تاریخ خوب می‌دانست. هم شهری و هم حصر شیخ نظامالدین انبیتهی‌وال بود در فرائت فاتحه عقب امام نسبت به میان می‌گفت که بای وجه متعرّض‌اند فقیر در صحبت شریف ایشان رسیده زمانی که درس شرح وفایه می‌گفتند و آن قطعة هزل را شاگردی از ایشان می خواند که: شعر:
ایس سوبکر الولد الم نتجبٍ . اراد الخسروج لاس عسجبٍ
نس قدقال انسی عسزمت‌الخروج لکنفتاره: ی لی ام نب و تردد در این بود که کفاره باشد یا کفاره که صیغه مبالغه در تانیث کافر است. ایشان می‌گفتند کفاره باشد به معنی چه دیگر(؟) هم آمده است چه کفار فارسی است. فقیر گفتم که به هر حال کفتاره ظاهرتر از کفاره است. واللّه اعلم.
۵۸ منتخب التواریخ
قاضی صدرالدین جلندری ثم اللاموری
دانشمند متبخر بوده و معتقد اهل تصوّف و سلوک؛ بسیار خوش‌طبع و خوش‌صحبت بود؛ اگرچه مشهور است که وقتی از اوفات تلمْذ شیخ عبدالله مخدوم‌الملک کرده اما فقیر تحقیق او را به مرانب از مخدوم‌الملک زیاده یافتم. سعُ مشرب به حدّی داشت که عوام گمان الحاد به او می‌کردند» حسن ظیّ بر او غالب بود؛ در هر که شیوهُ تجرید یافتی اگرچه به ظاهر مبتدغ بودی از روی اعتقاد به ملازمت او رفتی و دست بسته استادی و سخن آتها را حجّت دانستی. گویند مبتدعی به صورت مجذویی بر ار گذشت: قاضی دست بسته بنا بر عادت خود پیش او به تعظیم ایستاد و او از روی فتانی می‌گفت و خضر دایم با ماست. قاضی در پای او افتاد و گفت مرا نمای. مبتدع گفت‌السال به واسطه کد خدایی دختر خرد دل‌نگرانی دارم و آن موقرف به هفتصد تنگه است. بعد از فراغ خاطر از اين کار تو را به خضر ملاقات می‌دهم. فا فی‌الحال هفتصد تنگه به او داد. آن شخص بعد از دو روز به خدمت قاضی رسید و گفت بیا که خضر به تو نمایم و او را گرفته به دربا برد» آن شخص بسیار طویل القامت و قاضی کوتاه قد بود در آبی که تا به حلق بود رفته بایستاد و گفت بیا که خضر اینجاست. قاضی گفت من آب بازی نمی‌دانم؛ چگونه بیایم؟ گفت تو را به جای خضر دلالت کردهام اگر تو نتوانی آید گیاه مس چیست؟ و حکایات دیگر مضحکتر از این نقل می‌کنند و نوشتن آن خالی از سخافتی نیست. از اینجا قیاس ساده‌لوحی قاضی می‌توان کرد در زماتی که اکابر لاهور را نامزد در اطراف کر ده هریکی را در شهری به منصبی متصوب گردانیدند او را قاضی بندر بهروج از ولایت گجرات ساخته فرستادند. در همانجا به جوار رحمت حق پیوست و از او پسری قابل شیخ محمد تام ماند که در این تاریخ قایم مقام پدر در آن شهر است.
مبان الهداد لکنهوی از دانشمندان مستعد صاحب تصرّف بود و طبعی وقاد داشت و ذهنی نقّاد و در فقه و
اصول فقه و عرییّت نظیرش لبود. در نحو رساله‌ای نوشته به نام یکی از اریاب مکنت قطبی نام به التزام ایرادیصلح مثال در عين عبارت نه سابق و نه لاحق؛ اگرچه خالی از
۵٩ مشایخ
تکلفی نیست و فقیر در زمان حکومت حسین‌خان چون به لکهنو رفته با میان ملاقات نمودم از تصنیفات او دو چیز غریب دیدم» اول رساله‌ای که از طول چهارده سطر و از عرض نیز همان قدر سطور به جدول نوشته بودند و احکام و مسایل چهارده علوم از این استخراج می‌یافت: دوم پنج مقامه از رساله‌ای که عبارتی به روش مقامات حریری داشت و آن را فیطون نام نهاده بود و تصیفات دیگر هم می‌گفت که غیر از آن دارم اما بتی اعمام او مي گفتند که این رسالهٌ چهارده علمی و قبطون تصنیف حکیم زبرفی است که در جونپور آمده با قاضی شهاب‌الدین مشهور معارضه نمود و در تقلبات روزگار در کتبخانة شیخ اعظم لکنهوی که ثانی امام اعظم خطاب يافته بود رسیده از آنجا به میان الهداد که از اولاد شیخ اعظم است انتقال یافته -والله اعلم.
میرسیّد جلال‌الدین قادری آگره
از اکابر سادات آگره است و در زهد و توکل شأنی داشت و از ابتدا تا انتها گوشه عزلت اختیار کرده از صحبت اغتیا محترز بودی و بیتکلف و بی‌تعین می‌زیست و از جأنب جبلانی رضی‌الله عنه و ارضاه عنا -مرید می‌گرفت تا عالم فانی وداع کرد. اکنون فرزند رشید وی میرسیّد داود قایم مقام پدر بزرگوار است و به فقر و مسکنت و غربت مسحروس آگره روزبهروز ارتفاع یانت شملهٌ این بیچارگان فرو نشست و دیگر خانواده‌های مرحوم نیز بر اپن قیاس رو به وبرانی نهاد. بیت:
صد هزاران طقل سر ببریده شد تساکلیم اللّه صاحب دیده شد
شیخ حسین اجمیری شهرت چتان دارد که از نبایر حضرت قطب المشایخ سلطان الواصلین خواجه معین‌الدین سجزی۱ سای است - قذس‌الله روحه اما چولن بادشاه را در اوایل حال اعتقاد به
1 در اصل: سنحعری. ۱ ۱
7 منتخب التواریخ
حضرت خواجه اجمیر نسبت به او انکاری دست داد؛ معاندان به راهنمونی بعضی مشایخ فتحپوری که ايشان نیز در استیصال و قهر اینای جنس مساعی جمیل بلیغ مشکور فرموده‌اند - جزاهم الله بر نقی نسبتش ادای شهادت نموده گفتند که از حضرت خواجه عقب نمانده و در این باب صدور و قضات نیز به موجب زمانه سازی» ع: ول هر َثوابٌ فک فی ثیابه
محضر نوشتند و آن تولیت مرروئی چندین ساله به دیگران تفویض یافت و شیخ چون دستگاهی عظیم داشت و در آن صوبه پادشاهانه زندگانی می‌کرد و سوانح دیگر علاوة آن شد» غیرت اولوالامری تاب نیاورده او را حکم اخراج به جانب مک معظمه فرمودند تا در سفر بانسواله رخصت گرفت و به زبارت حجّ اسلام فایز گردیده بازآمد و روزی که از فتحپور آمده به عزم توجّه به کابل بر سر محمد حکیم میرزا روانه شدند. شیخ از سفر حجاز آمده ملازست تمود و شرایط آدابی که نومذهبان نومسلم و نومریدان نودولت الا فرار داده‌اند از او به وقوع نینجامید. بعد.از مطالعه در صفحه احوال و خطوط پیشاتی ار معتی بیاخلاصی به زعم خود مشاهده نود تعکتم حبس در قلعه بکر فرمودند, چندسال آنجا به سر می‌برد تا در سنذ نی و الفب:(۱:۲)به سعی بعضی مقربان معتقد شیخ را حکم طلب از بکر شد و چرن همراه بعضی از محبوسان مثل شیخ کمال بیابانی قلاب که شمّه‌ای از ذکرش بالا مذکور گت و قاضیان فتحپور که به سعی شیخ ابراهیم چشتی تا چهارده سال آنجا محبوس بودند و به وسیله میرزا نظامالدین احمد. فرمان به نام ايشان رفته بوه امده کورنش نموده سجده کردند و حکم به خلاص ایشان صدور یافت و چون شیخ پیر معمّر هفتادساله برد و آداب خدمت ملوک و طریق ملازست ایشان هرگز نورزیده و نمی‌داند به وضع قدیم تعظیمی فی‌الجمله و تسلیمی ناتمامی کرد» باز از او رنجیده و تاخوش آمده حکم به میرزا فرمودند که قرمان سیصد بیگه زمین مدد معاش در بکر نوشته او را بار دیگر روانه آنجا سازد. بیگم پادشاه والد؛ُ خلیفةالزمانی به اندرون محل در مقام شفاعت درآمده گفت که بوتم او والده پیر فرتوت دارد در اجمیر و دلش از برای دیدن فرزند کباب است چه شود اگر او را رخصت وطن فرمایید و هیچ مدد معاش از شما نمی خواهد. قبول نفرموده گفتند که آنچه جیو در آنجا که می‌رود باز دکانی برای خود وامی‌کند و فتوحات و نذر و نیاز بسیار پیشکش او می‌آرند و جماعتی را گمراه
مشایخ ۶۱
می‌سازد. غایتش والده خود را از اجمیر همین جا طلبد و این معنی او را به فایت دشوارتر از بکر رفتن بود و شبی که صدرجهان به تفریب تسلیم تولیت اجمیر چتانچه گذشت جامع انتخاب را از نظر گذرانیده آن مهم را که خود یافته بودند برهم زده و رضا به آن امر نداده در خدمت نگاهداشتند و از صدر جهان پرسیدند که آن پیر ساده‌لوح که عبارت از شیخ حسین پاشد کجاست؟ فقیر یاد دهانیدم که در لاهور است و به صدر جهان به مبالغه گفتم که چون من قابل اين سعادت نبودم باری او وا متولی آن بلد؛ محفوظ سازبد که حيّ به مرکز قرار یابد از آنجا که شأن هندوستانیان تربیت ابناي جنس نیامده است و هیچ گاه از یکدیگر سینه صاف نیستند؛ نه در حقّ من بیچاره سعی وی مشکور شد و نه درباب شیخ حسین و آن پیر مرحوم شکسته خسته حالا مضطر و مضطرب در گوشة خمول افتاده نه مجال تردّد خانه‌های اهل دنیا دارد و نه انگیختن وسایل و وسایط هرچند راه عرض مسدود و خبانه شفاعت خیراب است. القشّه شیخ مشازالیه عزیزالو جود و خیلی مغتدم و برکت روزگاز ات هرچناٍ مرا به او ساب معرفت نبود اما در اپن ایام که از سفر حجاز آمده و محنت بتد کشنیده تقنان می‌تماید که تودهٌ نوری است و ملکی است مجشّم و سخن دنیا معلوّم تیلیت که هرگردر خلا و سلا ببه زسان او می‌گذشته باشد. همیشه به ریاضت و عبادت و سجاهدت مشغول و صایم الذهر و قایم‌اللیل است امید که [از] حنّ سبحانه و تعالی به موجب له مَ الغشر یشرَاوانْمَم لعسْر پسرا -او را فتح بابی حاصل شود و این مژده که شعر: اذاافْتدّ یک اللویَفنکر فی الم نشرخ . نعسزبین شین" اذا فك فافرخ به اسرع اوقات تدارک ماقات نماید و به برکت آن مقتدای اهل صلاح من مقیّد شهربند را نیز نجاح و فلاح دست دهد تا از اين مالایعنی و پریشان‌گویی و هرزگی و بیهودکی و تزریق‌ویسی خلاص یافته به وطن و بلده و عیال و اطفال و اهل و ولد خویش ملحق شوم و بَیهُ عمری که مانده صرف کاری نمایم که به کار آید. بیت: بر سر آنم که گر زدست برآید دست به کاری زنم که غضّه سر آید
و چون هنگام تحریر این سطور منشور سعادت در گشادن و نسیم سحر مبارک در وزیدن
۱ به حضور جناب امپرالموهنین علی - گزم‌الله وجهه که فاپل ابن شعر باشد پکی «فیعد العسر یسراله عرض نمود حضرت امیر پسند فرمود.
اش منتخب التواریخ
و تباشیر صبح صادق در دمیدن بوده اگر تیر این دعأی بی غرض پر هدف اجابت رسد از کرم خداوندی که دایم خو به رحمت بی‌دریغ او کرده به اطف بی‌پایان او دست‌آموز شدهام چه عجب بیت: غالبا خواهدگشودازدولتم‌کاری‌که دوش من همی‌کردمدعاوصبح‌صادق مي‌دمید اگرچه مقام‌این شکایت نبود اما چه کنم که ازبس بیطاقتی و بیقراری که در جان و دل متزل گرفته این یک دونال حزین برنای خامه بی‌زبان رفت. ان شاءالله عفر و معاف باد. بیت: هرگز چنین نبودم کز درد دل بنالم اپن بار بر دل من غم می‌کند گرانی
شخ عبدالقادر
ساکن آچه نلذءالکد و قرءالعین مخدوم شیخ حامد قادری -روحالله روحه -است. زمانی که مخدوم رحمه‌الله تعالی در عهد بیرامان خانخانان در آگره تشریف داشتند؛ فقیر به طالب علمی مشفول بودم اما سعادت ملازمت حاصل نشد و چون بیرامخان به تقریب بعضی حسّاد اهل‌عناد که به جاه ناپایدار مغرور بودند و عمدء آنها شیخ گدایی بوده نسبت به مدوم لیکو پیش نیامد 207ص آوجه غایت رنجیده تفال بد کرو پیرامخان را رسید آنچه رسید و شیخ محمد فوث این فتور را در همان عهد نتیجه توجٌّه خویش می‌دانست. چون مخدوم در ملتان تشریف برده جان علوی آشیان او به مقرّیان ملااعلی در حظیرة قدس مجاورت گزید و نعش مطهّرش در موضع حامدپور از توابم ملتان به طریق امانت مدفون گشت چون در میان شیخ عبدالقادر و شیخ موسی برادر شردش سالهای دراز بر سر سجادهُ مشیخت مناقشه افتاد» شیخ موسی اکثر اوقات در اردو به سر می‌برد و شیخ عبدالقادر در فتحپور شیی به تقریب تکلیف خوردن کوکنار و امتناع او از آن امر صحبت به پادشاه راست نیامد تا روزی شیخ عبدالقادر در دیوان خانة فتحپور بعد از فراغ جماعت نوافل می‌گزارد؛ پادشاه فرمودند که شیخ نماز تفل در خانه بگزارید. گفت پادشاهم این ملک نیست که به حکم شما باشد. پادشاه رنجیده گفتند چه جاهل است این شیخ و حکم کردند که چون ملک از ما نمی‌خواهی در ملک ما هم مباش و شیخ فی‌الحال به در آمده از مدد معاش گذشته و ترک گفتگوی نزاع و جدال برادر رد کرده در آنچه که گورخانة اسلاف عظام او بود رفته عزلت اختیار تمود و در مدت غیبت
مشایخ ۳۳
شیخ موسی عظام رمیم مخدوم شیخ حامد را کشیده به اچه برد و موفق به اثباع سنن سیْهُ مرضیّةُ سلف گردید. حالا راه فقر به قدم توکل می‌سپرد و چندان فتوحات می‌رسد که حاجت هیچ مدد معاش ندارد و در اين ایام شیخ موسی بعد از زهد و عبادت و مجاهدت و مشیخت چندین ساله ارادت متعارف رسمی به پادشاه آورد و شصت سپاهگیری یافته و تسلیم نوکری کرده داخل امرای پانصدی شد و این بدان می‌ماتست که تا آنکه در حضور پادشاه در عین دیوانخانة خاض و عام اگر وقت نماز میرسید خود اذان گفته نماز را به حضور خلیفهُ وقت به جماعت می‌گزارد و هیچ کس چیزی نمی‌توانست گفت و چون خبر منصب او به شیخ عبدالقادر رسید. گفت او استحقاق هزاری هم دارد چرا پیش از این نوکر نشد و بی‌تقریب تا این زمان درافتاد و جایگیر در ملتان یافت و شیخ عبدالقادر به همان عرّت و جاه فقر کامیاب گشتة:به روش آبای کرام در مقام عاافت نشسته به هدایت و ارشاد خلایق مشغول استت‌و اوقاث گرامی به عبادت و ریاضت شاق و مجاهدت صعب مصروف می دارد و رتاتتکتج او سکه زده گشته بیت: ما آبروی فقر و فتاعت نمی بریم با اپادشه.بگوی که روزی مقدر است
شیخ کبیر صاحب سجاده مخدوم شیخ بهاءالدین زکریا قدس‌الله روحه -بود. مردم ملحان نام او را به عنوان ولایت می‌برند و اعتقاد ایشان در سق او به مثابه‌ای که اگر می‌خواست در یک را اس ی لا یت بر ترس تس ان تست ی درمی آمد که گویا مغیُری تناول کرده و از سرخی چشم او که بیداری شب بدان باعث بود عوام‌الناس او را مست خیال می‌کردند. فرد: از که خون‌خورم همه‌شب بیخوداوفتم مردم‌نهند تهمت میخوارگی مرا
هرچند شیخ موسی‌قادری که ذکرش بالا رفت این معنی را بر مستی ظاهری فرود می‌آورد و مقولهٌ او پیوسته این است که می‌ترسم که مبادا اولیای سابق هم که اخلاق ایشان در کتب مسطور است چون شیخ کبیر باشند که به ولایت مشهور شده و شاعران گذشته نیز چون شیخ فیضی و دیگران باشند معاذالله؛ فقیر شیخ کبیر را یکبارگی در
وف منتخب التواریخ فتحپور همراه حسین خان دیده‌ام و شکوه از او ظاهر بود و باطنش علامالغیوب داند. قط‌سه : شب رکرا جامه پبارسا بسینی پارسا دان و نیک مرد انگار ور تسو احوال آو ندانی جچیست مسحتسب را درون خضائه جه کار وفات او در سنه اربع یا خمس و تسعین و تسعمایه )4٩۵( بود و در مقبرهٌ آبای عظام خوبثی - علیهم الَحیّه والسلام -مدفون است.
میر سید علی لو دهیانه!
از مقبولان زمانه و خلفای عظام شیخ عبدالرزاق جهنجهانه است که از مشایخ مشهور و قبله ارباب وجد و حال و مقتدای اصحاب فضل و کمال است. میر از سیْ هشتاد سالگی تجاوز نموده و قدم در خانه نود مانده و.ذر مذت عمر گرامی بعد از تحصیل رخصت ارشاد هرگز قدم از خانه بیرون ننهاده و مرجع اعیاین خلق از امرا و فقرا بود و از او خوارق بسیار نقل می‌نمایند و هرکس که به صدق نیت به شرف صحبت او فایز شده و در حلقه ارادت او درآمده توفیق اجتناب از مناهی و علاهی یافته به مبدا فیاض متاسبت پیدا کرده و پی به مقصود حقیقی برده از آن جمله محمدجعفر خویش میرزا نظامالدین احمد که جوانی رشید بود اما آلودگی به فسق داشت. چون از لاهور به جهت فوجداری پرگنة شمس آباد که در جایگیر میرزا مقرّر بود روانه شد در لودهیانه رسیده به میر ارادت آورده و موفق به توبه شد و خود را از محذورات و محظررات گذرانید» بارها التسماس قاتحة شهادت از میر می‌نمود ایشان نفس راندند و در عرض سه چهار ماه آن چنان به صلاح و ورع و ریاضت و عبادت اتصاف پیدا کرد که خیلی از اهل تقوا بر او غبطه می‌بردند به مقابه‌ای که به آن دولت و جمعیّت و شوکت برای نماز تهجٌد برخاسته خود بی‌مدد خدمتکاری آب وضو مهیّا می‌ساخت و کسی را بیدار نمی‌گردانید و در اندک مت تفس میر تأثیر کرد و در موضعی از مواضم شمس آباد با کافران حربی جنگ مردانه کرد و به درجه شهادت رسید و در همان سال فقیر زماتی که همراه میرزا نظامالدین احمد رخصت
[0 7 («نظقچچقچضچ(۰۹٩۰٩۹۰(۰بچب٩ب(چچ۰-7جضذجسبچب(ب(ب((((((۰۰((۰
مایخ ۶۵ وطن مألرف گرفتم به ملازست میر رسیدم سخن از شهادت جعفر در میان آمد» فرمودند شهدا را هم در اين نشثه استیفای لت و فرح می‌باشد چنانچه کلام مجید از آن حالت خبر می‌دهد که بل یاه ند زتهم یرون فرجین. اد کب این تفروت کر 45 رای نوکدخدا در این نواحی شهید شده بود و به همان هیأت اصلی شبهای جمعه با زوجة خود صحبت زناشویی می‌داشت. فقیر گفتم که می‌گوپند که از ایشان توالذ و تناسل هم می‌شود. چدانچه مشهور است و در قصبٌ بساور که مولد فقیر است. اسحاق نام افخانی شهید شده هر شب جمعه با نوعروس خود صحبت می‌داشت و او را از افشای این راز منع کرده بود و چون آن زمان زن حامله شد و مردم او را به امری ناشایسته متهم مي‌داشتند بعد از مبالغةٌ بسیار صورت واقعه را به خوش دامن خود که مادر اسحاق باشد گفت و در شبی معهود او را نیز نموده و مادر فریاد زده و نام پسر برده خواست که او را کنار گیرد؛ آن صورت غایب شد و از آن روز باژ, آمد و رفتِ اسحاق برطرف گردید. و مادر به نام پسر چاهی کنده که تا حال هسبتء این قضیه چرن باشد؟ میر جواب دادند که در تحت امکان است و عقل آن را منکر نیست: میرزا گفت می‌تواند بود که جن به صورت آن شهید متمثل می‌شده باشد؟ فرمودتد جن را قدرت تمثل به ابدان انبیا و اولیا و صلحا و شهدا نیست. وفات میر در سهٌ هزار است و دو (۱۰۰۲) با سه. یکی از فضلا «شیخ ایام» تاریخ بافت و حالا میرسیّد محمود خلف صدق ایشان جانشین است.
شیخ معین نبیر؛ مولانا معین واعظ مردی مشهور صاحب معراجالنبوة است. ملکی بود به صررت بشری و چندگاه به حسب فرمان خلیفه‌الزمان به امر قضای لاهور اشتغال داشت در این مدت می‌گربند که هرگز حکم به الزام حقی تکرده و اگر مذعی‌الحاح بر قیصل قضایا! می‌نمود؛ او به الحاح و عجز وزاری مي‌گفت که از برای خدا شما با یکدیگر صلح نمابید تا من دراين میان مأخوذ نشوم و شرمنده نباشم و نیز می‌گفت که شما هردو دانایبد و تتها میم تادان را با دو دانا کار افتاده: پس مرا شرمنده درگاه خدای تعالی می‌سازید و اگر زنی
1
1 در شظر سا تسه ااقشمانا استا.
۶۶ منتخب التواریخ
از جهت غیبت شوهر طلب تفریق می‌کرد. حسب استطاعت کفاف او را از خود میداد و [می ]گفت این قدر وجه معیشت بگیر و انتظار شوهر ببر و از او جدا مشو و مدد معاش خود را که کی بود صرف کاتبان می‌کرد تا کتب نفیس قیمتی می‌نویسانید و آن را مقابله می‌فرمود و مجلّد ساخته به طالب علمان می‌بخشيد و مذت مر کار و پیشة او اين بود هزاران مجلّد از اين قبیل به مردم بخشیده باشد در سنه خمس و تسمین و تسعمایه از سرای محنت آباد دنیا به روضهُ عقبی خرامید و از او دو پسر ماندند که یکی در هتگامه‌ها و معرکه‌ها به کشتی‌گیری و دیگر به کیوتربازی مشهور است و به همین عنوان نزد پادشاه مذکور شدند و تماشای ایشان را دیدند -بْخْرج لحم انیت وَیْخرمْ میت بن الحی. سیر عبداللطیف قزوینی
از سادات حستی سیفی است از علوم عقلی و تقلی بهر؛ تمام داشت و اب عن جلٍ سلسل ایشان تاریخی آمده. چنانچه حیرتی شاعر عشهور/ در مدح قاضی بحبی والد ماجد میر مذکور می‌گوید که بیت:
قصه تساریخ ازو بساید شنتید کنن درینن تاریخ مثل او ندید
او يا یکی از خویشان او تاریخ خروج شاه اسماعیل را مذهب ناحق يافته و بعد از آنکه گرقت و گیر کرده‌اند؛ گفته که من مذهب ناحق گفته‌ام و به اين رنگ خلاص یافته و سادات سیقی همه سنی متعصب بوده‌اند و لهذا شاه طهماسب ضیاع و عقار ایشان را بدین تهمت کشیده گرفت و باعث آمدن میرعبداللطیف در هند این بود. فقیر اين را از میرزا غیاث‌الدین ملقب به آصف خان شنیدهام. چون میر عبداللطیف و قبیله اش از نظر شاه افتادند؛ میر علاءالدوله صاحب تذکره که هم برادر خرد عبداللطیف وهم تربیت کرده او بود و او را حضرت آقا می‌گفت: بنا بر مصلحتی قصیده در باب اظهار ابرا و تبزاي خویش گفته که این مصرع از آن جمله است. غ:
لعنت کنم به یحیی و بر حضرت آقا
چون از او پرسیده‌اند که میر تو را در کنار خود پرورش داده بود او را چون اهانت کردیی؟ در جواب گفته که تمی‌بینید که به جهت رعایت حق او را حضرت آقا گفته و تام پدر را بی تعظیم آورده‌ام. بالجمله چون ارباب ضلال و فساد خاطرنشان شاه طهماسب ساخته
مشایخ زو
مزاج او را از میر بحیی منحرف ساخته‌اند؛ قورچی عفریت صورتی زبانیه پیکری را از آذربایجان تعین نموده حکم می‌نویسد که مهر یحیی و فرزندش میر عبداللطیف چون در وادی تستن غلوّی تمام دارند و باعث استقامت سییان قزوین ایشانندر بنا بر آن هسردو نام پرده را با کتب اهل سئت که در سر کار ایشان باشد به تماع گرفته نزد ما فرستند و اهل و عیال و اطفال ایشان را در اصفهان برند و مير علاءالدوله که آن زمان در آذربایجان بود؛ فاصدی به سرعت تمام مصحوب مکتوبی مشتمل بر این ماجرا نوشته می‌فرستد و میر یحیین را که یحین معصوم می‌گفتند قورچیان گرفته تا مدت یک ونیم سال در اصفهان محبوس می‌دارند تا به همان حالت از حبس این عالم پرکدورت و ملالت خلاص می‌یابد و میرعبداللطیف فرار نموده خود را چندگاهی در جبال گیلانات می‌کشد و بر حسب وعده پادشاه غفران پناه متوجه هند می‌شود و سعادت خدمت حضرت اعلی را دریافته از فواید مواید انعام و احسان بیکران پادشاهی.محظوظ می‌گردد و پادشاه پیش ایشان سبقی چند از دیوان خواجه حافظ و غیر آن خوانده‌اند میر عبد.اللطیف در پنجم رچب سنه ۹۸۱ 8. در معمورهٌ جدیده فتحبور به دار الشرور خلد انتقال تموده به نعیم جاودانی و حور و قصور اتصال یافته بالای قَلعة اجمین در جوار میرسید حسین خنگ‌سوار مدفون گشت و قاسم ارسلان «فخر آل پس» تاریخ یافته و فرزند رشید نجیب سعادتمند او میرزا غیاث‌الدین علی آخوند الملقب به نقیب خان که به اخلاق ملکی پیراسته و به فضایل و کمالات علمی آراسته در علم سیر و تاریح و اسماء‌الرجال نه در عرب مثل وی نشان می‌دهند. و نه در عجمء چنانچه گذشت و فقیر را با او از جمله مقرّبان نسبت خاص و جهت هم سبقی از عهد صبی است. حالیا شب و روز در خدمت پادشاهی به حدٌ قیام دارد و از یک قرن باز در خلوات و جلوات به خواندن تواریخ و قصص و ححایات و افسانه‌های فارسی و هندی که در اين عهد ترجمه یافته مشفول است و می‌توان گفت که جزو حیات خلیفه زمان شده و جدایی از او یک لحظه متصوّر نیست. در این تاریخ اندک عارضه تب عارض وجود شریف او شده امید است که صحخت عاجل و شفای کامل یابد چون نیکان همه جا عزیزاند بقای ایشان باد و بدان زمانه را چه احتیاج به دعا که همان بدی کار خود می‌کند و ستم بر آن زبان است که آلود؛ نام اين قوم بی‌نشان گردد.
۶۸ مستخب التواریخ
خواجه محمد یحیی به سه واسطه از فرزندان حضرت خواچه احرار -قذس له روحه - است. هت خط را خوب می‌نوشت و در آن وادی استاد بود و در علم طبابت و معالجت ممارست غریب و ید طولی داشت و صفات حمیده و اخلاق پسندیده خود موروئی او بود؛ اگرچه در سخن را بسته؛ اما در صحبت را گشاده داشت و هرچه از جاگیرش حاصل می‌شد در سفرة اخلاص بود و فیض رسان عام و خاص. چون طرح و طرز جدید پدید آمد و کار مفاعیل و تفاعیل بالا گرفت؛ پای از اين دایره بیرون تهاده رخصت سفر حجاز حاصل کرد و او را میر حاج گردانیده مع خرجی وافر متوجه آن جانب ساختند تا به آن سعادت فایز گردیده بازگشت و در آگره اوقات عزیز صرف عبادت و طاعت حق تعالی که مقصود از آفرینش انسان است می‌نمود تا متقاضی اجل گریبانگیر جان قدسی‌نشان او شدء داعی آشيانة قرب و آستانهُ کبریا گردیده از این وحشت‌آباد ظلمت نهاد خلاص یافته با صدّیقین و شهدا و صالحین همدوش و هم آغوش آعلءبیت: تا رکه .اف ون قنفیر بدانست که دراین دامگه چه‌افتاده است
از خلفای مخدوم و شیخ حسین خوارزمی -قدس‌الله روحه -است. صاحب سکر غالب بوده و بعد از هر نماز بامداد به روش سلسله کیرویّه کتاب مصباح تصنیف شیخ رشید - قدس‌الله روحة - | در مجلس شریفش می‌خواندند و حال می‌ورژید و همچنین خواندن مثنوی مولوی معنوی نیز التزام داشت و قدمش بر جاده شرع مطهّر راسخ و دمش پیوسته از روی آگاهی ناشی و در دلها مر اگر کسی احیاناً دم تعریف او می‌زد می‌گفت شما خود را می‌بینیده چندگاه در بداژن به تقریب دیدن بعضی از ترکان که ارادت به خدمتش داشتند تشریف برده آن مکان را به نور حضور خویش منور ساخته بود و فیض صحبت لازم البرکتش به سکته آن دیار رسید و بازگشته در آگره آمد و به درگاه کبریا شتافت.
مشایخ 4
شیخ عبدالقادر
از اولاد شیخ عبدالقادر ثانی آچه است که سمین حضرت غوث رپانی است -رضی‌الله عتهم -شیخ عبدالقادر و برادر خردش شیخ‌الهبخش هردوی اینها به صلاح و تقوا و ورع شو ونما یافته به کمالات موصوف بودند. چندگاه در فتحپور به سر می‌بردند و بادشاه شیخ‌اله بخش را در زمانی که سخن مذهب و ملّت در میان آمده بود تربیت و رعایت نموده به اسم صدارت به جانب ولایت گجرات نامزد گردانیدند و پیش شهباز خان فرستادند و این در معنی اخراج بود و او خدمتهای شایسته به جا آورده و از آنجا مسرعان مصححوب عرایض مشتمل بر اختیار باغیان و غیر آن پیامی مي‌فرستادند تا از اینجا فرمان منصب سیصدی په نام او رفت و در همان ایام مسرع اجل نوید آرجمی الی ریک -به گوش هوشش رسانیدند و داعی حق را اجابت نمود و برادر بزرگش شیخ عبدالقادر را حکم اخراج به مک معظمه شد و زمانی که خاثخانان ولد بیرامخان و میرزا نظامالدین احمد زمام مهام گجرات در قیضه اقعدار و اختیاز داشتند آنجا رفت و زاد و راحله یافته به ژیارت و حج مشرّف گردیده باز آمد و حالا در زطن معهود که لاهور باشد به طاعت و عبادت مشغول ات و استقامت دز ال وادی دارد.
شیخ ابوالمعالی
برادرزاده و داماد و قایم مقام حضرت ارشاد پناهی ولایت دستگاهی جالس کرسی وحدت صاحب سیف قدرت و خیل قرّت صمدی مظهر کمالات محمدی میان شیخ داود -قدّس‌الله روحه است -در چابک روی یگانه زمانه و در حالات و مقامات فقر و فتا نشانه, اگر ذکر موافقان رود نام او اوفق» اگر نام سابقان در میان آید ذکر او اسبق» عالی‌همتی که در محبّت پیر همگی خود را درباخته بلندمتشی که جز پیربرستی شیوه دیگر ندانسته؛ چنانچه خود اشمار از آن معنی می‌فرماید. بیت:
هستم‌ازجام محیّت همه,دم واله‌و مست اين و آن را چه شناسم من داودپرست
وله دل‌افسرده کی یابدبه گفت هرکسی گرمی . دم داود می‌باید که آهن را دهد نرمی
۷۹ منتخب التواریخ وله به نخت فقربنشینم چر حاصل کشت مقصسو 8 سلیمانی کنم کز جان غلام شاه داودم رباعی یارب نظری ز ین مقصودم بخش آزادگسیی زیسود و نابودم بخش هرچند نیم در خور اين دولت خاص یک ذرّه زعشق شیخ داودم بخش
از حمله سخنان اوست که یا اباالمعالی؛ کن عبدالرت‌المتعالی و لاتکن عبدالدراهم و اللالی. می‌گویند سالی که ولادت با سعادت او شد بیش حضرت قطب‌الاقطاب میان شیخ داود -قذس‌الله سرّه -بردند. والد ماجدش التماس نام برای آن مولود مسمود طلب نمود. حضرت میان فرمودند که شاه ابوالمعالی باشد. چون این نام در ولایت هند شایع و متعارف نبرد استدلال آمدن مفول و ظهور ک رکب همایون پادشاه -طاب ثراه -نموده‌اند و یک سال نگذشته بود که پادشاه غفران پناة به هند آمثاند و شاه ایرالمعالی مطبوع خویش را صاحب تصرّف ولابت پنجاب ساختند و «ابوالمعالی حق‌پرست» تاریخ ولادت شد و از نتایج طبع وقاد از این چند پیت آیذا که از سر بحال است, نه قال نوشته می آید. قطعه:
غربتی از حسال می‌گوید سخن بی‌سخن این قبل وقال دیگر است
حالت عشقش بود گفتن مسحال ور نسمی‌گویم مسحال دیگر است
اسب ۷ غربتی نقد جسان فدایش کسن دولت وصسل رایگان تسد‌هند
3
سر سخن عشق به دل درنه و لب را بگشا سر این شيشه فرو بند که بادی نخورد ابضا غربتی بانگ اناالحق زن و از دار مترس زانکه معراج درین ره رسن دار بود ۱ ایضا آنجه با زان جان‌جانهادیدودانسته‌ایم بهر گفتن نیست بهرد یدن‌ودانست است این نفل رفعه از رفعات اعجاز سمات اوست که به فقیر در لاهور فرستاده. شعر:
مشایخ ۷۱
ازددت" اشتیاتا و الفواد بحسرة وفی طی احشائی توقد جمرة متی برجم‌الفیاب عن طول سفرة!
عزیز این زمان فعرت فرفت از هر آشتا و بیگانه خبر خیریّت پرسان هرکسی را قاصدی و رسول پنداشته سلامی و پیامی چشم می‌داشت که ناگاه رقیمه سوت تمیمه تسخهة صخت مزاج سودازدگان هجریه گردیده شوق بر شوق و محبّت بر محبّت افزوده الا به‌ابیات حضرت قادریه که به تلاطم امواج جان را سراسیمه و سرگردان می‌دارد؛ درد دل بیر ون می‌دهد معدذور خواهند داشت. اشعار:
ایسه یکم عحجبا من سایر الوری نلم ار من سکری امامی و لاوری
و مافی قا قبری قیْلوا نجوَاهم فهم قبلتی ما دمت حیاو فی شری
اذا مااتسانی مسنکر و نکيرة اجیب نکیرا حین یاتی و سنکرا
اقول اسثلوا غیری فانی محبّهم و عهدی بهم نی حبهم ما تغیرا همه به همه دعا می‌رسانند کتبه‌الفقیر ابرالمعالی. و دز,رقعه دیگر نوشته که پیت:
آن عزیزی که همه شب به دل من گردد خرم آن روز که در دیدهُ روشن گردد سلام شوقیه مرام رفیم‌الاعلام داودیه قادریه, نظام تبلیغ نمود آنکه محبّت شعاری مولانا عبدالغنور و شیخ عمر را مهمی ضروری است که به نیم‌التفات عالی برآمدی دارد اگر وقت عزیز گنجایش آن داشته باشد که وقوع یابد الحق بسیار مثمر خیر کثیر خواهد بود والدعا.
مولانا جمال تله
که محلّه‌ای است مشهور در لاهور. خریش حاجی مهدی است که از اعیان مشایخ مشهور بود. الحال اعلم العلمای وقت و مدرّس متعیّن لاهور است شاگرد ملا اسماعیل اچه است و تلم دگر اساتذه هم کرده. جوهری است در کمال قابلیت و حذت طبع و جامع جمیم اقسام علوم عقلی و تقلی؛ می‌گوبند که از هشست سالگی باز به افاده مشغول است و خوش تقریر و منفح گوی» چنانچه میاحث دقيقة ممقول و منقول به آسانی خاطرنشان شاگرد می‌سازد و مشفق است و صاحب صلاح و تقوا و حافظ است و متخلق
0
1 ار تون ز داسا. لآ بداژنی. شز #ر سته شوه این شعر باه مصراع دارد.
به اخلاق حمیده تفسیر شیخ فیضی را اکثری ار اصلاح داده ر مربوط ساخته, سنْ شریفب او سحا لا مایین بنصجاه و شصت است. لستا: چیست بحث علم| گر تافرق‌فر قد می‌رود ذکر مولانا جمال‌الدین محید می‌رود
مولانا عبدالشکور لاهوری
دان‌مند بر سجستتا و سرآمده است. به متانت فهم و حذّت طبع مشهور است و در اعتقاد به مشایخ قدمی راسخ و حسن‌ظتی غریب در حق این مردم دارد و اکثر اوقات گرامی او به مطالیه سخنان این طایفه موزع و عمرش ذر ادای و ظابف وافل و ادعیه و تلاوت قرآن مصروف و هرچه در بساط وی است صرف فقرا و مساکین است. زمانی که امتحان علما و مشايخ در میان آمد او را جلای وطن نموده به عهدهٌ فضای جونپور منصوب ساخته آنجا فرستادند. چون در سفر الهآباد! به درگاه پپوست فضای آن بلده را به قاضی‌زاده رومی که فاضلی است خوش‌طبع و صاحب کفالات مفوّض داشتند از آن زمان باز مولانا عبدالشسکور در آتجا ممزول است و به افاده و افاضنهٌ علمی مشغول و به‌جزوی اوقات گذر قاتع و از زیادت‌طلبی محترّز و از آفات و مخاقات بَعَی وب سلامت ایمان نزدیک.
شیخ کبیر ولد شیخ منوّر از علوم متداوله در ملازمت پدر و خسر بزرگوار خویش که میان سعدالله بنی‌اسرائیل باشد تحصیل نموده طریق صحبت و اختلاط را نیکو ورزیده و پادشاه‌شتاس است. حق سبحانه تعالی او را از ارتکاب افیون بسیار و رعونت و دروغ و لاف توبه بخشد. در ایامی که حسب الحکم به همراهی پدر در پرگتة بجواره و دامن کوه شمالی رفته به ضیط و ربط آن نواحی مشغول بود رقعه به فقیر نوشته که کمالات انسانی او از آنجا استدلال توان نمود و آن این است. شمر: کان لی قلب اعيش به ضاع منی تقلبه
خدّام صاحب الا خلاق الستیّه فضایل پناهی به عافیت بوده باشند ای خداوند کار دل و
۰-۰۰۰۰ -«(۰(«۰((ص۹ ۹010۹۱۱۱۱۸۸۰۸۴ ۰-7 000پيپيصيصيصيصيصيصپصپص ۳
۱ در دی نسخه: الهاباس.
مسایخ ۷۳
جان که حقیقت انسان عبارت از اوست مقیم آستانهُ اخلاص است و کالبد خاکی که خاک عالم بر سر او باد با وحوش و طیور در جنگلستان کثرت محشور لاوالله بلکه با گروهی محشور است که وحوش و طیور از دیدن آنها راه گریز اختیار می‌کنند: سبحان‌الله سبحان‌الله نمی‌داند که چه چاره سازد؟ نفس شوم اکنون قدر عافیت دانست از عنقوان ایام تمیز تا امروز که مشرف بر درج چهلم است» همگی همّت بر آن مصروف بود که با گزیدگان روحانیان محبّت داشته عیوب نفسانی و امراض معتوی را استعلاج نماید غیرت غیور مطلق عرّشأنه در کار شده به بیماری صعب که تیمار آن بجز او نمی‌شود مبتلا ساخت؛ شفای وقت و جمعیّت خاطر و گوشهة عافیت به فارت رفت خذام مولوی تفقّدات بزرگانه مشفقانه نواب فیاضی علامی فهّامی وحیدالزمانی را -متُعناالله من کماله و شرفنا بالاستفادة من مقاله -از جلایل نعم خداوندی دانسته شکر این موهبت عظمی می‌گفته باشد و هنگام اجابت دعا نبازمندی بنده,را معروض دارند و الدعا خدام مشفقی نادرالعصری میان احمد سللامت باشند و مشاف داننگ.
شیخ سمدالله نحوی
پبانه اصل از ولایت شر قرویه هند است. از صغرسنْ باز خدمت شیخ محمد غوث اختیار نموده به اربعینیات و دعوات اسما مشغول شد و در آن وادی اقامت و استقامت یافته و در خطهُ باه خانقاهی تعمیر نموده سالها ملجاً و ملاذ طلية علم و اهل سلوک بود و به تلقین و هدایت این طایفه اشتغال داشت و در علم نحو نظیر در زمان خود نداشت تا هفتاد سال افطار بجز از شیر وگیاه و میوهُ بیابانی نداشت و دز بذل و ایثار دستی طولی داشت. فقیر در عهد اسلیم شاه همراه جدٌ مادری او را ملازمت کرده چند سبقکافیه پیش او خوانده‌ام آخر حال دست از همه باز داشته حبرت بر او غالب آمد و ساکت بود و در حجره‌ای تنها عزلت گزیده فرزندان را هم به خود راه نمی‌داد تا در سته ۹۸۹ ه. از اين عالم خرامید و در همان خانقاه مدفون است. روزي که فوت کرد گنجشکی از هوا بر سر نمش او افتاد و این معنتی باعث تعجب ناظران شد.
۷ منتخب التواریخ
از هندون است و شهرت به کیمیاگری داشت مي‌گویند که در سفر و حضر همرکاب شاه غفران پناه همایون پادشاه می‌بود و بعد از شکست جوسا چون به آگره رسیده‌اند شیخ فرمودند که قدری از برای نگاهداشت لشکر جدید در کار است بنابراین دیگ و طبق مسي و سایر آلات جمع نموده به حضور پادشاه غفران پناه» طلای خالص ساخته و این معتی شهرت یافته؛ اما فقیر چون اولاد او را که نسبت مصاهرت به ایشان دارم تحقیق کردم؛ چنان گفتند که درویش کامل‌العیاری زنبیلی پر از اجزای کیمیا به شیخ داده بود و آن را به هر مس که طرح می‌کرد مقصود حاصل می‌شد. بعد از تمام شدن آن ترکیب قدرت زر ساختن نداشتن از آنکه علم آن را نمی‌دانست -والله اعلم. فقیر او را به آگره در عهد بیرمخان در منزل سید شاه میر برادرزاده میرسیدرفیع‌الدین محذث دیده بودم؛ پیری تورانی صاحب اخلاق بود و در همان ایام درگذشت و در هندون مدفونْ است.
شیخ مبارک آلوّری
اسلیم شاه او را شاه مبارک می‌گفت.و کفش پیش پای او می‌نهاد؛ غالباً دعری سبادت می‌کرد و نزد افغانان اعتباری عظیم داشت؛ چتائچه هنگام زوال دولت آن طبقه و فرار اپشان از مفولان بعضی افاغته شیخ اسلام فتحپوری را به گمان زرداری به حالتی عجیب مقیّد ساخته در قلعة رنتهنبور بردند. شیخ مبارک از الور به راه بساور آنجا رفت و باعث مَخلص شیخ اسلیم شد تا مرتبُ ثانی به زیارت کعبهٌ معظمه مشرّف گردیده فقیر در آن زمان در سنّْ شانزده سالگی بودم که شیخ را همراه والد ماجد در بساور ملازست کردم و بعد از آن در سته ۹۸۷٩ه. وقتی که پادشاه زبارت ختمی اجمیر نموده از راه الور عازم فتحپور بودند باز مشرّف شدم الحق صاحب کمال بود و بذلی و ایثاری بر وجه اتم داشت. شنیده می‌شود که در اين نزدیکی در سنْ نود سالگی عالم فانی را بدرود کرد.
شیخ چاین لده شهنی لده سهنه قصیه‌ای است از میوات هژده کروهی دهلی که در آنجا چشمه‌ای است گرم از
مشایخ ۷
کان گوگرد برآمده و رنگ آن آب سبز و بوی گوگرد از آن ظاهر. در زمستان چنان گرم است که اصلا بر بدن تتوان ریخت و گر و خارش را سل در آن چشمه نافع است و بوی ورنگ آن آب دلیل ظاهر است که منبعش گوگرد است و شبهای تابستان نیز در کوهستان آن قصبه جابه‌جا آتش قدری عیان می‌شود بی آنکه کسی افروخته باشد. شیخ از خلفای مشهرر شیخ عبدالعزیز دهلوی است و بر جاده فقر استقامت تمام داشت و کتب تصوّف مثل فصوص و تقد فصوص و غیر آن را به طالبان اهل استحقاق درس مي‌گفت و آخر عمر شاهنشاهی را نسبت با وی اعتقادی عظیم پیدا شده در بمضی مهمّات استمداد همت از او می‌نمودند و در عبادتخانه قریب به محلْ خاص جایی از برای او معیّن ساخته؛ شبها خلوت با وی می‌داشتند و نماز معکوس را که از او مشاهده نمودند» تسبت معکوس شد. در سته ٩۹۸ه. چون مشرّف بر مرض موت گردید شیخ قطب عالم خلف صیق شیخ عبدالعزیز را که به شیوهُ سپاهیگری اشتغال داشت از دهلی طلبید و خرقه و عصا و سایر لوازم مشیخت را پیش وی نهاده گفت ان امانستوالد ماجد شما بود شما به آن سزاوارترید و سفر آخرت گزید و «حقیقت فقر» تازیخ او شد. شیخ قطب عالم موفق شده و ترک ملازمت نموده اقتضای اثر َرتبزرگوار را,دستاوین ساخته در دهلی متوطن است و به تولیت قدمگاه حضرت رسالت پناهی - صلی‌الله علیه وسلم حسب‌الامر اشتفال داشته به خدمت هر صادر و وارد قیام می‌نماید ان شاءالله العزیز به اخلاق پدر عزیز متحلّن گردد. شیخ عبدالغنی بداونی نیز از خلفای شیخ عبدالعزیز است در ترک ابن ادهم وقت و در تجرید شبلی روزگار است. در اوایل که طالب علمی در بداون می‌کرد حال بر او غالب مي‌آمد و احیانا یک پاس کم وبیش در عین سبق خواندن از شنیدن نغمه بی‌شعور می‌ماند و چون محرمان از ار می‌پرسیدند. که چه دیدی که این حالت پیش آمد؟ می‌گفت من هیچ نمی‌دانم و بنا بر بعضی علایق که از مر تأهل سر راه طالبان آگاه می‌گردد. بیت: در راه دا که و نانند آن راهزنان مین زنس‌انند
در طلب کفاف به دهلی آمد و به ملازمت تاتارخان حاکم آنجا که [در ] لباس اهل جاه از اهل‌الله بود رسید. و ارادت به شیخ عبدالعزیز آورد و تحصیل تمام کتب متعارف متداول
۷۶ منتخب التواریخ
در خدمتش نمود و سالها درس گفت به یکبار جذبه عنایت ازلی گریبانگیر او شد و از همه اشغال بر آمده چندگاه در خانقاه شیخ در سلک درویشان مرتاض انتظام یافته به مجاهدت و ریاضت اشتفال گرفت. بعد از تحصیل کمال بیرون از آبادانی قدمگاه حضرت رسالت پناه - صلی‌الله علیه وسلم - در مسجدی مشهور به مسجدخانجهان سکونت ورزیده پیوسته به اعتکاف می‌گذراند و با آنکه عیال پسیار دارد راه سلوک را به قدم توکل می‌سپرد فریب به یک قرن باشد که از زاوبه عزلت قدم بیرون نتهاده چون در سنذ ثلت و الف (۱۰۰۳) خانخانان به خدمتش رسیده التماس نصیحتی نمود گفته که اثباع سنت " محمدی - صلی‌الله علیه وسلم -لازم گیر در زمان تحریر این عجاله احمد صوفیک و حسامک بنارسی نو مذهب نومسلم که در فتنه‌های آخر زمانی تشانمند دا
تفرین جاودانی اند» مثنوي: حذر از مسوفیان شسهر و دبار همه نامردمند و مسردم هار هر جه دادی به‌دست‌شان خوردند یره امد زدست‌شان کردئد
کارشان غیر خضواب و خوردن تبه هتیج‌شان فکر روز مردن نسه بهر دفع بدنامی خویش و ستر حال فسق مب خواستند که شیخ عبدالغتی را با یک دو بقيّه سلف دیگر که اسامی ایشان تالی این ذکر خواهد بود فرمان قرستاده از دهلی به لاهور طلیند و تکلیف احکام جدید که خود مبتلای آن به طوع و رغبت شدهاند نماینده شیخ کتابتی به جامع اوراق نوشته اظهار عجز و عذر بسیار نمود. بتا بر آن احمد صوفیک را به انواع مقذمات خاطرنشان ساخته شد تا او از آن مقام گذشت و مکتوبی مشتمل بر عفو ومعافات و استعفا نویسانیده فرستاد. ان شاءالله به خیر گذرد.
شیخ بهلول دهلوی علم حدیث را خوب ورزیده در صحبت اهل فقر و فنا رسیده. مدت مدید است که لذت آن وادی بافته و توفیق استقامت و استدامت بر آن رفیق او گشته با اهل دنیا کاری ندارد و به افاده و افاضهٌ طلاب مشغول است.
سس سیسات دز سور وتات سس
۱ در دو نسخه: شربعت.
مشایخ ۷۷ شیخ عبدالحق دهلوی
حقّی تخلّص می‌کند. مجموعة کمالات و منبع فضایل است و جمیع علوم عقلی و تقلی را درس می‌گوبد و در تصوّف رتبهُ بلند دارد و از جملهٌ تصانیف او ترجمه تاریخ مدینه سکینه و کتابی است در احوال مشایخ متأغر هند که «ذکر الاولی» تاریخ آن است. از عنفوان شباب دردطلب داشت و چندگاهی در فتحپور بتا پر الفت قدیم با شیخ فیضی و میرزا نظامالدین احمد مصاحب بود و فقیر نیز به تقریب اپشان شرف خدمتش را دریافته پیوسته از فواید صحبتش محظوظ بودم و چون وضع زمانه و زمانیان که همه مخل و بر مکاره طبیعی مشتمل است دیگرگون شد و پر اوضاع آشنایان اعتماد نماند؛ صحیت فلانی و فلانی به او راست نیامد و توفیق رفتن به کعبه شریفه رفیق او شد. از دهلی به‌طریق جذبه به هیچ چیز مقیّد ناشده به گجرات رفت و به حسن سمی میرزا نظامالدین احمد و مددگاری او در جهاز نشسته به سفر حجارٌرفت و به جهت تیغ بعضی موانع طبیعی به مدینه سکینه -علی ساکنهاالسلام والتحية نتوانست مشرّف شد و روزی چند در مک معظمه پیش شیخ عبدالرهٌاب هندی تتادم شیخ رحمت‌الله محدّث علیه الرحمه -که با حاجی بیگم از حج باز شتة به آگره آمده و فقیر از دست مبارک او آب زمزم نوشیده و سبق حدیث تیمفً گرفته بود -اجازت حدیث حاصل کرده به وطن مألوف رسیده حالا ستر حال خویش به افاده و استفاد؛ُ علوم رسمیّه می‌کند چون همتش بلتد است ان‌شاءالله تعالی بدون مطلب در راه بند نشود در ایامی که از مکَةٌ معظمه تشریف به دهلی آورد و فقیر به حسب مطلب به اضطراب تمام از بداون متوجه اردوی پادشاهی بودم لحظه‌ای خدمتش را دریافتم و بعد از آنکه به لاهور رسیدم خطی نوشته فرستاد نقل آن به جهت تیمّن و تذکار ثبت می‌نماید:
بعد از عرض بندگی و نیاز ممروض می‌گرداند که احوال اين غریب نامراد بر آنچه مقتضای غربت و نامرادی است موجب شکر است. امید که ایشان نیز دایم‌الاحصوال مشمول حفظ الهی برده باشند در وقتی که ملازمان ايشان به دهلی تشریف آوردند و مخلص خود را ساعتی لطیف مشرّف ساختند آن ملاقات جز تعطّش و اشواق نیفزود و
۷۸ منتخب التواریخ چندان چیز ناگفته و ناشنیده ماند که چه گوید: سنةالوصال سنة! که گفته‌اند آن خود به تحقیق همچنین بود یلی صحبت دنیا اگر خود ممتد بود نیز همین حکم دارد تابن وم نمض یوم در این عالم خود فرصت صحبت داشتن و از صحبت دوستان محظوظ شدن نیست» اگر علاقه درست است و رابطه محکم فردا مگر صحبتی داشته شود -علی شرّر مَتَقابلینَ -ان شاءالله تعالی امروز سعی در درست ساختن علاوه و تصحیح یت باید کرد؛ مصاحبت موقوف بر فردا باشد تا حضور و غیبت یکسان گردد و فراق و وصال اینجایی یک رنگ؛ حق سبحانه و تعالی یک نوع نسبتی ولو عموماً ارزانی فرماید که معنی محبّت و حقیقت آشنایی تمکن یافته است. الحمدلله صلی‌ذلک. اللهم زد ولا تتقص. عزیزی بود از اهل حرمین که اين دعا را دایم می‌خواند: اللهم کمّا انمست فزد کما زدت فادمٌ کما اد فبارک. حق سبحانه تعالی نعمت معرفت و محبت زاید و دایم و مبارک گردائد -بحرمة میدالاولین و الاخرین مچروآله و صحبه اجممین. اگر گاهی مخلص خود را به نوازشنامه مشرّف گردانند هرچه از اخبارقدس آثار حضرت شیخی قبله گاهی سمی کلیم الهی -سلمه‌الله وابقاه - معلوم ملازمان باشد به اعلام آن مشرّف و مسرور خواهند ساخت و کلمه‌ای چند به خضور شریف عرض کرده از خاطر نروده هرچند خواست که از این باب چیزی نویسد قلم نرفت چه حاجت است باز چود توبت به عرض بندگان میرزایی رسید شعاری از اين معنی نمود پلکه صریح نوشت که از تلف دور است در رسانیدن آن مکتوب مقیّد خواهند بود والدها.
شیخ فیضی بعد از آمدن از ولایت دکن بنا بر روش قدیم ستم ظریفانه که یاران را برای گرمی مجلس و همزبانی خویش به جان می‌خواست اما پیوسته سرکوفته و آزرده خاطر می‌داشت. ع:
یار ما این دارد و آن نیز هم
خطی چند مشتمل بر اظهار شوق‌طلب شیخ حقی از لاهور فرستاد او از نهایت آزاری که در دل داشت نیامد و مکاتیب عذرآمیز نوشت و انقطاع را بهانه ساخت و شیخ فیضی این رقعه را که نقل نموده می‌شود در جواب ارسال داشت و این آخرین رقعات مکتوبة
اوست و فیه مافه؛
۱. جنین است در هر سه نسخه بداوئی و مشهور؛ سئهالوصال ساعة,
مشایخ ۷۹
اشعیاق ملاقات مأنوس روحانی و مالوف ریانی طال بقاژه -از قبیل رسمیّات نیست که رقم پذیرد اول حال از مرضی خاطر فیض‌مظاهر آگاه نبرد یحتمل که حرف خواهش در میان آمده باشد» اما بعد از آنکه دریافت که اين راه بسته‌اند فقیر خواهش ایشان را بر خواهش خود ترجیح داد اين نشثه گوارا باد. التماس آن است که بر خلوتکده تنگ هنگامی نپسندند. پیش از اين به دو سه روز نقاوةالاولیا میان شیخ موسی به وبرانة فقیر تشریف آورده بودند ظاهر ساختند که دور نیست که اپشان در اين ایام بيابند هرچند سبب پرسیده شد مبهم و مهمل گذاشتند. به حق معبود مطلق که ایمایی از فقیر نشد و نخواهد شد. ع:
وقت گویا چه حاجت طومار
اگر باشند عين نور است و اگر بیایند ور علی نو به خدا قسم که خود را از این خواهش گذرانیدم و به یاد خود اظهار و ایما نکرده‌ام و نشواهم کرد از اين ممرّ تصدیم نکشند. اما اگر بال و پری می‌داشتم هر روز بر بام آن تحجره می‌بشستم و دانه‌چین نکات محبّت می‌شدم و مرغوله ریز صفیر شوق می‌گشتم» دیگر چه نویسم طلبهای دردانه از آن جانب دیر می‌رسد از برای خدا بر من قافلهُ استرار خودراه نیندند واگر از آن طرف بندند از این طرف بسته نخواهد شد والسلام. اسکندر مسند فقر میان پهول را نیازمندی می‌رساند و در اين در روز به تقریبی رو داده بود این ریاعی:
فیضی دم پیریست بر دیده بته هر گام که می‌تهی پسندیده بنه
از عینک شیشه هیچ نگشاید هیچ لختی بتراش از دل و بر دیده بنه سبحان‌الله آن شیخ فیضی نماند و مثل شد و ابنها هم که روزی بلکه ساعتی چند
سخن است ان را تا چند پیماید. بیت:
عنقریب است که ازما اثری باقی نیست شيشه پشکسته ومی ریشته‌وسافی ثیست مولانا الهداد سلطانپوری
اصل از قریه بنوده است از توابم سنا و تلمذ نز د فد وم‌الملک تمو ذه به شرافت حسب و نسب ممتاز است. اگرچه قبل از این به مقتضای غرور علم و جوانی پنداری فی‌الجمله
۳ منتخب التواریخ
داشت. اما در اين ایام صاحب تجربه شده و آن نخوت به فقر و انکسار مبدل گشته و چندگاه به صدارت صوبه پتجاب تعیّن بود؛ اکنون مدتی است که به قضاي معمورهٌ جدید الهآباد متصوب است و خود به خدمت پادشاهی قیام دارد و به جزوی معاش که در آن بلده داده‌اند قناعت نموده از تگ و دو به خانه‌های اهل دنیا مجتنب است و به صلاح متصف و به عبادت مشغوف,
مولانا عشمان سامانه
در عقلیّات از شاگردان حکیم الملک است و نقلیّات از اساتذه دیگر اکتساب نموده ملأی مستعل مستحضر است؛ خپلی حالت دارد و در سلک خادمان درگاه اتتظام دارد و خالی از فهمی نیست و گوشه صلاح دارد و اکثر اوقاتش به عبادت مصروف است. سالی چند به وسیله قلیج خان به خدمت ضبط و ربط بعضی پرگنات میان‌د وآب اشتغال داشت سالا
به دربار آمده و داخل منصب‌داران است:
حاجی: سلطان تهانیسری به زیارت مک معظمه و مدین طیّبه مشرف شده و علوم نقلیّه را خوب ورزیده و مدّتی مدید در خدمت پادشاهی بوده چهار سال به ترجمذ مهایهارت موسوم به رزمنامه به طریق انفراد و استقلال اشتغال داشته. بنایی که از نقیب خان شروع شده بود از او به اتمام رسید و به سبب جریمة گاوکشی به سعایت هندوان آن پرگنه او را حکم به اخراج به جانب بکر فرمودند و خانخانان که در آن ایام تنظیم مهام آن صوبه به قبض اقتدار او بود به التفات و مهرباتی پیش آمده مرهمی بر داغ ار نهاد. و بعد از فتح آن دیار همراه خویش از آنجا آورد و وعد؛ تخلیص او تبز فرموده؛ وی مختفی در وطن معهود می‌گشت و خانخانان بعد از فتح ولایت آسپر و برهانپور در عرضداشتی التماس مخلص او کرد و به درجه قبرل افتاد و مهم حاجی خدا ساز شده غایبانه به شیخ ابوالفضل حکم فرمودند تا او را کروری تهانیسر و کرنال گردانیده و از آن مهلکه خلاص یافت و حالابه آن خدمت قیام دارد. شعر: وکسم للسه من لطفب خسفی …یبلق خسفاء عمن فسهم الزکی
مشایخ ۸۱
و اين ماجرا از قبیل فرج بعد از شذت تواند بود و هنگام ترجمه‌نویسی مهابهارت یکی از وی پرسید که این چیست که می‌نویسید؟ گفت که عرف ده هزار ساله را به زبان حال موافق می‌سازم. سید شاه میر سامانه
از سادات صحیح‌السب است و به فضایل علمی آراسته و حلیه تقوا پیراية او شده دست به دامی قتناعت زده به افاده و افاضة طلاب در آن طرف آب آگره در جوار شیخ بهاء‌الذین مفتی مرحوم به سر می‌برد و طلبه و صوفیّه در خانقاه او جمم آمده از فواید صحبتش بهره‌مندند. شاگردی داشت مولانا فرید نام واحدالعین و او را چنان نشان می‌دهند که با آنکه تحصیل علم چندانی نکرده بود اما هر مسالهٌ مشکل و بحث دقیق غامض را از هر کتاب منتهیانه که از وی می‌پرسیدند در لحظه دوات و قلم گرفته در سلک تحریر کشیده حل می‌ساخت. اما فّث تقری بلکه قرائت آنچه خود می‌نوشت نداشت. شیخ ضیاءالله با جمیم سلسله غوثیة حلقه به‌گوش او بودند؛ چه جای سید مشاژالیه و چنان استماع افتاد که آن فرید در یک شب ماجرایی که در اقصای مغرب یا مشرق می‌گذشت به سید شاه میرسائیدة تن محر نتخیر جن می‌کردند و بعضی بر چیزهای دیگر. سالی که پادشاه, شیخ ضیاءالله را به لطف و عنایت از آگره طلبیده در عبادتخانه جا دادند و مجمع مشایخ و علما بود. فقیر شیخ را شبی در خلوت از احوال فرید کاتب استفساری نمودم و این امور مشهور تقل کردم و برسیدم که ایا این معتی وفوع دارد؟ شیخ اول تعداد مفردات و مولفات و تفصیل فضایل و کمالات علمی و بیان حالات خویش نموده گفت که با اين همه نعم الهی عَرَشَنه که در حق من است به خوشه‌چینی شیخ فرید نمی‌رسم و هرچه از او شنیده‌اید عشر عشیر هم نیست و رتبهُ او از اين بالاتر است و این همه به تقریب جاروب‌کشی و خاک‌روبی آستانه حضرت میر مشازالیه نصیبة او شده و فقیر پیش از اين واقعه: سید شاه میر را در بداون که به جهت مدد معاش رفته بود دیده بودم. آری قَرّت متصوفه و طبع جیّد و ذهن اد و معلوم بسیار داشت اما ایتقدر که شیخ ضیاءالله و سایر مردم تعریف می‌کر دند نیاقتم -باقی‌الله تعالی اعلم. شاید اخفای حال خود می‌کرده باشد بلی این چه لازم است که از آنچه این کس محروم مانده دیگری را هم ندهند. ۱
شید منتخب التواربخ سید یاسین از بتی اعمام سیدشاه مپر است. اکثر کتب متداوله در گجرات به ملازست میان و جیه‌الدین خوانده و علوم رسمی تحصیل نموده و ارادت به ایشان آورده به شرف زیارت حجّ اسلام مشرّف گردید و علم حدیث آنجا حاصل کرد و اجازت یافت و بازگشته به هند آمد و چندگاه در لاهور به صحبت بعضی از ارباب دولت و مکتت و صاحب دخل به سر می‌برد و آن صحبت را برهم زده در سرهند به لباس مشیخت و کسوت اهل فقر می‌گذرانید و چندی از خادمان کبودپوش خود را ترییت می‌کرد و صاحب داعیه در مقتدایی بود. چون همیشه آرزوی رفتن به گجرات و از آنجا به حرمین الشریفین داشت در این دیار نتوانست قرار گرفت و درولایت بنگ رفت و سالا آنجاها سیر می‌کند تا بعد از اين کارش کجا کشد و دولت انزوا در کدام سرزمین نصیبهٌ او گردد. شیخ ضیاءالله
جانشین شیخ محمد غوث است و زان تصوفی که او داود از مشایخ روزگار کم کسی داشته باشد» هرگز مجلس وی بی‌سخن معرفت و حقیقت نیست غیر از مراتب توحید و تفرید چیزی دیگر نمی‌گذرد و بر باطن وی کسی آگاه نیست تا داعیه او چه خواهد بود. ابتدای سال که آوازه او در اطراف و اکناف منتشر شد و استماع نمودم که شیخ پر مسند فقر و ارشاد قایم‌مقام پدر خویش گشته و در بعضی اقسام فضیلت بر وی مزیّت دارد از آن جمله معانی قرآن را با وجود تحفظ و تذکر چنان بیان می‌کند که هیچ احتیاج تفسیری ندارد. در سنه نهصد وهقتاد به ملاقات ار در آگره رفتم و بی‌وسیله کسی که معرّف باشد و صدارت نماید به وضع بی‌تکلفانه و نامرادانة قدیم که به آن خو کرده بردم و فی‌الواقع به جهت دیدن مشایخ اسپاب دنیا و ارباب ظواهر مخل در مقصود بود سلام علیکی گفته مصافحه واقم شد. خود غالبا از علوشان مقیّد به تعظیماتی که شیخ‌زاده‌ها را خوش میآید بود و اين دریافتن او را خوش نیامد. مجلسیان او پرسیدند که از کجا می‌آیید؟ گفتم از سهسوان. چون استفسار نمود که از علوم هم چیزی تحصیل نموده‌اید؟ گفتم از هر فتی مختصری در وقتی از اوقات دیده بودم و سهسوان چون قصبه‌ای است مختصر و
مشایخ ور
7 آن زمان قلیچ چوگان بیگی مرید پدر ایشان جاگیردار آنجا بود؛ مرا به چشم کم دیده و سهل انگاشته و به طنز و استهزا پیش آمده مسخره‌اي را به اشارت تعلیم کردند تا مرا برماند و از جای برآرد و من چون از آن اداها مطلع بودم و بارها مشاهده کرده؛ تغافلی زدم و خود را در تجاهل انداختم و او هزل بنیاد کرد که بوی عطریات از جایی به مشام من رسیده و دماغ من به شورش درآمده است. اهل مجلس هشیار باشند که تا از من به کسی آفتی نرسد و کف از دهان او ربختن گرفت. یکی از مصاحبان صوفی‌نمای ایشان از من پرسید که این عطر خوش شما مالیده‌اید؟ گفتم بلی چه واقم است؟ گفت این شخص را که به این بی شعوری می‌بینید» وقتی از اوقات سگ دیوانه گزیده بود اکنون هر وقتی که به دماغ او خوشبوی می‌رسد کف‌زنان و فریاد سگ‌کنان قصد گزیدن مردم می‌کند: شما هم واقف باشید و حاضران پریشان شدند و شیخ هم که عمارت جدید می‌کرد نیز به موافقت ایشان خود را دیده و دانسته برای ترسائدنْ من جمع ساخت و مرافقت آن شیاطین‌الانس کرد. در این حالت گفتم کهعجپ است که مردم از ولایت دور دور به این آستانة علیّه برای برآمدن حاجات خویش م ی آیدد و حال آنکه علاح دیوانة سگ گزیده نمی‌تواند ساخت. گفتند شما علاج این تی‌دانید؟ گفتم بلی؛ پرسیدند چیست؟ گفتم کفش و کلوخ بر سر این زدن؛ چنانچه شیخ سعدی رحمت‌الله فرمود که» ع: سگ دیوانه را دارو کلوخ است
همه حیران ماندند. باز گفتم طرفه اينکه کلوخ نام دارویی هم هست از نباتات که داقع سیگ‌گزیدگی است. شیخ ترسیده چون دانست که مکر کارگر نشسد گفت بیاییده رفته بقال‌الله و قالالرسول مشغول شویم و قرآن مجید را گشاده شروع در تفسیر آیتی از بقره نموده عندیّات گوناگون می‌گفت و شاگردان کودن طبیعت هر قلماشی که شیخ می‌پخت امتاً و صد‌قنا می‌زدند. من چون دلی پر داشتم؛ پرسیدم که این معنی که شیخ می فرمایند در تفسیری هم باشد؟ گفت من به تأویل و اشارت می‌گویم و آن باب وسیع است و خاضَهُ من نیست. گفتم بر این تقدیر این معنی آیا حقبقی است یا مجازی؟ جواب داد که مجازی. گفتم پس علاقه بیان فرمایید که در میأن اين دو بعنی باشد و در بحث ممانی بردم چیزی درهم و برهم می‌گفت و هر جانب می‌تبید چون مضبوط گرفتم بیجا شد و مصحف را برهم نهاده گفت من علم جدل را نخوانده‌ام. گفتم شما متصذی معانی قرآنی
۸۴ متتخب التواریخ
شده‌اید که نقل مساعدت آن نمی‌کند و ضرروت است که رابطه‌ای که در میان حقبقت و مجاز است پرسیده آید. سخن را گردانیده از احوال پرسیدن گرفت در این اثنا جزو شرحی که برقصیدهُ برده در آن ایام نوشته بردم در میان نهاد و نکاتی که در مطلم آن قصیده به خاطر رسیده بود گذرانیدم: تحسین نمود» خود هم نکته‌ای چند گفت و آن صحبت یه آن رنگ گذشت تا وقتی که به ملازمت پادشاه رسیدم و شیخ بر حسب طلب تنها و عاجز در عبادت خانه آمده سکونت گرفت. روز جمعه بود که ابتداءٌ با یک دوکس معدود در آنجا تشریف برده میرزا غیاث‌الدین علی آخوند و میرزا آخوند و میرزا علی آصف خان را فرموده بودند که شیخ راکاوکاو نمایید و از تصوّف چیزی پرسید تا از او چه پیرون تراود آصف خأن این رباعی لوایح در میان آورد که, رباعی:
گر در دل تو گل گذرد گل باشی ور بسلبل پسیقرار بسلیل باشی
تو جزبی و حق کلست اگر روزی چند .۰ انديشه کل پیشه کنی کل باشی و پرسید که حق سبحانه را کل چون توان گفت که اژ جزء و کل بودن منره است» شیخ چون بعد از شکست عظیم به دربار آمده ون نخزّت و غرور و پندار او شکسته و محتت بسیار کشیده محجوب بود. آهسته آهنبته ستخنی,چند نامبقح می‌گفت که مفهوم کسی نمی‌شد آخر دلیری نموده گفتم که مولوی جامی - قَدس‌سره اگرچه به ظاهر در این رباعی اطلاق کل بر حت سبحانه و تعالي نموده در رباعی دیگر که» رباعی:
این عشق که هست جزء لا بنشک ما حاشا که شود به عقل ما مدرک سا
خوش آنکه دمد پرتری از نور یقین مارا بسرهاند از طشّلام شک ما اثبات جزئیّت به او فرموده -تعالی عن ذلک اما مقصود این است که هرچه تصوّر توان کرد از جزء و کل همه اوست و غیر او را وجودی در حفیقت نیست غایتش چرن عبارت آزادی مقصود قاصر است تعبیر از آن گاهی به کل و گاهی به جزه کرده و مقدّمه‌ای چند در اثبات وحدت وجود که در آن ایام ملکه شده بود از جانب شیخ تأیید آوردم. هم پادشاه خوشحال شدند و هم شیخ. مقارن آن حال شبی شیخ اسماعیل که برادر علاتی شیخ است و در محلةٌ خواجه جهان در فتحپور قرب جوار به او داشتم و حیّ صحبت در میان ما بود بنا بر خواهش شیخ در عبادتخانه پرده نمود و آن صحبت یازده ساله را که نقل آن از من استماع نموده بود با شیخ نقل کرد حیران بماند و گفت مرا به خاطر نمانده که
مجسایخ ۸۷۵
این چنین واقع شده باشد. شیخ با آنکه گوشه‌ای از صحبت که عبارت از دکان‌داری است دارد حالا در آگره چون پدر به وضع مشایخ در لباس اهل جاه بالعکس به یش و فراغت مشغول است و استقامت بر روش خویش دارد و سختان غریب عام فربب ساده‌لوحانه از او مشهور است و اینجا گنجایش ذکر آن نیست و میرابوالغیث بخاری -رحمةالله علیه - می‌گفت او هرچه باشد باشد؛ بالباس درویشانه و مجلس فقیرانه داشتن و حرف و خکایت تصوّف گفتن او را به جان معتقدیم سالی که فتح خان زمان شد. او همراه اردو در انیّهی رفته حضرت میان شیخ نظظم‌الدین دس سره تاو وزبان ب بف ی اب کریمه ویو نها کأسا کال ماجها رلجبیلا عیناً فتها تسَمَی سَلسبیّلا -می‌فرمودند اظهار حیثیت نموده دخلی کرد و گفت این آبت به آبت دبگر تناقض دارد. میان به خشم مده گفتند: سبحان‌الله پدر آنجا غوطه‌ها می‌خورد و محتاج شفاعت کاملی است و بسر اینجا در کلام خدای عروجل تناقض اثبات می‌کند. غ: درسی نبود شریلنیه کر شینه بود
میر ابوالغت بخاری
صاحب مشرب صافی و همّت عالی برد و اخلاق ملکی ملکهٌ ذات شریفش گشته و معانی فقر در کسوت غنا پوشیده از صحبت بسیاری از مشایخ کبار فواید و منافع برده و بهر؛ُ تمام از روش آبای کرام خویش برداشته در تذهیب اخلاق خصوصا در بذل و اتفاق و آزادی از قیود امکان و حسن معاشرت و صدق معاملت و مجاملت آیتی بود از آیات لهی و تقد به احام ظاهری و اقتدا به سیرت مرضیةُ سلف و خلف به مرتبهای داشت که دقیقه‌ای از دقایق شرعی نامرعی نمی‌گذاشت و جذشی در سنت جماعت به مخابه‌ای که در مرض موت هم با وجود بیماری صعب مزمن تکبیر تحریمه از او شوت نشد و مجلس لطیف او بی‌قال الله و قالالرسول و سخنان مشایخ هرگز نبوده است» چنانچه در ضمن سنوات گذشت و «میر سترده سیر» تاریخ پافته شد.
۸۶ منتخب التواریخ
چون دل از یاد احباب گل گل بشکفد اگر در ذکر ایشان اطالتی واقع شود بر طبع دوستان باید که گرد ملالتی نرسد و نتشیند. او خلف صدق مولانا حسی شیرازی است که در وفت خروج شاه اسماعیل از شیراز به مک معظمه رفته و از آنجا به گجرات رسیده در زمان سلطان سکتدر لودهي مصحوب قافلهٌ سید رفیم‌الدین محذّث و میان ابوالفتم خراسانی پدر میان بده در آگره توطن گرقت و شیخ زین‌الدین خوافی مشهور مذکور در وصب او گوید؛ فرد؛
هست شعر من زعقل ونقل خواهم بشنوه جامم المعقول والمنقول مولانا حسن و میان کمال‌الدین حسین خود ملكي است به صورت بشری جلوه‌گر شده و اخلاق حمیده و صفات پسندیده او از دایر؛ تحریر و تقریر بیرون است. بادشاه او را به عنوال اکابری و بزرگی دانسته بسیار خواهان بودند که در ملازست باشد آخر ترک همه کر ده به اندک زمین مدد معاش قناعت نموده و قربلاققر و جاه ایمان را سعادت کلّی شمرده پیرسته ارقات مصروف طاعت دارد و گاهی در دهلی و گاهی در ] م فارغالبال می‌گذراند. از ابتدای ریعان صبی تا سین شیخوخت جر طریق عبادات و تسبیح و تصلّق و ورد و تلاوت شیوه‌ای نمی‌داند و با وجود این فضایل و کمالات استعداد علمی بر وجه کمال دارد و فضیلت سخنوری و حسن خط و املا و انشا خود موروئی اوست. چون در اوایل مهد به آگره در عهد بیرمخان رسیدم. اول که رحل اقامت انداختم مسجد فیض‌بخش و منزل روح‌پرور او بود که فتح ابواب سعادت به زعم من در آتجا روی داد از آن زمان تا هنگام تحریر اين عجاله مدّت اربعین درست گذشته که نسبت مهربانی و دلسوزی و رعایت حقوق آشتایی او را روزبهروز زیاده می‌بينم اگرچه گنجایش زبادتی نمانده. شعر؛
بس عشق که آن‌کم شد وبس حس که آن‌کاست عشق من و حسن تو همان بلکه فزون هم ایین رشحه چند یادگار از قلم مشکبار اوست که در این صحیفه اخلاص ارتسام می‌یابد و هی هذه:
بسم‌الله الرحمن الرحیم و نصلّی علی نبیّهالکریم و حبّک لایبلی و یزداد جده لدی والشوقی الیک کماهیا؛ ذرء خاک بیمقدار پرعیب و شین کمال‌الذین حسین بعد از عرض
مشایخ ۳۷
دعوات غریبانه و تسلیمات مشتاقانه به زبان ایجاز و اختصار و لسان نیاز و افتقار واضح ضمیر منیر مهر نویر حضرت مخدومی شفقت پناهی -سلمه‌الله تعالی و ابقاه و حصل امور دبته و دنیاه . می‌گرداند که چو ن در این ایام پرآلام مسحنت‌های تنهایی و غمهای جدایی و رویّت کار و بار خدایی و معدوم شدن آثار محبت و آشنایی روی داده بو خود را از بیشراری گاه به حضرت دهلی آورده به مزارات متبر که مشرّف می ساخت و گاه برای دیدن فرزندان بی‌کس که در گوشهة آگره - صانها الله -بکره افتاده‌اند می‌رفت و متزلزل‌الاحوال بود که عنایت نامه‌های مکرر غیرمکزر از خدام ایشان رسید والله که بسیار بسیار تسلی و تسکین خاطر حزین بخشید. چند روزی به مطالعه و تکرار آن خود را مسرور داشت و در صبح و شام د افستا نباز به درگاه علام بر داشته دای ازدیاد حیات خدام می‌نمود و می‌نماید. غ: الهی تا قیاست. زنده باشی
زیاده از این در این وادی دم نمی‌زند وابه علیم عنلی‌الاطلاق و حکیم بالاستحقاق می‌گذارد و بر سر مقصود ظاهری آمده مصلع می‌گردد که از رحلت نمودن چتاب مرت مب فتوت انتساب کمالات اکتنتاب میرزا نظامالدین احمد و از ممرّ خوبی‌های آن نادر زمانه و محبّت و اخلاص او به خذام مذتی کلفت عظیم و حزنی تمام‌رو داد انالله وانالیه راجمون چه توان گفت و به که این دردا را که متواتر و متوالی می‌رسد اظهار توان نمود به هر حال منتظر موت خودیم و دستمایه بجز عنایت کریم نداریم و همه وفت به این دعا زباد در ترتم است که: ك ارحسنا اذا عرق‌الجبین. و کثرالانین و یس مناالطبیب؛ و بکین علینا الحبیپ؛ آسلیم ارحمنا اذا ادارنا التراب و ورد عناالاحباب؛ فارق‌النعيم, وانقطع عناالشسیم امید که عاقت خیر باشد و ایمان به سلامت بریم. چون حامل عریضه در روان شدن تعجیل تمام داشت بنده این عریضه را در شب به استمجال نوشته و از شوق خود که نسبت به ملازمان ایشان دارد از هزار یکی نتوانست که مشروح سازد از دل بی‌غل خود تصوّر خواهند نمود که انْالقلوپ تشاهد والسلام مع‌الاگرام علیکم وعلی من لدیکم اولا و آخرا باطنً و ظاهر
۸۸ منتخب التواریخ
شیخ ابوالفتح تهانیسری
از فحول علمای روزگار و از اعیان متبخرین عالی مقدار است. علم حدیث در ملاژمت
سید رفیم‌الدین محدّث درست گردانید مدت پنجاه سال تخمیناً در محلهٌ میر مشارالیه در آگره درس علوم عقلی و نقلی فرموده و مستعدان چالاک از دامن افاد؛ او برخاسته و فقیر و میان کمال‌الدین حسین مذکور شرکت تمد در خدمت آن بزرگوار نمودی ولد انجب ارشد او شیخ عیسی حالا به عهده افتا در آگره منصوب و متعین است.
مولانا عنمان بنگالی
از قدمای مشایخ در سنبل رحل اقاست انداخته بود و میان حاتم سنیلی پیش ايشال نیز تلمّذ کرده. گاهگاهی در ملازست می‌رفت و الشماس فاتسه می‌نمود و فقیر یکبارگی در ملازمت میان مرحوم به خدمت مولانايمشنارالیه ذر صفرسنْ رفته شرف ملازعتش را دریافتم.
شیخ حسین بزهری از اعلام اعیان در مدرسة حضرت دهلی به افاد؛ُ طلاب مشغول می‌بود و در علوم نله که در هندوستان متعارف است سرآمد روزگار بود و صاحب مکارم اخلاق.
مولانا اسماعیل عرب
از اقران شیخ حسین و امثال ايشان بود و در هیثت و حکست و طب بی‌نظیر بود و در درس شرکت مکانی با شیخ حسین داشت و طالبان علم را از یمن صحبت شریف ایشان ابواب فیض بر روی می‌گشود. چون مولوی جمعیّت دنیوی داشت شبی دزدان به اغوای بعضی سکنه شهر در خانه او ریخته به درجه شهادت رسانیدند.
قاضی مبارک گوپاموی
علمی بر وجه اتم و دیانتی و صیانتی عظیم در منصب قضا داشت. کسب علوم و تهذیب
۸٩ مشایح
ییات
اخلاق در ملازمت میان شیخ نظامالدین انبیتهی وال -قدس سره -نموده از آن هنگام که میان در خانقاه تحصیل علم می‌نمود بروی نظري خاص داشته تربیتش می فرمودند و هرگاه که قاضی به التماس می‌گفت چه باشد اگر از مشرب ولایت مرا نیز بهره‌ای شود؟ همین جواب می‌دادند که تاضی مبارک دنیا بخورد و عقبی ببرد تا آخر عمر معزّز و مکرّم و محترم زبست و همچنان به جانب آخرت رحلت گزید و از جمله علما و فضلا و به تقریب تربیت قاضی علیه‌الرحمه در گوپام توطن گرفته نشوونما يافته از منازل و مراحل بعیده مردم از ایشان انتفاع می‌گرفتند و به درجه کمال می‌رسیدند. مخدوم بده است که اکثر نسخ درسی را درس می‌فرمود. دیگر سیّد محبی که همین نسبت داشت و دیگران بر این قیاس و آن قافله به مدزل رسید و دیگری قایم‌مقام ایشان نشد و ارباع و اصقاع علم روزبهروز از شیران پیشه خالی ماندن گرفت تا روبه‌صفتان سوراخ خز جای ایشان گرفتند, چنانچه صاحب مشارق الاوراین نالیْن در زمان خود کرده و گفته: و لولا تخلی الغاب عن أسامةٌ ذی الشبلین لما صبح بها نقألة ابوالخضین فرد: همین ناله‌ای ماند مسکین حسن را از آن-روز ترسم که اين هم نمائد
مولانا ویس گوالیاری
دانشمند متاظری مجادلی بود و در وادی اصول و فروغ بی‌نظیر روزگار. قوّت حافظه‌اش به مثابه‌ای که در وقت بحث چون کار به نقل می‌افتاد صفحه صفحه و ورق ورق عبارت را از) باد می‌خواند و می‌گفت که اين عبارت فلان کتاب است در آنجا بپینید و خصم را الزام میداد؛ بعد از آن چون تفحص می‌کردند هیچ اثر از آن نمی‌بافتند و به همین طریق روزی در مجلس پادشاهی مولاناالیاس منجّم را که استاد محمّد همایون پادشاه و لیاقت و استعداد رصدبندی داشت الزام داد تا مولانا از همین اعراض سوار شده و از پرکنه موهان سرکار لکهنو که جاگیر وی بود گذشته و ترک سباهیگری کرده به ایلغار به گجرات و از آتجا به مک معّمه رفت و در ولایت عراق و آذربایجان و اردبیل که وطن مألوف او بود رسید و درگذشت. و قصَهُ او با شاه اسماعیل انی مشهور است. مجملی از آن این است که مولانا الیاس چون به اردبیل رسید رقعه‌ای به شاه اسماعیل که شاه طهماسب او را در قلعهٌ قهقهه محبوس داشته بود نوشت که اژ نظرات سپّارات چنان استدلال نموده‌ام
۹ منتخب التواریخ
که در فلان ماه خلاص يافته از چاه به مرتبهُ جاه برسید. و اورنگ‌نشین سلطتت خواهید شد و چنانکه حکم کرده بود در اندک فرصت شاه طهماسب را چیزی در کاسه کردند و اتقلایی عظیم در عراق افتاده شاه اسماعیل را امرا و وزرا از حبسخانه به راه اردبیل به قصد اجلاس طلبیدند و چون مولوی در آن نامه اظهار کرده بود که در وقت توجّه از قهقهه به اردبیل که برسید ملاقات شرط است تا بعضی از عهرد و موائیق به حضور موْکّد شود و دعوات اسمای عظیمه به مشانهه گفته آید. اتفاقاً شاه اسماعیل را شتابی روی داده به منزل مولوی نرسید و بعد از آنکه از اردییل گذشته بود بازگشته به قصد ملازمت آمد مولوی در حوبلی را بست و ملاقات نداد و بعد انتظار بسیار به ضرورت در را شکست و به قهر به حجره درآمده ملازمت نمود او روی پوشیده و گردانیده روی به دیوار گفت که آن ساعت مقزری گذشت و تو نیامدی, اکنون روی تو را چه بینم. شاه اسماعیل مأیرس بازگشت و اگرچه امر سلطنبت بر او مقرّر گشت اما امرا بعد از یک سال بهم متفق گشته خواهر او پری جان! خائم را بة فصلقتل وی گماشتند او متفرس به این غدر شده پیش از آنکه علاجی نماید پری جان خانم-آو را خفه کرد و در را از پس بست.
عرب قح است و نسیت برادرزادگی به شیخ زین‌الدین جیل عاملی دارد که مججهد و مرشد شیعه بود و خوندگار روم او را به انواع لطایف و حیل بسیار در مک معظمه به‌دست آورده به استتبول طلبیده به سیاست رسانید. شیخ محمد در سلک ارباب مناصب داخل است و به صفت شجاعت و شهامت موصوف و به کرم و کراست که لازمةٌ عرب است موسوم و به حسن آدب و تواضع معروف. مهارتش در علوم عربیّه و ادییه به مثابه‌ای که ثانی کسایی توان گفت و از جملهُ رقعمات او این رقیمه است که در لاهور به تقریب سفیهی در جواب فقیر نوشته در اوایل آشناییها"
۱ در دو تسعه: پزیخال. ۲. ترضیح آنکه کل عبارت این پنج رقعه از ابتدا تا انتها اکثر میا غغلط اسبت و هر سیه نسخحه که موحود بود پا وجرد کمال غور تصحیح ممکن نشد.
مشایخ ٩۱ نقل رئعه وافی کتابک بالبشارة صعلتا بالصدق یخبر اد اصلک طاهر
اظهار الاشتیاق من قبیل تحاصیل الحاصل الا انه کان سوئوقا بقیودالادب حیث ان‌التعطف والتلطف من جانب الاعلی اعلی, فالان قد ملکتم اصعاده؛ و منعتم ارصاده: لغدوت بحمدالله لکن اتی الله علیه کتابا کریما او کلمه‌الله من فوق‌الطور تکلیما التجانی با خیرالخیران و نزهة الولهان؛ وسط بین‌الطرفین مصاحبتا من طول‌الازمان وله مع ذلک قرنان» و ذلک المردوده لم برأقط غود" ح‌الله شانه و کسراسنانه؛ و عادنا لثرضه ولا لیا ابدا خلف نفله و فرضه والدماغ من استشمام السرخال؛ والجسم من التأسف علی‌العمر مقبالی؛ و اماالسحی النارالذاعمی الموصوف بحسن المساعی و
المراعی؛ فتمثل ما اجاربناه و بمثل ماحیا فاحییناه: ثم‌الامرالیکم؛ والحکم لدیکم.
رقعهٌ دیگر
کیف یحفو و کان لی بعض صیراح اف اصطباری/غیرا کاغیرانه (کذا) قبدجلست بساحتی عساکرالاشواق. و تلاطم فی بنادر سیاحتی امواج الاشتیاق؛ و جمع فی قلبی جمع‌التکسیر؛ و اعتاد فی‌البین فلم یغن التحذیر و بنازع فی حبی عاملاالدمع والسبی وهذا مبتداً والحال فلاتسئل عن‌الخبر فالجسم منی موصول بالقسم والوجد فی جرانی واشهر من نار علی علم مدار انتم مکتون علیی اعمال بدیکی مصروف علی‌الصسرة فر حون بمالدیکم؛ ولا ی تفتیش خبایا زوایا و اناالاسفار بین فاعد و فائم سلبتم لاحاب و تناسیتم الاحیاب, وکانت الاخرة ساهی الاکسراب: فیاغوثاه من مذاالجقاه الال به غیر اهل الوفاء ولو و سفنا العتاب؛ تکللتا علیکم من رأس الجراب ولا وسم قرطاس ولا کتاب.
دیگر که به هنگام برآمدن اردو به جانب دکن در ستهٌ هزار ودو و باز بر طرف شدن آن
0 دز هتین. وال ذان» تیأسی تهب «حیح اصیله, . ار هن قتح‌الله.
۹ منتخب التواریخ
رقعه دیگر
یا جند اب صحبهالاعدام فلعمری هی من قبیل الحبات قبل الموت: او تعجل‌الصلوة حین الغوت ولعمری لقد اتیعم علی مافی الضمیر» ولاشک مثل خبیر فاین امرتم اتیناه, و ان شرفتم تلقیناه و انتم اهدی من ان بهدی,
رقعه‌ای که از روی شکایت و عتاب نوشته:
رقعه دیگر م‌اعودونی احسیایی مسقاظمة. بسل عودونی اذا قاطعتم وصلوا
فلیت شمری ما صدر منی حتی استوجبت نفورک؛ و ما علمت لی من قرب استحق به مذاالجفاء اللایق بغیر اهل الوفاه. و ماهو الأمن یمان الزسان و قلةالمهد من‌الاخوان والخلان کما هومنطوق القرآن فقال وهو اصدق الفائلین وَماوَجَذنال کم ین عَهدٍ -به من بلغ بسمعه هذه -الایه ان یبذل فی الروافضن لاله کیف حریمه و مقلتی کلا لاح لویق تلقب بالالقاب کانها انا مع تشاغل البال وثزایه لبلبال, آنادی بلسان الحال» اصاعونی وای
قتی اصاغوا: رفعه دیگر فی‌الشباب و شیوع خبر تهضه‌المسکر؛ والشکاية عن عدم استطاعه السفر. تشس‌اغلتموعنا بسصحبة غسیرنا . و اظهرتم‌البسران مسا هکذاکتا
وممّا دار علی بلوایی و وجب له بثُ شکوی الی بالامس ما تشوکت و یحیی فی قلبی ما تشوکت حیث انا منادی‌الرحیل ابرز منادیه؛ و رفع کل مسلک ایادیه علی ان فی یوم‌الاحد یعمر الصحاری من کل احد فکیف‌الحال وهذا الترحال" الذی هرابرد من طین‌الشتا ثم من عرّق‌الحصا لاملیح حتی یبتاع بالبلیم ولا قصاید لیشتری بهاالعصاید و این الزکا و ازکا و الوطی من‌المطا فانالله و اناالیه راجعون فهل عندکم خیراببطلانه, و ان هذاالوقت لیس من اوانه» والسلام علیکم. و قلبی لدیکم.
مشایخ 1۳
شیخ حسن علی موصلی
شاگرد رشید شاه فتح‌الله است» اما سنی پاک مذهب. در سال فتح کابل به ملازمت پادشاه رسیده مأمور به تعلیم شاهزادة بزرگ گشت تا سبقی از رسایل فارسی و غیر آن در علم حکمت می‌گفت و چندگاه شیخابوالفضل نیز خفیه از او تعلیم فنْ ریاضی و طبیعی و سایر اقسام حکمت گرفت و دقایق و غوامض علوم را از او کسب کرد و با وجود این هرگز به تعظیم او پیش تیامد و خود بالای فرش بودی و استاد بر زمین و چون طرح و وضع این مردم را موافق مشرب خود نیافت» ترک وظیفه کرده عازم گجرات شد و یک چند در صحیت میرزا نظامالدین احسد بوده هم او و هم پسرش محمد. شریف از او استفاضه و استفاده علوم غریبه عقلیّه نموده به درجه کمال رسیدند. بعد از واقعه شاه فتح‌الله؛ شیخ ابوالفضل و دیگر مقرّبان شمه‌ای از فضایل و کمالات او را در مجلس پادشاهی مذکور ساخته چنان خاطرنشان کردند که امروز جانشین شاه فتح‌الله اوست و فرمان طلب رفت و به لاهور آمد و وقت کورنش نظامالدین احمد او را تکلیف سجده نموده او از اين معنی بسیار آزار یانته همین را دستاویز ساخت و تاب"مکاره طبمی در خائه نتوانست آورد و باز هندوستان به باد فیل آمد و ملاقات مادر را تهانه ساختة رخصت وطن گرفته و در سنه ۸ ه. در زمان حکومت خانخانان به تته رسیده و ماد توکلی و جمعیتی به هم رسانیده عازم دیار خویش گردید و چون به هرموز رسید از آنجا پیفام به محادیم در خانه فرستاد که الحمد له از صحبت تفافی باران خلاصی بافتم. ان شاءالله به بقصد رسیده باشد.
قاضی نورالله ششتری اگرچه شیعی مذهب است. اما بسیار به صفت نصفت و عدالت و نیگ‌نفسی و حیا و تقوا و عفاف و اوصاف اشراف موصوف است و به علم و حلم و جودت فهم و حذت فهم و حدّت طبع و صفای قریحه و ذکا مشهور است صاحب تصانیف لایقه است. توقیعی بر تفسیر مهمل شیخ فیضی نوشته که از حیّز تعریف و توصیف بیرون است و طبع نظمی دارد و اشعار دلتشین می‌گوید. به وسیلهٌ حکیم ابوالفتح به ملازمت پادشاهی پیوست و زمانی که موکب منصور به لاهور رسید و شیخ ممین قاضی لاهور را در وقت ملازمت از
۹۴ منتخب العواریخ
ضعف پیری و فتور در قوا سقطه در دربار واقع شدء رحم بر ضعف او آورده فرمودند که شیخ از کار مانده بنابراین قاضی نورالله به آن عهده متصوب و منسوب گردید والحق مفتیان ماجن و محتسبان حیال محتال لاهور را که یه معلم الملکوت سبق می‌دهند خوش به ضبط درآورده و راه رشوت را بر ایشان بنته و در پوست گنجانیده چنانچه فوق آن متصور نیست و می‌توان گفت که قایل اين بیت او را منظور داشته و گفته که؛ فرد:
تویی آن کس که نکردی هم عمر قبول در قضا هیچ زکس ج که شهادت زگوا روزی در منزل شیخ فیضی تفسیر نیشابوری در میان بود در کسریمف: دیول لضاجبه ولائحَن ال معا -که به اجماع مفشرین در شأن صلّیق اکبر - رضی‌الله عنه - واقع شده می‌گفت که اگر مراد از اپن صحبت لغوی است مفید مدح نیست و اگر اصطلاحی است که اهل اصول حدیث قرار داده‌اند» آن اول بحث است و مصاحبت ممنوع. گفتم از طفلی هم که زبان هربی می‌دانسته باشد بپزشند, خواهد گفت که این آيت دلالت صریح بر مدح می‌کند نه دم و همچتین کافری زنگین و بهوذی و هندوی نیز که دانای زبان عربی باشد و مباحثه بسیار شد و شیخ فیضی نا بر عادات زشت خویش جانب قاضی را با آنکه از هردو جانب بیگانهٌ مطلق بود گرفت. تا گاه ذر تفر نیشنایرری نیز مویّد همین سخن من برآمد با زیادتی آنکه اگر به فرض و تقدیر رسول -صلی‌الله علیه وسلم -را در آن وقت داعی حق میرسید معین از برای وصایت صدّیق اکبر -رضی الله عنه بود ته دیگر.
حاجی ابراهیم محذث
در آگره به زهد و ورع و تقوا و درس علوم دینی خصوصاً علم حدیث قیام داشت و تقید به شرع و توزع ماتع اختلاط و ارتباط او به مردم شده بوداي اف معروت ای تهی مسکر می‌نمود. چون به حسب طلب در عبادت خانه آمد به مراسم تکلفات و آداب ملوک مقیّد نشد و وعظ و نصیحت گفت و پیوسته به خواجه عبدالصمد شیرازی که به جهت کرایه دادن قماشهای کهنه آیین بندی به خواجه عبدالله مشهور است و به نماز و روزه و نوافل عبادات ظاهری اشتفال دارد و به حاجی طریقه اعتقاد می‌پیمود می‌گفت که خواجه اینها هیچ فایده نمی‌کند تا محیّت خلفای راشدین را در دل جای ندهی.
مشایج ۹۵ شیج جلال واصل کالپی وال
از خلفای شیخ محمّد غوث است. اوایل حال تحصیل کمال کرده و اواخر همه را فراموش گردانیده در ذوق سماع و وجد و حالت استغراق عظیم داشت و بندگان پادشاهی را نسیت به او حسن ظنی بود. بالجمله تصنم در خلفای شیخ غوث نسیت به خلقای شیخ سلیم کمتر بود هرچند در متام تنافی و نفاقی یکدیگر بودند و همان سخن امیرالممنین علی است -رضی‌الله عنه که هنگام استماع کریمة: وال الْبهُودیْستَ النضاری علی شی: وَقالت النضاری لَیِسَتِ الیو غلی شیء فرمود که صدتنا والحمدلله که اکنون از هردو طایفه اثری نماند,
ملک محمود پیارو
به فضایل صوری از علم عربیت و تفسیراو حدیث و جزییات نظم و نثر فارسی و کمالات معنوی از صلاح و تقوا و ذوق و حالت آراسته اسشت: اصل از ملوک دیار گجرات است» پدر بزرگوار او ملک پیارو نام دارد) از تهاینت فصاحت و پلاغت دانش و حذافت در مجالس بهشتآیین به شرف همزبانی خلیفةالزمانی معرّز و مباهی بوده آن حضرت را از خود راضی ساخته از کمال رغبتی که به خدمت اهل حق داشت چتدگاهی حسب الحکم به امر جلیل تولیت روضد متبر که حضرت قطب‌الاولیاء الواصلین خواجه معین‌آلدین سجزی چشتی -قس‌الله سرّه -موفْق و مأمور و منسوب بود با وجود این همه تربیت و اعتماد و فرب سنزلت از استیلای مسحبت و ضلبهٌ شوق و رابطهٌ باطنی که به قطب فلک‌السیاده و مرکز داير ةالسعادة مخدوم شاه عالم بخاری از اولاد محبوب‌العارفین و مطلوب‌السالکین مخدوم جهانیان بخاری - قذس‌الله سرّه العزیز -داشت به وسایل و وسابطالتماس رخصت مجاورت طراف آن آستان ملاک آشیان خواهی نخواهی نموده و چون در اين نیّت و اراده صادق بوده و از شائبه ربا و غرض ظاهری مبراء لاجسرم استدهای او بعد از رد و بدل بسیار به درجه قبول موصول گردید و در گوشه قداعت و توکّل منزوی بود. در احمدآیاد اکثر اوقات با برکات به مجاوری آن آستانه مصروف می‌داشت تا آن که از آن روضه به روضه دارالسلام انتقال فرمود و جامع اوراق در اجمیر و
۹۶ منتخب التواریخ
فتحیور شرف حضور موفورالسرور او را دریافته این مطلع از اوست که بیت: دارم دلیگردان که من قبله‌نمامی خوانمش روسویبرویش کند هرچندمی‌گردانمش
صدر جهان پهانی
گذشته و کسب کمالات در ملازمت شیخ عبدالنبی نموده و به سعی شیخ چندین سال مفتی ممالک محروسه بود. بعد از آنکه شکست طایف اِمَهُ هند واقع شد او به زور خدمت و زمانه‌سازی و دنیاداری قاعده عرّت و احترام خود را نگاهداشت و چون همراه حکیم همام به ابلچیگری نزد حاکم ترران زمین رفته وبازگشته آمد به منصب صدارت مسرفراز شد. در آن ایام که در لاهور آوازٌ فرستادن ی سلف به جانب مک معظّمه شایم شد و طوماری در آن باب نوشته بودند؛ رژزی می‌گفت که می‌ترسم که مرا هم در این جماعه نوشته باشتد. میرزا نظامالدین احمد که صاعب آن طومار بود گفت شما را برای چه می فرستند. پرسید به چه دلیل. گفت هرگز کلمةالحقّی نگفته‌اید تا مستوجب اخراج شوید. با وجود طبع شعر و مناسبت به آن از آن وادی تیب است و این مطلع از اورست.
8 ۲
پستا: هر تار زلف پار خدایا بلا شود و آنگه به هر پلا دل ما مبتلا شسود چناتچه در اين ایام از شعر وضوی توبه داره ان شاهالله از بحث بی‌مزهُ علمی و ربایی و خودنمایی و خودپسندی و لاف و گزاف که درس خرافت هم لازم و ملزوم او شده بر
توبه توفیق یابد.
شیخ یعقوب کشمیری صوفی تخلص, مجمع فضایل و کمالات بود. خلیفه مخدومی اعظم شیخ حسین خوارزمی است -قذس‌الله سره -به ژیارت حرهین‌الشریفین مسر اقب شله و ستك تخل مت از شیخ این حجر داشته, در لباس مشیخت سفر بسیار کرده و اکثری از عظمای مشایخ عرپ و عجم را ملاژمت نموده و فواید اندوخته و رخصت ارشاد و هدایت یافته و مرید پسپار چه در هند چه در کشمیر و خانقاه دارد و صاحب تصائیف علیه رایقه است. خمسه
مت ۹۷
تمام کرده و رسایل متعدد در معمّا نوشته و رباعیّات مع شرح در تصوّف دارد غیر آنکه احصا توان کرد و آنچه بایستی اندکی از حالت صوفیّه و ذوق ایشان بود و اگر نه قطم‌نظر از آن در جمیع علوم عریّت از تفسیر و حدیت و تصوف مشاژالیه و معتمدٌ‌علیه و سند امام است و در اين ایام که نزدیک بود تفسیر می‌نوشت که آیتی است از کمالات او وهم پادشاه مغفرت پناه و هم شاهنشاهی را نسبت به وی اعتقاد غریب بود به شرف صحبت اختصاص داشته و منظور نظر شفقت اثر گشته معزز و مکرّم و محترم بود و بذلی و ایثاری داشت که در اقران فوق آن متصوّر نبود اگرچه به مقتضای» ع: ولولاالشعر بالعلماء یدری شعر دون مرتبهٌ او بود اما هیچ گاه از این وادی خلوّذهن نداشت این چند بیت از اوسست: درهر چه بینم آن رخ نیکوست جلوه‌گر درصدهزار آینه یک‌روست جلوه گر خلقی به‌هر ط رف شده‌سرگشته بهردوست رین طرفه ترکه‌دوست‌به هر سوست جلوه گر
وله
خالت از مک برانگوشابروبنشست هرکجا گوشه نشیلی استدرومکری‌هست وله
مشکن ای غم‌دل‌ماراومبین‌کان دلکیست دل‌ما همست ولی بین‌که‌در و منزل کیست وله
گر به کویش گذری پای ز سر بایدکرد قضّه کوته ز سر خویش گذر باید کرد
و این مقما به اسم شیدا از اوست» معما:
ماه مسن از رخ نسقاب انداخته وه که عمدا روز را شب ساخته در زمانی که از لاهور رخصت انصراف به جانب وطن مألوف یافته از آن طرف آب راوی رقعه به فقیر توشت و تیمَناً به جنس نقل می‌نماید. عنوان:
مددی قادری» دعا و نیاز اخلاص طراز به تقدیم رسانیده مشهود ضمیر خورشید نظیر می‌گرداند که باعث ترک سّت ستیّه از محت مخلص حقیقی غالبا آن خواهد بود که چون طریقة مرضیّهُ راه عندالسکر از شرابط مشایعه است و بالفعل در این زمانه قدرت بر آن نبود و بالشرور ترک آن سنّت بایستی نمود؛ امید که از حاشيه خاطر فیض‌ماثر نسیاً منیا نخو اهند ساخت و به مراعات شیمه کریمه حفظالغیب خواهند پرداخت و اگر حاجت به
۸ منتخب التواریخ
کاغذ کشمیری برای مسوّدات باشد اعلام نمایند تا بنده از کشمیر مسوّده تفسیر خود فرستد که نقوش آن از کاغذ پشستن چنان می‌رود که هیچ اثری از سیاهی نماند» چنانچه تجریه کرده باشند والسلام علیکم والاکرام لدیکم.
و چون به کشمیر رفت رقعهٌ دیگر از آنجا فرستاده که ختمی بود و نقل مسرّد؛ آن این است. عشوال:
خدام کرام من هو مستخن عن‌المدایح و المناقب و المفاخر اعنی مولانا و بالفضل ولاناالشیخ عبدالقادر فتح نمایند. قطعه:
از دوانسی ب‌داژنسی پسیشک در نون فنضیلت است نون
پس دلیل زیادت صممنیش. که بنایش به صورنست فزون نیاز نامه‌هایی که فرستاده می‌شود هرچند که در جواب آن پنا بر عدم لیاقت جواب خامةٌ بدایم نگار را تصدیم نمی‌دهد. اما به هر حال قلم اخلاص عرض بندگی بی‌اختیار جاری می‌گردد: امید که هرگاه که در خسخانه توات فاص در تیمروز تموز بر فرش حصیر سردتر از هوای کشمیر به تجرّع برف آب گرم می‌بوده باشند و استماع نکات شریفه و مقالات لطیفه می‌نموده باشتد یاد اسیر مت حرمان خواهند گرد. بیت:
ای‌به بزم وصل حاضرغا یبان رادستگیر زانکهدست حاضراناژغایبان‌کو تاهنیست من‌الخلف الاعرٌ الارشد الامجد الشیخ محبی‌الدین محمّد نیازمندی قبول فرمایند - وفقه‌الله سیحانه و تعالی اسحصیل‌الملوم الضوریه والسعنوبه بحرمة من سمّی بلقبه‌الشریف . قس‌سره اللطیف -و غالبا بنا بر رعایت حق‌الجوار سخن سیادت مأبی میران سید قطب‌الدین در نانوشتن جواب نیازنامهٌ فقیر مسموع می‌دارند؛ اما می‌باید که نظر بر حق نفس‌الامری کنند که ظاهرا اين حق بر آن حق راجح باشد و ایضا اعتبار سر اظهار محبّت جتاب میران نکنند که آن آخر ثباتی ندارد - والله تعالی اعلم. ابیات اظهار مضمری که پر طرز جدید آصف خانی بند؛ کمینه آنجا گفته مسوّدة آن از فقیر گم شده فالاً ملازمان از آن مسوّده نقلی گرفته بودند. ماس آنکه نقل از نسح شود فرستند. جواب این رقعه اخیر هو. لموّلفه:
بسا من بسخیال وجسهه ایناسی .. شسوتی لایسحمل فی القرطاس
ک‌الشامخ لابوژن بسالقسطاس واللچه لایسقاس بسالمقیاس
ایغ ۹۹
از ثنا چه نویسد که درج آن در حوصلهٌ عبارت تنگ و ظرف حروف قاصر عبدالقادر حکم بحر و کوزه دارد. شعر:
و ان تمیصا جیک من نسج تسعة و عشرین حرفا من معانیه فاص و از دعا چه گوید؟ فرد؛
به سوی سدره من مرغ طاعتی نپرد که نامهای نپرد از دعات در منقار و از شوق چه باز نماید؟ رباعی:
یساین ب‌ایادی بسده طوقنی . مسن صسحبه الزس‌اد فد عوقتی
لا اتدر أن هب شسوتی لکمٌ مااشوقنی الیک ما اشسوقنی از آن مدتی که توجّه عالی به آن صوب صواب فرموده‌انده دو ترجمان اسرار المی که اصل اصول آگاهی عبارت از آن تواند بود چه قبل از نوروز و چه بعد از آن به چند روز از دست ما صدق این بیت,که از مقولا عشره مبثیر#است. پیت:
مردی دراز لیکو در شهر خویش امروز .با خواسیته نشسته‌ازبخت خویش فیروز متواتر و متوالی رسیده باعث خوشوقتی گردید. مرقوم خامة مسکین نواز مشکین طراز بود که ع:
از دوانی بداژنی بیشک تا آخر در جواب آن عرضه می‌دارد. مثنوی: لم و لفْه: اي ژبسسانت کسلید تسام قسیب دل پساکت نستیجه لاریپ داده اع‌حاز کسلک سو بیرون طسته‌های نسهان کن فسیکون گسفتی از مستطق هر پسرور.. کنر دواننی بسداوشنی خوفتر گر دوانسی و گر بداژنی‌اند همه از گنج فسضل توغنی‌اند دلم آیسیتةً جمال تسو شد. مسظهر فیض لایسزال تسو شد چه عجب گر ز روی حق بپنی خسویشتن را درو هسمی بسینی اگر خودنمایی است همین قدر بس است و اگر نه من که» فضولی جواب نوشتن چه؟ باز به شعر از تقصیر در نوشتن عرایض اخلاص که منافی رسم و عادت عوام نه خواص اهل اختصاص است کمالا یخفی زبان اعتذار و استغفار گشاده استعفا می‌نماید و اين رقعه را
و ب ۱ منتخب التواریخ
کفارت آن جریمه دانسته قضای مافات می‌شمره و آنچه از هرای خسخانه! و برف آب که یادگا ع: عمر برف است و افتاب تموز و نشان ده از با معشرالمسلمین ارحموا علین من رأش ماله یذوب است نوشته‌اند چند روزی است که از این آب وهوا باز ماندهه ع: گرگ دهن آلوده و بوسف ندریده
می‌گر دد. شعر؛
فمن شاء فلینظر الق فمنظری نذیر الی من ظن ان الهموی سهل چون بندگان حضرت قریب شرف آفتاب به تقریبی نام کمینه را خود به دولت به نهایت کسی بر زبان مبارک رانده حرف تولیت خطدٌ عالیة اجمیرء شعر:
دنت عن ناظری تبلک الخیام علی سک‌انها مسنی سلام فرموده‌اند و هنوز تسلیم نشده آرزو دارد که اثر این مبعادت زودتر از قّه به فعل درآید و دل را از آب گردش روزگار و هوای ناسازگار هر دیار فارغ ساخته بردالیقینی حاصل شود که خسخانهٌ گیتی چون خس و برف آب زمانه چون سراپ نماید و بخت شوریده هر ساعت و هر زمان به این ترانه در فغان است. فرد؛
ای عجب دلتان‌بنگرفت ونشدجانتان‌ملول. زین هواهای عفن زین آبهای ناگوار همت عالی و توجه داعی در اپن باب گماشته در امداد صوری و معنوی کرشند تا ان‌شاءالله تعالی رفته اجمیر را قافیة کشمیر دانسته به علت اینکه هردو مکان طیّب مرکز دایرة در قطب جنوبی و شمالی است وجهت جامعه بلدهٌ طیبةٌ و رب غفور دارد آب چشمه جهالره را چنانچه ایشان در آنجا آب به رفتن نوش جان می‌فرمایند نوشیده زبان را به زلال شکر و ثدای متعم حقیقی و مجازی تر دارد. شعر:
هستینا ارباب النمیم نسميمهم . و للسماشق المسکین مایِتجرع و تمثیل حال کشف مکشوف اهل کشف است بنده‌زاده به بداون رفته به دعا مشغول است ظل عالی لایزال باد. تحریراً فی شهر رمضان المبارک عست میامنه سنه ثلت و الب (۱۰۰۳),
۱ دز هر سه نسشجه چنین است.
مشایخ +۱
واين غزل نیز از خامة ذرربار گوهر نثار ایشان است که در بعضی اسفار به فقیر نوشته بودند. غزل:
در دمی کسین نامه صی‌کردم رقم کان بجری الدمع مسبزوجا بدم
هر رقم کَز خامه‌ام ظاهر شدی کاه یسمحوا سعنی ذاک الرقتمْ
مسحو حرف اشتیاق از لوح دل لیس فی وسعی و قد جف القلم
در بسلای جر حکمتها بسود لیتنی کوشفت عن تلک الحکم
صوفی از دربای اشکم نه محیط لیس الا مسثل رشسب سن دیم الحاصل اوصاف تعریف و کمالات جتاب شیخ چه حدّ من عاجز بی‌زبان است و آثار جبیله او که دامان بر میان قیامت بسته است شاهد حال او بس است. در تاریخ دوازدهم ذیقعده سنٌ ثلث و الف (۱۰۰۳) از حبس عالم قید رسته طایر روح قدسی آشیان او به عالم اطلاق پرواز فرمود و «شیخ امم بود» تاریخ یافته شد. شعر:
سلام علی الدنیا و طیب نمیمها! - - کُانْ لم یکن یمقوبٌ فیها یجالس
۳
دراین خرابه مجو ره به سوی گنج مراد که چای مخنت ورنج‌استاین خرابآباد
تضا نهاده به هر کامش از بلا دامی که پا نهاد درین دامگه که سر ننهاد
سواد رفته کل (؟) ثیست‌فیرحرف رجا ولی چه سود که بی‌بهره‌ايم ما زسواد
زمان عمر بسي اندکست غرّه سباش که تا نفس زده‌اي عمر داده‌ای پر باد
ملکی بود به صورت بشری؛ به زبارت حررمین‌الشربفین -زاد همالله شرفا شرف شاه
در عهد وکالت بیرمخان خانخانان به آگره تشریف داشته و خلایق از برکات انفاس نفیسة او مستفید می‌شدند. فقیر شرح شمسیه در منطق تصنیف امیر سیّد محمّد که خلف صدق‌انجب ارشد حضرت امیر سیّد علی همدانی - قذس‌الله سره -است و اسلام در دیار کشمیر پاشرها به یمن قدوم هدایت لزوم او رواج یافته و شایع شده پاره‌ای از شرح شمسیه و سایر مختصرات در ملازمت آن حسن زمان خوانده و اين حدیث عالی سند که قالالتبی صلی‌الله علیه وسلم: من تری غیره ثم قتله دمّه هدر از زبان مبارک او شنیده
۱۰۲ منتخب التواریخ
اجازت روایت یافته که به شش واسطه به حضرت ختمیت پناهی علیه وعلی آله صلوة مصونة عن‌التناهی -می‌رسد و قضة سند این حدیث در نجات‌الرشید به تفصیل مذکور شده او در فترات خان زمان از آگره به دهلی آمد و از آتجا معلوم تشد که حال خجسته منوالش, به کجا انجامید. تاضی ابوالمعالی
شاگرد و خلیفه و داماد عزیزان بخارایی است -قلس‌سره‌العزیز -و آن عزیز در فققاهت چنان برد که اگر بالفرض و التقدیر جمیع کتب فقه حنفی از عالم برافتادی» او می‌توانست از سرنوشت. و باعث برانداختن عبدالله خان پادشاه توران زمین فنٌ منطق و علم جدل را و اخراج ملاعصام‌الدین اسفرایتی مم خبایث طلیه از ماوراءالنهر او شده بود. به این تفریب که چول این علم در بخارا و سمرقند شایم شد خبایث شریر هرجا صالحی سلیم‌القلبی را می‌دیدند» می‌گفتند که این حنار اسّتِ چرا که لاحیوان از او مسلوب است و چون انتفای عام مستلزم انتفای خاص اس سلب اتسانیت نیز لازم مي‌آید و امنال این مخالطات چون کثیرالوقوع و الشیوع شد, عزیران روایت فقهی نوشته عبدالله خان را تحریص و ترغیب بر اخراج این جماعه تمد و نامشرَوعیت تعلم و تعلیم منطق و فلسفه به دلایل ثابت کرد و نیز روایتی نمود که اگر به کاغذی که منطق در آن نوشته باشند استنجا نمایند پاکی نیست. و باقی بر این قباس و قاضی پیوسته ذکر اه بعد از هر نماز در حلقه می‌کرد و مرید می‌گرفت در سن؛ٌُ 8۹۶۹. در آگره آمدو فقیر تیتا و تیرکا سبقی چند از اول شرح وقایه در ملازمحش گذرانیده الحق در آن وادی او را بحری بی‌پایان یافت.
مولانا مر کلان نبیر ملاً خواجه است از کبار مشایخ خراسان و خدمت مولانا میر کلان صاحب کمالات ظاهری و باطتی و دانشمند متبخر خصوصا در علم حدیث یه روزگار بود و اجازت از سید میرگ شاه داشت و منظور نظر خدمت مولانا زین‌الدین محمود کمانگر بهدایی - قاس سرهالعزیز و صلاح مادرزاد داشت و حق سبحانه و تعالی او را از جمیم صفایر و کیایر نگاهداشته همیشه افاد؛ علوم دینی فرمودی و دایم سرافکنده به مراقبه به سر
مشایخ ۱ ۱۳
بردی و نسبت ارادت به شیخ جلال هروی داشت که از مشاهیر اعپان مشایج اسست, اخلاق محمّدی -صلی‌الله علیه وسلم حاصل کرده ذات ملکی صفاتش مظهر اسمای حستی بود و عمر شریفش به هشتاد رسیده و والده‌اش سیده است در حیات بود به تقریب اينکه مبادا زوجه فرمان بردار والده‌اش نباشد. به کدخدایی راضی نشده حضور او از عالم درگذشت. چون مولوی به دار بقا رحلت فرموده والد؛ ایشان به تلاوت قرآن مجید مشغولی داشت. چون خبر فرت آن چنان پسری عزیزالوجود برده اذن تجهیز و تکفین طلبیده‌اند همین کریمه خواند که: اتالله و اناالیه راجعود و رخصت داده باز به تلاوت مثبغول شد و اثری از جزع و فزع از آن سیده ظاهر نگشت. خدمت او در سنهة ۱« در آگره به جوار رحمت حق پیوست و هم در آگره مدفون گشت و بعد از آن به یک سال والده او نیز مسافر ملک آخرت گردیده سعادت جوار فرزند سعادتمند حاصل کرد. فقیر را سعادت شرف لقای شریف آن ملکات حاصل شده اما افاده ننموده.
مولانا سمید ترکستانی
اعلم العلمای روزگار بود پاره‌ای پیش ملااحمد جتتد تخصیل نموده و پاره‌ای پیش ملامحمّد سرخ و چندگاه در درس ملاعصام‌الدین ابراهیم نیز تحصیل نموده به هند آمده ملازمت حضرت پادشاه را دریافت و صحبت او حضرت را بسیار خوش آمد. کیفیت درویشی و انکسار غالب داشت و به غایت خوش طبم بود چنانکه به آن نشثة فهم و ادراک در اين نزدیکی‌ها ملایی از آن دیار به ظهور نرسیده تقربر فصیح و ملیح داشت و بر شاگرد مشفق و مهربان بود. بعد از مراجمت از هند به کابل در سنه ۹۷۰ه. به جوار رحست خلاوندی پیوست. حافظ کومکی
مشهور به حافظ تاشکندی, دانشمندی متبر بوده خصوصاً در عریّت در خدمت مولانا عصام‌الدین تلمَذ نموده است. جمیع علوم نیک می‌دانست و بسیار افاده فرموده و در ماوراءاللهر همه علمای زمان او را به بزرگی قبول داشتند. سپاهی وضع بود و پیوسته در سواریها مانند ترکان ترکش بر میان بسته می‌رفت. در سنة ۹۷۷ه. به هند آمده و به
ملازست حضرت خلافت پناهی مشرف شده و به انعامات وافر سرافراز گشته به راه گجرات متوجه زیارت حرمین الشریفین شد از آنجا به روم رفته خوندگار روم را دید و ده چند آنچه اکرام و تعظیم او در هند بود در آن دبار یافت و تکلیف وزارت نمودند قبول نکرده به ماوراءالنهر رسید و همانجا به ملک آخرت شتافت. فقیر به ملازمت شریف این دو غزبز مسرف نشده. قاضی نظام بدخشی
ملقب به قاضی خان از ولایت بدخشان است نزدیک کوهی که کان لمل دارد و در علرم مکتسبی شاگرد مولانا عصام‌الدین ابراهيم است و پیش ملاأسعید استفاده نموده و از علوم تصوّف چاشتی و بهرةٌ تمام داشته در طریقت مرید مخدومی اعظم شیخ حسین خوارزمی است و به طفیل خدمت اهل معنی اعتبار صوری هم حاصل کرده بود به مرتبهای که در بدخشان داخل امرا بود و چن به,هند آمد در ملازمت پادشاهی رعایت بیشتر از اندازه یافت. او را اول قاضی خانی بعد اژ آن عُازی خانی خطاب دادند. فصیح زبان و خوش تقریر بود تصانیف معتبر دارد ان جمله رسالة در اثبات کلام و پیات ایمان تحقیق و تصدیق و بر شرح عقاید عاشنیه و در توف رسایل متعدد تصنیف و تالیف نموده به سنّ هفتاد سالگی در اوده در سنه ۲۳ به رحمت حق پیوست. اول کسی که اختراع سجده پیش پادشاه کرد در فتحپور او بود و ملا عالم کابلی به حسرت می‌گفت دربغ که مخترع این امر من نشدم.
مولانا الهداد لنگرخانی متورع و نهایت نقوا و صلاح دارد و به درس مشغول است هرگز به خانه ارباب بی‌مروّت دنیا نرفته و از ملوک هرگز حاجت نخواسته و مدد معاش نگرفته عمرش قریب به هشتاد
۳
ات مولانا محمل مفتی
از جمله مدزسین معتبر لاهور است و صاحب کمالات است و به عهد؛ افتا مشغفول است:
مشایخ ۱۰۵
و هر باری که ختم صحیح بخاری و مشکوة می‌کند مجلس عظیم داشته طبخ بغرا و حلویّات می‌فرماید و منزل او مجمع اعیان افاضل است. در این ایام که قریب به نودسالگی رسیده و منحنی و ضعیف گشته از درس بازمانده و چهار پنج پسر رشید دارد که همه در کمال فضایل قایم مقام اویند.
میر فتح‌الله شیرازی از سادات شیراز برد. اعلم العلمای زمان است. مدتها مقتدای حکام و اکابر فارس بود. جمیم علوم عقلی از حکمت و هیثت و هندسه و نجوم و رمل و حساب و طلسمات و تیرنجات و جر‌اثقال نیکو می‌دانست و در این فن آن قدر حالت داشت که اگر پادشاه متوجٌّه می‌شدند رصد می‌توانست بست و در علوم عریّت و حدیث و تفسیر و کلام نیز نسبت او مساوی است و تصانیف خوب داردهامانه در برابر مولانا میرزا جان شیرازی که در ماوراءالنهر مدرزس متفرّد متورّع يگانه روزگار بود.میر فتح‌الله اگرچه در مسجالس پغایت خلیق و متواضع و نیک نفس بود؛اما تموفبالله از آن ساعت که به درس اشتفال داشتی» چه در آن زمان به شاگردان غیر از فخشن و الفاظ رکیک و هجو بر زبانش نرفتی و از این جهت کم مردم به درس او می‌رفتند و شاگردی رشید هم از دامن او برنخاست. چند سال در دکن بود و عادل خان حاکم آنجا را نسبت به مر عقیده‌ای برد. چون در ملازمت پادشاهی آمد خطاب عضدالملکی یافت و در کشمیر در سنه ۹۹۷ه. وفات یافت و به جایی که به تخت سلیمان مشهور است مدفون است. «فرشته‌ای بوده تاریخ پافته شد, شیخ منصور لاهوری
از شاگردان شیخ اسحاق کاکرست و بیشتر تحصیل در ملازمت مولانا سعدالله نموده و مصاهرت به او دارد. دانشمند مستعد است و در همه علوم عقلی که در هندوستان متعارف است مستحضر و خوش‌طبع و سلیم‌الفهم و متصرّف و پا امرا و ملوک صحبت بسیار داشته مرجم اکابر و اعیان است و چندگاه قاضی‌القضات مالوه بود و زمانی که لاهور مستقر سریر سلطنت شد از مالوه به ملازست رسید و در این تاریخ به خدمت ضیط و ربط پرگنة بجواره حدود دام کوه مأمور است. پسرش ملاعلاه‌الاین از
۳ منتخب التواریخ
دانشمندان مشهور مدرس است مدتی در صحبت خان خانان معرّز و مکرّم بود چون به ملازمت شاهنشاهی رسید نیز خیلی اعتبار یانت و هرچند تکلیف سپاهیگری تمودند قبول نکرده به درس و افاده مشفول شد و هرچه از جابگیر حاصل می‌شد همه صرف طلبه بود و از جمله ملایان در هند بعد از پیر محمد خان چون او و ما نور محمد ترخان هیچ‌کس دیگر به بذل و کرم و نثار و ایثار ضرب‌المثل نشد و حاشیة مشهور در شرح عقاید دارد به زبارت حج مشرّف گشته همانجا رحلت نمود. فقیر او را درنيافته.
ملاً پیرمحمد شیروانی ملأی خوش فهم اعلی ادراک بود: مجلس شکفته داشت: با وجود آن قاسی‌القلب و نامقیّد به‌اوامر و نواهی بود از شیروان در قندهار به خدمت خان خانان بیرمضان آمده نشو ونما یافت و بعد از فتح هندوسحان خطات.خائی “و بعد از آن ناصرالملکی بافت و سه چهار سال در غایت ابّهت و شوکت به سر برد و چون ظالم را چندان بقایی نمی‌باشد در اندک فرصت در ولایت مالوه به آب نربده فرو رفته به فرعون در نیل دوزخ پیوست. ذکر سال وفات او در ضمن سنوات گذشتة» فقیر او را از دور دیده اما الحمدلله که به
میرزا مفلس اوزیک از شاگردان ملاً احمد جند است ملاٌی مستعدٌ مستحضر در علوم جدل و مناظره بود) اما تفریر فصیح نداشت و در اثنای درس اداهای مضحک از او سر بر می‌زد و بدقیافه بود و گوشة صلاح و تقوا داشت. از ماوراءاللهر به هند آمد و چهارسال در آگره در مسجد جامع خواجه معین‌الدین فرنخودی درس گفت و توفیق زیارت حرمین الشریفین یافته در مک معظمه رخت حیات بربسته در سن هفتاد سالگی رحلت نمود.
مولانا نورالدین محمد ترخان
جامع اقسام علم حکمت و کلام و خوش طبع و شاعر بود و آخر عمر از شعر توبه کرد و تولیت روضد پادشاه غفران پتاه یافته در دهلی درگذشت.
مشایخ ۱۰۷ مولانا اله داد امروهه
ملای مستعد خوش‌طبع بی‌قیدء شیرین‌سخن؛ خوش‌صحبت ندیم پیشه بود و مطایب ملیح داشت و مایةٌ حضور و سرمایهُ سرور اهل مجلس بود. در ملازمت پادشاهی در سلک سپاهیان اتتظام یافته به قدری اسباپ جمعیت به هم رسانیده پود. مدت عمری به فقیر رابطا محبّت داشت در ستهٌ ۸۹۹۰. هنگام توجه لشکر متصور به جانب اک گنگ در نواحی سیالگوت ودیعت حیات سپرد و در موضعی از مواضع امروهه که برای خود خوش کرده بود نعش او را برده مدفون ساختند.
این بود شمه‌ای از ذکر مشایخ و علمای عصر که اکثر ایشان را ملازست نموده و به دیدار پرانوار ایشان مشرّف گشته الی ماشاءالله و از ايين همه که مذکور بر زبان خامه پیات شدند ال قلیلی در این ایام تحط الرجال به طریق خال خال مانده‌اند و مختفی و متواری از طبایع قواصر عوام کالانعام تیمَیسی گذنته دی چند عاریت شمرده منتظر پیک سریع‌السیر اجل‌اند و برشرفة پیری مطلع ده گوش هوش بر صدای‌الرحیل الرحیل دارند تا کی آن ندا را مجیب لبیک شوند؟ رباعی:
تاریخ جهان که قصة خرد وکلان درجست درو چه شیر مردان چه پلان
در هر ورقش بخوان که نی عام کذا قدمات فلان ابس فلان ابن فلان و مشایخ و علمای دیگر در اطراف جمیع بلاد هند طولاً و عرضا چندان بودند وهستند که حصر واحصای ایشان حواله به علم علامالغیوب نموده آید و همچنین جماعتی که به‌شرارت ذاتی و خبث درونی و دین‌فروشی و خشت و رذالت و کجی و بی‌اعتدالی مشهور و معروفند از حد بیرونند و هیچ ضرورت نبود که خامه را به ذکر این مشتی خس دون همّت آلاید که کاری عظیم در پیش است و بر عمر هیچ اعتمادی نمانده و حال من به حال همان یخ‌فروش نیشابور می‌ماند که در هوای تموز بخ می‌فروخت. چون آفتاب برآمد می‌گفت با معشرالمسلمین به نظر رحمت بر آن زیان زده بینبد که سرمایه او از دست گداخته می‌رود. بیت:
صسمر برفست و آفتاب تسموز اندکی ماند و خواجه شره هنوز و تاريخ وفات مردم نوشتن من به آنکه به شهری خیّاطی بر در دروازهٌ گورستان دکانی داشت و کوزه‌ای از میخ درآویخته بود و هوس جز آنش نبود که جنازه‌ای که از شسهر
بیرون بردندی» سنگی در آن کوزه افکندی و هر ماه حساب آن سنگها بکردی که چند کس را برده‌اند باز کوژه تهی ساختی و از میخ درآویختی و سنگ همی افکندی تا آنکه ماه دیگر سرآمدی و مدتی بر این برآمد از قضا استاد خیّاط بمرد و مردی به طلب او آمد
و خبر از مرگ آذن درزی نداشت در دکان او را بسته دید. از همسایه پرسید که آن درزی کجاست که حاضر نیست. همسایه گفت او نیز در کوزه افتاد. بیت؛
بسنگر که به دیگری گشاید کزوی چو گذشت بر تو آید سبحان الله در دهن اژدهایی افتاده‌ايم که جتبیدن و تپیدن مجال نداریم و خلاصی محال
قطعه
چرغنچه خن خورودلتنگ باش ولب‌مگشا که نیست غنچ؛ این باغ را اسید گشاد
نشان زسروقدی‌می دهدکه خا ک‌شده‌است به هر زمین که فتاده است سایة شمشاد
چو هر نفس ز چمن می‌رود به باد گلی مدام جامه کبود است سوسن آزاد معروض می‌دارد که چون اسامی نامی این دو طایفه که برگزیدگان خلق‌اند کیف ما اتفق در این چند ورق به صورت درهای منثور پی‌ملاحظه تقدیم و تأخیر مذکور شده, بزرگان خرده بين و هنرشناسان نکته چین بن تجامع,خرده نگیرند چه اين انتخاب در حال تفت بال بر سبیل استعجال رقم زدهٌ خامهٌ شکسته بال گردید» فرصت بردن بیاض نداشته و حکایت من به همان سراج می‌ماند که سوزنش هر زمان گم می‌شد و می‌گفت که اگر اوقات به تفخص سوزن غارت نمی‌شد این کس هر روز کار بسیاری می‌توانست کرد با آنکه فقرا همه یک تن‌اند و هم کالحلقةالمقرعه مثل مشسهور هرچند. بعضی از این نامبرده از آن قبیل که من می‌خراهم شاید نبوده باشند چه بسیار صدّیق است که به شکل زندیق برمی آبد اما اگر در میان همه ایشان یک کس هم مقبول درگاه خداوندی باشد برای نجات من و شفاعت و شرف من همان یک کس کافی است با آنکه همه این جماعت به صفت ولایت عامه که له ول لین وا متصف‌اند و این کس به مراتب بهتر و ولایت خاصه در اکثر ایشان منظور بلکه معتقد فقیر است و لهذا ذکر بی‌دینان و هواپرستان در این جماعه جمع نکرده‌ام و سخن عارف بسطامی - دس اللّه سره العزیز - را دستاویز خود ساخته‌ام که به یکی از معتقدان به نصیحت می‌گفت که اگر در این زمان کسی را بینی که ایمان به سخنان مشایخ دارد از برای من و خود از او دعایی التماس بکن
که پی شک مستجاب‌الدعوات است. فرد: رهی نمی‌برم و چاره‌ای نمی‌دانم بجز محبّت مردان مستقیم احوال
و از اتفاقات آنکه بعد از تعداد اسامی این طبقه علیّه که اکنری اهل‌الله و صاحبدلان آگاهند صد وبازده برآمد که موافق عدد قطب است و الف نیز که هنگام تحریر این مسّده دلپذیر تاریخ بود و چون دل از خبایثی که طعن صریح و قدح آشکار در دین اسلام آورده‌اند و به بددینی و بی‌حیایی متّهم گشته و باعث خرابی در ملک و ملت شده به فتنه آخر زمان موسوم‌اند -گرفته به هر حال ذکر حکما نموده آید هرچند بعضی از ایشان نیز از این فبیل‌اند.
دصر مر کین ماجسنا
۳ مار (اطبا)
ذکر حکمای عصر اکبرشاهی
که بعضی در حکمت علمی و عملی یدبیضای موسوی داشته دم اعجاز عیسوی مي‌زدند و بعضی به تقریب اینکه طب فنی است شریف‌العلم خسیس العمل اگرچه به ممارست آن مشفول بودند اما نظر در نظام عالم داشتند علی اختلاف درجاتهم.
حکیم الملک گیلانی
نام شمس‌الدین است در حکمت و طب جالیتوس زمان و مسیح انفاس و در علوم نقلی رسمی دیگر هم مستثنی و ممتاز از همه بود؛ اگرچه مرا به او اصلاً ارتباطی نبود و در ابعدای ملازمت پادشاهی هنگام گذرانیدن دیباچه نامه خرد افز/ بسیار بدمددیها حسبة‌لله کرد از آنکه چون استفسار از او نمودند که انشای فلائی چون است؟ گفت عبارتش فصیح و خواندنش بد است. اما انصاف آنکه بسیار مهم‌ساز و خیرخواه بندگان خدا و در دین راسخ و ثابت قدم و آشناپرور بود: پیوسته به طلیه که خود مربّی ایشان بود درس گفتی و هیچ‌وفت از اوقات ممکن نبودی که طعام بی‌ایشان خورد و به این تقریب به خانه‌های مردم هم کم رفتی. روزی در مجلس شیخ اسلیم چشتی نشسته مذهب فقه و فنقها و تحسین طریقهٌ حکما و تعریف و بیان عظم‌شان علم حکمت و مناقب شیخ ابوعلی سینا می‌کرد و اين در زمانی بود که علما و حکما به یکدیگر درافتاده هر روز مجادله و مشاغیه و مناقشه بر سر مشرب می‌کردند فقیر چون ناآشنا و از سرحدها نورسیده و از اصل مباحثه مطلع نبودم آن شعر شیخ شهاب‌الدین سهروردی - فد س‌الله روحه - خواندم که
سیعر :
۱۹۲ منتخب التواریخ
رکم ق ال للقوم انتم علی شفا خفرة مسن کستاب الشفا
نما استهانوا بسخوییخنا نرغنا الی الله حسبی کفا
نما توا علی دین رسطاطلیس وعشنا علی ملة الم صطفی و آن ابیات مولوی مخدومی عارف جامی - قدس‌سره را مستشهد آوردم که در تحفة‌الاحرار” آورده‌اند. بیت:
نور دل از سین سینا مسجوی روشتی از چشم نه بینا مجوی حکیم برهم خورد. شیخ گفت آتش خود در میان اینها افنتاده بود تو آمدی و بیشتر افروختی. حکیم بعد از ویرانی معرکه مشایخ و علما حسب‌لامکان جدل با مخالفان دین زد چنانچه احرال آن جباعه مجملا مذکور شود و آخر تاب توانست آورد رخصت مکه معظمه طلبید و در سنة ۹۸۸ با ٩ه, یاه به زبارت حج رفت و هماتجا فوت شد. شیک الله سعیه.
حکیم سیف‌الملوک دماوندی
فضیلت علمی و حکمی را با رذیلت شتعر و هجو جمع کزده» شجاعی تخلص داشت از اتقاقات آنکه هرجا که حکیم بر سر مریض رفته آن دردمند ودیمت حیات به پیک اجل سپرده از آن جهت ظرفا او را به سیف‌الحکما شهرت دادند. چون یکی از نبایر حضرت شیخ جامی محمد خبوشانی را که به مخدوم زاده شهرت داشته علاج نموده به عالم دیگر رساند» «سیف‌الحکما کشت تاریخ یافتند و این قطعه که برای جالال طبیب گفته‌اند گویا حسب حال او بود. قطعه:
ملک الموت از جلال طسبیب شکوه‌ای سرد دوش پیش خدا
بنده صاجز شدم زدست طبیب سی‌کشم من یکی و او صد تا
بسا ورا عسزل کسن ازین صنصب.. سامرا خدمت در فنرما چند سال در هند در عهد بیرمخان و بعد از آن نیز صاحب اعتبار بود اما به حسب مذعای خود تربیت و اعتبار نیافته به ولایت رفت و از آنجا هجوی ملیح نوشته قرستاد که
۱ در نسخه‌ها: محفةا لا برار و جامی رحمه‌الله فرماید: بست: ۳ ۳ اخ ماو تفس دادعشی 7 مدیه ره اجرار فرستادمنی
حکیمان (اطتا) ۱۱۳
در اين عهد به آن شیرینی و مضحکی وفوع نفس‌الامری کم کسی گفته باشد و بیتی چند از آن که جسته جسته به خاطر مانده بود به جهت تشحیذ خاطر نوشته شد قطمه: صالح بزغالة بی‌وفت زای بربری گاهی او را گربه گاهی موش پیران گفته‌ام بهمنی بی‌قشقه و زنار یعنی شیخ هند نامسلمانم اگر او را مسلمان گفته‌ام ای شفیم‌الدین محمدبسکه‌میچاوی‌سخن. آن سخن چاویت رانشخوار انسان‌گفته‌ام ای فرپدون در تعرض روی بی‌شرم ترا نی به‌همواریکه درسختی چوسندان‌گفته ام و میرفربدون در جواب آن گفته؛ بیت: اشک حکمت باف لاف‌ایشک آقای احل آنکه او را در مصیبت خانه‌دربان گفته‌ام وقتی که مير معزالملک ترک سپاهیگری کرده در دهلی منزوی بوده گفته که, نظم: شاهدرو یشان معزالملک ازسن درهم‌است بنده او را کی زدرویشی پشیمان گفته‌ام
حکیم زینل شیرازی
به دانش ممتاز بوده در سلک مقربان انتظام داشت.
حکیم عین‌الملک شیرازی دوایی تخلص دارد؛ در علم کمال ود عالیه داشت و صاحب مکارم اخلای بود. در بلده هند به جنائجه گذشت درگذشت این اشمار از اوست که در وقت مشایعت در باغ و اه نظامالدین احمد مرحرم در سواد لاهور به طریق بادگار به فقیر نوشته داده وداع کرد و از لاهور به رسالت راجه علیخان برهان‌پوری متوجّه دکن شد و آن دیدار آخرین بود. بیت: چنان از عشق پرگشتم که در دنیانمی‌گنجم همه‌جا پرزعشقم‌گشت ومندرجانمی‌گنجم اگرباغیر عشق الفت نمی‌گیرم عجب‌نبود مثالعصمتمی‌دانکه در صهبا نمی‌گنجم نشان ازمن چه‌می پرسیکه‌من خودهم‌نمی‌دانم هماناسر توحیدم که در آنجانمی‌گنجم وله هیچ ویرانی نشد پیدا که تعمیری نداشت دردبی درمان عشق استاینکه تدبیری نداشت صیدآهویی‌شدم کز هر طرف کردم نگاه غیرجانی پاک درفتراک‌نخجیری نداشت
۱۱۴ منتخب التواریخ
تربیت یافتة حکیم نجم‌الذین عبدالله بن شرف‌الدین حسن بود. درویش نهاد پاک اعتقاد بود در طبابت پدبیضا داشت. از دکن به هند آمد و همراه شاهزاده سلطان مراد به جانب
گجرات و دکن مرخص شد و در مالره اجلش رشته امل را کوتاه گردانید.
حکبم مصری
صاحب علم و عمل طبی و ماهر در علوم نقلی است و در علوم غریبه مثل دعوت اسما و علم حروف و تکسیر وقوفی دارد. متبسط خوش صحبت است و مبارک قدم هرچند در معالجة شیخ فیضی جهد موفور به ظهور آورد: هیچ فایده نداشت. او هم چه کند که در این امر مبرم همه عاجز و ابکم‌اند. اگر از دانشنطب عمر می‌افزود بایستی که حکما از عالم نمی رفتند. گاهگاهی شمر فارسی مضحک می‌گوند و اين از آن جمله است که برای خواجه شمس‌الدین دیوان خوافی گنته که تیت:
خواجه شمس لد ین چه ظلمی می‌کند .7۰ :در طپایت,باش دخلی می‌کند روزی گل درخت کیر که آن را در عربی دفلی گویند دید و گفت: ع:
چو آتش جست کاکل از سر دفلی
چرن پادشاه در صحن خاته لاهور یک بار صفه بنا تموده حکم فرمودند که هرکه خواهد در آنجا به حضور ما نماز می‌گزارده باشد. حکیم مصری شعری گفت که اپیات:
شساه سا کرد مدای بستیاد اب‌هاالم‌سومنون مسبارک ساد
انسدرین نسسیز مسصاحت دارد تسانسمازان گسسزار پش‌مارد بسیار ساده‌لوح است و بی‌غرض و از اینها هیچ به خود نمی آرده اما در بعضی معالجات کارنامه‌ها به ظهرر آورده در برهان‌پورخاندیس درگذشت و در سواد همان شهر به خاک
خواهر زاده حکیم‌الملک است. در حکمت شاگرد خالوی خود و شاه فتح‌الله شیرازی است و در علوم نقلی تلم پیش شیخ عبدالنبی کرده و با وجود مهارت تمام در علوم
سیر دنك,
حکیمان (اطتا) ۱۵
شرعیّه و کتب سنیّه, غلظت وی در مذهب زیدیّه و تشد در تلیّم چون ساير حکیمان زمانه بر حال خود است و به فضایل مکتسبه خصوصاً علم طب به کنه موصوف است و به معالجهُ مرضی مشغوف و چون جوان است و خودپسند و کم تجربه گاهی چنان است که بیمار از شربت او شربت فنا می‌چشد و با آن نسبت تلمُذ که به شاه فتح‌الله شیرازی داشت او را در تب محرق هریسه غذا فرمود و به سیّاف اجل سپرد غ:
مرگ هوش است شربت به او
حکیم ابوالفتح گیلانی
در خلد مت پادشاه به مرتبه تقرّب تمام رسیده تصرّف در مزاحش چنان نموده بود که جمیع اهل دخل بر او حسد می‌بردند. به حلّت فهم و جودت طبع و دیگر کمالات انسانی از نظم و نثر امتیاز تمام داشت و همچنات در بی‌دینی و سایر اخلاق ذمیمه ضرب‌المثل بود و فقیر در ایّامی که حکیم نو آمده بوده از وی شنیدم که می‌گفت خسروست و همین درازده بیت اتوری را پیرسته آنوریک مذّاح گفته او را به میربادنجان که مضحک زمانه بود تشبیه میداد: و خاقانی را می‌گفت که اگر او در اين زمان می‌بود بسیار ترقی می‌یافت. به این طریق که هرگاه به بتشخانهةٌ من می‌آمد. او را سیلی می‌زدم تا کاهلی طبیعت را می‌گذاشت و چون از اینجا به یتشخان شیخ ابوالفضل می‌رفت آنجا او سیلی می‌زد و شعر او را اصلاح می‌دادیم.
حکیم حسن گیلانی
به حذائت شهرت داشت و علمش نه چنان بود؛ اما صاحب مکارم اخلای و مسحامد
برادر خرد حکیم ابوالفتح در اخلاق بهتر از برادر بود؛ اگرچه خیر بالذات نبود سریر هم نبود. حکیم حسن و شیخ فیضی و کمالای صدر و حکیم همام به ثرتیب به قرب یک ماه از عالم درگذشتند و آن همه امو ال جمع کرد؛ ایشان در ساعت به جای خویش در دربای
او صافب بو د,
قلزم و عمان رفت و به‌دست اینها جز باد حسرت نماند. اگرچه این نسبت به جمیع مقرّبان اموات و احیا از امور عامه بود و هست که با خزاین قارونی و شذادی از کفن هم محروم می‌روند و رنج مظلمه و بار خسرآن ابدی و بدتامی جاویدان برعتق منکسره خود پیرزنی گفت: که ویل لازواجک الباقین لم یعتبروا من اژواجک الفانین. فرد:
حان به حانان ده وگرنه از تو بستاند احل خودیده انصاف حان من که‌ا ین باآن نکوست حکیم در لاهور رحلت تمود بعد از آن به مقام حسن‌ابدال نقل نموده پهلوی برادرش
دفن کر دند. حکیم احمد تتوی
ملای خوب بود به زور بی‌حیایی حکیم هم شد جامع فضایل بود و سیر عرب و عجم کرده انبساط طبع داشت؛ اما محبّطی خام طمع صناحب داعیه بود. هرچند گفتم که در تو آن استعداد نیست که دعوي اهل بیت بکنی؛ چه در دبار هند آن را برنمی‌تابند. اگر دین داری دعوی دین اسلام بکن که دراپن ایام از او جز نام نمانده؛ فایده‌ای نکرد و به جزای اعمال خود رسید. در ایامی که زخم میرزا فولاد خورد او را دیدم به خبدایی که در خداییش هیچ ترد نیست و دیگران را هم بعینه چون روی خوک در نظر می آمد و «خوک سقری» تاریخ او بافتند و شیخ فیضی: در بیست و پنج ماه صفرء و فقیر این پیت حديقه را که مناسب حال قاتل و مقتول است به اندک تغییری این دو تاریخ یافت. شعر: تا نت فان دی اوقت نا بست یاک و دیگری؛ #زهی خنجر فولاد»؛ یافت.
حکیم لطف‌الله کیلانی
در طب به حذاقت مشهور است. علمیتش بسیار خوب بود.
حکیم مظفر اردستانی
در صفرسنّْ به طبابت شاه طهماسب اشتغال داشت. در هند آمده رعایت یافت. جوانی
حکیمان (اطبّا) ۱۹۷
است در نهایت صلاحیت و پاکیزه روزگاری و قدم او در معالجه بیماران یمنی تمام دارد. اگرچه علمیت آن فدر ندارده اما تجربه او بر وجه کمال است.
حکیم فتح‌الله گیلانی
کتب طب خیلی خوانده و از هیئت نیز نصیبه وافر دارد و شرحی فارسی بر قانون نوشته حالا در کابل به معالجة قلیچ خان رفته.
ولد شیخ حسن متطبیّب سرهندی در جراحی دستی تمام دارد و در معالجت فیل از نوادر و غرایب است و در این ایام خرافت به مزاج او راه یافته و چندی دیگر از مجاهیل اسلام و از ملاعین هندوان هم هستند که دل به ذکر آنها بازی نمی‌دهد.
مایم 7۳ وه ودوج سا
ذکر شعرای عصر اکبر شاهی
که در تقایس المآثر مذکورند که مأخذ اين جاله و مشهور به تذکره میر علاءالدوله است و بمضی از آنها صاحب دیوان‌اند. فقیر با ایشان صحبت داشته يا از دور و نزدیک دیده یا به مرتبهُ اشتهار رسیده‌اند.
غزالی مشهدی
چون به تقریب‌الحاد و بی اعتدالی در عراق قصد کشتن او کردند از آنجا به دکن فرار نمود پس به هند آمد و خان زمان هزار روپیة خرجی برای وی فرستاد و قطعة لطیفه آمیز از جوپور نوشته اشعار به عمل معا نمود که قطعه:
ای غزالی به حق شاه نجف . که سوی بندگان بیچون آی
چونکه بسیقدر بسوده‌ای آنسجا سر خود را بگیر و بیرون آی چندسال پیش خان زمان بود؛ بعد از آن به ملازمت پادشاهی رسیده خعطاب ملک‌الشمرایی یافت. چند دیوان و کتاب مثنوی دارد. می‌گویند که او صاحب چهل پنجاه هزار بیت است. اگرچه سخن او رتبه عالی چندان ندارده اما در کمیّت و کیفیت آشمار او زیاده از همه اقران است. به زبان تصوّف مناسبت تمام دارد. وفاتش در شب جمعه به تاریخ بیست وهفتم ماه رجب در سنه ۵۹۸۰. فجاه و بغتهٌ در احمدآباد واقع شد و بندگان پادشاهی حکم فرمودند تا او را در سرکنج که مقبره مشایخ کیار و سلاطین سالفه است دفن کردند و قاسم ارسلان از زبان قاسم کاهی این تاریخ گفت. قطعه:
دوش غزالی آن سگ مس‌لعون مست و جنب شد به سوی جهنم
کاهی سال وفاتش بنوشت مسلحد دونسی رفت ز صالم
۱۳ منتخب التواریخ
ایضا پبسود گنجی غزالی از مسحتی مدفنش خاک پاک سر کنج است بعد یک سال گفت تاریخش احمدآیاد و خاک سر گنج است این مطلع را که معطلع: شوری شدوازخواب‌عدم دیده گشودیم دیدیم که بافیست شب فتنه غنودیم ففیر در هیچ دیوال او تیافتم و اين اییات از اوست. ابیات: در کعبه اگر دل سوی غیر است ترا طاعت همه فسق و کعبه دیر است ترا ور دل به حق است و ساکن میکده‌اي می نوش که عاقبت به خیر است ترا
وله
ما زمرگ خود نمی ترسیم‌امااین بلاست . کز تماشای بتانْ محروم می‌باید شدن وله
خفتگان خاک پکسر کشتة تیغ تو اند هیچ دخلی نیست‌شمشیراجل‌رادر میان وله
چرخ فانوس خیال و عالمی حیران درو مرذسان چون صورت فائوس سرگردان‌درو وله
شده زه بر کمان قامت زاهد رداي او ولی رندان نمی ترسند از تير دعای او
رباعی
پحریست ضبیر من که گوهر دارد تیغی است زبان من که جوهر دارد صور قلیم نفحه محشر دارد مسرغ مسلکوتم سسخنم پر دارد در فصیده سیاف‌العدد از یی تا مد نوشته و این مطلع از اوست: به یک سخن زدولعلت‌سه‌فیض یافت‌سیحا میات باقی و نطق فصیح و نش احیا وله
ما پاده‌ایم و گرد گریبان ما خم است داریم نشه‌ای که دو عالم درو گم است
مان کالی کابلی اگرچه شعر او بسیار خام است و همه مضمون دیگران: اما هیشت
شاعران ۱۳۹
مجموعی دارد که هیچ‌کس در آن وادی با اوشریک نیست. از علم تفسیر و هیئت و کلام ر تصوّف او را بهر؛ُ تمام بود و در علم موسیقی تصنیف دارد و در علم تصوّف و معما و تاریخ و حسن ادا و غیر آن بی‌فرینه روزگار است و اگرچه صحبت مشایخ متقذ‌مین و زمان مخدومی مولوی جامی -قدّس‌سرّه -و غیر ایشان را دربافته اما همه عمر ه الحاد و زندقه صرف کرده و با این همه صقت وارستگی و آزادگی و بذل و ایثار او بر وجه اتم است و قلندران بسیار لوطی ولولی همیشه گرد و پیش او می‌بودند و اختلاط با سگان بی‌تحاشی داشت. فالاً این شیوه لازمة ملک‌الشعرایی بوده بنا بر آن قطعه گفته که؛ قطعه:
ایسن نسصیحت بشنو از سسیفی تسا همه مر تسرا بس بساشد
شسعر خضوب و پبسر زیسبا را مستتقد باش زهرکس باشد ما را به مهب او هیچ کار نیست, این چند شمر ازو نقل نموده میآید. اپیات: چون‌سایه همرهیم به‌هر سو روان شوی باشد که رفته رفته به ما مهربان شوی ای پیرعشق صحبت یوسف رخی طلب نبود غجب که همچو زلیخاجوان شوی گاهی تو بلبل چمن آرای کایلی زاغ و زغن نه‌ای که به هندوستان شوی وله
چون تار عنکبوت زهجر تو شد تنم در گوشهٌ خرابه از آن است مسکنم و این هردو غزل را صوتی خوب بسته که در عالم شهرت یافته در مجالس می‌خوانند و بزم ملوک و اهل سلوک بدان آرایش می‌یابد. مطلع:
مرغ تا بر فرق مجنون پر زدن انگیز کرد آتش سودای لیلی بر سر او تیز کرد
چون زعکس عارضش آیين؛پرگل شود گر در آن آینه طوطی بنگرد بلبل شود معما به اسم‌الله» بیت:
از هت کتک اب سداکان لانهاية له و به اسم نبی؛ بیت:
تاره شسسرخ را شستافته‌ام از مسحمد نسبی شک‌انته‌ام دیوان مشهور دارد و قافبه به قافیهگافشان نام مثنوی در جواب بوستان گفته و مطلعش این است. مطلع:
جهان آفرین را به جان آفرین به جان آفرین صد جهان آنرین
۱۳۲ منتخب الشواریخ
وله به ناز کشت جهانی بت ستمگر من منوز بر سر ناز است نازپرور من
ریخث باران بل بر تن غم پرور سا چه پلاها که نیاورد فلک بر سر ها
نه نرگسست عیان پر سر مزار مرا سفید شد به رهت چشم انتظار مرا و از برای جوگی پسری گفته: بیت:
آنشین رویت زخاکستر چو نیلوفر شده یا نقاب از آتش روی تو خاکستر شده اگرچه این مضمون نزدیک است به مطالم ملا وصفی کابلی و آن این است که:
از تب هجران ته خاکستر مرا بستر شده . بستر از سوز من بیمار خاکستر شده چون ملاقاسم را می‌گفتند که اکثر اشعار شفا؛مضمون دیگران است» می‌گفت که من التزام نکرده‌ام که همه اشعار من باشدپ اگر تما را بخوش نیاید قلم‌تراش بگیرید و از دیوان من بتراشید و قصید؛ نفز درباباضتطراب گفته مذیّل به مدح همایون پادشاه مغقرت پناه, که داد سخن در آن داده و چون خواچه معظم خان از خیرآباد با وجود درد پای به عیادت ملاقاسم کاهی رفته؛ او این غزل را در بدیهه گفته و صوت بسته که غزل:
ماندی تدم زناز به روی نیاز من دردی سباد پای ترا سروناز سن
هرچندوصف وصل تو کردم شب فراق کوته نگشت تَصْهُ درد دراز من
روزی ملا در باغ پادشاهی آن طرف آب سیر می‌کرد صبوحی شاعر رسیده در اول ملاقات گفت که آخوند شنید.ید که کهن ممن در عراق مرد؟ ملاگفت بقای شما باد. در اول سفر گجرات ملا غزالی در اردوی پادشاهی همرکاب بود چون خبر فوت ملا قاسم کاهی که به دروغ شهرت يافته بود شنید این تاریخ برای او گفت که با وجود دروخ و تکلف پیمزه هم نیست. قطعه:
رفت بسیچاره کاهی از دنسیا سال تساریخ او اکسر خواهسي
جود به ناجار رفت شد ناجار از جسهاد رفت تاسم کاهی و پیش از آنکه این دروغ راست شود ملا قاسم کاهی یک تاریخ نوت غزالی در انتقام و دیگری در تلافی آن گفت چنانچه سابقاً مذکور شده ع:
شاعران ۱ ۱۳۳
دروغی را چه آید جز دروغی اگرچه به موجب این بیت که؛ بیت: شساعران دیسدم ز روی تسجربت بی‌تعاقب بی‌عقب بی عاثبت
تمامی شمرای عصر کلهم و جلهم صفیرهم و کبیرهم مگر سه چهار تفر از قدمای معمر جورتی حیدری مشربند آما این هردو مقتدا و پیشوای همه بودند که ورائت خبافت را به اتباع و اشیاع خویش به قدر مناسیت و استعداد ذاتی و فیض صحبت گذشته تقسیم کردند» چون نظر به اين جماعه می‌کنم می‌ترسم که مبادا شعرای متقدمین هم - العیاذ بالله منها -مخل ایشان باشند -حاشا و کلاًچه مقتضای زمان این است که اهل روزگار در هر زمان خطوات متقارب می‌نهند و اوضاع متباعد در ایشان نمی‌باشد.
خواجه حبییّن مروی
از فرزندان حضرت شیخ ریّانی و سالک صمدانی» شیخ رکن‌الدین علاءالدوله سمنانی است -قدساللّه سره -در علوم معقول شاگردمولاناً مصام‌الدین و ملا حتفی است و در شرعیات تلمٌذ نزد خائمالعلما والمخل لین شخ این جر ثانی رحمه‌الله نموده و در وادی سلاست شمر و انشا و صنایع و بدایع و حسن تقریر و فصاحت و بلاغت و ظرافت و لطافت بی‌نظیر بود. دیوان به اتمام رسانیده و شعر او مرتبه وسط دارد. این چند بیت از اوست. ابیات:
ای از مسژه بی‌تو آب رنته و ز دیسده خضیال و خوآب رفته
خود را به ما چنانکه نبودی نموده‌ای افسوس آن چنانکه نمودی نبوده‌ای ماأخذ این بیت غالبا آن رباعی است که ریاعی:
گویيم مگر زاهل وفاییم نه‌ایم و اندر صفت صدق و صفایيم نه‌ایم
آراسته ظاهریم و باطن نه چنان . افسوس که آنچه می‌نماييم نه‌اییم
وله یا ما گره چو غتجه در ایرو فکنده‌ای با غیر لب چو بستهٌ خندان گشوده‌ای
و این اییات در نعت از کتاب سنگهاسن بتیسی است که بندگان پادشاهی به او فرموده
۱۳۴ منتخب التواریخ
بودند و به اتمام نرسید. مشنوی:
خوش الحان عندلیب باغ ابلاغ مکخل نرگسش از کحل ما زاغ
کشسیده در زور نسخ بی قیل تلم بسر نسخه تورات و انجیل
نسبوّت را به درگاهش صواله اسام الانسبیا خستم الرساله
رباعی
آنم که ممالک سخن ملک من است صرّاف خرد صیرفی ملک من است
دیباچه کن ز دفتر من ورقیست اسرار دو کون بر سر کلک متست او در سنه ۹۷۹ه. از هندوستان رخصت وطن حاصل کرد و شیخ فیضی که ترییت يافته وی بود «دام ظله» تاریخ یافت و به کابل رفت و میرزا محمد حکیم او را به اعزاز و اکرام دید و چود آمتمه و اقمشه و نفایس تنسوقات هند پیشکش ساخت از جا برخاسته طومار از دست پیشکش ویس گرفت و حدٌّ و رسم.واسم هر قسم پارچه را مشرح و مفصّل تا بهای آن هم خود می‌گفت. میرزا را این شبیکی گران نموده و از مجلس بی‌مزه برخاسته فرمود تا آن همه را به یک ساعت به یغما بردند خواجه هم در کابل در آن نزدیکی درگذشت.
قاسم ارسلان
پدرش چون خود را از نسل ارسلان جاذب که یکی از امراي نامی سلطان محمود غزنوی برد می‌گرفت؛ او به این تخلص شمر می‌گفت. اصل او از طوس است و شو ونما در ماوراءالتهر یافته. شاعری شیرین کلام: و به حسن خط و لطافت طبع مقبول خاص و عام به شیوه بسط و انبساط آراسته: و به صفت حسن اختلاط و ارتباط پیراسته بود در یافتن تاریخ عدیل نداشت صاحب دیوان است این چند بیت از اوست. ابیات: خواهم که سر برآرم در حشر از زمینی کانجا به ناز یکره پا مانده نازنینی
فقیر این مصرع اخیر را هم چنین یاد دارم از غزلی که نام صاحبش بخصوص معلوم ثیست و آل این است. بیث؛
با آنکه هست خلوت وصل تو بی‌رتیب شرم تو پا هزار نگهبان برابر است
شاعوان ۱۳۵ وله لفظ و سعنی به حال من گربند .. بی‌تو چون روی در کتاب کنم وله گریان چو به سر منزل احباب گذشنیم صدمرتبه در هر قدم از آب گذشتیم در تعریف کوه اجمیر که مدفن حشرت خواچه اجمیر است -قذس‌صره -گفته: هی کوه اجمیر عتبرسرشت مستفقام سر مقتدای ان چشت چه کوهی که چون سود بر اوج سر مسحیط سپهرش بسود تساکسمر نسمایند جسرم مه و آفشتاب بسر آن کسوه مانند چشم عقاب چو خورشید دروی عیان چشمها کواکب بود زنگ آن چشمها بسی نسر طاير به گردون شتالت که بر قله‌اش راه یابد نیافت شود گر از آن قلعه سنگی رها .بسریزه فسلک را زهسم قسلمه‌ها نه برتست هر سو درخشان زسیغ کهآ کوه را سود بسر چسرخ تسیغ زبالای آن له گاه نگاه فلک چشمه و چشم مامی است ماه پبرد سیل آن قسلعة پسرشکوه هسزاران چسو الوند و البرز کوه چو پرخیزد از داسن آن عسقاب فتد سایه‌اش بسر مه و آفتاب پسبین ارسلان رشعت بسایه‌اش که جا کرده خورشید در سایه‌اش ملا در سالی که پادشاه از اک آمده رحل اقامت در لاهور انداختند در سنة ۹۹۵ ه. درگذشت. مخفی نماند که این سه چهار شاعر نامپرده از جهت شهرت به شاعری صرف و شومی‌قدم کیف ماانفق بی‌ترتیب فکر کرده " مذکور شدند. بعد از این برای سهولت فهم و ضبط به ترتیب حروف تهجی مذکور می‌شوند,
آتشی قندهاری شبم‌اه بابر پاذشاه در هندوستان آمده؛ واقعه‌نویس بوده بعد از آن در ملازمت بادشاه غفران پناه نیز به مناصب ارجمند سرافراز گشست و در لاهور در سته ۳ ش. در گذشت او
سس سس یس سس مس سب سس …مس
۱+ قزر بگ تسخه: وفگر گردهه آعده ات4
۱۳۶ منتخب التواریخ
سرشکم‌رفته رفته‌بی تودرباشد تماشا کگن بیا در کشتی چسمم نشین وسیردریا کن
وله
خنجربه‌میان تیغ‌به کف چین به جبین‌باش خونریزوجفاپيشه کن وبر سرکین باش ۰ وله
از اهل ونا بی‌خبری را چه کند. کس مایل به حفا سیمبری را چه کند کس وله
در شفق گشت شب عید نمایان مه نو تا کنیم از پی جام می گلگون تک و دو در وقت صحخت جشت آشیانی در قلعهٌ ظفر گفته, رباعی:
صد شکر که شاه از غم بیماری رست پرخاست و بر مسند اقبال نشست
از مخت ذاتش خبری صی‌گفتند المثة لله که به مخت پیوست
اشرف خاد میرمنشی از سادات حسیتی مشهد مقس است و در هفت قلم استاد خوش‌نویسان عالم است. و در سلک امرای معتبر داخل بود. استم شاعری بر او حیف است چون طبع نظم داشت. این چند بیت از او نوشته شد. نظم: نارسیده زلف ساتي دوران حامی می‌رسد سنگ ملامت به سبویم چه کلم وله ماییم به عالم که دل شاد نداریم ناشاد دلی چون دل خود باد نداریم رباعی با رب تو مرا به آتش قهر مسوز در خانه دل چسراغ ایمان انروز این خلعت زندگی که شد پار» به جرم از راه کرم یه رشت؛ عفو بدوز رباعی بی‌غش‌نمود چون زر خالص‌عیار عشق آن به که نقد عمر کنم صرف کار عشق تا صفحه حمال تو گل گل شگفته است بلیل صفت مراست به‌دل‌خارضار عشق
شاعران ۱۳۷ امیر فاضی اسیری
صاحب فضایل و کمالات است چند سال پیش حکیم‌الملک تلمّذ کرده سر آمد تلامذ؛ او
گشت. از خوش‌طبعان روزگار بوده, چون آب وهوای هند به او سازوار نیامد و در
ملازست بادشاه بعد از نسبت آشنایی تمام رشدی نیافت؛ آخر سال به ولایت رفته در
بلدة ری که وطن آبای او بود از محنت دئیا بیاسود و درگذشت. این اشعار از آثار فکر
بلاغت شعارش ثبت افتاد. نظم:
قاصد رقیب بوده‌ای ومن غافل‌از فریب دی کهبر حال من دلشده خند‌یدن داشت امروز اضطراب دل من زیاده است دل خستهام زناوک طفلی که روزگار امید وصل تو نگذاشت تا دهم جان را از غیر کلم شکوه چون آن سیم تن آید
هرگز نرود از دل من ذوق وصالی
بی‌درد مذعای شود اندر میائه ساخت اضطراب من و خندیدث اودیدن داشت گویا شده به کشتن من گرم خوی تر ذر دست او نداده به بازی کمان هنوز وگر نه روز فراق تو مردن آسان بود ثاید به هواداری او در سخن آ؛
کز ناز به‌من در سخن‌وچشم‌به‌ره داشت
میر امامی به منحچه مشهور از سادات کابل است؛ در سته احدی و ثمانین و تسعماية (4۸۱) در جونپور از اسب افتاد و به آن الم رفت. صاحب دیوان است. این تاریخ او در نهایت شهرت است که در وفات جفتای سلطانب نام محبوبی نازگ نهالی بدیعالجمالی گفته که: قطمه : سلطان جغتا بود گل گلشن خوبی . لیکن سوی رضواناجلش راهنمون شد
۱۳۸ منتخب العواریخ
در موسم گل عزم سفر کرد ازین باغ. دلها زغمش ته به ته آغشته به خون شد
تاریخ وی از بلبل ماتمزده جستم در ناله شد و گفت گل از باغ برون شد وله
و صف قدّت به الف چونکنم ای نخل حیات که‌الف ساکن وقذ تو بود در حرگات ت
دل بهفکر آن دهان در تنگنای‌حیرتست حیرتش‌روداده‌ازجایی‌که‌جای‌حیرتست
غافل از یاد تو ای شیرین شمایل نیستم گر نواز من غافلی من از توغافل نیستم رباعی
اثات وحرد را چه حاست به بیان چون خود همه ارست آشکارا و نهان
گویند به نفی غیر بگشای زبان . “نفی چه کنم کجاست از غیر نشان رباعي
سجاده نشین مشعبد چرخ کبود سیمای صلاحم صبح از رخ بنمود
شد بهر فیام راست در نیمه روز پیشین به رکوع رفت و دیگر به‌سجود میر شریف امانی اصفهانی
دوید سیل سر شکم به سوی خانه او که گرد غیر بشوید زاستانهة او
لعلت که آب زندگی از وی نشان دهد کو خضر تا ببیند و از ذوق جان دهد
تا به تیفت چو امانی سر خود در بازم جان لپر ساخته در صف سپاه آمده‌ام
به بزم وصل تو زان غیر اضطراب ندارم. که سوی غیر نظر می‌کنی و تاب ندارم
شاعران ۱۳۹ از ارلاد امام تجم‌الدین عبدالغفار است که صاحب حاوی در مذهپ شافعی است. فاضل و منشی و مورّخ و خوش‌طبع بی‌بدل بود. کتاب نگارستان که الحق مجموعه‌ای چنان از خزانةٌ خیال در اين زمان به پیشگاه ظطهور و بیان نیامده و عجایب حالات و غرایب واقعات در آن املا نموده و کتاب نسخ جهان آرا که نام او مشتمل بر تاریخ تصنیف است (۹۷۱ه.) در مجمل تواریخ عالم از زمان آدم تا حضرت خاتم -صلی‌الله علیه وآله وسلم - تألیف فر موده در آخر حال دست از وزارت پادشاهزادگان عراق بازداشت و استعفا نموده متوجّه زیارت بپت‌الحرام گردبده و آن سعادت را دریافته از بندر دایل (<دْیول) به هندوستان می‌آمد نا گاه دست فنتا در رخت هستی آن بی‌بدلی خلل انداخته به عالم بقا کشید و این واقعه در سنه خمس و سبعین و تسعماية (4۷۵) به ظهور انجامید این بیت از اوست. ست:
پس ازعمری‌نشیندگردمی در پیشم آن‌بدخو تبد دل در برم ترسم که ناگه زود برخیزد
میراشکی فجن در شعر خیالات خوش دارد تتبّم آصفی می‌کند در دارالخلافة آگره رخت رحلت بر بادیای اجل بست. این اشعاز از اوست. پیت: از سکه‌سنگ برسرزه بی توسینه چاکی. آن سنگ در کف اوگردید مشت خاکی ت بسی سنگ از فمست برسرمن دل ننگ خواهم‌زد اگر دستم رود ازکار سر بر سنگ خواهم‌زد ِ
شوت تصیر وار شا لبط می شود صد بار اد رن سر نله می‌شود
مستانه کشتگان تو هر سو فتاده‌اند تیغ ترا مگر که به می آپ داده‌اند
بس‌که تن بگداخت بی‌او زآتش سودا مرا گر نهی زنجیر بر گردن فتد در پا مرا
۱۳۰ منتخب التواریخ می‌گوبند که چون این مطلع را در قندهار پیش مولانا صادق خوانده و تحسین طلبیده او گفته که این مضمون را از امیر خسرو برده‌اي که چنین فرموده. بیست:
بس که‌بگداخت زهجرت‌تن پر سودایم گر نهی طوق به گردن فتد اندر پایم وله
زهر مو بر من آیدسنگ‌ونگذاردزپا افتم
اگر خواهم که در راه تو از سنگ بل افتم غالبا مضمون سنگ چنان به‌دست افتاده که برای دیگری نگذاشته. ایشاله لاغر تلم میان سگان بین به وی خود . این یک‌به‌سوی‌خودکشدآن‌یک‌به‌سوی‌خود
۷
موی ژولیده که آید زسر من تا پا زان میان موی سفیدی است تن‌من پیدا
پولقلی انیسی ترکمان شاملوست. در حخل میت خانخانالن است در شعر مسلبقة ملابم دارد و متتری نو شته. او راست: اییات؛
آتشکده است دل زخیال تو و بر او داغ تو هندویی که نگهبان آتش است
ك چوبینی شعله‌ای رامضط رب آتش پرستی دان که رو حش رفته و جسمش درا تشخانه‌می ر تصد #۷ عشق رمفناطیس یک‌جنس اند کزدل‌ناوکش تابرون‌می‌شد محبّت جلذپ پیکان‌کرده‌بود ملاغنی امتی ۱
جوانی است نورس؛ مدتی در گجرات با خواجه نظامالدین احمد بود» اول خوفی تخلص خواجه تغییر نم ده این تخلصی داد. حالا در ملازمت شاهزاده بزرگ هی باشد,
شا سس
داشت
خالی از خوش‌طبعی نیست اوراست: رباعی:
۱ لفظ +امنی! در یگ نسخه.
شاعران ۱۳۹
منم که غیر غم اند وختن نمی‌دانم تمام رشکم و واسوختن نمی‌داتم به‌نور خاطر اگر روشناس خورشيدم. چراغ بخت خود افروختن نمی‌دانم
ابتری بدخشی اسم با مسمایی است و سخن چند. قالبی از نتوحات و فصوص‌لحکم پاد گرفته و در ایمان فرعون بحثی بجد می‌کرد؛ از آن جهت نام به وکیل فرعون برآورده اين مطلع از اوست: فرد گفتی وفا کنيم به احباب با جفا ای شوخ بنده سخن اژلیم سا
الفتم قلیج خان از طایفهُ جان " قربانی است. به فضایل علشی و عکمی, آراسته و داخل امرای بنجهزاری
است و در دین پاک اعتقاد. چندگاه جمله‌الملکی بود و در اين ایام به دارایی کابل متعین و متصوب است. طبع نظم و سلیقه شعر دارد. این چند پیت از اوست. ابیات:
تا زعارض آفتاب من تقاب انداخته ذره‌سان خور شیدرادراضطراب انداخته
کشت آذ رگس مستم که در عين خمار عالمی را کشته و خودرابه خواب انداخته »1
دوترک‌مست‌تو آشوب عقل و دین متند کمان کشیده زهر گوشه در کمین منئد #
نت در دل غنبجه بیکان آن قاتل مرا بی‌لبش خون که خوردم‌شدگرهدردل مرا
الفتی یزدی در علوم ریاضی سلیقه درست داشت. همراه خانْ زمان بود و در آن فترات گرفتار شد. اگرچه از کشتن امان یافت. اما اجلش امان نداد این مطلع از اوست. بیت:
2 ۳ ن ۳ ی جأنی تربانی.
۱۳ منتخب التواریخ
تا گرد صفت دامن باری نگ رفتيم از پا ننشسستيم و فراری نگرفتیم ظ مشت خاشاکیمرداریمآتشی همراه عویش دور نبودگر بسوزیم از شرار آه خویش خان زمان جايزة این مطلم هزار روییه داد.
لفتی عراقی
چندگاه در کشمیر با میرزا بوسف خان بود و در آنجا شهر آشوبی گفته که از آن جمله این بک دو یت است. بست؛
سردی هوشگ پران درخت شعرا قد حوزا و بروت سرطاتن را عشق است و به تفریب جوان محبوب میرزا یوسف خان دارد که موش هم کرده شکم ریخته پربوبلمه بوم (؟) بیت:
میرزا یوسف خاقان زمان راعشق است عشق یاک تو وخط دگر آن‌راعشق است
بیرم خال خانخانان
از اولاد میرزا جهان شاه است» به وفور دانش و سخا و صدق و حسن خلق و نیاز و انکسار گوی سبقت از همگنان ربوده در ابتدای حال در خدمت بابر بادشاه و در وسط به ملازمت هماپون پادشاه نشو وتما یافت و به خطاب خانخانانی سرافرازی یافت و بندگان پادشاهی در القابش بابام افزودند, بسبار درویش‌دوست و صاحب‌حال و نیک‌اندیش بود. به یمن سعی و جلادت و حسن تدییر او هندوستانْ در مرتبه ثانی هم فتح شد و هم تعمیر یافت. فضلای جهان از اطراف و اکتاف رو به درگاه او آورده از کف بحر مثالشی شاداب می‌رفتند» و بارگاه آسمان جاهش قبله ارباب فضل و کمال برد و زمانه را به وجود شریفش تفاخر آخر حال ارباب تفاق مزاج پادشاهی را به او متغیّر ساختند و کار او به آتجا رسید که شمه‌ای از ذکر آن در سنوات تقدیم یافت. دیوان به زبان فارسی و ترکی ترتیب داده که در ایدی متداول و در افواه متعارف است. این رباعی از اوست. ریاعی:
ارباپ فنا پلند و پبست ایشانند و زجام بقا مسدام مست آیشانند
شاعران ۱۳۳
درمعرض نیستی‌است هرچیز که هست . مي‌دان به یقین که هرچه هست ایشانند ایضا ای کوی تو کعبه سمادت مارا وی روی تو قبله ارادت” مارا
خوش آنکه به جذبهٌ عنایت سازی وارسته ز قید رسم و عادت مسا را در منقبت حضرت امیرالمژمنین علی _کرم‌الله وجهه - قصیده‌ای گفته که مسطلعش این ات
شهی که بگذرد از نه سپهر افسر او اگرغلام علی نیست خاک بر سر او
محبّت شه مردان مجو ز بی‌پدری. که دست غیر گرفتست پای مادر او ایضاً مطلع قصیده‌ای که درباب اسطرلاب گفته:
آن چرخ‌چیست کامد» بر محورش مدار آن بدر کز میانه شهايش کند گذار
با آنکه می‌کند به مه و خور برابری آمد به جان زحلقه به گوشان شهریار
نازد به چشم کوكيذ آفتاب را . . چون, مهچهٌ لوای شهنشاه نامدار
پیوسته آسمان و زمین زیر حکم اوست هیتچون نگین خاتم ناه جم افتدار
بر کف نهاده خوان زری پر ربق م۰ قا.بر_قدوم اشرف شاهان کند نثار
شاه بلند قدر همایون که از شرف بر درگهش سپهر نهد روی افتقار
می‌گریند شبی همایون پادشاه مخاطبه با پیرم خان داشتند. او را به ظاهر غنودگی دست داد. بادشاه به تنبیه فرمودند که هان بیرم با تو می‌گویم. گفت بلی پادشاهم حاضرم؛ اما وی شنیدهام که در ملازست بادشاهان محافظت چشم و پیش درویشان تگاهداشت پادشاه و هم درویش و همم عالمند کدام‌کدام را نگاه توانم داشت. یادشاه مغقترت یناه را اين ادا از او خوشی آمد و تصین فرمودند در سنة ۹۶۸ه در پتن فجرات به سعادت شهادت فابز شد و عظام او را به موجب وصیت به مشهد بردند.
۱. در در تسخحه: عبادت.
۱۳۴ سخب التوریخ
بیکسی غزنوی به‌وفور فضایل و صنوف کمالات اتصاف داشته و به زیارت حرمین‌الشریفین رسیده به هند آمده و بعضی از کتب احادیث مثل مشکوة در عربستان و شمایل‌اللبی -صلی‌الله علیه وسلم -بر میر مرتضی شریفی و غیر آن گذرانیده و به جهت استیلای ضعف پیری متوجٌه وطن مألوف و مقام اصلی شده در منزل پرشاور ندای ارچعی از پیک اجل شتیده در شهور ستةٌ ثلث و سبعین و تسعماية )٩۷۳( به جوار رحمت ایزدی پیوست. این ابیات از آثار افکار بلاغت دثار اوست. اپیات؛
در دیر و کعبه جز به تو مایل نبودهام هرجا که بوده‌ام زتو غافل نبودهام
فلک‌رارسم‌بی‌مهری‌نه در دوران ما بوده که دوران فلک تا بوده بی‌مهر و وفا بوده
قجعه بیکسی کر شنود طعنة دشمن صدبار لایق/ آنْ است که آشفته و درهم تشود زانکه این بیت‌کمال‌است به‌عالم مشهور . این چنین بیت چرا شهر؛ عالم نشود سنگ بد گوهر اگر کاسة زژین شکند" “7 قیمت نتنگ نیفزاید و زر کم نشود رباعی
ای دل تو عنان به غصه و غم ندهی یک لحظه خوشی به ملکت جم ندهی یاری اگرت به‌دست افتد زنهار خاک قدمش به هردو عالم ندهی مولانا یکسی نوشته که روزی همایون پادشاه غفران پناه در طاق رواق سر منزلی که در دارالخلافت حضرت دهلی بود این مطلع شیخ آذری را به خط لطافت نمط نوشتند که: شنیدهام که برین طارم زر اندود است خطی که عاقبت کارحمله بحمود است از قضا در همان نزدیکی از اين تتگدای غرور به عشرت سرای سرور رحلت نموده به اقتضای زمان مدفن همان منزل اتفاق افتاد و چون صدور این معنی از آن شاه حقیقت آگاه محمول بر کرامت آمد تاریخ این واقعه در ضمن این قطعه بر زبان وقت املارفت: درین که شاه‌همایون‌به‌وفت‌رحلت‌خویش نوشت بر در سر منزلی که ساکن بود خطی که‌عاقبت کار جمله محمود است به حسن عاقبت شود اشارتی فرمود چوشدبه حکم قضا مدفنش همان منزل که بود قبلٌ حاجات و کعبة مقصود
شاعران ۱۳۵
بنا برین پی تاریخ رحلتش گفتم بنای منزل سلطان عاقبت محمود
باقی کولابی
طبع شعری دارد و اين ابیات از اوست: ز فرقت تو گرفتار صد الم شدهام تو شاد باش که من مبتلای غم شدهام ۱ 9 خوبان اگر ندائند امروز تدر ما را داندد قدر ما را فردا که ما نباشیم
به چشم‌گاه خون‌دل‌گهی خون جگر بسته من غمدیده را بی‌روی او راه نظر پسته اد نگرددهمچوسروآزاد در باغ جهان هرگز چوّن رگس هرکه او چشم طمع در سیم رز بسته مدتی در هندوستالن پود و در ایام یاغیگری مععنوم کابلی کشته سك
بیاضتی هرکه یر از وصل آن سرو سمن برخورد ازخوشی طالحست طالع خوش برخورد در محاکمة کاهی و غزالی گفته: رباعی: کاهی و غزالی آن دو لابعقل مسست در ظیست جامی و نوایی ۵۵ ۵ ست در دهر کسی به مثل ایشان نگذشت کاهی چه خحس است وهم غزالی چه سگست
پر وی
اکثر پیرو خواجه آصفی است. در تصویر دستی چابک داشت و از راه صورت پی معنی برده, رساله صورت و معنی نوشته که مطلعش این است که:
خسداون داز سمنی سنگ دستم ببخشایی که بس صورت پرستم
ز لطف خویشتن ای ایزد پاک جنان سازی به صورت خانه خاک
۱۳۶
که هر صورت مرا کز دیده آید
منتخب التواریخ
پسه سسوی سیم رويسي شما یل
وله
بی‌درد را شراب محیّت کحا دهند کیفیتی است غشق پتان تاکرا دهند 7
خواب‌دیدم با رفیبش دردل‌افتاداضطراب مرده‌بودم دیگر ار بیدار می‌گشتم زخواب ٍ
نظرچون انکنم وقت تماشابرمه‌رویش عتابآلودهبیندسوی‌من تا ننگرم سویش
دزدیده چون نگاه به آن ناژنین کنم. چون بنگرد زشرم نظر بر زمین کنم
طفل اشکم به ره پار سر خویش نهاد وس یتیمانه درین ره قدمی پیش نهاد
تازپرورده چو تاب ستم عشق نداشت پار زا نام جفا پیشه و بدکیش نهاد 1
افتم در اضطراب چو از من جد! شود
کان مه ماد با دگری آشنا شود
:بوان غزل تمام کرده در هندوستان درگذشت.
بقایی نورسیده از ولایت به دکن آمده با ملک قمی‌شاعر می‌بود از آنجا در گجرات رسیده با میرزا نظامالدین احمد به سر می‌برد و مشفولی تخلص می‌کرد میرزا تغییر نموده ایسن تخلص به وی داد. شمر او حالتی دارد و چون وضع ار هموار است از اوست: تا عشق زمزگان پتان نیشتر آورد خون از رگ و از ريشة من‌جوش برآورد فریاد که تا چشم زدم تیر خیالش دردیده فرو رفت و سر از دل به‌در آورد وله
به‌جای اشک‌از چشمم دل انگار می‌بارد همه خون جگر زین ابر آتشبار می‌بارد
شاعران ۱۳۷
وله
مرغدل تا صید چشم او* شکارانداژ بود هر سر مو بر سرم چون مرغدر پرواز بود او اکتون از ملازمت خان خانان جدا شده. می‌گویند که در آگره آمد و قصد لاهور دارد.
مفیدونی است که توری خلص می‌کرد. چون چند سال پرگنه مفیدون از توابع سرهتد در جایگیر او بود به آن منسوب گشت. در علوم هندسی و ریاضی و نجوم و حکمت ممتاز و از جملة مصاحبان همراز پادشاه مفقرت پتاه پود و خطاب‌ترخانی به آن تقرّب یافت در بذل و جود و نثار و خوش‌صحبتی بی‌بدل و ضرب‌المثل بود و سلیقه شعر داشت و دیرانی ترتیب داد روزی در میدان چرگان فتحپور فیلی او را آسیبی رساند و بسیار دردمند شده می‌گفت گواه باشید که من در.ايّن تشتویش از بعضی مور توبه کردم. هرچند پرسیدند بخصوص نام نبرد. فقیر گفتم که ال چیی که از آن تزبه کرده باشید باند که شمر باشد. او را ندانم خوش آمد یا نی ما دیگران خود خحوشحال شدند و در عهد حکومت خویش جویی از آب جون کته تا بتجاه کروه زاة به جانب کرنال و از آنجا پیشتر برده که مردم از آن آب زراعت بسیار کرده باعث ترفیه رعایا گردید و چون به نام شاهزاده سلطان سلیم ساخته تاریخ آن را شخونی یافت و نی به زبان هندي جوی را می‌گوبند و در آخر شکستگی تمام از روزگار نادرست به حال او راه یافت و محنت و شدت بسیار کشید و چون پادشاه در اتک در سنه ۸۹۹۴. تشریف بردند او را به تولیت روضه پادشاه غفران پناه در حضرت دهلی نامزد ساختند و همانجا وفات یافت. این چند بیت نتیجة طیع او سیت”
دل تنگ‌دوراز آن لب خندان نشسته‌ایم مانند غنچه سر به گریبان نشسته‌ام
وله زروی مکسرمت و زراه اصب‌ان یه ترخان داد خانی شاه عادل ازین خانی همین نامیست بروی ازین نام شگرف او را چه حاصل
ربب 2 »« -2َ_َث_ث_“3 ۱۱0
۷ لفق واو+ در هر سه نسخه.
۱۳۸ منتخب التواریخ
ز ترخانی هم او را شکوه‌ای هست به نسزد خسرو دانای کامل که غیر از خضان خشکی می‌نماند زترخانی تری گردد چو زایل خان مذکور زمانی که بندگان شاهشاهی بر سر حکیم میرزا لشکر کشیدند در سنهٌ ۹ تخلف نموده از پنجاب بازگشته به جاگیر رفت و اين معنی موجب بدگمانی بر او شد تا بعد از مراجعت از آن سفر در فتحپور به پای حساب و کتاب و عتاب و خطاب کشیده چند سال آزارش دادند و این شکست را ارباب هوش به‌شومی آن سوء ادب می‌دانستند که او اکابر حضرت دهلی را به تقریب ناخوشی که با تاتارخان داشت هجو
کرده و به نام قاسم کاهی بسته و شهرت داده بود در این زمین که: عفتی دهلی‌ست میان خان جمال لت سسداده است فتاواتسه حساکم شهر است ز تاتار خان خسادم او چسهره حمارانه شیخ حسسن چک زنه بسزهری .“چک چک بسسیار و چکاچاته وقت صاوتست طسهاراتنسه مس قری بسرامسد به مسناراتسه شهرکش و شسهرکش و شهرکش یکت لک بسسیار و لکسالاته
و مطلع آن مستهچن الذکر اين است: آ؛ زدهسسلی و مسسزارانسه وه ز خشسرایسسین عصسماراتسه
و این هجو قربب به دویست و پنجاه بیت باشد و یکی از فضلای آن شهر که نام شیخ
محمد کنبو بود جراب تمام آن را به یک بیت ادا کرده که:
نسسورالد بسن لاد ه بسك زر او از یس زاده سح لا ذه ز لا داتسسه جک زده آن ابله بیهوده گوی لیس جسسوات لخسرافاته
قدس سره که قطعه:
آم سس أ لتق و سا ته اخضسرق تلبی بحرارا تسه
ما ظرالسینْ الی غیرکم ام یالله و آیساته خدمت مولاناً نورالد.ین که نیز خود را جامی می‌گرفت چه در حکایت‌ها و گوهرفشانی‌ها و نسبت به کجا قرار یافته(؟) فرد:
گرنه‌ای‌همکاربانیکان زهمنامی چه‌سود یک مسیحاپرای! کمه گرد ودیگراعوراست
شاعران ۱۳۹
به هر حال چو مردی اهل بود شاید که از کرده پشیمان شده حق سبحانه این محنت و مصیبت راکقارت تقصیرات او فرموده باشد -عفاالله عنه. چون مولانا بعد از عزل متصب در آگره آمد: روزی در بازار می‌گذشتم که از پیش پیدا شد. از باران فقیر میان کمال‌الدین حسین شیرازی نامی خوش‌طبعی ظریفی از اکابر آگره به مولوی گفت که نواب خانی اکابر دهلی را خود یاد فرمودید» چه شود اگر اکابر آگره را هم نوازش فره‌ایید که امیدوارند؟ فقی ر گفتم ظاهراً در اینها آن قابلیت ندیده‌اند که یاد کنند. خنده کرد و گفت آن
تر دي روده ماوراء‌اللهری است و طبعی لطیف دارد با میرزابان الغ میرزا می‌بود. زمانی که میرزایان قلعه بهروج را گرفتند گفته؛ رباعی:
اولاد مر که در شسحاعت فردند شل فیح به هر کجا که رو آوردند کردند چو فتح بهروج از روی ستیز “ثاریخ شد اينکه «نتح بهروج کردند) توسنی متوهر نام دارد ولد لون کرن راجه سانبر است که [به ] نمکزار مشهور است و این همه نمک در سخن او تأثیر آن سرزمین است. صاحب حسن غریب و ذهن عجیب است. اول او را محمد منوهر می‌خواندند. بعد از آن میرزا منوهر خطاب یافت و پذرش با وجود کفر به شرف و افتخار و مياهات همین محمد منوهر می‌گفت هرچند مرضیّ طبع پادشاهی نبود. طبم نظمی دارد این اشمار از اوست:
شیخ مستغنی بدین و برهمن مفرور کفر مست حسن دوست‌رایا کفروایمان‌کارنیست
رباعی پی عیق تو در جگر لبالب نار است بی‌درد تو در سرم سراسر خار است پتخانه و کعبه هردو نزدم کفر است مارا به یگانگی ایزد کار است
رت 2 مت
(. بهروج در هردو مصراع به اسقاط واو تلفظ می‌شود.
1 منتخب التواریخ
زمانی که تخلص به وی دادند این چند بیت گفته که: شربت آشاما میا در بزم ما دردی کشان کزجگرد رک فبکباب وخون دل‌درساغراست ننگ مردانست حرف ازجان ودلگفتن به‌عشق دل‌چوخون سخت بسته‌جان چوبادصرصراست توسنی سرده سمند شوق در میدان عشق می‌رسی‌ایمن به‌تصدرهبرت چوناکبراست
از هندویی چون این قدر طبع شعر و حالت غریب بود ثبت نموده آمده,
تذروی ابهری
خواهرزاد؛ مولانا نرگسی است و به مقتضای الولدالحلال یه بالخال. به لطافت طبع و استقامت ذهن ممتاز بود. در زمان استبلای بیرم خان از روم به هندوستان امده و از خوان کرم او بهره‌مند گردیده؛ در جنگ دامن کوه به‌دست اتکه خان اسیر شد و او را با علم امام هشتم علی‌الرضا - رضواد‌الله علیه سر هیدایا سانخته در نظر شاهنشاهی گذرانیده به غایت مقبول طبع اشرف افتاد. رسال حسن و یسب به نام یوسف محمدخان بن اتکه خان گقته که مطلعش این است؛ به نام آتکه روی دشسمن و دوست به هر جالب که باشد جانب اوست در تعریف اعضای محبوب این ابیات از آن جمله است: مشنوی: رخش آیسینه گردن دستهٌ صاج پری رویان به آن آییته مسحتاج کسفش چون آفتاب آيينة نور شسعاع آفتاب انگشت آن حور به چشم عقل فرق آن شکر لب شسهابی بود رخشان در دل شب ندانستم فلط کردم شهابی . مسسیان سنبلستان جسوی آبسی زنسافش ارزو یسسپریده امسید به جاه ناامیدی مانده جاوید هوس گردیده گردش گاه بیگاه. چو صید تشنه بر پیرا من چاه نسراز بسینی آن نسخل مقصود مسسقوس ایسروان وسسمه آلود دسیده بر خلاف رسم و آیین دو برگ سوسن از یکشاخ نسرین به چشضمم بینی آن نور دیده بود چون شبنمی بر گل دمیده به بسرج عصمت آن در ناسفت دو ماه نوشد» با بکدگر جفت به لطف از غنچه سوسن زپاده زیسان در کسام و لب بر لب نهاده
شاعران ۱۳۱ و ده نامه عماد را جواب گفته این ابیات از آن است که؛
خضوئست دلش زشصه و شم شبن می خورد و تسمی‌زند دم
در تعریف صبح گوید که: خاکستر صیح رفت بسر باد در پسنبه صسبح آتش افستاد اپیات
سربه‌زانوچون‌تهم درهجرآن‌پیمان گسل نود؛ خاکستری گردد تنم از سوز دل
شود از بهر قتلم چون علم تیغ جفای او تظلم را بهانه سازم و افتم به پای او
حقای عالمی بر خود پسندیدم ندانستم که جدان‌اعتمادی نیست برمهر و وفای‌او
در حقیقت بخیه‌های خرقا پشمین فقر .۰ عرص را بر دست وپازنجیراستننا نهد
گدای عشق‌برسنجاب ساطانی زند خند»-777 چو با جسم غبارآلود از گلخن‌برون آید ۳
گردهستی رفت‌بربادو هئوز از آب چشم خاکساران ره عشق ترا با در گل است
4 تیغ مزگان تو اندر بیخودی آمد نیاز چون‌به خودبازآمدم صدرخنه‌درجان‌داشتم در تعریف فیل حسب‌الحکم گفته» مثنوی:
زخضاک ره شساه کردون سسریر پسی عسطر بر خود فنشاند عبیر
عقاپ فلک بر صرش بی‌گزاف بسوه پشبه له کوه قاف
مسیال را جسو بسندد به زنجیر زر بود کهکشان و فلک در نظر
چو آید به تنگ از تف آفنتاب فشاند چو فواره بر خویش آب
تا پسری‌پیکر و سساه رو به قفومان شه بر سر تخت او
نشسینند دایسم سه صد دلبری بسلی کوه قاف است جای پری او را در سنة خمس و سبعین و تسعماية (۹۷۵) شبی دزدان به شمشیر جفا شهید ساختند و در سر منزلی که در آگره برای خود ساخته بود مدفون گشست.
۱۳ منتخب التواریخ سب بل 3 تشبیهی کاشی
ذو سه فرتبه به غند‌وستال آمده و رفته و ذر این ایام با زآمده و دعوت‌الحاد می‌نماید و مردم را به کیش پسیخانیها می‌خواند و به شیخ ابوالفضل خود را مجتهد دانانده توسشل جسته قصیده‌ای به خلیفةالزمانی گذرانیده مآلش اینکه چرا یکرویه شده تقلیدیان را بر نمی‌اندازید تا حق به مرکز قرار باید و توحید خالص بماند و رساله‌ای به نام شیخ ابوالفضل نوشته به طور اهل نقط و حروف که مدار آن همه به ریا و ترزیق و مناسیت عددی است و حکیم عین‌الملک عدد تشبیهی با ترزیقی یکی یافته و باقی معلومات ترزیقی از این قیاس باید کرد. صاحب دیوان است و این چند بیت از شطحیات اوست:
یکی برخودبیالای‌خا ک‌گورستان‌زشادابی که جون من تسته‌ای زان دست و خنجر در لحدداری
ی تو هر رنگی که خواهی جامه می پوش .۰ . که"رمن آن جلوة قد می‌شناسم »1
دو دست این حهان و آت حهان وج که چه در دست تست این پوچ‌وآن پوج
و در وقت تحریر این عجاله رسالة محمود پتسیخانی به حضور شیخ ابوالفضل به‌دست فقیر داد که این دیباچه آن بود؛
باالله‌المحمود فی کل فعاله استعین به نفسک الذی لاله الا هو الحمدلله الذی وجد نعمه بوجود کلیاته و اظهر وجودالکلیات عن نفسه سهوبهم " کلیا وهو یعلم نفسه و لاتعلم تفوسنا و لاهو وهو کون لا کاین الا به و مکان لایکون بغیره و هوارحم الراحمین.
سژال: خلق که گفته می‌شود کدام است؟
جواب: آنکه خلق گفته مي‌شود الله. خاک در دهنش که چه‌ها جاویده است و مدار ترزیقات او نقطُ اربمه است و در آخر رساله به خط خود نوشته که کتب مکررالکرار بجانب عجمی مجتهدی طبارع‌ای کرب لت ش ب ی » ی انوی اخروی صاحب مقام. باقی برین قیاس - نعوذبالله من‌الکفریات.
| از لو تسد نهر بهم.
شاهران ۱۴۳
تقی‌الدین ششتری نو در ملازمت پادشاهی آمده از علوم عقلی و نقلی تصیبه کامل دارد و شعر نیکو می‌داند. طبع نظمی دارد این ابیات از او ست: گر دست ندهدم که به رویت نظر کنم. باری دهان به یاد لبت پر شکر کنم با آنکه همچو سبزه به خاکم نشانده‌ای دست ودلی کجاست که‌خاکی به‌سر کنم در این ایام شاهنامه را حسب‌الحکم نثر می‌سازد و قماش را به‌پلاس بدل می‌کند و
نانی‌خان هروی
از امرای قدیم‌الخدمت است و به حسن کفایت و درایت و و لطافت طبع مشهور. اگر کسی را به علم و فضل نزد او تمریف می‌کردند ال خجال به او می‌گفت که آشنايی و محّت ما مشروط است به اينکه سخنان اراذل و ازباش را در حقّ ما نشنوی که مانع اخلاص و باعث نفاق ایشانند و بس اشعاز او سبوس خورده طور است و با وجود این دیوانی تمام کرده. از اوست:
ای رسم تو آزار من و قاعده بیداد بیداد ازین رسم و ازین قاعده فریاد
بگذر زناخوشی که درین دیر دیرگیر نیکی ندید هرکه بدی کرد با فقیر 1 از بهر سلام تو رقیب آمده در راه یارپ که ازین ره نبرد سر به سلامت رباعی
دیدم ز فراق آنکه یمقوب ندید در عشق کشیدم آنچه مجنون نکشید
اين واقعه کز هجر تو آمد به سرم فرهاد گمان نبرد و وامقی نشنید
علیاکبر نام دارد و به تقریب شرکت اسمی با پادشاه رسایل در وادی الحاد نوشته و موافق علم نقط پادشاه را و خود را آن شخص معهرد می‌داند که در سن؛ ۹۹۰ه. موافق عدد شخص ظهور خواهد کرد و سخنان محمود را می‌آرد لعنةالله علی کلیهما -کافیه و
۱۳۴ منتخب العواریخ
رسالة در تصوّف منظوم کرده و اين بیت مضحک از آن است که به زور اشیاع مسوزون ساخفته: احرنجم یحرئجم احرنجاما مصدر
ثنایی مشهدی
امش خواجه حسین است. پیش از آنکه به هندوستان بیاید بزرگان اين دیار بر بیتی از ار غاثبانه بزمی می آراستند و در هر مجلس شعر او را به تبرّک می‌خواندند و مْفق‌الکلام والاقلام بر استادی او خط می‌نوشتند. چون آمد آن همه شوق او از حسد به فسردگی مبدذل شد و در گرشة مجهرلی افناده نثیانةٌ صد تیر اعتراض بوده حیران وادی سایرالناسی گردید. دیران او مشهور است و مثنوزی خوب دارد؛ اگرچه عامی بی‌ماده است و عباراتش وفا به آن قصیده‌های بلند ار نمی‌کند. اما به هر حال شاعر طبیعت است و در همه اقسام سخن غیر از توحید و موعظت و نصایح و حکم دستگاهی طرقه دارد. این چند بیت از او به یادگار نوشته می‌شود: چنان ناز بارد زپا تا سرش شه زستن تسوان ناز از بسترش
اگرچه این مضمون تزدیک است به آن بیت استاد که:
عشوه دماند از زمین باز فشاند از هوا گر به مثل جاکنی در پس آیینه شخص
پس که از خانه غم برون ریزم در تعریف ایلچی می‌گوید:
چجو سهر فلک دهر گردیده‌ای مگسر رشحه دست ست انعابت سیاهی در آن قسوم طالع زحل شود بر بدن شمم هر موی‌شان
وله
طرز خرام کردن وپا به زمین نهادتش بیند تمثال خویش تافته روبر قفا تسنگی خانه از سرون در است چو خواب آشنا روی هسر دیده‌ای که شوید جهانی به یک قطره آب
گرفته به حدی که گر فی‌المثل
مشخص نسازد نظر روی‌شان
شباعران
آواز کفش‌شان بدرد زهره از حیات گر در خیال دایه کند شخص‌شان گذر
وله
۱۴۳۵
اصوات زشت‌شان نیر د راه در ضمیر دیدارشان عقوبت و آوازشان نفیر کودک زییم‌شان نبرد لب به سوی شیر
ای از فروغ شمع رخت انور آینه . وی گشته از خیال تو جان‌پرور آینه آیینه بهر دیدن خود پیش رو سنه . در حال من نظر کن و منگر در آیته آیینه‌وار در دلم آتش علم کشید تا جا نمود مهر رخت در هر آینه تف سموم قهر تو گر شعله درشود معکرس عکس خویش ببیند در آینه ساقی نامه
بسیادل به میخانه ال راز جنان خویش را کن زصورت بری مگر شوق آن رهنمایت شود بیا ساقی آن شمم خلوت‌نشین په دستم ده و روشنم ساز دست پسیا ساقی از بسهر رنداد سست نگه کسن به دور و سپرس از وببال بده سافی آن کهربای وجود زنم خیمه بیرود ازین جای پست بسیا ساقی آن باده گرم خضون
پکش جام سعنی صورت گداز که از دیده گردی نها جون پری یه کوی خرابات جایت شود که جون دست موسی است در آستین که در وی گشایم به اعجاز دست به فضادی شیشه بگشای دست که در قحط خون خوردن آمد حلال که از جذپ طیعش نمایم صعود چو همست کنم زبرپا هرچه هست زمهرش شوم پرچو از سغز پوست
مخفی نماند که علامت خامگیریها در این ساقی‌نامه ظاهر است چه همه جا بیا را به معنی بیار داشته و عبارات اساتذه را نیز خیال کرده که بر همین معتی بوده باشد و از این غافل که عبارت ایشان قطمه قطعه واقع است و بیت اول موقوف برانی است. در قصیده‌ای آفتاب که اين بیت از آن جمله است گفته که:
عکسش کندطبیعت روغن عیان در آپ سازد زخاک قدرش اگر افسر آفتاب قصیده‌های بلند دارد اما عبارت پست و همان مثل است که فرد:
خانه‌هاشان بلند و همت بست یارب ایسن هردو را براببر کن
جدایی
میرسیّد علی مصور است. حیثیات بسیار دارد و هر صفحه تصویر وی کارنامه‌ای است و در هندوستان ثانی ماتی بود و قصه امیر حمزه در شانزده جلد مصور به اهتمام وی اتمام یافته» در هر جلدی صندوفی و هر ورقی یک ذرع در یک ذرع و در هر صفحه صورتی. دیوانی تمام کرده و این اشعار از آن است:
صبح دم خار دم از همدمی کل می‌زد ناخنی در دل صد بار؛ بلبل می‌زد
حسن بتان کعبه‌ای است عشق پیابان او سرزنش تاکسان خار مغیلان او
پردرم از داغ سودای توسر تاپای ماسبت تاجر عشقیم و اینها مایه‌سودای ماسیت
نیم‌بسمل‌صید موافتاده دورازکوی دوست می روم‌افتآن و خیزان تاببینم‌روی‌دوست
خواستم‌گوپم‌از احوال خود آن بدخو را همه دم همدم غیر است چه گویم او را جذبی
بادساه قلی نام دار د. پسر شاه قلیضان نار تجی اسست. طیعش بشر مناسب افتاده این اسعار
از اوست. اپیات:
این چاشتی که حسن ازل با بتان دهد جایی رسید عش که بی‌درد جان دهد ۷
غایت رشکم نگرکزبیخودی‌آیم به هوش . گرکسیآگه شودکین‌گفتگوازیادکیست
تو آن شکاری بی‌تیدی و من آن صیدم که از نهایت خصمی نمی‌کشد صیاد
شاعران
آتی که لذت شب هجران ندیده‌ای خار ملامتی نگرفته است دامشت
هرگز نبوده عشق ترا استقامتی
وله
۱۳۷
خود را ز روز وصل گریزان ندپده‌ای خود را چو غنچه‌سر به گریبان ندیده‌ای ذرق کم التفاتی جانان ندیده‌ای
با هیچ‌کس حواب و سوالی نکرده‌ای داری دلی که هیچ پشیمان ندیده‌ای وله بوددل‌ازنگاه‌غیردردستش چوآن مرغی که طفل مکتب‌ازبیم‌معلم‌سردهد زودش
پس از عمر که چشمم برجمال دلستان افتد نقاب شرم تا رویش نبینم در میان افتد من‌آن نیم‌که به‌قاصد دهم فسانة خویش که سازدش زبی مدعا بهان؛ خویش زیک نگاه تو در بزم ما و هم‌نفسان چه جنگها که نکردیم در میانژ خویش پدرش شاه قلی خان گفته: ریاعی
گه توبه و گاه کوز؛ می شکنم . یکبار دوبار نی پیاپی شکنم
پارب ز بد آسوزی نفسم برهان تا چند کنم توبه و تا کی شکنم سبحان‌الله از کلوخ هم آتش می‌جسته. بعد از مراجعت از سفر پتنه روزی جذیی و قاضی شمس‌الدین قزوینی و بعضی از شعرای احداث در راه بحث آن شعر حسین ثنایی که:
گر به مثل جاکنی در پس آییته شخص در مان داشتند. چون نزدیک رسیدم معنی پپتی را که متنازع فیه بود از من هم پرسیدند. گفتم کار و بار حالا به جایی رسید که از شمر یاران تا تیتال فرقی نتوان کرد؟ و تیتال در زمان سلطان حسین میرزا در هری مضحکی زبان دانی قالبی بود که به عمامه و کش وفش و لباس علما در مجالس و مدارس می‌رفت و جمعی از طلبه همراه وی می‌بودند. اول بحثی چند به اسلوب مناظره در میان می‌آورد و جذب فلوب می‌کرد بعد از آن مصنوعات را به مهملات مخلوط می‌ساخت و ملایان خوب خوب را اشتباه می‌شد.
بیند تمثال خویش تافته رو بر قفا
۱۳۸ منتخب التواریخ
جمیلی کالپی وال ولد شیخ جلال واصل است که خلیفهُ شیخ محمد غوث بود. از سماع و سرود ذوقی تمام داشت. جمیلی اگرچه از حال پدر چندانی خیر ندارد؛ اما خالی از طالب علمی و سلیقه شمری نیست. هرچند اشمار مضحک نیز دارد. این چند بیت یادگار از اوست: رباعی: هرگه که گل روی ترا یاه کنم چون بلبل دل سوخته فریاد کنم گر شادی وصل تو مرا دست نداد باری به غمست خاطر خود شاد کنم ن
سرزلفش مراسوی‌جنون تارهنمون‌گشته دل دیوانه‌ام پا پست؛ قید جنون گشته در مدح قاسم علیخان بقال حاکم کالپی در ضمن قصیده‌ای گفته این پیت که:
بود نسبت تو به خیل خوانین پسسی ناملايم پسسی نسامناسب و این بیت هم مدسوب به او می‌دارند. والله اعلم:
موش دل‌را که به‌صد خون جگر پروردم ناگهان گرب عشق آمد و دندان زد و برد
برادر بزرکش شیخ فضیل در وادی عریّت دستگاهی غریب دارد و اشعار عربی فصیح دارد. اين مطلم قصیده‌ای است از او که در جواب ممین‌الدین طنطرانی گقته که:
یاجمیل الوجهوجهی عن قدیم‌الحال‌حال راحروحیبالنوی‌والدمع‌کالسلسال‌سال
روزی این مطلع خواند چون هردو عزیز بفایت سبزفامند. گفتم ظاهراً مخاطب در این مطلع برادر ره خود را ساخته باشند خیلی محظوظ شد و مطلع قصید؛ اصل این است که:
یا خلیع البال قد بلبلت بالبلیال یال بالنوی زلزلت قليي تَهوّبالزلزال زال و شیخ فضیل توفیع نثر و نظم عربی بر تفسیر شیخ فیضی نوشته که دلالت بر کمال او دارد در اين ایام هردو برادر از لاهور متوجه وطن معهود شدهاند؛ اگر از نهایت که عرض عام ائمة هندوستان است در راه قصد تقاتل کفاتی یکدیگر ننمایند عجب است.
شیخ حسین صرفی, دهلری اصل است و چون مرید شیخ اسلیم چشتی است. این
شاعوان ۱۳۹
تخلص گزیده در خانقاه فتم‌پور عرف سیکری داخل صوفیه می‌بود. دیوانی دارد و صاحب تصائیف است. از آن جمله کتاب دل و جان منظرم نوشته, اما هندوستانیانه و چون در معنی همچو کتاب حسن و دل تقاحی استاد میرعلیشیر است که داد سخن در آن داده زبان به ذکر آن آلودن حیف است و آنچه از چندین هزار بیت او قابل ذکر است شاید چنین که‌با پر طاوس قیس را میلی است مگر که از اثر باي ناقة لیلی است
جعفر از سادات هرات است. در وادی شعر و معما سلیقه موافق دارد. میر بخشی اتکه خان بود و غزل معما به نام میرزا عزیز کوکه والقاب و دعای او دارد. این چند بیت از اشعار اوست: شاته بر هم زده آن سلسلهٌ مشکین را آهاگر باد به گوش تو رساند این را ت غبار مشک نخواهم برآن عذار نشیند “زاین تباد که با خاطرت غبار نشیند
سبزه را در باغ باشد جای زیر پای گل باغ جفت را فتاده سبزه بر بالای گل مشهور به آصف خان قزوینی برادرزاد؛ میرزا غیاث‌الدین علی؛ اصف خان میربخشی سابق است و حالا داخل بخشیان عظام است و از بس کینه‌ای که در عهد تقرّب عموی خویش اعتبار نیافت هنوز هم به روح او جنگ و ناخوشی دارد. طبع او در شعر بر جمیع طباع معاصرانْ سابق و فایق است. غایتش از بسیاری هیش و فراغت و کثرت اشتغال کم ورزش است. طالب علمی به قدری هم دارد اگر یک فنه می‌بود دل بسیاری را از بی‌مایگان زمانه که چهل تومان نقد باشد می‌برد. این چند بیت از اوست: کارم امروز به بیدادگری افتاده است که به‌ه رجا که نهد پای سری‌افتاده است
گرگردشمع سرکشت سرگشته چود پروانه‌ام آخر به کشتن‌می‌دهد پروازگستا خانه‌ام 3 گل هر کس به تاراج خزان رفت. مرا هم گلین و هم گلستان رفت
۱9۵۰
به آتش کارت انتاده است جعفر یه پرسش گنهم روز حشر آخر شد این چه صمحرابودواین صیادصیدافک که بود تاه دردی سوی دلدار می‌باید نوشت گرزجعفر به‌همین دین و دلی خرسندی همّت نگر که صد ورق دفتر امد گلستان را کلی از نو شگفته اس شهرگتجایش غمهای دل من چو نداشت
گله‌های تو تمام از گله سر کردن من
منتخب التواریخ
دو صد بلبل به این جا یک سمندر تمکات گناهان خسلق پاره کنید هیچ نخجیری‌نشا پیدا کزوتیری‌نداشت درد دل بسیار شد با یار می‌باید نوشت من وکیلش که دل ودین به توارزانی داشت صدپاره کرده‌ايم و به خوناب شسته‌ايم که امشب تا سحر بلیل نخفته است آفر یدند برای دل من صحرا را
گله من همگی از گله نشنیدن تست
میارخجاطرش‌ای رحم ورنجم‌را مکن ضایع که‌خونها می خورم تا پر سر بیداد میآید
ج‌شر ره کوی سار دانست مشکسل که دگر زبا نشسیند
رسید و مضطربم کرد و آنقدر نتشست که آشنای دل خود کنم تسلی را حیدری تبریزی
حاجی است و شاگرد لسانی در مقابل سهواللسان شریف تبریزی که هم استاد وی است
شاعران ۱۵۱
لسانالقیب در تعریف لسانی گفته. در هندوستان مدتی بود و رفت و باز آمد و بار دیگر چنان رفت که باز نیامد. دیران او مشتمل بر چهارده هزار بیت تخمینا به نظر درآمدهه اما قماش تیک در آن بغایت اندک دید. در تعریف فیلان پادشاهی می‌گوید. من‌القصید»: نس بود پشتهای ریگ روان فیلهایش که در صسف هیجاست کسز پسی غرق کردن اعدا هصسرطرف سوجهای بحر بلاست و اسب و خلعت از خزانة عامرهُ در صلةٌ اين قصیده به او حکم شد و خازن در ادای آن تأخیر نمود و این قطعه گفت: مشکلی دارم شهاخواهم‌کنم پیش توغرض . زآنکه‌زین‌مشکل مراصدداغ‌حسرت‌بردلست سیم و زر انعام کردی لیک از خازن مرا هم‌گ رفتن مشکل وهم نا گرفتن مشکلست
وله هر مهرویات عالم را نباشد اعتبار پرتو خورشید در یکجا نمی‌گیرد قرار سوزم همه‌دم‌سوز درونی که‌چنین اسث خوارم همه‌جابخت زیون ی که چنین است تلد
جو باکان حیدری نا می‌تواتی کسمالی کسب کن در صالم خاک
حزنی از افاضل عراق است: در فترات هرات از آنجای برخطر سفر هند گزید و به قصد نارسیده روی به بیابان عدم نهاد. او راست: مراپرساده‌لوحیهای‌خزنی لو میآید که عاشق گشته و چتم وفاازیارهم دار زنادانی بر او کرد همدم کار من ضایع عجب تر اینکه برس منت بسیار هم دارد
خرقه بر آتش نهم تا بوی ایمان بشنوی ازکهن دلقی کزو یک تار بی‌زنار نیست
۱۵۲ منتخب التواریخ حیاتی گیلانی
از بارال دردمند و در افسام شعر مستثنی و به تعریف حکیم ابوالفعح در ملاژمت پادشاهی بوده, نشو و نما یافت صاحب دیوان است و او را با سخنان اکابر سری است؛ اگرچه از ماد علمی عاری است: اما جدٌ وجهد و فهمی درست دارد و منصف است. او راست ابیات: به‌هرسخنکه کنی خویش رانگهبان باش گفتنی که دلی نشکفد پشیمان باش چه‌بال مرغ که گرشغل روزگار این است زمور هم قدمی وام کن گریزان باش 3 خدا به شکوه زیان من آشنا نکند من و شکایت وانگه زتو خدا نکند رباعی دایم تو ستم نموده‌ای سعذوری شامی زوفا شنوده‌ای سمذوری گفتی که به من حرف جفا بهتان است خود را تو نیازموده‌ای معد‌وری رباعی تاپختن آرزو بود پیشه تلو بای تو طیخی نزند تيشه تو دشمن نکند آنچه تو با خویش کنی ای خون تو بر گردن اندبشة تسو وله در مسیان کافران هسم بسوده‌اییم یک کسمر شایسته زنار نیست
تادر فروبندم به‌خود غمخانه‌ای باپد مرا آباد کرده همتم ویرانه‌ای باید مرا از فص فردا و دی عالم پریشان می‌شود از گفتگوی درد خود افسانه‌ای باید مرا ازکشت هاي‌این جهان‌کان خرم‌گاووخراست نی خر منی نی خوشه‌ای نی داله‌اي باید مرا گرتیغ عازی می‌کشد ور تب رکافر راضیم من تشنة خون خودم پیمانه‌ای باید مرا منشین حیاتی پیش من‌شورمرابرهم مزن من عاشقم تو عاقلی دیوانه‌ای باید مرا
شاعران ۱۳
حیایی
در گجرات با میرزا نظام‌الدپن احمد بود. این اشمار از اوست: پیقام داوست داغ چگر تازه می‌تند درد وداع و رنج سفر تساژه می شناد رباعی و آن بهر که با تو داشت بنمود و برفت
پروانه به شسع ذ یل ه بگشود ۴ برفت
عاشق رخ خویش بردرت سود و برفت یک شب به هزار حیله در بزم وصال
حالتی میرزا احمد گفته که از طایفه جفتیه است؛ به عتوان راستی و حسن عقیده موسوم است و
صاحب دیوان است. او راست:
تماند آتقدر از گریه‌ای آبپ در جکرم به جای رشتة پیراهنت ای‌کاش من باشم
بر صفحه عذار تو آن خط مشک سود از تفا گیرم به‌بازی هر زمان چشم رقیب کرده جا برگوشة چشم تو خال عنبرین
در ناله ز رعنایی آن گل شدهام باز
لمل دلجوی تو از تبخاله بس آزار دید
کة- مغ تیر تو منقارتر تواند کرد به‌این تقر یب شا یدبا تودر یک پیرهن‌باشم مضمون تازه‌ای است که‌ازعیب‌رو نمود تاشود از دولت دیدار جانان بی‌نصیب باز بهر صید صیادی نشسته در کمین
گل دیده‌ام امروز که بلبل شدهام باژ وه که گلبرگ ترا از ژاله آفتها رسید
پدر حالتی؛ والهی تخلض داشت. این مطلع از اورست:
ماه عید ابرو نمود و خاطرم.را شاد کرد
شک له کز عم سی روزه‌ام آزاد گرد
و منتخب التواریخ
و پسرش اگرچه بقایی تخلص داشت: اما از همرٌ نابرخورداری رسرایی تخلص آورده زود به ملک فنا رفت که پدر بیچاره مرحوم را از مادر به خطایی زهر داد و به حکم خلیفة‌الزماتی از کشمیر به لاهور آمد تا کوتوال او را به قتصاص رسانید. طبع نظمی داشت او راست:
تا غمز؛ خونریز تو غارتگر جان است چشم اجل‌ازدوربه‌حسرت نگران است
خان اعظم
اتکه خان است که وقت شکست جوسا در زماتی که شاه مخفرت پناه همایون بادشاه نهنگ‌وار در دریای کنگ افتاده و نزدیک به آن شل ۵ بود که چشمه آفتاب سان در آن محیط پیکران پنهان شود دستگیری نموده از آن ورطهُ بلا و غرقاب فتا به ساحل امن و سلامت رسانید این خدمت باعث ترقیابت عظیمه او گشست. اگرچه رتبهٌ او از آن بالاثر است که به شعر و شاعری تعریفش نمایند. اما چونْ طبع نظمی داشت این اشمار او ایراد یافت؛
منه‌ای طفل اشک از خانة چشمم قدم‌بیرون که می‌آیند مردم‌زادها از خانه کم بیرون
گر به خورشید رخت لاف زند بدر منیر آخر از گنبد فیروزه نگون خواهد شد
و این رباعی از پسرش یوسف محمدخان است:
در کوی مراد خود پسندان دگرند در وادی عشق مستمندان دگرند
آنان که بجز رضای جانان طلبند آنان دگرند و دردسندان دگرند
خنجر بیگ از امرای جفته است و خویش تردی بیگ خان است که گذشت؛ مثتوی سیصد بیت مشتمل بر حسب حال خویش و مدح پادشاهی دارد و در اقسام حیثیات از سپاهیگری و خوش خطی و شمر و معمّا و دانش و اسطرلاب و نجوم و وفق اعداد یگانه و صاحب تصتیف است چنانچه خود فضایل خود را در آن مثئوی تعداد کرده در فن سوسیقی روش ادوار فارسی و هندی و معرفت راگها را که به غیر از دولتمندان بلندمکان صاحب
رز ۱۵۵
جاه نمی‌توانند به هم رسانید و در اين ایام اثری از آن در دیار باقی نیست نظیر در زمانه نداشت. این چدد بیت از آن مثنوی است که در وعظ و نصیحت پادشاه می‌گوید:
شهریارا جهان عجب جایی است چسرخ نیرنگ‌ساز شسعبده باز بیش از این سود‌اند در عالم زان دلیران رها و وس گر به دنیا شبات دیدندی خس وا کار این جهان حسود زين همه کار وبار پرخم وپیچ رضم ایسن بود زپسرسخنی این زمان کزتو یافت عالم ژیب گر همایی پسرید زیسن گلشن سخن سن که بیریا بساشد چون به خیریت تو می‌کوشم سخن زید باکسه عمرو بود شسستاه سای اه درگه و بسیگاه سهر کین زان ناد باشد به گدا نکر صال و دلق بود به شود کار سلطنت به توزک جون ترا نوبت جهانداری است تو چوشممی و ملک تو خانه ذزه نبود چسو نسور خسور نبوه یمنی از تست زنسدگی هسمه به جراگاهت آمده است گله بسه تو فسرمود حق نگهپانی پس مکسن رسسم انبیا را کم
هر زسان اندرو تماشابی است همر زان بازیی کند آضاز تستاجداران بسا ستسیاه و حشتم اند تساریخ‌های کسهنه وبس انسیا زو چسرارمیدندی اینچنین هست و بود و خواهد پود نام نیک است اصل او آن همه هیچ به تو نوبت رسید تا چه کنی تحسق نگسهدار بسادت 7۳۳ گت رنشصیحت کسم روا باشد سسخن خبق زتسو چرا پسوشم بش نو گر زناس اسر یسود از خود و خلق و حسق بود آگاه هو شه آفت جهان باشد در دل شساه فکسر خسلق بسود ممجو فرمان شه به سهر اوزک لازمت احتیاط و همشیاری است خلق کرد تو هسمچو پروانه نسیست پروانه شسمع اگر نبود تسو شسیانی و ال مسلک رمه گله را جون توا گذاشت یله منصب انسییاست جوپانی از خضود آگاه بساش و از سردم
م۳
عمر خوش گوهریست قیمت دان پسادشاه ولی شعاری تسو عدل و اتصاف وجود و علم وسخا مسمه داری لطس یبزدانسی توبه خنده به یل مست سوار تسو به دنداد فسل دست زنان تسو بسه خسرطوم فیل پنجه گشا توس تقایل بسه شسیر دزنسده توسه جنگ پلنگ بازی کن تسو سمعاده به پیش حمله گرگ تسوگ لو گیر مار ازدرسهم سو شناور سه بسحرسی‌پایان توبه چنگل بی‌شکار درون تصو شب تیره‌ای رفته یک مبه.زاه تسو بسه سرما پسرهنه کسردیده تو به هامون به جامه‌ای و به رخت تسو پسیاده سه سر طرف رانده تسو به میدان خصم جنگ آور اپن چه لطف است واین چه غمخواری این دلیسریست دور از انسداژه گسرچه ایتها هتر بود بی‌ریب شاه اگر دور از زیسان ساشد شاه از خویش اگر بود بی‌غم بائو سارا جهان و جان باید خنجرا شور در فسضول مکسن این حدیث تو دور از سعنی است
منتخب التوار بخ
دولت و مسلک را شسنیمت دا در جسهان از بسرای کساری تو لطف و احسان و خلق و مهر و ونا چه کنم در خود نمی‌دانی خسلق در گریه بسر سر دیسوار مسسردم انگشت فکر در دنسدان این ماش‌انده از دنسیا سردم از وهم صر طرف کنده رو کسنان مابه پسنجه و ناخن بسه سمجب ز دور خرد و بزرگ خلق عالم به پیچ و ساب ز وهم پترالبش دست شسه ما از جان خلق از تسرس و وم از بیرون میردم از پسی به نور مشمل آه خسای در زیر جامه لرزیده خلق ضرق عرق به زیر درخت ماس واره ز تسوفت در‌انده لشکسر از هر طرف تماشاگر کسه به ماو به خویشتن داری ایسن شسجاعت به تو بود تازه لیگ از بادشاه بساشد یب سردم ملک در اف‌ان پساشد همه زپسر و زبسر شود عسالم بی‌تو جان و جهان جه کار ابد خس‌اطر شساه را ملول مکین شاه ازین گفتگوی مستفنی است
شاعران ۱۵۷
ار جسوپیش خسدای مقبول است دولت او به کار مشغول است
خضواب او هست ین بسیداری مسسستی از کسسمال هشسیاری
حن به آن کس که کارساز بود از همه کار بی‌نیاز ود
چون این مدنوی خوانده به انواع نوازض سرفرازی یافته او دیوانی نیز ترتیب داده و مشهور است. او راست:
آهم از دل چند در کویش نهان‌آید برون بعدازآن‌چندان‌کنمانغان‌که‌چان آید برون
#
آپم گذشت از سر و بر باد رفت جان تن خاک گشت وآتش دل شعله‌زن هنوز
زمانی که خان زمان و بهادرخان سر طغیان و عصیان به عیوق کشیدند» خنجر بیگ با ایشان هم زبان بوده به جانب بنگ اقتاد و غالبا در سر همان فتنه رقت.
سر وی خواهرزاده میرزا قاسم جنابدی است از سفر حجاز به هندوستان رسبده ملازم شاهزاده زنورعشق‌باشد خسروی رادل چنان‌روشن که‌شمع مرقداومس توان‌کرداستخوانش‌را ی
تپالایند شیران حرم سر پنجه از خونم سگانذدیررا ای‌همنشین‌زین‌طعمه‌مهمانکن
هیر دوری
کسی بهتر از او ننوشته باشد و سلیقهُ او در شمر مناسب افتاده آخر عمر توفیق زبارت که در درون جانی که در دل حزینی . . از شوخی که داری یکجا نمی‌نشینی
گر به وصل تو بد آموز نمی‌گردیدم. از فراق تو بدین روز نمی‌گردیدم
۵۸ منتخب التواریخ
سوت پروانه صمت‌مرغ دلسس ای‌کاش گرد آن شمع شب افروژ لمی‌گردیدم گر به تیر مژهاش سرخ نمی‌کردم چشم مهدف نایک دل درز نمی‌گردیدم
رباعی تا از نظر آن پار پسندیده برفت خون دلم از دیده قمدیده برفت رفت‌اژنظ وژدل ثرفت این غلطست کز دل برود هرآئچه از دیده برفت
و یکی از شاگردان مير در خط و از مصاحبان فقیر خواجه ابراهیم حسین احدی است - رحمه‌الله که از بزرگ‌زادگان بلد؛ بلوط و خویشان نزدیک شیخ عبدالرحمان لاهوری بلوطی است که در مقندایی و ولایت مشربی در زمان خرد شهره روزگار بود. او از عالم غرور در عين جوانی به دار سرور رفت و دلهای احباب را کباب ساخت و فقیر را در یکسال به تفاوت اندک ایام مصیبت او وهم مصیبت میرزا نظام‌الدبن احمد رسید و داغ یاران کهنه را تازه ساخت و روزبهروز نازه‌تز/می‌شود. نظم:
درب‌فا درد زا رهم تسد یلام ایید وصل بود ان هم ندیدم
از آن کار مرا سست است بنیاه 77 که عهد دوستان سحکم ندیدم
دریغ که از بسیاری مصایب طافت افسنوس"خوّردن نماند ولیکن چه جای افسوس چون همه در یک گنبدیم و از پس پرده رفته یکدیگر را می‌بینم و در تاریخ او گفته شد:
ریاعی بر موب حکم پادشاه کونی در فاه سغر خراحه براهیم حسین چون کرد سفر زعالم پر شر وشین تاریخ شدش خواجه براهیم حسین
در اين نزدیکی از عراق آمده احدی شده و پیش از آنکه به این منصب رسید به تقریب شریف سرمدی چوگی نوبس که مشرف احدیان بود و بروتی کته دارد. گفته, ریاهی:
این ساده‌دل آخر احدی خواهد شد محتاج کلاه نمدی خواهد شد
از غایت اضطرار روزی صد بار قربان پروت سرهدیي خواهد شد
دانهی
دانه ديهي است از نشابور, آنجا اوقات به زراعت و قناعت می‌گذرانید. ناگاه تخم
شاعران ۱۵۹
پراکندگی در دلش افتاد و هوای هند کرد و بری از کشت و کار برنداشت. اکثر شعر به همان زبان روستایانه می‌گفت و غزلیات به زبان فصیح نیز بسیار دارد. چون طرز خواندن و نوشتن زبان خاص او بر عام دشوبر [بود] بنابراین متروک شد. روزی شاعری الفتی تخلص را چوگان از دست خطا شده بر بینی خورد دانهی این فطمه گفت: الفتی بس که شمر یبد می‌گفت .. نسیک زد بساطن لوندانش چرخ چوگانی از قضا بشکست و می‌گویند که مراد از اين قلیچ خان بود.
پشت بسینی به جای دندانش
دوایی همین حکیم عین‌الملک است. او از جانب والده از فرزندان علامه مولانا جلال‌الدین دوانی است به لطف خصایل و حسن شمایل مخضوص و ممتاز است و در وادی کحالی چشم درد علیل عدیل او ندیده‌اند؛ گاه گاهی به شعر می‌پردازد و اژ اوست.:
ز ابر غم نه ژاله بر من دل تنگ می‌بارد چنان تندست بااهل دل آن‌شوخ جفا پيشه دوایی از در احسان اوکفراست نومیدی
ز تأثیر حوادث بر سر من‌سنگ می‌بارد که گاه آشتی از غمز؛ٌ او جنگ مي‌بارد که‌ابر فیض اوفر سنگ‌درفرسنگ می‌بارد
رسد هرشب به گردون تاله‌ام با آه و زاریها سیه‌روزی چومن یارب چه‌سازد باچنین شبها
هیچ‌ویرانی‌نشد پیدا که تعمیری نداشت دردبیدرمان عشق استاینکه تدبیری‌نداشت درشب زلف سیاهش خواپ مرگم درربود بوالعجب خوابی پر یشانی که تعبیری‌نداشت وهچه‌عاش کش نگاهی بودوآن‌منزل‌کجاست کاندروپیدانشدیک‌سینه کوتیری‌نداشت هرکس که‌قطره‌ای زمی دوستیکشید بیزار شدزباده و چام و سبو شکست خیز ای دل که بار در جنگ است زنسدگی نسزد عاشقان تنگ است
فاشقان وا بسسه راه راز
هر قدم صد هزار فرسنگ است
۱۶۰
وسعت آباد کارخانه عشسق پس دراژ است امیس سوت سسن
اي دواسی در که در کویش
رشن آَنْ دیده که دیدن دالست کی کید محت این تنگ تفص در کسستارم نسنشیند هسسرگز نستوان بسافت دگر در ضانه نگند صیل دوایسی به بسهشت
روز هسجران که دم سوختن است در شب هجر که جان باید باخت ای جدایی جه بلایی که مدام زان دو جادو طلب عشوهو فاز ای دوایسی طلب وصل بتان
منتخب التواریخ
پر سپاه مسحبتم تسنگ است چه کنم پای بخت صن لتگ است فثنه بیدار و عشسق در رنگ است
ضرم آن دل که تسیبدن دانست موق روحم که پبریدن دانست طفل اشکم که دو بسدن دانست صسید وحشی که رمیدن دانست
چون گل از باغْ تو چیدن دانست
کار جان شعله بر افروختن است کار ادل درد و غم اندوختن اسیت دوَرْخْ از بیم تو در سوختن است فست را عسریده اهموختن است شعله و پنبه به هم دوختن است
رفیعی
میرحیدر معمّایی از کاشان است. نهم عالی و سلیقهٌ درست دارد در فن معمّا و تاریخ بی‌بدل است؛ بلکه غیر از این دو فن نمی‌داند که امری دیگر هم می‌باشد. روزی شیخ فیضی گفت که در هندوستان حالا معمّا متروک شده و عیب می‌دانند. گفت به تقریب معمّا سالها در ولایت تعب کشیدم؛ اکنون که در این وادی پیر شده باشم خود را چگونه از آن می‌توانم گذرانید. همراه خواجه حبیب‌الله از گجرات به لاهور آمد و روزی معتلابه از سرکار پادشاهی و دیگران اهل دخل گرفت و بر کشتی نشسته متوجه وطن گردید. چون از هرمز گذشت. نزدیک به گیج و عکران رسید کشتی او آدچار] تباهی شد و هرچه داشت به تاراج رفت. از آن جمله چند جزو از تفسیر بی‌نقط شیخ فیضی به توقیعات افاضل و دیوان او بود که به ولایت برای شهرت فرستاده بود. اين اشعار از اوست:
شاعران
نازک دلم ای شوخ علاجعم چه توان کرد سن به تابوت رقیعی رشکها بردم که لو
زاهد نکند گنه که قتهاری نو ار سارت خوانل و ما غقارت
ریاعی
۱۶۱
من عاشق معشوق مزاجم چه توان کرد همرهش گریان‌تر از اهل عزا می‌آمدی
مساغرق گناهیم که شفاری تلو
پارب به کدام نام ضوش داری تو
رباعی که از آن بیست وشش تاریخ برمی آید.
رهاپی
کردی امید وارم از لطف خویش پارا
سفرکردهکه شاید خاطرم از غم بیاساید
رازهازا نگل مراچون غنچها زخون‌دل است
زچشم من چراشک ای نا زنین من ر وان مگذر زتاب قهر نشانی سرا میانه آتش به شکر آن دهن تنگ و ابروی چو هلال
تو ای رفیق زدرد دلم نه‌ای آگاه
و
“»
از سل شیخ زین‌الدین خوافی اسست. دیوانی مشهور دارد. از اوست:
بر تافتی زهر سو روی امید مارا چهدانست که صدکوه‌غمم درر اهییش آید رازدل گفتن به‌هرکس بی نهایت مشکلست زمانی‌مردمی‌کن این چنین از مردمان مگذر به ناز گرم کنی ات از کرانه. آنش چنان شدم که نیارد مرا کسی به خیال
زر که چشم وا داشتم جئا دیدم که من از آن مه نامهربان چه‌ها دیدم
۱ منتخب التواریخ
روغنی مسخره پیشه بی‌حیایی بود که هزل او بیشتر از جد اوست و سالها در سلک ملازمان پادشاهی برد. دیوانی دارد قریب به سه هزار بیت. او راست: حیات جاودان دارد شهید تیغ بیدادش مگردر آبگیر ی آب‌سیوان‌داده استادش این بیت نزدیک به همان مضمون است که از میر اشکی گذشت و آن این است: مستائه کشتگان تو هر سو فتاده‌اند تیغ ترا مگر که به می آب داده‌اتد وله از جفای او نمی‌نالم که می‌ترسم رقیب . یابد از تأثیر فریادم که از بیداد کیست
بود چرن اخگری دردست وپای‌اودل‌گرمم کهبر دار دبه‌بازی طفل واز دست‌انکند‌زودش چنات وفار تلو بررکوه‌بای حلم فشرد که شد زشررگ او جشبه‌های آب روان زبانی‌گوی قاصدشرح‌حالم را که در نامه زدست بیخودی صر ف ازقلم‌بسیار افتاده قاصد از آمدنش می‌کند آگاه مرا تا کشد جذبه شوقش به سر راه مرا او در سته ثمانین و نسعماية )٩۸۰( وقت توجّه اردوی پادشاهی به جاتب گجرات در پای قلة آبوگرهه سفر آخرت گزید و همانجا مدفون شد و قاسم ارسلان تاریخ او گفته
که غ: داده چو سگی به کافرستان جان
در وادی نواختن سازهای هندی و دف و سایر اقسام بی‌نظیر زمانه استا اگرچه حیبیّات دیگر غیر از خط و سواد فی‌الجمله تدارد اما گاه گاهی بیتی از او سر می‌زند:
1 در و دسحده. شووقم.
شاعران ۱۶۳
از آن جمله این است که:
آرام سین نمی د هد ین چرخ کج خرام ۳ رشته مراد ره سوزته درآورم
سلطان سپلکی
سپلک موضعی است از قندهار و عوام هندوستان او را سپلکی می‌خواندند به کسربا که کیلاس باشد و از این معنی بسیار تر بود و می‌گفت چه کنم که مرا به نام آن طور جاتوری کثیف مردار می خوانند. قلتدری میان بربسته آزاد وشی بود. روزی که ملا فاسم کاهی را دیده پرسیده که سس شریف چند باشد؟ قاسم گفته که از خدا دو سال خردم. سلطانٌ گفته که مخدوم ما شما را دوسال زیاده می‌دانستیم» طولیت عمر خود را کم می‌فرمایید. ملاقاسم خنده زده و گفته تو قابل صحبت مایی. مخفی نماند که چون روش ملا قاسم کاهی همه جا اخذ وجرّ بود؛ اين سخن را از شیخ بایزید بسطامی -قدس‌سرّه -گرفته که نا ال من ربی بستتین و اين از جمله حالف صوّفی است و بعضی عرفا چنین تأویل آن نموده‌اند که من از خدای عزوجل به‌دو سالْ؛ یعنی به در صفت خردم که وجوب و قدرت باشد» چه بنده مظهر همه صفات ربانی و احلای خدایی می‌تواند بود؛ غیر این دو صفت از آنکه داغ حدوث و عجز هرگز از پیشانی خلقت او زایل نمی‌تواند شد - استغفرالله من‌الحشویات و الشطحیات. سلطان طبعی به شعر به غایت مناسب داشت چون خان زمان راکه نیز سلطان تحص داشت دید و قصیده‌ای در مدح او گذرانید» خان زمان هزار روپیه و خلمت در وجه صله بدو فرستاد و التماس نمود که این تخلص را برای خاطر من بگذار. او جایزه را رد کرده گفت سلطان محمّد نام من است که پدر نهاده از او چون توان گذشت و نیز من پیشتر از شما به چندین سال به این تخلص شعر می‌گفتم و شهرت تمام به آن یافته‌ام. خان زمان گفت اگر نمی‌گذری تو را زیر پای فیل می‌اندازم و در فضب شده فیل را در آن معرکه حاضر ساخت. او گفت که زهی سعادت من که شهادت یابم. چون وعید و تهدید بسیار نمود» مولانا علاء‌الدین لاری آخوند خان زمان گفت که غزلی از دیوان مخدومی مولوی جامی -قَدّس‌الّه سرّه -که در مجلس بود در میان باید
( ظر سه تسخحه: سپکلی.
۱۶۴ منتخب التواریخ
آورد؛ اگر او در بدیهه جواب گوید باید از سر او گذشت وگرنه هرچه اراده است می‌توان به ظهرر آورد. از دیوان مخدومی -قذس‌سره -اين غزل برآمد:
دل خطت را رقم صنع الهی داتست برسرسا:د»رخان حجت‌شاهی دانست
سلطان محمّد در بدبهه قزلی گفت که مطلعش این است:
هر که دل را صدف سر الهی دانست قیمت گوهر خود رابه کماهی دائست
با آنکه چیزی نیست خان زمان بسیار بسیار خوشحال گشت و تحسین نمود و صله اضعاف مضاعف داده به اعزاز بازگردانید. او دیگر در آنجا نترانست بود و بی‌رخصت خان زمان از آنجا به بداژن رسید و بعد از آن سیرکنان در اطراف می‌گشت و به دکن رفت و در سالی که چهار پادشاه دکن به اتفاق جمعیت تموده ولایت بیجانگر را بعد از جنگ عظیم در کارزار صعب قتح نموده آن بتخانهُ مشهور را که کان کفر بود شکستند سلطان محمّد در آن لشکر بود و غنیمت بسیار گرفتة بازگشت و دیگر خبر او منقطع گردید و الحق از نهایت بی‌مروّتی او برد که همجو خان وّماتی التماس تخلص او به آدمیگری نماید و او در این باب با بزرگان مداقشه بکند. او زاتبت ذر جواب این مطلع غزالی که:
زاهداعر فان به دلق وسحه و مسواک نیشب عشق‌ییدا کزن که‌ا ینها داغل ادرا ک نیست
وله گر به‌دل‌داردر قیب ازماغباری‌باک نیست روشن است‌این پیش‌ها کاییئه اوپاک‌نیست
اه در چشمم نشنید گاه در دل آن بری هیچ جا تسکین نداردزانکه حادودیده‌است چون کنم تشبیه ابرویت به ماه نوکه من . هر سر مویی ز ابرویت هلالی دیده‌ام
سلعلان
تخلص خان مان است. چون احوال او نه‌تنها در این منتخب بلکه در همه تواریخ هن وستان مشهور است تعریف او تحصیل حاصل است. اوراست: باریک چو موییست میائی که تو داری گویا سر آن موست دهانی که تو داری چون این غزل در میان انداخت خیلی از شمرای آن صوبه جراب گفتند از آن جمله
این ات
شاعران ۱۶۵
گفتم که گمانیست دهانی که تو داری گفتا که پقین است گمانی که تو داری و فقیر این چنین گفته بودم: مقتتیات ! می‌نماید توبهٌ نصوح بهتر. از اوست:
3
صبابه حضرت جانان به آن زبان‌که تودانی تیاز مندی سن عرض ده چنانکه تو دانی 3 3
جانا نبود مثل و جانانه دیگسر مانته من دلشده دیوانه دیگر ای عغبچه از دست تو پیمانه ننوشیم متا.مست الستیم زپیمانه دیگر بهادر خان برادرش نیز طبع نظم داشبت این مطلع از لیات اوست در آن زمین ملا آصفی که:
بر ما شب غم کار بسی تنگ گرفته کر صبح که آبینه ما زنگ گرفته تفت “ی به من خسته ره جنگ گرفته بنشسته مه من به سر مسند خوبی . شاهی است که جا بر سر اورنگ گرفته
از ناله و می بس نکنند بی‌تو پهادر . زینسان که نی غم زتو در چنگ گرفته بنا بر قضیّهُ کلام‌الملوک ملوک‌الکلام این قدر از ايشان بسیار تمود.
سیر ی
قاضی فقیهی خوش‌طبعی بود به هند آمده و گذشته به شرف زیارت حج اسلام مشرّف
۱ در فقو نسحاد: مقتیسات.
۱۶۶ منتخب التواریخ
گردیده در علم عروض و قافیه و معما پی‌نظیر بود. این رباعی از اوست که: سیری به حریم جان و دل متزل کن. قطع نظر از صورت آب وگل کن جز معرفت خدای هیچ است همه بگذر ز همه معرفتی حساصل کن وله
نه‌بهرچشم درد آن نرگس بیمار می‌بندد در رحمت به روی عاشقان زار می‌بندد ناصح مگو برای بعی نناسزا مرا دیگر مکن عذاب برای خدا مرا
سپهری میرزا بیگ برادرزاده خواجه میناست که مشهور به خواجه جهان بود, صاحب دبوان از تیم دفع زهر چشم خشم آلود کن کزنمک سازندشیرین چون‌بودبادام تلخ
دل غریب به کوی بلا گذاری کرد غریب کوی تو شد دل غریب کاری کرد
چون لاله جام گیر سپهری به دور شاه . اکنونکه گل شکفت وگلستانمعطر است شاه پلند قدر همایون که از شرف خاک درش به مرتبه ژافلاک برتر است
سیّافی ملازم تیر مخان بود و خان مبلغ هفت هار روییه به دست او نذر آستانة خیرات امام‌رضا علیه‌التَحيِّة والثنا -فرستاد و همه را به مصرف رسانیده در آنجا به پای حساب شاه طهماسب درآمد. در سنه .۸٩۷۴ از آن شکنجه خلاص یافت. این ابیات از اوست که رخساره زردم جو در آیینه عیان شد آبینه زعکس رخ من برگ خزان شد 3
شاعران ۱۶۷
سینة تنگم که جا دارد غم جانان درو جای آن‌داردکه‌ازشادی‌نگنجدجان درو
سهمی
به تقریب کسب پدر خود که تبرگری بود این تخلص اختبار کرد. نشو ونما در خدمت میرزا عزیز کوکه یافته و چون از سیٌ ده سالگی در وادی شعر قدم نهاده مشق او خوب رسیده مشهور جهانیان گشته در جواب آن قصید؛ امیدی رازی گفته که مطلع امیدی:
اي توساطان ملک زیبایی ماگسسدابسیشگان تسماشایی
قصیده خود را روزی بر سر دیوان می‌گذرانید چون به اینجا رسید که؛ ع:
سنی پاکم و بخارایی
لشگرخان میربخشی که خراساني مهم به رفضی بود و آشکارانمی‌ساخت پرسید که ملا سنی تاپاک هم می‌باشد؟ میرزا عزیزکوکة درایدبهه گفت چنانچه شما و قاسم‌ارسلان در حق او می‌گوبد: رباعی:
سهمی و ظریفی و فریدون, دزدند زتهار بر اپشان سخن خویش مخوان در جواب تصیده امیدی گفته که:
دردل خیال خالت بیوسته داشت منزل
در مزرع محبّت تخم امید کشتم در آینه چو دیدی رخسار خون‌فشان را
هلال یست که بر اوج چرخ چا کرده
هلال عید نسبت داشتی باطاق ابرویش دفات او سبر و یی بوذ از ناز کی نگ
پیش من از بهر آزار دل ریش آمدی
چون گربه و چون شغال و میمون دزدند
کاتها دو نله تا ثاعر مشبون در دنك پیشت نکردم اظهار این داغ ماد بر دل جز کشت اامیدی چیزی نگشت‌حاصل
آیینه آب گردید از شرم در مقابل
زبهر کشتن من تیغ در هوا کرده اگر بودی هلالی دیگری پیوسته پهلویش
که چون تیغ زبانش‌می‌شکانددر سخن مو را
من چه‌بدکر دم که بامن‌این چنین پی شآمدی
ِِ ند متخب التواریخ
3 تام” درویشی فانی مشرب است. از مریدان سلسلهُ شیخ جامی سحمّد خبوشانی - قذس‌سرّه .است خالی از جذبه‌ای نبود پیوسته در کوچه‌های آگره با شاگردی چند آب به خلق خدا رسانیدی و در آن حالت زبان او از اشعار آبدار تر بودی. یکی از پیرزاده‌های او به هند آمد هرچه داشت و نداشت به پیرزاده داده به قدم تجرید راه سراندیب پیش گرفت و در میان راه سیلان سیل فنا رخت هستی او را درربود و در آن کفرستان شخصی به موجب اشارت حضرت تبوت -صلی‌الله علیه وسلم که در خواب به او تموده بودند از غیب بیدا شده به تجهیز و تکفین سقّا پرداخته سقی‌الله ثراه. او چند دیوان جمع کرده بوده هرمرتبه که جذبه بر او غلبه می‌آورد یکان‌یکان را می‌شست و آنچه باقی مانده هم
دیوانی بزرگ است. این اشعار از نتایج فکر صافی آبدار اوست:
به خال‌عارضش درهرنظر حیرانیی دارم من دیوائه از خوبان از آن قطع‌نظر کردم
از گریه شدم غرق به خون جگر امروز
عشق آن گل پیرهن بازم گریبان می‌کشد
سیا
افسوس که وقت گل به زودی بگذشت
نی
به‌ذور نقطه چون پرکارسرگردالیی دارم که در کاسانه دل‌چون تو یار جاتبی دارم
سر بازار ژننوایی نشستم تاچه پیش آید به هر سو بستة زنجیر گیسوی تو می‌بینم ای دل سده از ناله مرا درد سر امروژ
وه که جاک جییم خر تابه‌دامان می‌کشد
هي
ثبیر 5 خواچه کلان بیگ مهار آمیت. این ربأعی از اوست؛
فریاد که تا چشم گشودی بگذشت
چنین است در هر سه نسخه و در ايين اکبری و غیره. سقاء پهرام نام.
شاعران ۱۶۹
بی‌چشم و خطت بنفشه و نرگس را …“ایام به کوری و کبودی بگنذشت وفاتش در شهر آگره در سته ۷ ند واهع ۷
سرمدی اصفهانی
شریف است چندگاه چوکی‌نوپس بود حالا به همراه شریف آملی در بنگاله به خدمتی متعیّن است. اول فیضی تخلص می‌کرد چون به حضور پادشاهی شیخ فیضی را به او معارضه افتاد او خود را از آن: وادی گذرانیده سرمدی تخلص اختیار نمود. طبع شعر دارد. این اشمار از ادست:
تا تیغ ناز آن بت مسغرور شد بلند صد گردن نظارگی از دور شد بلند
#۷ مي درسروگل دریغلآیی چر در کاشانه‌ام بهر تماشابشکند خاشاکمحنت خائه‌ام
تابر سر کونین نهاديم قدم را دنتتی نبود بر دل ما شادی و غم را
ساقی جزایری از عرب است و پدرش شیخ ابراهیم فقیهی فاضلی بود. شیعه به طربق خود او را مجتهد می‌دانستند و توطن در مشهد داشت و تولد ساقی در آنجا بود. به قدری تحصیل صلم گر ده» خوش‌طبع شیرین کلام است از دکن به هند آمده و حالا در بتگاله است. او راست: زجانم گاه گربه آه دردآلود مپی خیزد بلی چون آب بر آتش فشانی‌دود هی یز ۵
ن
آزرده دلم از سستم بار نگردد تا باعث خوش حالی, اغیار نگردد ۷
چو تیز بگذرد از من زدیده آب پرآید زدیده آب زتیزیق آفتاب برآید
تبد دلم که مبادا به خوابش آمده باشی به‌پیش‌منچوکسی‌مضطرب زخواپدرآید
۱۷۰ منتخب التواریخ
3 و تیر هدف خورده خبر دار کند ساقی این درد بگو بیش که اظهار کند
هر نفس دل زهوای مژه خونبار کند دل همان گرم محبت تو همان مستغنی
سید ی
نامش سید شاهی است که ذکرش گذشت. از سادات گرمسیر است که در کالپی توطن گرفته بودند. خوش‌طبم خوشگوی است و از تصوّف بهره‌ای دارد. مرید شیخ اسلام چشتی است. چندگاه در خدمت پادشاهی بود و بر سحسب تقدیر چدا شده با امرا به سر هی بر ده اکتون در کابل با قلیچ محمدخان می‌باشد. این چند بیت از او ایراد افتاد:
اول‌سرگرمی‌عشتست, دل در اضطراب گل حمایل کرد تا سرو سهی بالای‌من نیافت از دل گم گشته‌ام نشان که چه شّد در خانه از ادپ نتوانم ندم نهاد از لطف و عتاب تو زما راز نخیزه
گرچه کس را به عهد شاه جهان
تصیده‌ای به تو ای صاحب عطا گفتم
به این عطا که نمودی تو در برایر آن
نه در برایر شعر می این عطای تو بود
همچوطفلیکو تپدهنگام بیداری زخواب من ژگل دررشک وگل در غیرت از پیراهنش تسییم اگرچهدو ژلف تو تارثار گشاد کز پرتو رخ تو همه خائه پر شدست از کشسته تسلیم تو آواز نخیزد
جسز دم آب و کهنه دلق نماند
که هست سخة فضل وکمال را فهرست ز دولت تو مرا رشتة ابید کسست
عطای خویش نگهداروشعرمن بفرست
شاعران
استنفرالله از دل بی‌جاشنی درد
۱۷
پیکان به سینه بذ نه دل مرده در بغل
شاه ابوالمعالی
ذکرش در ضمن سنوات گذشت. خوش‌طبع بود و سلیقه شعر داشت. اين چند بیت از او
شت افتاد:
جان‌من همصحبتاغیا ر بودن نیک‌نیست خوش بود آزردن عاشق‌گهی‌گه‌لطف نیز برامیدوصل خوش‌می‌باش در کنج فراق
جدا زوصل تو ای دلبر یگانه شدم ژبس فسائه عشق ثو خوانده‌ام هرجا
هزار گونه غمم حاصل است در دل ازو
جز هن بی‌کس به هر یک یار بودن نیک‌نیست دایم بر مسند آزار بودن نیک تیست
ناامید از دولت بیدار بودن نیک فیست
اسیر بند فراقت به هر بهانه شدم میا مردم عالم بدین فسانه شدم
اگر مرا نکشد غم دگر چه حاصل ازو
شیر ی از دیهی است کوکووال نام از پسجاب. پدرش از جماعه ماجیان است که قبیله‌ای بزرگ است مشهور و مادرش را می‌گقت که سیدزاده است. اگرچه عامی است. اما فنطرتی بس عالی و وضعی هموار داشت. کسب حیثیت در خدمت پدر خود مولانا یحیی کرده و این
مطلم از پدر اوست: هست از بارات لطشت ای کریم کارساز در دل دانا به‌هر یک قطر هصددریای راز او قدرت تمام بر گفتن اشعار داشت؛ چنانچه دعوی می‌کرد که شبی سی غزل گفته‌ام والله اعلم. روزی در مجلسی قطعه‌ای از دیوانی می‌خواند که مشتمل بر این مصراع بود؛ سحار دفتر شمر در اب چناپ اند اختم مولانا الهداد امروهه مرحوم در بدیهه گفت: چه می‌شد اگر این پتیل را هم می‌انداختی ؟
۱۷۲ متتخب التواریخ
خالی از استغنایی و دردمندی و فقری نبود, چنانچه خود اشمار به این معنی می‌کند و می‌گوید که قعلعه:
صاحب خوان نسقرم و هرگز همت من نخواهد از جانان به که انعام این مسممانان و شکویات را هیچ شاعری از معاصران بهتر از او نگفته؛ از آن جمله اینکه: گذشتگان همه عشرت کنید کآسودید
فرض هندو به شرط ده پسجاه
از آنکه عیش برافتاد از میان؛ ما
به شکر آنکه نبودید در زمائة ما الحق که در وادی فصیده و قطعه گوبی سبقت از اقران ربوده و دست فصاحت دیگران
را بسته مهر سکوت بر دهان ناطقه ایشان نهاده و استکشاف حال او از این قطعه می‌توان
آیا کسان که پس از ما رسید فاتحه‌ای
تمو د.
اگسر از شسعر شسیريم پسرسی شری ارذال را بسن مدحی
گویم ار در مسیانه انصاف است نه همه پاده کسان صاف است که اسب به حال اشراف است وین سخنْ نی ستیزه نی لاف است
در آن دلی که تویی یاد دپگری کردن هجوم ناز چنان گرد و پیش یار گرفت کاروان گو تیزتر می ران که از درد فراق
بیرخت دریای درد و غم وجود ما بود
به کف تیغ ستم از بهر قتلم تیز میآید
که با دلست بدر گشتگی تسلی را درون کعبه پرستیدنست عزی را مصر فریاد زلیخا برنتابد پیش اژین کز دوری تو در رگ سان خون‌نماندهاست
استخوان پهلوی ما موج آن دریا بو
زبیدادآنچه‌می‌گوینداز آن خونریز میآید
شاعران
۱۷۳
سوی فرهادمسکین‌گرهمه پرویژ میآید
زیس امیدواری‌قاصدی پندارداز شیرین
چراایاشک درچشم ازوداع یار می‌گردی
سراپا جانی ای باد صبا در قالب شوتم
کجابودی که| کنون مان دیدارمی‌گردی سرت‌گردم‌مگردرکویاوبسیارمی‌گردی
گفتم ای‌دل زچه‌اوضاع‌جهان گشت پدل گفتم از چاه ابید آب تبنا نرسد گفتم آسایشی ار هست بگویید کجاست گفتم آیا نفسی شاد توان برد به سر کم آن یار چرا ابرري پرچین دارد گفتم آيینة دانش همه جا زنگ گرفت گفتم اهل سخن آرایش مجلس باشند گفتم انسوس ازین مردم دور از معنی گفتم از بخت به تا تفصیل شکایت دارم گفتمش اکبر جم قدر سلیمان دانش گفتم آن ذات نبی را به تعفظّم ثانی
گفتماصل ونسبش لازم تاج است وسریر
گفت خاموش که در مغز فلک‌رفته خلل گفت کوته بود از وي رسن طول امل گفت درخواب نمایند پس‌ازخواب اجل گفت تولیست‌که هرگز نه درآید به عمل گفت با صاححب بدشخو نتوان کرد جدل گفت کرو مصقلا جود که گیرد صیقل گفتاینها نتوان گفت به ارباب دول گفت فریاد ازین قوم جفاجوی دغل گفت باید به شهنشاه بگویی مجمل گنت خاقآن بلند اختر خورشید محل گفت آن خلق خدا را به تفضل اول گفت لطف وکر مش حامی ملک است وملل
و اين دو بیت از آن قصیده است به التزام فیل که:.
ای خحو شآن‌شبها که‌هر دم دردعای فیل‌او فیل رفتاران آهو چشم کوکووال را
سور؛ واللیل خوانم بر لب آب پیاه می‌کنم هرلحظه یاد و می‌کشمازسینه آه
و این مطلع قصید؛ اوست که شش چیز لازم گرفته:
ای جهان در تبضة حکمت به ضرب جغ ویر
تاج و تخت و تیغ و تیرت مه رومه برق وشهاب
درشمار فیل و اسبت گشته عاسحز صدد بیر
چون شهرت دیران او در نهایت کمال است ایتجا به همین قدر اکتا نمود. زمانی که به ترجم؛ مهابهارت مأمور شد. می‌گفت که این افسانه‌های دور ودراز به خوابهایی ماند که کسی در تب بیند. وفات ملاشیری در کوهستان یوسفس زئی در سنه ۹۹۴ه. واقع شد چنانچه ذ کر یافت.
۱۷۴ متتخب التواریخ
شکیبی اصفهانی در این تزدیکی به هند آمده با خان خانان ولد بیرمخان می‌باشد و سلیقه خوش دارد. از او سیت: همنوز نالا شبهای من اثر دارد کبان شکسته سن تیر کارگر دارد دلم به‌هجردرآویخت رحمتی ای بخت که دست عربده با گوه در کمر دارد تو گل‌به‌دامن یاران فشان که خست؛ هجر به نوک هرمژه صد پارا جگر دارد
اي خدا جنس مرا از غیب بازاری بده می فروشم دل به دیداری‌خریداری بده در دست متاعم نه طرب نرخ چه پرسی دانم که تو نستأنی و من هم نفروشم لذات درد فصیت کی فراموشم شود آن, نمک رامن به مغزاسشخوان افشانده‌ام
شجاعی
همان سیف‌الملوک حکیم است. وقتی که به معالجه ميرسیّد محمّد جامه‌باف فکری تخلص که [به ] میر رباهی مشهور است -مشغول بوده میر در حث او گفته که: سیف قاطع پندگان مولوی سیف‌الملوک آنکه طرح‌نوبه حکمت درعمل‌آورده بود دی‌اجل می‌گفت بهر بردن جان مریضص . هرکجارفتيم پیش ازما علاجی کرده بود مولانا درباب بدنفسی و بی‌پرهیزی میر گفته: رباعی مستزاد: ای میردومن عصیده چون می‌گنجد. در معده سست ور می‌گنجد نریده جون می‌گنجد زاد خال تخست لوحی که درو رباعیی جا نکند باخط غبار خود گو که‌درو قصیدهجون می‌گنجد با ثلث درست این اشعار زادهٌ طبع سحر آثار مولاناست که: زسودای‌بتان داری سری با موی ژولیده سرت‌گردم که‌باعاشق‌سری‌داری‌وسودایی
شاعران
جاي ما زیرزمین به کز برای نفس شوم
۱۷۵
پا مگر برروی آتش رشتة جان‌من است
منت روی زمین از اهل عالم می‌کشم
شعوری تربتی
طالب علمی است سیاق ورزیده. از اوست که: ای که زبیم هجر او در سکرات مردنی
مرا زخانه برون هردم آرزوي تو آرد هزار گونه جفا می‌کند رقیپ معظّم
عشسی درامد رگ جانش گرفت زاف کسجش بر رخ مهوش فتاد
قسبفب آن دلیر ابرو هلال نی که چو خورشید گرفت ارتفاع
مژده که آن مسیح دم می ر سا و رسیلدهاسث
گرفته شوق گریبان من به سوی تو آرد ولي شعوری‌مسکین چه‌سان‌بروی لو آرد
یرت دسدار زسانش شرفت تعل برای تسو در آتش ۳ یسب وقسا تسد نگهداششن
عکس ملالی است در آپ ژ لا اه عیان گشت ز تحت‌الشعاغ
ملا صادق حلوایی سمرقندی
رتبهٌ او از این عالی‌تر است که در شمار شعرا با شاعران عصر درآورده شود که حیف بر
او هم و بر خود هم است. ملایی خوش فهم خوش تقریر پر ماده. شنیده می‌شود بعد از تردّد بسیار در هندوستان و اشتقال به سلسله سلسله اکثر آنها برهم زده توفیق رفیق شده
کشان‌کشان به زیارت بیت‌الله‌الحرام و آن اماکن شریفه برد و در سنه ۸۹۷۸. مراجعت
۱۷۶ ۱ منتخب التواریخ
نموده فصد وطن مالوف کرد و میرزا محمد حکیم ار را در کابل تکلیف ترقف فر مو ده سبق شروع کرد و در اين ایام در ماوراءالتهر معرّز و محترم بوده افاده و افاضه می‌فرماید.
3
جز درت جایی دل آواره را متزل تشد از درت گفتم شوم آراره اما دل نشد
همچوخورشیدا زسفر ای‌ماه‌سیماآمدی خوب رفتی جان من بسیار ژیبا آمدی
چهره گلگل شمع هر محفل نمی خواهم ترا هرطرف چون شا خ‌گل ما یل نمی خواهم ترا "
ضمیردوست چو آیپنه در مقابل ماست درو معایته پیداست آنچه در دل ماست ۶
دردعشقی کز تو بنهان در دل‌وحان داشتم یاس عیات از چهره‌ام‌ه رچند پنهان‌داشتم ۷
سهی سرویکه پروردم درون چشم خونبارش به چشم خو یش می بینم کنون باه ررخس وخارش ۷
بیاای اشک ا زین رفتن زچشم ترچه‌می خواهی مرارسوای عالم‌ساختی دیگرچه‌می خراهی
ی هی
از طایقه جفشیه استه. بسیار بی قید ولابالی بود) در شعر مهارت تمام ذاشت, از اوست؛
دلم که مهر ثو دارد همین تو می‌داني نگفته‌ام به کس این راز را خدا داناست ب
بی‌حجابانه درا از در کاشان؛ با که کسی ثیست بجز درد تو در خانة ما
شاعران
۱۷۷
عاشق تشدی محنت هجراد : نکشیدی
هیچ جایی تنشستی که رقیبت ننشست
من امشب پا خیالتازجفای هجرجان‌بردم
فان کز چشم آن نامهربان زآن گوته افتادم
خیالت درنظرآووده‌می‌گویم و صال است‌این
ضعف غالب شد و از ناله فروماند دلم
حالت خویش چه‌حاجت‌که بروشرح دهم
دراز افتادن مهگان بلاانگیز می‌باشد
کس پیش تو غمنامة هجران چه گشاید جز دل من که توجا کردیو اویبرون ماند خیالت درمیان جان درآمد ورنه‌مي‌مردم که‌هرگز چشم اوبرمن‌نیفتادهاست پنداری وصالت را تمنامی‌کنم لیکن خیال‌استاپن
دگر از حال من او را که خبر خواهد کرد گربرا سوز دلی هست اثر خواهد کرد
بباضی دید« چون‌گلگون شود خوریزمی‌باشد
وفاتش در سنه ثلاث یا اثنی و سبعین و تسعماية )٩۷۳( در آگره بود و «صبوحی
صالحی
هروی است و سلیقه تمام در شمر و انشا دارد و طالب علمی به قدر و خطی درست؛ مدتی در سلک منشیان بود و به وطن مالوف رفت. از اوست:
شب فراق تو در خاته‌های دیده مرا در تتبّم این شعر میرخسرو که:
به گرد دیده خود خمار بستی از مژه کردم
به دوچشم خونفشانم زغمت شب جدایی سروبرگ گل ندارم چه‌رومبه گشت گلشن
نبسته خون جگرآن‌چنانکه خواب درآید که تی خیال توبیر ون‌رودنه خواب درآید
چه کنم که هست اینها گل روز آشنایی
1 شنیدهام زگلها شمه وی آشنایی
۱۷۸
چو سگان برآستان تو از آن گرفته‌ام جا
متتخب التواریخ
که رقیب درنياید به بهانهٌ گدایی
3 تا سرم گشت از آن ختجر پپداد جدا سر جدا غرقه به خون شد دل‌ناشاد جدا عاشقی مایهٌدر دست چه‌هجران چه و صال خسرو از عشق حدا نالد و فرهاد حدا صادقی قندهاری مرلد و هروی اصل است. چندگاه در هندوستان بود و درگذشت. او راست: مراازس که‌از تیغخ تو در تن چاک می‌افتد به‌هر پهلوکه می‌افتم دلم‌برخاک می‌افتد
دل سجروح را پروای تن نیست شهید عشق محتاج کفن نیست مرا جون تنگ روزی آفربدند چرا هیچم نصیبی زان دهن نیست خیالی از تنم باقی است و آذ هم چو نیکو بنگری جز پیرهن نیست 1 روزی که قسمت هبه کس از قضارسید شادی نصیب غبر شد و غم به ما رسید ای دل مگو که می‌رسد آن مه به‌ناله‌ام چندین هزار ناله که کردم کجا رسید رباعی ای فصر جفایافته بنیاد از تو وی رفته بنای عمر بر باد از تو تسو گنج ملاحتی ولیکن هسرگز ویرانه ما نگشت آباد از تو صرفی
همان شیخ یعقوب کشمیری است که شمّه‌ای از اوصاف کمالش مقرّم خامة شکسته گردید. چون جامم جمیم مراتب حیلیات است اگر تعریف او که تکرار ملیح است» مکّر مذکور شرد چه قصور دارد؟ با وجود تصانیف معتبر در تصوّف و سایر علوم و فنون طبعش به نظم اشعار بلاغت آثار مناسب و ملایم افتاده و نبذی از نتایج افکار سحر آثار او این ابیانت است:
شاعران ۱۷۹
بر رخ فکند چاشتگه آن مه نقاب را پیش از زوال شام رسید آفنتاب را ۷ از توتیا مرس و زان خاک در بیرس خاصیتش زمردم صاحب نظر بپرس
تفسیری در آخر عمر چون تفسی رکبیر مي‌خواست که بنویسد و پاره‌ای مسوّده کرده؛ ناگاه سرنوشت ازل پیش او آمد و امر ناگزیر خلایق او را در وطن مانوس مالوف دریافت چنانجه گذشت و درگذاشت.
صرفی‌ساو جی
چندگاهی در گجرات با خواجه نظامالدین احمد شجراه بوده در لاهور آمده به وضع درویشانه می‌بود و زمانی که شیخ فیضی به دکن نامزد شد همراه رفت و از آنجا سفر آخرت اختیار نم د. صاأحب دیوال است و در قتصیده و غزل صاحت طرز است. از
او سیتا:
#۲ گل‌فروش‌من‌که خواهد گل به بازار آورد بای اول تاب غوغای خریدار آورد گرم خواهی بسوز ی آتش رخسار روشن کن که‌از خاکستر من تا قپامت نور برخیزد
در روز قتل خان زمان اسیر گشت و از قتل خالاص یافت؛ اما از مرگ نهء شعر او در مرتبة
سپردم‌جان من بی‌صی رودل ازدا] مجرانش چه‌دردستای که غیرا زجان سپردن‌نیست درمانش چوسوز آشکارا پیش او ظاهر نمی‌گردد چه‌سانآگاه سازم از جراحتهای پنهانش چودرشبگون لباس آن مه به‌سیرشب برون‌آید فروغ‌صبح ظاهر گردد از چاک گریبانش
1 کاش از ختجر من سینه او چاک شود تا ببیند دل پاکم دل او پاک شود
مسسبانش دل سر دا مسی برد دل مسسردمان از مسیان مسسی برد
صالح دیوانه که خطاب عاقلی از درگاه یافته و سوخته مصوّر مجشم است. چندگاهی التزام داشت که تا پنج شش طبق طعام در درپا پا چشمه یا حوضی به نام خضر -علیه‌السلام -تمی فرستاد خود نمی خورد و چون به قاسم هندی -که شاعر فیلیان پسر است و پاجی طبیعت است - میداد او بیرون می آمد و به قلتدران و پاجیان می‌گفت که بخورید و چون صالح می‌پر سید که هان خواجه را دیدی؟ آن خیره می‌گفت: بلی. حضرت خواجه طعام را به شوق تمام تناول فرموده شما را دعا رسأنیدند و خبرهای دروغ می‌بافت و دبوانه باور می‌داشت. به هر حال طبع نظمی دارد و همان مثل است که: شعر رنگارنگ از طبع کچ حبدرکلج همچنان سر می‌زند کز توده انبارگل وله چوسودای‌سرزلفش به‌پا انکنده زنجیرم درین سودابه غیرازجان سپردن‌نیست تدبیرم چندگاهی از اهل قرب و اختصاص بودو مردود گشتة به کابل رفت باز آمده به تولیت مزار فایض الانوار سلطان‌المشایخ -قلاس الله روحه -منصوب شده و آنجا را تبول نکرده رخصت کاپل طلبید و رفت. طارمی ملاعلی محدّث که برادر ملاصادق مشهور است علم حدیث در عربستان تحصیل کرده بغایت متقی و پرهیزگار پوده به هندوستان دویار رسید و در ستهٌ احدی و ثمانین و تسعمایه (4۸۱) به جوار رحمت ایزدی پیرست و ملاعالم کابلی مشهور این تاریخ یافت که دریسفا که ناگا: ملا علی را ریسود از مسیان دستبرد حوادث پی سال تاریخ او سال دیگر” بگسسو مرده ملاعلین مسحدت بنا بر موافقت سلیقه گاه گاهی طبیعت شوخ را به نظم اشعار کار می‌فرمود:
بت
. در یک نسخه: پی سال او سال تاریخ دیگر و مرده ملاعلی محدث که تاریخ ۹۸۲ را نشان می‌دهد.
شاعران
تن‌خا کی چنان‌افسرده‌شداز داغ هچرانم درون روضة حان قامتت تهال‌س است مردم چشمم از آن جا در میان آپ کرد
در میان مردمان چون نیست مارا اعتبار
تا دل اندر قید زلف مهوشان انداختم
۱۸۱
رودبیر ون چوگر داز جامه گردامن برافشانم نهال قد تو نازکتر از خیال منست تا که نتوانددمی باخودخیال خواب گرد همچواشک خویش می خواهیم از مردم‌کنار
از برای خویشتن دام بلایی ساختم
طر یقی ساوجی
بیر فاسق جنگره و مسخره‌ای بود و به زور بی‌حیایی اکثری از شاعران در » را بیش می‌کشید. آخر به زبارت حج مشرف گردیده همائجا درگذشت. از اوست:
عشقبا زان رابه غیر از سان‌سردن بیشه چیست
کسی راجانزدست محنت هجران‌نمی اند
درین دیار هحون خواره‌ای که‌دل بستم من سگ آنم که پا در دامن همت کشد
دیدیم به رفتن قد آن سرو روان را گفتی که زار می‌کشمت گرد من مگرد
دوعارضت به خیالم چو وقت خواب درا ید
من‌گةاز مر دن‌نیند بشم‌دگرا ند يشه چیست: گراین است هجران‌هیچکس راجان نمی ماند
به دام زلف بری چهره‌ای که افتادم نی به کس منت نهد نی‌ازگکسی‌منت کشد
هرچند ندیده است کسی رفتن جان را گرد تو گردم از سخن خویشتن مگرد
به خواب من شمه شب ماه و آنتاب درآ ید
۱۸
به یادٍ آمدنت با وجود آنکه نیایی
منتخب التواریخ
رحان ثرار رود در دل اضطر اب دراأ یل
۷
درد عشق افزود وهمدردی‌درین‌عالم‌نماند دردمندی بود مجنون در جهان او هم نماند
کردهام از شاهد دنیا به کلی انقطاغ تا نباشد یا کسم از بهر دنیایی نزاع 1
نمی‌توان نفسی بی‌تو در جهان بردن چرا که جانی و پیجان تمی‌توان بودن #۷
کسی نگفت ونپرسید کین چه مرحله بود که خضر آبکش واپسین قافله بود 4
شهر دلم سپاه غمت را مسخر است این داغهای تازه سیاهی لشکر است
طالت اصفهانی
ثریب هشت سال است که در کنسمیر تاکن است. اول به صورت قلندری بود» آخر نوکری اختیار کرد و در ملازمت پادشاه رسید و از کشمیر او را نزد حاکم تبّت خرد که علی رای باشد به ایلچیگری فرستاده بودند باز آمد و رساله‌ای در غرایب و نوادر آن ولایت نوشته به شیخ ابوالفضل گذرانید تا داخل اکبرنامه ساخت. دردمندی خیلی دارد و
سلیقَهُ او در شعر و انشا درست است. از اوست این رباعی که:
زهرم به فراق خود چشانی که چه شد ای غانل از آنکه تیغ هجر تو چه کرد
غمنامه من نخوانی و کهنه شود دیر آمدتت مباد کین زخم فراق
یک روز مسن خسته ره مسئزل دل جان صرف رهی کنم که از بهر نیاز
خون ریزی و آستین فشانی که چه شد خاکم پفشار تا بدانی که جه شد
مهجوری من ندانی و کهنه شود ترسم که تو دپر مانی و کهنه شود
از ابلهٌ پای طسلب ساخته گل
شاعران ۱۸۳ وله به‌عیش‌کوشکه‌این بکرعمر حجله‌نشین چو گل به رفتن از غنچه مادر افکنده ۰ شادم از اهل جهان کز اثر صحبت‌شان به جهاتی ندهم گوشة تنهایی را طالعی یزدی
خوش خط نستعلیق‌نویس است و به قدر طالب علمی داشته و در آگره به صخافی
مشغول بود. از اوست: ساقیان چند توان خورد غم عالم را
هردم‌کندآزاردل کز خویش بیزارش کند به غی رخود تراای نا زنین همدم نمی خواهم گر به‌صد درد دل ازمن سخنی گوش کند شودبیخودا گرگویم زحال خودسخن بااو
ژاشد به صلاح و زهد خود می‌نازد
دارند اسید نظر این هردو ز دوست
پیش آر قناعتی گر از اهل هُشی
باده پیش آر که بیرون کنم از دل غم را دل کی شود بیزار ازوهرچندآزارش کند ترامی خخواهم وغیرتو در عالم نمی خواهم بشنود قول غرض‌گوی و فراموش کند اینکه نتوان گفت حال خویشتن با او
عاشق بر دوست نقد جان می‌بازد تا دوست به سوی که نظر اندازد
باشد که سگ نفس دنی را بکشی کو وا گوید به صد بخاب و ترشی
۱۳۴
منتخب التواریخ
طفلی
پسر ملا درویش فتحپوری است و ملا صالح عموش حالا مدرس متعیّن خانقاه نتحپور است. طقلی در سیزده سالگی شرح شمسیه می‌خواند و طبعی بغایت فیاض دارد و سلیق او به شعر بسی مناسب واقع شده به خدمت شاهزاده بزرگ می‌باشد و اين تخلص از آتجا يافته. این چند بیت از قصیده‌ای است که در مدح شاهزاده بزرگ گفته:
امیدلطف تو هست آن چنانکه عاصی را تویی که مرکب عزم ترا به روز وغا رساند ناب اقبال دوش مرغ شرف
نوشته کاتب قدرت عبارتی کان را
گر حسن صنم جلوه گر صومعه گرد
نقد دو جهان کس نشناسد زخربدار منم که یافته‌ام ذوق نشتر غم را آنچه ما کردیم با اسلام در روز جزا نو ای بزم عش قآتش زن مضراب‌بودامشب یک ای دل خنده را در لب گره زن هراس سرزنشم فیست‌زانکه‌طعن رقیب
به دور معدلتت فتثه باسبان آمد گنا: از آتش دزخ نگاهبان آمد ظفر علم‌کش و اقبال همعنان آمد که صیت شهپرش از اوح لامکان آمد
امید ترجمه وشوق ترجمان آمد
سجاده کشان سیحه به زثار فروشند آنجا که متام دل افگار فروشند
زریش سینه سن خجلت است مرهم را جاي آن داردکه گرد دکفر داهن گیر ما اشارت‌نغمه‌سنجابروبه ریشم تاب‌بودامشب که امشب رونق خوناب عشق است بود به مذهب عشّاق آفرین خوانی
امید وعد؛ تسو سابه پشیمانی
شاعران ۵ (.
کجا زپنبه و مرهم فرو نشیند درد مرا که مرغ دل خسته شمله بار آرد این چند بیت از ترجیع‌بند اوست: ای گسسریه بش‌ارتی که امشب خوناب جگر به دیده زد جوش وی دصسل شناعتی که شوش تساراج تسود کشسور صوش از ذوق سسخن نگ و که مارا نشستر بسه جراحتست هبمدوش این قَسّه به کس نسی‌توان گفت الماس به زخم ریز و مسخروش القصه فارسی فهمیدن و گفتن در این سنْ عجب بود چه جای شعر گفتن. امید که از خیلی پیران روزگار به باد داده گذارند.
ظهوری
در دکن می‌بود» به صفت آزادی و ننگ‌کشی :و آدردمندی و کم‌ترددی به در خانه ملوک متّصف است و اخلاق حمیده او و ملک قمی را که به ملک‌الکلام مشهور است. شیخ فیضی بسیار تعریف می‌کرد و اين هرد و می‌خوانتند که همراه شیخ به پای تخت لاهور بيایند؛ اما برهان‌الملک مانع آمد و دز اين ایام شتیده.می شود که دکنیان بی‌سر بنا بر شیوه نامرضیّهُ قدیم خود که غریبکشی باشد این هردو بیچار؛ مرحوم را نیز هنگام هرج ومرج به قتل رسانیده‌اند - قاتلهم‌الله - مولانا ظهرری صاحب طرز و صاحب دیوان است. این شعر از یادگار اوست:
ظهوری شکوه‌ات از پار بیجاست تور بی‌طالع فتادی جرم او چیست
عالم کابلی
عارف تخلص ملایی شیرین ادای خوش‌طبعی موزون حرکاتی بود. در زمان بحث و فیر آن سخنان می‌گفت که از خنده هلاک بایستی شد. در بیاض خود تقربری در بحث شرح مقاصد نوشته و اشعاری کرده که این عبارت از کتاب قصد است که از جمله مصنفات کاتب است و همچنین تجدید در مقابل شرح تجرید و یک دو حاشیه بر مطول نوشته و گفته که این تقریر نقل از کتاب طُوّل است که در برابر مطوّل و اطول است و تألیفی در شرح احوال مشایخ هند از هر مجاوری گدایی هرچه شنیده نوشته و پاره‌ای به تخمین
مت منتخب التواریخ
اضافه ساخته و نام آن را این چنین نهاده که و فواتح‌الولابه؛ و چون پرسیده‌اند که واو عطف معطوف می‌طلبد و آن خود پیدا نیست: می‌گفت که معطوف در اینجا مقذر است و بدیهی‌الانتقال یعنی فواتع‌الولایه و به فتح واو ولایت, چنانچه اول بینه و به کسر واوست. ملا هميشه از جهت اختراع سجده؛ [بر] بز قاضی خان بدخشی رشک می‌برد. روزی در فتبحپور میرژا نظامالدین احمد مرحوم و فقیر را بامداد پگاه در منزل خود به استدعا برد و معجون اشتهای طعام آورد و کتابهای خویش نمود از صباح تا نیمروز گرستگی کشیده مجال حرف زدن نماند. آخر میرزا بی‌طاقت شده گفت که هیچ خوردنی هست؟ جواب داد که ما خیال کرده بودیم که شما خوردنی خورده آمده باشید. بره‌ای دارم اگر فرمایید حالا بکشم. پرخاسته به خانه آمدیم و از اين قبیل اداهای او را چه توان شمرد. چون دید که شیخ ابوالفضل و قاضی خان و دیگر اقران او از ملاأیی به اقصای امرایی رسیدند او موظف بود به عرض رسانید که من نیز داخل سپاهیان می‌شوم. ملتمس او به درجه قبول افتاد تا روزی وقت تسلیم چوکی به هنگام شام به ریسم سپاهیان شمشیری عاریتی بر میان به هیثتی مضحکانه بسته و در مقابل بندگان پادشاهی از سل برآمده بایستاد و بی‌نیابت کسی خلاف بربست. عرض نمود که ما پهلری کدام منصب‌دار بایستیم و از کجا تسلیم کنیم؟ پادشاه معای او را به فراست دربافته فرمودند شما از همانجا که هستید تسلیم نمایید و چون دید که این سعی هم به جایی نرسید یله گردی می‌کرد. روزی به جهت اظهار اسیاب تجمَل تا داخل سپاهیان سازند نیمروز در هوای گرم جامة سفتول پنبه‌دار چرکین چرب که بخشید؛ٌ یکی یا عاریتی بود پوشیده به دربار آمد و میرزا کوکه به حضور یادشاه به آن تفریب مطایبه‌های ملیح کرده و او جرابهای خورش طبعانه میداد, چون مولدش کلبهار نام دیهی از توابع کابل بوده چندگاه تخلص خود بهاری می‌ساخت باز بر سر قباحت رسیده دانست که یاد از نامهای کنيزکان می‌دهد» تغییر داده ربیعی می‌نوشت وابن سجع مه رخویش یافتکه " «طبع نظمی داشت»» این چندبیت بادگار از اوست:
می پر دچشمیکه ی گشتم از وه رلحظه شاد غالبا کاهی ۲ ذبرارش برو خواهم تهاد ن
. شکست شیشة عشرت به‌هر که بنشستم گسست رشتة صحبت به هر که پیوستم
برای کشتن من تیغ‌کین به کف برخاست به هر که یک نقس از روی مهر بنشستم
۰ب شب ۳/۹[
| در هر سه تساه چچتین است.
شاعران
۳
سسسسر اس سس اه
جئثكل ثیتا ار زمین سلسلةالذ هب گفته و آن کتاب مهمل و صلصلهالجر س تسده ۴ تمداد کتب ذهن خود که شئه‌ای از آن وجود خارجی نیافته در آن نموده و اسامی موهوم
گذاشته جنانجه می‌گوید:
دیسده باشی به نسخة تجدید کاندرو صد مواقف است نهان مستن تسجرید پیش او لنگ است لمسهه اد بسی تکلف و اغراق و آنکه وصفش نه رتبه نقل است و آن دری کان زبحر جود آمد جساعه آن عسوالم الاشنار کاندرو نوع سلم تا فنك #نیست
که سجدد رسید فیض جد ید و از بسیانش سقاصد است عیان گلشن از قحط آپ بیرنگ است حکست ین و حکمت اشرای ام و رسمش دلاله‌المقل است لجت‌الصود فی‌الوجود امد سین تسعاليم عسالم الا خسبار کردهام این صفت بگو در کیست
با وجود این همه یار اهلی فاضلی قابلی"ذردمتدی بی‌تعیّنی مقبولی مطبوعی به هزل مایلی بود. امید که حق سبحانه و تمالی به به فشتل و گرم بخویش بهشت جاودانی نصیب او گرداتیده باشد.
میر عبل‌آلحیع مشهدی
چند گاهی صید ر بادشاه غفران پناء و برادرش میر عبدالله قانونی از جمله ندبمان خاص و اهل اختصاص بود و هردو برادر به تقوا و طهارت و نظامت متصف بودند. ات هید و خط بابری را -که بابرپادشاه اختراع نموده و مصحف به آن نوشته به مک معظمه فرستاده و اثری از آن خط امروز باقی نبست -خوب می‌دانست؛ در تذکرةُ میرعلاء‌الد وله نوشته که میر مذکور اکتساب حیلیات فرموده خط مشکل‌نویس بابری را کسی زودتر و خوب‌تر از او باد نگرفته و میرزا عزیز کوکه در حاشيهُ آن نوشته که از هیچ علمی بهره ندارد هنری که دارد این است که خط بابری را هم خوب تمی‌داند. , عجب ساده‌ای است که حکایات غریب که هیچ طفلی باور نکند در مجالس بی‌تقریب و بی‌فکر بر زبان می‌آرد؛ چون به میرز | پیشتر آشنا بود آنچه نوشته است ظاهرا به تحقیق نزدیک است؛ چه مر عللاءالدوله ش شتر گربه بسیار دارد. به شمر مناسبتی داشت شت و جواب آن رباعی مصنوع که یکی از فضلا به نام محمّد هندال میرزا به طریق مربع نوشته و در غایت شهرت است. حتی طفلان اول چیزی که یاد می‌گیرند همین است. رباعی:
۱۸۸
منتخب التواریخ 1 ۳ تاج رد ذرگاه تو سل زسستم زال 3 1 ت ۱ دی ۱ ۱ ژِ رپس مپو جسممم ی ( میر عبدالحی که او تیز مزاج طفلان داشت گفته: رباهی و ای تاج درت هراز همچون قیصر رأ 0 3 1 مر 2 ۱ ۹ 1 اي 7 3 ن عا ۱ 3 هلر مهد وی :
- الحن اين بازیچ طفلان پیش نیست و بالغ کلامان امثال این را از اقسام مریعات تشمرند و در سجمم الصنایع و هفت قلزم اين چتین مذکور نه چه هر چهار مصراع را بدین شکل می‌توان نوشت و در سخه‌ها دو حرف از سر هریکی از مصراعهای هر دو رباعی مفقود است.
شاعران ۱۸۹ عتابی
سید محمّد نجفی است در دکن اعتبار تمام داشته و هندوستان رسیده در اله آباد بندگان پادشاهی را ملازمت نمود و بسیار نامقیّد ظاهر شد و بی‌باک و ناهموار و اين معنی به عرض رسید که او شاه فتح‌الله را در دکن هجو کرده بود. چون از او پرسیدند انکار آورده و گفته که در آن دیار کی امثال او را در نظر اعتبار می درآوردم؟ اين معنی بیشتر باعث بدگماتی بر او شده در بند کشیدند و در فتحور فرمودند که مسوّدات او را ملاحظه نمابند تا چه کسان را در این مدت هجو کرده باشد. بعضی چیزها بر آمد و ده سال در گوالیار محیوس بود. آخر حال که به وسیلهُ شفاعت شاهزاده بزرگ و دیگر مقرّبان بر جرید؛ او رقم عفر کشیده به لاهور طلبیدند. همان بدخویی که داشت روزی به خانة قاضی حسن قزویتی که خطاب خانی دارد رفت و دربان مانع آمد و دست و گریبان شده خود در مجلسی که مجمم یاران بود و طعام می‌خوردند درآمد و به قاضی حسن می‌گوید که باعث شما بر منع اهل فضل غریب این طعام بود و حق به جانب شماست. هرچند صاحب خانه و حضار عذرخواهی کردند که دریان شما را نشناخت فایده‌ای نداد و تناول از آن طمام نتمود. در شمر عربی و فارشی و خط وانشا صاحب دستگاه است و دیوانی
دارد. از اوست:
در گلخن هوا دل فرزانه سوختیم قندپل کعیه بر در بتخانه سوختیم 3
مارخصت این خون بحل را به تو دادیم گفتیم و نوشتیم و سجل را به تو دادیم ۳
به عرّت تو که ما پلیلان این چمنیم که گل شکفت وندانسته‌ايم باغ کجاست وله
در کشسور تو نام ونا گریه آورد تاصد جدا و نامه جدا گربه آورد #۷
کوس سخا بلند و ره آفتاب نیست این طرز خاص ومجلس عام‌تو می‌کشد 9
از سر کوی تو آلودة بهتان رفتم عصمت آوردم و تردامن عصیان رفتم
۱۹۰ منتخب النواریخ
شب زلف تو زجمعیت دلها خوش کرد که زکویت من آزرده پریشان رفتم
چشمةٌ خضر به خاک قدمم می‌نازد گرچه لب تشنه‌تر از چاه زنخدان رفتم
قند می‌ریخت به هر در که زدم پنداری . . . . که به درویزه سوی آن لب خندان رفتم
در هفتاد و دو ملت زدم و از در یأس تاامید از مدد گبر و مسلمان رفتم
زبی‌تابی‌عتایی دوری او جستم و اکنون چو دردل‌بگذردبی‌اختیارم‌گربه میآید ریاعی
در عشتی رخت علم و خرد باخته‌ام چه علم و خرد که جان خود باخته‌ام
در راه تو هرچه داشتم آخر عمر در باختم و هنوز بد پاخته‌ام وله
عجبی نیست که از آب و هوای رخ تو زآهن دل بدمد مهر گیا آینه را
بمد از تخلیص مقدار هزار روپیه خرج راه داده حواله قلیج خان نمودند تا او را از بندر سورت به سفر حجاز راهی سازد. از فیاهُ راه گريخته ,در دکن رفته به حکام آنجا پیوست و به حالت اصلی همان جا می‌گردد.
عبیدی
چوائی است نورسیده. این بیت از اوست: متام درد که پسرسیدنم نسمی ارزد کرشمه‌ای که بپرسیدنش شمی‌آرزم
چندگاه در لاهور این بیت شور در هر طرف انداخت و به این تقریب حکیم ابوالفتح او را تعریف بسیار کرده به ملازمت پادشاه برد و از او چون شمر طلییدند اين را گذاشته شمری دیگر مشتمل بر شکایت زمانه خواند و روبی نیافت و از آنگاه باز چون اثر شعر خویش پیدا نشد.
عشقی خان
از پیرزاده‌های ترک است. از علم سیاق وقوفی دارد و چندگاه میربخشی سرکار اعلی بود. دیوانی پر از قصاید و غزلیات دارد. روزی در لاهور به عرض رسانید که کلیّاتی به حضرت پیشکش می‌کنم و مقارن آن حال خواست که قصیده‌ای و غزلی جدید بگذراند.
شاعران ۱۹۱
چون شعر مضحک او معلرم بود» فرمودند حالا نگاهدارید زمانی که کلیّات می‌گذرانید این را داخل همان کلیّات سازید تا همه را به یکبار بشنویم. مثنوی طویل‌الذکر چون ملتوی خنجر بیگ دارد که گذشت و این از آنجاست. بیت: خواروبسی اعستبار و زشستم من چه بلا مردک پاشتم من
و رحمان‌قلی سلطان ولدش در تاریخ مهارت داشت و این مصرع را سجع مهر خویش یافته بود. ع:
بنده رحمن قلی سلطان ولد عشقی خان مصرع از آن پر هنر بی‌هنر چون بود
و چون در این متخب‌التزام ایراد اشعار شعرای عصر کیف ماکان؛ بی‌شرط انتخاب نموده و هر رطبی و یابسی که در ماخذ یافت"اکشری آورده ده بنابراین به حسب ضرورت شعر خان مشازالیه ثبت نموده تا ترجیح بلا مرجح لازم نیاید و در حقیقت این عهده بر میر علاءالدوله است نه بر فقیر. از اوسشت:
عکس چشم پرخمارت درشراب‌افتادهاست ه‌جوست ی کزسر مستی درآب افتاده است 2 غنچه‌از شوق لبت در صب‌حدم خلد ان نبود بلکه بهر دیدن روی تو چشم دل گشود + به وقت خط نوشتن می‌کنم ازگریه تر کاغذ زرشک آنکه بئویسد قلم نام تو بر کاغذ به هر حال مرد ملایم به وقاراست و به وی قدم دارد و حالا خود به تمام فانی مشرب و پر فالن کشت
الملقب ره میر مر تضی از سادات دوغلیاه! و از ابر ای معتبر ال ژمان اتف جندگاه بداون در حوزه تصرف او بود. به سمت فضیلت و حیثیات اتصاف داشت و از حد گذار خوش‌طبع بود چون جهجاز خان نام یکی از اعیان اکابر بداون به تخلص زاهد این بیت از
تست سس از سر
1 در دو نسخه: دوعات.
۱۹ منتخب التواریخ
مشنوی خویش که در تعریف حرف پسمله وافع شده خوانده:
کنگره سین ۲ چو خندان شده خبنده او از بسن دندان شده میر گفت که کنگرهُ سین چه باشد بر شمر شما در و دیوار ختدان است. گاه گاهی از
شوخی طبع به شعر می‌پرداخت. از اوست:
ای دل همه شب‌آن‌سگ کوخواب ندارد از نالٌ و فرپاد و نفغان که تو داری
میرعز پزالله
از سادات سیفی قزوینی است. در فنْ سیاق و نویسندگی سر دفتر ارباب حساب و کتات است و از علوم غریبه یز بهره‌ای داشت چندگاه [در] دیران سعادت بود و چون کروریان در ممالک هندوستان تامزد شدند. او به تلاش پنج کرور را از ولایت سنبل گرفته متعهّد نسق و ضبط مال آن صوبه شد. آخر حال چندسال در پای حساب دیوان آمده و عرّت به منت بدل شده و در عقوبت شکنجه (نجه گر دید مرچه داشت و نداشت داخل خزانه عامره گردانید و جان بر سر آن نهاد. دیوان غزل و شهر آشوب وگل و مل و دیگر رسایل منظومه بسیار دارد» اما شمرش همه بر طرز شعرای زمان سلطان حسین میرزا واقع شده اکنری از نامپرده‌ها نیز از این قبیل‌اند که سمت گذارش یافت. از اوست:
سبزه خط رسته از لعلش بسی‌با آب وتاب زانکه‌دایم‌می خور داز چشمه خورشیدآب # چنی نکافتادهدرراهغم و محنت چوخاشا کم نسیملطف واحسانت مگر برداردازخا کم » پارب از جمعیت عصیان پریشانم بسی رحمتی فرما که زیر بار عصیانم بسی غم‌فراوان‌غضّه‌بی حدصب رکم غمخوارنی چوند‌کنم یاران به کارخويش حیرانم‌بسی این را ظاهراً در زمان حبس گفته باشد.
تست سس وج ی
۱ اظهار توب شمه پیچاسته:
شاعران ۱۹۳
میرزا عزیز کو که الملقّب به اعظم خان مشهور به حسن اخلاق و به اتواع فضایل و هنر موصوف است و به فهم عالی و ادراک بلند او کسی دیگر را از امرا نشان نمی‌دهند. چون قبل از اين وقتی از
اوقات به طریق ندرت به شعر طبع آزمایی می‌نمود تا این جریده از ذکر آن خالی نباشد این ابیات از او شت افتاد:
چون‌نشدحاصل مرا امد از ناموس‌وننگ بعداز پن خواهم زدن برشیش‌نا موس سنگ و فزلی را خود نقش بسته که مطلعش این است: ای زلف چلیپای تو زنجیر دل من وی عشق تو آمیخته با آب وگل من نیست کار و بار عالم را مدار دل ز کار و بار او افسرده به
گشت بیمار دل از درد و غم تنهایی ای طبیب دل بیبار چه سمی‌فرعایی ظ جان غم فرسود من شد خاک در راه وفا بیوفا پارا طریق خاکساری را بیین باغی جهان آرا در آگره ساخت و در او منزل نقاشی طرح فرموده جهت کتابهُ آن این رباهی گفته که: یارب به صفای دل ارباب تمیز کان نزد تو هست خوب تر از همه چیز چون گشت به توفیق تو این خانه تمام از راه کرم فرست همان عزیز
کارنامهُ چند از او در عالم مانده: یکی از آن عالی همتانه به حج رفتن بوده اما آمدن نه آن نان و این همه مقتضای زمان است.
عهدی شیرازی
اقسام شعر از قصیده و غزل دارد. مذتی در گجرات با میرزا نظامالدین احمد بود. چون به دهلی آمد بعد از عزل قاضی محمّد که شیعی غالی بدمعاش بود. حکیم عین‌الملک مرسوم در لاهور از صدور التماس نصب ملا عهدی کرد و به طریق تقذّم تفاول قاضی
۱۹۴ منتخب التواریخ
عهدی تاریخ قضای موهوم او یافت اما فایده‌ای نکرد و اين به همان می‌مانست که زید موهوم بر اسب موهوم در میدان موهوم گوی و چوگان موهوم می‌بازد و برخاسته همراه حکیم به دکن رفت و بعد از وفات حکیم احوال او معلوم ثیست که چه روی داد و کجا شد, این ابیات از اوست: از خون لب شکوه‌ام اگر ثر صی‌شد از روژن دید» دود دل سر سی‌شد اشکم همه شعله‌ریز آتش می‌ربخت آهم همه تاپ داده اشگر می‌شد در ایام رحلت حکیم عین‌الملک هم از لاهور و هم از عالم پرشر وشور این رباعی که به حکیم سنایی متسوب است در میان بود:
می‌زن نفسی که هم نفس نزدیکست وین مرغ مراد از قفس نزدیکست
تا کی گویی که دورم از دلبر خویش در خود بنگر که یار پس تزدیکست و محوی چنین گفته که:
محوی که دلش با همه کس نزدیکست با غنچة باغ و خار و خس نزدیکست
زان دور نکردند ز محمل او را کش ناله به نالا جرس نزدیکست حکیم عین‌الملک در جواب هر دو رباع گفته:
چون یار تو با تو هر نفس نزدیکست هشدار که آتشت به خس نزدیکست
ای مائده زهمرهان و گم کرده طریق بشتاب که آواز جرس نزدیکست
ملا عهدی این رباعی گفته و در بیاض من هم آن را به یادگار توشته و آن صحبت صلوات
تفر فه بود:
آزادی این مرغ تفس نزدیکست وین شعله به کار خار و خس نزدیکست
از من به هزار بال و پر بگریزه گر غم داند که يا چه کس نزدیکست
تازم به سنگدلی خویش که در فراق چه کسان سنگ بر سینه زده نشسته‌ايم.
غنایت‌الله کاتب
شیرازی حالا در کتابخانه پادشاهی به خدست کتابداری متصوب است؛ طبعی حوش و چالاک دارد و گاه گاهی به نظم می‌بردازد. از اوست:
انستاد» چو مرغ بینوا در قفسم بی‌ساز صدا چو دل شکسته جرسم
شاعوان ۱۹۵
با آنکه حقیرتر ز مور و مگسم بگرفت زتسنگی دو عالم نفسم
ایضا ما راه علاج خویش آسوخته‌ایم ما خرمن عصیان خود اندوخته‌ايم ما آتش دوزخ از خود افروخته‌ایم خود را به گناه خویشتن سوخته‌ايم ایضا تا کاکل و زلف نیکوان خم به خم است نا شیو؛ و رفتار بتان چم به چم است تا نایک غمزه در کمان ستم است مرگ من و زندگی من دم به دم است ۱ وله در گلشن این جهان گلی نیست کالود» بسه خون بلبلی نیست در تعریف اسب می‌گوید: که پویه اعضاش از بس شتاب به هم در رود همچو اجزای آب عرفی‌خو‌انت
جوانی بود صاحب فطرت عالی و فهم درست و اقسام شنغر نیک ووگفتی اما از بس مجب و نخوت که پیدا کرد از دلها افتاد و به پبری نرسید. اول که از ولایت به فتحپور رسید» پیشتر از همه به شیخ فیضی آشتا شد والحق شیخ هم با او خوب پیش آمد و در این سفر اخیر تا قریب انّک در متزل شیخ می‌بود و مایستاج الیه او از وی به هم میرسید و آخر بنا بر وضم قدیم شیخ که به هر کس هفته‌ای دوست بود در میانه شکرآیها افتاد و ار به حکیم ابوالفتح ربطی پیدا کرد و از آنجا به تقریب سفارش حکیم به خانخانان سرتبط شد و روزبهروز او را هم در شعر و هم ذر اعتیار ترقی عظیم روی داد. روزی به خانة شیح فیضی آمد» چون سگ بچه را با شیخ مخلوط دید پرسید که اين مخدوم‌زاده را چه نام است؟ شیخ گفت: عرفی. او در بدیهه گفت مبارک باشد و شیخ بسیار برهم و درهم شدء اما چه فایده او و حسین ثناپی از شعر عجب طالعی دارند که هیچ کوچه و بازاری نیست که کتاب فروشان دیوان اين دو کس را در سر راه گرفته نایستدد و عراقیان و هتدوستانیان نیز به تبرّک می‌خرند» به خلاف شیخ فیضی که چندین زرهای جاگیر صرف کتاب و تذهیب تصانیف خود ساخته و هیچ‌کس به آن مقیّد نمی‌شود مگر همان یک سواد که
۱7
منتخب التواریخ
شود به اطراف فرستاده؛ ع:
قبول خاطر و اطف سخن خداداد است
سبیل بادگار از او تحریر یافت: فردا که معاملان هر فن طلبند آنها که دروده‌ای صروی نستانند کسی که تشنه لپ ناز تست می‌داند ثابل تن که مت کس تیاید در و حون منه برون قدم از جهل یا فلاطون بائن مطلع این غزل این است: مدار مجلس ما پر حدیث ژیرلبی است به شوق‌دوست چه‌سازم که درشریعت عشق زمانه مرگ مرا بر کدام درد نوشت
یک سخن نیس تکه خا موش ی ا زآن بهترنیست
گرد سرت گشتی و کردی طوافب
وله
وله
حسن عمل از شیخ و برهمن طلیند و آنها که نکشته‌ای به خرمن طلبند
که موج آب حیات است چین پیشانی رنگ روی خویش راهرکس به‌دستانی شکست طتفل نسادانسم و اول سب است که گر میانه گزمنی‌سراب و تشنه‌لبی است که اهل هوش عوامندوگفتگوعربی است نگاه بی ادبی و خیال رسوایی است که من به دید؛ حانش تکردم استقبال نیست‌علمی که فراموشی از آن بهتر تیست
کعیه اسر بال و بسری داشستی
شاعران ۱۹۷
غزنوی همان میر محتّدخان کلان است که به علو قدر و مرتبت مشهور است. مجلس او هیچگاه خالی از اناضل و شعرا نبود. با وجود اشتغال به امور ملکیّه گاهگاهی به شعر رسمی پرداخته دیوانی بزرگ ترتیب داده و به پادشاه می‌گفت که افتخار زمان شماست که چون
متی در آن مو جود است, از اوست:
درجوانی‌حاصل عمرم به‌نادانی گذشت آنچه‌پاقی‌بودآن هم درپشیماتی گذشت ای جوان جز تخم نومید ی نکشتی درجهان موسم پیری رسید. و وقت دهقانی گذشت برو ای غزنوی دم ازسگان پارهمدم‌زن قناعت‌کن به‌نان خشک واستغنابه‌عالم‌زن بنه تاج تکبّر از سر و از ما و من بگذر اساس سلطشت‌برهم چوابراهيم‌ادهم زن زخویش و آشنا قطع‌نظر کن تا بیاسایی اگرئوردوچشمت واخورددررابس خم‌زن
زمانی که حکومت سنبل داشت این غزل حضرت شیخ سعدی - قدس‌سرّه -در میان
انداخت که بست:
دلی‌که‌عاشق صابر بود مگر سنگ است زعشق تا به صبوری هزارفرسنگ است و خود این جنین گفت که: دمی که چهرة ساقی زباده گلرنگ است بلوش یاده بر آواز نی که دل تنگ است
و میر امانی و دیگر شاعران هرکدام فراخور حوصله و حالت خویش موافق زبان آن زمان تتبّم نموده جواب دادند. از آن میان جمال خان مرحوم بداونی که تسبت مصاحبت و تقرّب تمام به خان داشت و در لطافت طبع یگانه بوده غزلی گفت که مطلعش این است: ترارخ از می عشرت مدام‌گل‌رنگ است مرابه فک دهانت چوغنچه‌دل‌تنگ است
آن زمان فقیر در کانت‌گوله به ملازمت حسین خان بودم که شب این غزل در ضمن مکتوب میان جمال خان رسید و صباح آن خبر آمد که او به نماز گاه سنیل روز عید قربان قبق زد و ضعف کرد و در عین جواتی جان‌به‌جانان سپرد و نعش او را در بداود بردند چنانچه شمّه‌ای از این قضیّه در ذکر سنوات رقم تحریر یافت و «آه جمال خان بمرد»: نیز تاریخ یافتند.
۹۸ ۱ منتخب التواریخ
گردون در آفتاب سلاعت کرا نشاند کو را چو صبح روشن اندک بقا نکرد
غباری
همان قاسم علی ولد حبدر بقال است که به بداصلی و غرور و تکبُر بی‌موقع مشهور بود. خود را فریشی می‌گرفت و بعد از آنکه مقرّر شده که هرکه نسبت ندارد خود رابه قریش منسوب مي سازده هرگاه که در مجلسی از آمدن پدر عار داشته برهم می‌خورد. پدرش می‌گفت بر رغم تو در دکانی که به آگره دارم می‌نشینم و میوه‌ها و معجونها می‌فروشم و به هر کس که بیاید ناپرسیده مي‌گویم که دانسته باشد که قاسم علیخان پسر صلبی من است؛ تا تو آن را بکشی. یکی از وی پرسید که چند پسر داری گفت هشت به این تفصیل که: فرد: دو از منست و دو از بی‌بی و دو از هردو دوی دگر که نه از بی‌بی است‌و نی از من قاسم علی اول حال صناحب حسن بود و در مجلس خوانندگی می‌کرد؛ آخر چندگاه خلیفه خلیفةالزمانی شده و اعتبار تمام پیدا گرده به مرتبة خانی رسید و همان سخن راست آمد که یکی به دیگری می‌گفت که شتیدق فلاتی را خان کردند؟ او گفت خوب شد که آن مردک قابل همین بود. او خطی و سوادی چون آقای جهان داشت. بیت: او را چو طفلکان خطکی و سوادکی با آن خط و سوادک خود اعتقادکی در این مدت پیست وبک سال که فقیر او را دیده‌ام هیچ گاه از سبق متوسط خالی نبود و استادان را به زور تسلیم می‌فرمود و اگر قبول نمی‌کردند صحبت راست نمی‌آمد و به شومی آن سبق او هرگز از رضم لمعنیم مُفرّد» پیشتر نمی‌رفت سلیقهُ شعری او را اژ این ابیات او می توان دانست که؛ بیت:
ما سوی آب مایل و حیام حاي هاست حبام خاته یس تکه خاص از برای ماست
و در جواب این مطلع است که:
تاری ز زلف خم به خم یارم آرزوست یعنی که بت‌پرستم و زنارم آرزوست مه
اظهار درد پیش سگ ارم آرزوست یعنی که دردمندم و اظهارم آرزوست
شاعران ۱۹۹
وله زچشم او نرسد جز بلا به ما هرگز ندیده هیچ کسی این چنین بلا هرگز ریاعی . هر کس که به عشت مبتلا می‌گرده ببا محدت و درد آشنا می‌گرده در دایر؛؟ عشق هرآن گو ره یافت برگار صسفت گرد بلا می‌گردد
در سته الف (۱۰۰۰) با هزار حسرت از عالم درگذشت و «قاسم علی خان انله» تاریخ او شد و به روایتی سال وفاتش هزار و یک است. بر این تقدیر به جای ابله جامل درست میآید. فرد؛ چون توجاهل باشی‌ار ابله بخواتندت‌مرنج زآنکه‌این هردوعبارت ده نه یکدیگر است
غربتی حصاری
صاحب دیوان است و به قدری طالب علمی کرد و ی‌گفت که در ماوراءالنهر روزی در مجلس سماع سلطان الاولیا ختم الانقیا شیخ حسین خوارزمی - قس‌الله روحه - حاضر بودم قوالان این رباعی می‌خواندند که:
عمریست که من ژبوست پوشان تو ام در دايرةٌ سوه به گرشان تو ام گر بنوازی من از خضروشان توا ور ننوازی مسن از خموشان تو ا 3
و حضرت شیخ بر بیت اخیر حال و تواجد می‌فرمود ناگاه مرا نیز کیفیتی به برکت صحبت او روی داد. بیخود از جا درآمدم و بر زبان من چنین گذشت که:
گر بنوازی مرا و گر ننوازی در دایره حلقه به گوشان تو ام حضرت شیخ دست مرا گرفته با خویش گردانیدند و آن لذت از دل من نمی‌رود در ۶ به آگره در جوار مدرسهُ شیخ فرید فوت کرد. این مطلع او مشهور است:
دهان یار بامن دوش رمزی گفت پنهانی که من‌سرچشمآب حیاتم هیچ می‌دانی ۳
قضا جدا زتو خونم چرا نمی‌ریزد مگر زدست قضا اپن قدر نمی‌آید ۷”
مختصر بود حدیثی زلبش فهم نشد خط به گرد لب او حاشيه مختصر است
۲۰ 3 نش التواریخ
به راه عشق تو در هیچ مئزلی نرسیدم که درد عشق ترا پیشتر رسیده ندیدم غیر تی شیرازی
مدتی در هند بود باز به شیراز رفت. از اوست که:
به قتل غیرهم راضی نیم زیرا که می‌دانم اجل زهر هلاک از خنجر جلاد من برده ۹
زتاررسبحه‌ای زاهد گره بی صدق‌نگشاید برو یک چند این را رشته زارگبران کن
خوشدیار یست‌سرکوی هحبت‌که شود هیه با مهر پدل کینة افلاک آنجا 4
هلاک خنجر آن قاتلم که خون مرا چنان بر یخت که یک نطره‌ای برزمین نچکید
برادرشاه فتح‌الله است که ذکرش گذشت. یک مرتبه به هندوستان آمد و بیرم خان خان خاتان از او التماس کرد که چرن فارغی تخلص شیخ ابرالوجد خوافی مشهور است و مرا ارتباطی و اعتقادی عظیم بدیشان است. فایقی تخلص خرد نمانید, چنل‌گاه همچنان کر د و چون به عراق رفت همان تخلص سابق کرد و بار دیگر به هندوستان آمد و درگذشت. پسرش هیر تقی در علم هیثت و جوم فایم مقام شاه فتح الله بود و فقیر پاره‌ای از بیست باب اصطرلاب پیش او گذرانید به غایت فطرت عالی و همّت بلند داشت و برادرش میر شربف به فضایل و کمالات متصف بود و میر تقی می‌گفت که در قبیله من و همین برادرم که تسئن داریم با شاه فتح‌الله باقی همه شیعی غالی آمده‌اند. این ابیات از میر فارغی است. ابیات: خوش آن‌کز وعدهات خوشحالدر محنت‌سرای‌خود نشینم منتظر ساعت به ساعت سوی در بینم
شاعران ۷۰۱
به جسابی می‌رساند عشسق آخسر آشسنایی‌ها که عاشق خویش را بیگانه یبد از جدایسی‌ها ٍ بسرتن خضاکی مجنون نبود داغ عسیان کر پی‌ناقه لیسلی است پسرو مانده نان ِ رسید ایام عید و نکر مسن پیوسته آن باشد که بهر تهئیت یارب که با او هسمزبان باشد
به مسلک دل جتان شدعام‌جورلشکر عشقت که آنیجا کاروان صبر هسرگز بار نگشاید جنون آن عقده‌ها در عشق بگشاید بنه اسنائی که با مسدگوته ححنت عقل دعویدار نگشاید به‌شرطی فارغی در خدمت آنبنت کم تسه که تا روز قسیامت از مسیان زنسار نگشساید « در هسجر ساختم به یات ضود ای ال نستوان درانستظارتو صسمبیش زاین نشست مطلع قصیده‌ای که در منقبت حضرت امام ثامن ضامن امام رضا - علیهالتحیه والشنا - است که
زعشقآن‌شعله خواهم در تن غم پرورم اقتد که تاگریم زسوز شآب‌در خا کسترم انتد دل را به احتمال پیامش دهم قسرار شر جنل این محال سر نمی شود
ولد نادری سمرفندی است. معمّایی خوش‌طبع بود به هند آمده و رفته از اوست: تا خاصیت باده به من پیر مغان گفت از توبه پشیمان نه چنانم که توان گفت
زموی عتبرین چون بر تنش پیراهنی‌دیدم لباس کعبه اش پنداشتم ب رخویش پیچیدم
تکری سید محمد جامه باف مشهور به مپررباعی است. در این وادی خبّام زماته است. در سقر جونپور در سنه ثلث و سبعین و تسعماية )٩۷۳( از عالم رفت و «میر رباعی سفر نموده تاریخ شد. از اوست: دارد فکری سری که سامانش ثیست دزدیست به دل نهان که ذرمانش نیت عمریست که پا کرده زسر در ره عشق سز کرده رهی که هیچ پایانش نیست اشعار او چون شهرت تمام دارد؛ختم بر این چند رباعی و این بیت می‌نماید که به او متسوب است؛ ای دل اگرت یار سپاهی است مترس کارش هم جوروکینه خواهی است مترس درلشکرحسناودوچشمش جنگی است باتی خط و خال او سیاهی است مترس ایضا چون مهر کسی که تیغ بر سررنگرفت . سر تا قدمش سپهر در زر نگرفت گلین به جفای خار تا دل نتهاد گل پیرهنی چو غنچه در بر نگرفت ایشا فردا که نماند از جهان جز خبری ظاهر شود از بسهار محشر اثنری جون سیزه سر از خاک برآرند بتان ما نیز به صاشقی برآريم سری وله می‌روی با زلف شبگون و چوشینم‌هرطرف . ازتومی باردنمک‌ای وای بردلهای ریش
شاعران ۳۰۳
فنایی
جفتایی اصیل‌زاده است» سقر بسیار کرده و به زیارت حرمین‌الشریفین مشرّف گشته و شمشیر نمایان زد اول خطاب خاتی داشت بنا بر صدور بعضی امور از آن مرتبه افتاد. روزی می‌گفت که اين سه شین شمشیر و شعر و شطرنج را کسی از من تبرده. پادشاه در بدیهه فرموده‌اند که شین شیطانی نیز همچنین. روزی چند در بند بود از آنجا که خلاص یافت به دیوانگی افتاده دست جتون او را کشان‌کشان به صحرایی برد که کس نشان ندهد. صاحب دیوان است و شعرش هم از آن تبیل که میرژادگان جغتیه خراب آن روشند این که:
رسدهرکس به‌مقصودیزیارب یارب‌شبها چرامقصودمن‌حاصل نشدیارب زیاربها
و این مطلع که از پنجاه‌سالگی یاد دارم در تاریخ نظظامی از او نوشته و در این نظر است: ابیات:
نگویم‌بهرتشریف قدومت خانه‌ای دارم غریبم خاکسارم گوشة ویرانه‌ای دارم
تا گل روی تو از باده؛ُ گلفام شکفت باده ازعکش گل روی تودرجام شکقت
فسوني پزدی سیّدی فشّه‌خوانی است. طبعی به شمر مناسب داشت از تنه آمده در سلک ملازمان بی جهت از پیش نا جنس یگذرکر دنچه‌بود گر گذر انناد سوی او نظر کردن چه بود در سخن بودی به غیبراز دورچون‌دیدی مرا گر حجاب ا زمن نگردی‌مختصرکردن چه بود
چون‌شدم‌حاضرکه‌با اغیارمی‌گویی‌سخن . کردی او را غافل و دیدی نهانی سوی من
کرد تعظیم فسونی به فریب دگران ورنه آن بی سروپا لایق تعظیم نبود #۶
بعد از هزار وعده که یک بار رخ نمود آن هم زبیم غیرزمانی نمود و رنت 3
۳۰ منتخب التواریخ
کشته غمزة جانان ننهد چشم به هم . دم آخر شده حیران به رخ قاتل خویش
فبر وز؛ کابلی
خانه‌زاد میرزا محمّد حکیم است. اصل از طایفة لنگا هست. غالی در بعضی جنگهای هندوستان به دست سپاهی افتاده و به ملازمت پادشاه غقران پناه پیوسته و با میرزا محمّد حکیم یکجا نشو ونما یافته خالی از طالب علمی ناقص و خی نیست و وقوفی فی‌الجمله در موسیقی دارد و طنبور را طوری می‌نوازد. هیثت اجتماعی دارد. در وقت مراجعت از سفر پتنه همراه قاضی خان بدخشی از جونپور این طرف به ملازمت شاهی رسید. اگرچه ماد طالب علمی ندارد. اما در سخن فهمی طبعش خالی از شوخی نیست و رفته رفته جامد و خامد به ظهور می‌رسد که موجب تمام دریافت. از اوست:
غیر منظور نظر ساخته‌ای بعنی جه بنده را از نظر انداخته‌ای یعنی سه
کس ندیدیم به‌دور توبه این حسن وجمال فیست؛ حسن برانداخته‌ای یعنی چه
علاج این تن پیمار چیست جز مردن برو طبَیب آمکن رنج خویشتن ضایع در این ایام شنیده می‌شود که اکثری از دواوین متفذمین و متاخرین را دعوی می‌کند که جواب گفته‌ام تا چه یافته باشد» مگر در آن عالم شهرت یابد.
نهمی استرآبادی مردی هستمد است. وفات او در دهلی بود. از اوست این رباعی: ای روی تو در عرق گل آب زده زلف تسسو درو بتفشه تساب زده چشمان توچون دو مست در یک بالین سر بر سر هم نهاده و خواب زده وله دراین زمانه فراعت فسانه‌ای شده است کجاروم چه کنم بد زمانه‌ای شده است
جان به‌لب اهل وفا را زجفا گردن تست تیغ بردار که خون همه در گردن ثست
شاعران ۳۰۵ ملک‌الشعرا شیخ فیضم
در فنون جزییّه از شعر و معما و عروض و قافیه و تاریخ و لغت و طب و انشا عدیل در
روزگار نداشت. در اوایل به تخلص مشهور شعر می‌گفت و در اواخر به تقریب خطاب
برادر خرد که او را علامی می‌نویسند به جهت علوشأن در آن وزن تخلص فیاضی اختیار تمود و سازگار نیامد و بعد از پک دو ماه رخت حیات از عالم بربسته تنگ‌تنگ حسرت با
خود برد. مخترع جذٌ و هزل و عجب و کبر و حقد و مجموعة نفاق و خبائت و ریا و حت‌جاه و خیلا و رعونت بود در وادی عناد و عداوت با اهل اسلام و طعن در اصل اصول دین و اهانت و مذمّت صحابةٌ کرام و تایمین و سلف و خلف متقدّمین و متأخرین و مشایخ و اموات و احیا و بی‌ادبی و بی‌تحاشی نسبت به همه علما و صلحا و فضلاو سرا و جهرا یلا و تهارأ؛ همه بهود و نصاری و هنود و مجوس بر او هزار شرف داشتند» چه جای نزاریه و صباحبه» و از اين نمی‌گذرد که جمیع محرّمات را بر رغم دین محمّدی - صلی‌الله علیه وآله وسلم -مباح و فرایض را مسحرّم می‌دانست و تفسیر بی‌نقط برای شستن بدنامی که تا روز جزا به صد آب,دربا شسته نگردد در مين حالت مستی و جنابت می‌نوشت و سگان آن را از هر طرف پایمال می‌ساختند تا بر همان انکار و اصرار و استکبار و ادبار به مستقرٌ اصلی شتافت و به حالتی رفت که کس مبیناد و مشنواد. وقتی که حضرت پادشاه به عیادت او در دم اخیر رفتند پانگ سگ به روی ايشان کرد و این معنی را خود بر سر دیوان نقل می‌فرمودند و روی او ورم کرده و لبها تمام سیاه شده بود تا آنکه پادشاه از شیخ ابوالفضل پرسیدند که این چندین سیاهی بر لب چیست مگر شیخ مسی که اهل هند بر دندان مالند مالیده است؟ او گفته که نی اثر خونی است که قی می‌کرد و هر آینه در جنب آنْ بدبختی و مذُمّت دین و طعن حضرت ختم‌المرسلین - صلی‌الله علیه وآله اجمعین -اینها هنوز کم بود و تواریخ گوناگون مذمّت‌آمیز بسیار یافتند از آن جمله ابنکه: فیضی بیدین چومردسال‌وفاتش فصیح گفت سگی از جهان رفته به حال قبیح و دیگری گفعد: سسال ساریخ فیضی سردار شد مقر به چار سذهب نار
۲:۶ منتخب التواریخ
و دیگری افته:
فسیضی نس دشمن نبوی رفت و با خویش داغ لسنت برد
سگکی بود و دوزخی, زان شد . سال فوتش چه سک‌پسرستی مرد و علی‌مذاالقیاس: قاعد؛ الحاد شکست. و از دیگری است «بود فیضی ملحدی» و ابضا:
جون به ناجار رقت شا ناسجار سال تساریخ خالد فی‌النشار
و مدت چهل سال درست شعر گفت» اما همه نادرست؛ استخوان‌بند.ی او خوب؛ اما بی‌مغز» مصالح شعر او سراپا بی‌مزهء سلیقه او دروادی شطحیات و فخریات و کفریات معروف. اما از ذوق عشق حقیقت و معرفت و چاشنی درد خالی؛ و فبول خاطر نصیب اعدا: با آنکه دیران و مثنوی او از بیست هزار بیت زیاده است» یک بیت او چون طبم افسرده ار شعله‌ای ندارد و از نهایت مردودی و مطرودی کس به هوس هم یاد نگرفت به خلاف دیگر شاعران ادنی؛ بیت:
شسعری کسه سود ز نکسته ساده اند همه قمر بک سبواده و غریب‌تر اینکه زرهای کلی کی جاگیر دریاپ اکاذیب باطله صرف نموده و نوبسانیده به آشنایان دور و نزدیک فرستاد و هیچ کس آذ را دوباره در دست نگرفت» بیت:
شمر تو مگر ز حرمت ستر آموخت "” کزگوشه خانه میل بیرون نکند
از اشعار انتخابی او که به یادگار نوشته به میرزا نظامالدین احمد و غیر آن سپرده این چنك يت اسست؛
مژگان مبند چون قدم از دیده می‌کنی هردان ره برهنه نهادند بای را
#» چه‌دست‌می‌بری‌ای تیخ عشق‌اگردادست ببر زبان ملامت‌گر زلیخا را
3 «»
مشکل که سیل دیده به گردش درآورد طوقان نوح می‌طلبد آسیای تو
کعبه راو پران مکن ای عش قکانجا یک نفس گه گهی پس ماندگان عشق منزل می‌کنند
شاعران ۳۰۷
ای عشق رخحصت است‌که‌ازدوش آسمان بر دوش خود نهم علم کبریای تو تا چند دل به عشوه خوبان گرو کنم فیضی کفم تهی و ره عاشقی به پیش
كت و مطلع قصید؛ فخریه که به آن می‌تازید این است: شکر خدا که عشق بتان است رهبرم در مسلت بسرهمن و در دین آذرم
وله درین دیار گروهی شکرلبان هستند که باده با نمک آميختند و بد ستند
ی
خود گو مزه در کتجای این است
از مثتوی مرکز ادوار که در زمین مخزن"ختّال کرده بود و مبارک نیامد اين چند ببت
این دل بسوزم و دل دیگر زنو کنم دیوان خود مگر به دو عالم گرو کنم
است:
تا به چه درویزه بر این در شدم کم طلبیدم گسهرم بسيش رفت و از بلفیس و سلیمان موهوم اوست: دگر رفستم کسه بگذارم مسفابل از آن روزن به ایسن روزن درآید اگرجه رفت ازیس دیوان بیداد پسه عمسن آمد یکی تدبیر کردن په تخت معنی از سرمایه بستن معما به اسم قادری:
زداغ عشسق یگذارم نشس‌انه
تنتانه.دلاو دست توانگر شدم
شاف ضامه را بسا روزث دل خود آن نوری که چان را رهبر آید سلیمان سسخن را تخت بر باد به افنسون دپو را زنجیر کردن زگنج خود برو پیرایه بستن
و دز دل بادگار است لك یگانه
ژماتی که به حجابت دکن رفته بود و دو کتابت فقیر از دامن کوه کشمیر به او رسید و اثر بی‌التفاتی و کورنش ندادن پادشاه مرا معلوم کرد از آنجا در عریضه‌ای که به درگاه نوشته بود سفارش مرا نوشت تا حکم به شیخ ابوالفضل شد که آن را هم داخل اکبرنامه
۷۰۸ منتخب التواریخ
ساخته در مثل می‌خوانده باشند. و آن نقل این است که به تاریخ دهم شهر جمادی‌الاول
ستهٌ الف (۱۰۰۰) از احمدنگر به لاهور فرستاده:
عالم پناها در این ولا دو خویش ملاعبدالقادر از بداون مضطرب حال گریان و بریان رسیدند و نمودند که ملاعبدالقادر چندگاه بیمار بود و از موعدی که به درگاه داشته متخلف شده و او را کسان پادشاه به شدّت تمام برده‌اند تا عاقبتش کجا انجامد وگفتند که امتداد بیماری او به عرض اشرف نرسیده شکسته‌نوازا؛ ملاعبدالقادر اهلیّت تمام دارد و علوم رسمی آنچه ملایان هندوستان می خوانند خوانده پیش خدمت ابوی کسب فضیلت کرده و قریب به سی وهفت سال می‌شود که بنده او را می‌دانم و با فضیلت علمی طبع نظم و سلیقة انشای عربی و فارسی و چیزی از نجوم هندی و حساب پاد داشت در همه وادی و وقوف در نغمة ولایت و هندی و خبری از شطرنج صفیر و کبیر دارد و مشق بین به قدری کرده با وجود بهره‌مند بودن از این"همة فضایل به بی‌طمعی و فناعت و کم‌تردد نمودن و راستی و درستی و ادب و نامرادق»ه شکستگی و گذشتگی و بی‌تعیّنی و ترک اکثر رسوم تقلید و درستی اخلاص و عقیات به درگاه پادشاهی موصوف است. وقتی که لشکر بر سر کونبهلمیر تعیّن می‌شند او التماسٌ تمه به اند جانسپاری رفت و آنجا تردی کرد و زخمی هم شد و به عرض رسیده انعام یافت اول مرتبه او را جلال خان قورچی به درگاه آورده به عرض رسانیده بود که من امامی برای حضرت پیدا کردهام که حضرت را خوش خواهد آمد و میر فتح‌الله هم اندکی از احوال او به عرض اقدس رسانیده بودند و خدمت اخوی برحال او مطلم‌اند؛ اما مشهور است؛ ع:
جوی طالع ز خرواری هنر به
چون درگاه راستان است دراین وقت که بیطاقتی زور آورده بنده خود را حاضر پاية سریر والا دانسته احوال او به عرض رسانید» اگر در این وفت به عرض نمی‌رسانید نوعی از ناراستی و بی حقیقتی بو د. حق سبحانه بتل شا درگاه را در سایه فلک بایه حضرت پادشاء بر راه راستی و حق‌گزاری و حقیقت‌شناسی قدم ثابت کرامت فرماید و آن حضرت را بر کل عالم و عالمیان سایه‌گستر و شکسته‌پرور و عطاپاش و خطاپوش به هزاران زار دولت و اقا وعظمت و جلال دیرگاه دار د به عرت با کان درگاه الهی: رِ روشن‌دلان سحرخیز صیح‌گاهی؛ آمین آمین.
شاعران ۲۹
اگر کسی گوبد که از جانب او چندین خواهش و چندین اخلاص بود در برابر آن این همه مذِمّت و درشتی کدام آیین مروّت و وفاست خصوصاً بعد از وفات یکی را به این روش یاد کردن و از جمله عهدشکنان گشتن و از نهی لاتذکروا موتاکم الایخیر: غافل بودن چه باشد؟ گرییم این همه راست. اما چه توان کرد که ستّ دین و حفظ عهد آن بالاتر از همه حقوق است و الحب‌لله والبغض لله, فاعده مقرّره هرچند سنین اربعین تمام در مصاحبت او گذشت. اما بعد از تغییر اوضاع و فساد مزاج و اختلال احوال آن به مرور خصوصاً در مرض موت مرتفع شد و صحبت به تفاق انجامیده از یکدیگر خلاص یافتیم و ما همه متوجٌّه بارگاهی‌ایم که همه داوریها آنجا به فیصل می‌رسد: الاخلاء بومتذ بعضهم لیض عدوالاالمتقون, از جمل متروکا وی چهارهزار رشش صد کتب مجّد نفیس مصحح که به طریق مبالفه توان گفت که اکثری به خط مصتف یا در زمان او نوشته شده باشد به سرکار پادشاهی داخل شد و درنوقت گذرانیدن کتب از نظر طومار را سه قسم ساختند, اعلی نظم و طب و نجومو قوتنیقی زا قرار دادند و اوسط حکمت و تصوّف و هیلت و هندسه وادنی تفسیر و حذیث و فقه و سایر شرعیات» از او صد ویی کتاب ! نل و دمن بود و دیگرها را که در شمار می آورد و نزدیک به موت به مبالغه و الحاح بعضی آشنایان بیتی چند در نست و معراج حضرت نبوی -صلی‌الله علیه وسلم - نوشته درج کرد و این چند بیت از خاتمه آن کتاب است:
شباهنشاها رد پژوها دریسا کسسهرا فسسلک شکوها دور تو شسراب و آسمان مست کسلکم ب نوای ارفسنونی گر من بروم ترانه باقی است مسطرب نه و بزم پر تسرانسه
بزمی است جهان به عیش پیوست من مطرب پسرده‌های خونی زین بزم که عشرت تو سافی است سازند سسسوکشان فسباثه
امروز به این نوای چون شهد اين خامه که کردهام فلک سای این نامه که عشل بر زبان برد
و وی
من بساریدم تسو خسسرو عهد پسیش تسو ستاده‌ام بسه یک‌پای وین خدمت جاودانسيم پین طستفرای تشرابسه انسمان برد
۳۹
مین ستاده فیسستکار صوشم از دسافله‌ات مسستم دزاییی این دیده بهای دست کارم پسسیراستته‌ام مسسعالی پکسر زین پیش که سکه‌ام سخن بود اکنون که شدم به عشق مرتاضص در دور تسسو خسسرو یگسانه من خنده‌شکن چو جام باده از هسم من و بسخت جسرعه کش تر چجسون دور صو گشت باغیانم این چار هزار گوهر ناب بسپذیر که آب گوهر تبث
بسیشتری نسثار کسردم زین بحر که سر به اوج جوشد زینسان بسه فنون نکته ورزی هر نکته که خاهه پار بستش نسخی است به خون دل طرازش بسر کوهش اگر کنند این ساز پسیچیدم ازیسن دم سبک سیر نکرم که بسود معانی انگسیز ایسن خط کسه دهد به تور مسابه هر معنی ازو چو آب در جوی ایسن در که توانسدش بها داد دیسبد این بت کارگاه آذر
هنتکی التواریخ
عسیبم نسبود اگسر پسچوشم مسسعل ورم اگسر کنم تدای کزداده ایزدی شستمارم کز هند گل عراق برخاست در گسسنجه طبع و دهلی فکسر فسیضی رقم نگسین مسن بسود فیاضیم از سحیط نفیّاض چسیدم گسل بخت از زمانه جبامم زسی تشساط لب ریز سای جضو صسراصی ایستاده زوزم خوش و روزگار خضوشتر بنسالید نسهال ضسیمرانسم کب‌انگیخته‌ام سسه آتشین آب از یهار نار افسسر تست پسی‌کسر درو شس‌مار کردم گوهر همه سوج سوج جوشد ننشست سخن به تنگ ورزی آورد سم زدوردسستش لبسریز حقیقت از سجازش در ریگ روان برقصد آواز نار بسرهمنان نْه دیسر بسحریست زاب خود گهر خیز از کسلیی مسنست قسیم سایه هر نکته درو چو تاب در موی ک‌ابال دوکون رون ماداد
پسسیراسستگی پسستیاه تاه آذر
شاعران
سی ونهم از جسلوس شاهی چوند سال عرب شمار کردم این باغ که پسرزنکهت تست دارم سا ایغ ۲۳۹ گر عشق چنین بسوزدم پاک گس داخسه آبگ یله دل پر خضواپ نهد نسانه بازار این عصسرصه آسمان نسودان جادو نقساد بسه نوک امه سن هسم به جهان زبهر اسمی بگسداخسته‌ام دل و زبسان را طبعم چو به خامه نکته مي‌ییخت مي‌دید به نافه تری مشک ایسن مسحبره‌ایست عسنبر آمود شد مهد چو این بلند طازم اکنون که سل ونهم درین دیسر در ست‌کده‌های ند محفل بسنموده به صد طلسم و نیرنگ اسسروز بسه دودتان ایسام مساطان خن که شد اسانم هم پا امسرا تظیر گشتم هر مسو گسذرم به نکسته‌رانی تساعشی نشست در ضمیرم شسیلیرزنان سلی مستی چسون بر مسپهم نسظر فکندند کسسلکم زسسر پساند تسامی
۳۱
تسساریخ مسسجلد ای الف و سبه الف نگسار کردم یک سل زنسهال دولت تست در طسرح چسهار باغ دیگسر سهتاب برون برآرم از خاک ات له دهم به دست سحفل من گشتم ازیسن فسانه بیدار کانجاست نسظر زکسهنه کسردان پسسسستتل طسسسس راز ک‌سازنامه پسستم زسسخنوری طلسمی کین نسقش نموده‌ام جسهان را درامجبره آب خضر می‌ریخت میچکی؛ مسیحش از نفس خشک یسسا مسجمره‌ایست صنبرین دود در نسهصد وبسسنجه و چسهارم همفتاد و دوشعبه کردهام سیر اتشکسسده‌های فشسارس در دل آیسینه شاهی از کف زنگ زد نسوبت مسن مسپهر بسر بسام اورنگ نها پسسر زیسانم هم پر شعرا اسیر گشستم زانسسو زنسدم صسف مسعانی اکسلیل طسراز نسته شسسریرم نسسازک فنکستان رزم دصعوی در سعرکه‌ام سیر فد تد طسفرا کش قادذر الکسلامی
۳۱
دکقت واه کبانق امستهانز, چون از نفس من این سخن زاد گر در پسه رخم فراز کردند گر نسقد دو کون بسرشمارم این خامه که کرده نامه‌ام طی مسضمون صحیفا ابد سین هرکس نه ازین شکوه لال است آن کو به سخن فتاده کارش رس می‌ست زعقل قتاصران را انسان که به نطع خاک خفتند ریزند دخان ار بسرین نور و آن نسیز رسد که من نباشم آنسان که ببه گیل زدنسد خارع ای ریپسخته درد جسرعه بر صاف والا گسسهرم ببه قسسیمتم دار صبحی که در این چمن سرایم من ضاک ره کسهر شناسان این گنج گسهر چجو برگشادند دریسافته در گسوهران را جون سحر شدند گسوهر آباد رشک است زار عشتق فسن را ایسن خسامه تسراوش صجب داد ایسن دم که زعشق بادگاری‌ست فسیاضی ازسین طلسم‌سازی ال یه که فسانه درنوردی
متتشب التواریخ
خستم الشس را کل نگسسینم بر فکرت مسن در معانی خضر آمد و عمر خود به من داد عسیر سختم دراز کسردند ردیست نشسسته از فیارم در ناخن کج رقسم زنسد نی در عشق نهفته صد خرد سین نا سحرم خلوت خیال است انصاف داد روزگ‌ارش صد طسنه زدن سماصران را دانسی ز زسانیان جه گسفتند
من دارمسان به‌دیده سعذ‌ور
دستان زن این چمن نباشم افسسسوی دمسسند مسر صزارم بسر چسین گسلی از بسهار انصاف ارزش نکر و فتیمتم دار صسد باغ بریزد از نسوایم ک‌امروز بسه رغسم نساسپاسان انصافب کسزین نسظر گشادند دیدند هه طیره اختران را شواص به آفرین شان شاد کز سحر سرشته‌ام سسخن را کسز نسخله خشک این رطب داد از وش درونسه‌ام بسخارپست تسا چند نی نسفس درازی زان بیش که خود فسانه گر‌ی
شاعران ۱۳
ای سوخته بط این نفس کسن.. بس کن زحدیث عشق بس کن فارسی شریف نام دارده ولد خواجه عبدالصمد مصوّن از جوانان نورسیده در حسن خط و تصوير بی‌نظیر است و مشهور است که پدرش در یک طرف دانه خشخاش سورة اخلاص تما درست خرانا نوشته و طرف دیگر نیز از اين مقوله و شریف پسرش در یکدانهٌ خشخاش می‌گویند که هشت سوراخ باریک کرده و تارها در آن گذرانده و در دانة برئجی صورت‌سواری مسلْح و جلوداری در پیش مم دیگر خصوصیّات از تبغ و سپر و چوگان و غیر آن نقش نموده. طبم پسندیده دارد و صاحب دیوان است. این اشمار از اوست که خود انتخاب کرده به فقیر سیر ده: مرا به ناله درآرند شب روا غمت که از اشعَهُ آن نور طی راه کنند
کرم تراست ولیکن تمام جرمم مین .مرا چو عفو نمایی همه گناه کنند
ك
شرر نله به غربال ادب می‌بیزم 7 کهبه گوش تو مبادا رسد آواز درشت د
زیمن عشق به کونین صلح کل کردی تو خصم گرد و زما درستی تماشا کن
فضای سینه‌ام از دوستی چنان پر شد که با کمال طلب ذره‌ای نیفزاید
توفیق در طریقت ما پای‌مرد نیست! ما درست را به حالت دیگر شناختیم
غشمی دارم کسه نادیها فندایش چو دل بر آتشم پروانگی کرد
۱ در دو سشه: پای مردیست.
زچشم بسد نگه دارد خضدایش
تسوکل هم به او بیگانگی کرد
۳۹۴ منتخب الشواریخ
دل اگر برد خدایا به مشامش برسان بوی هجران که به خون دلم آمیخته بود ۹
زطبع شود چه سرایم زعقل دم چه زنم به علتی که کرامم دلیل بطلاتم
ای‌خرددست تهی تا چند دربازار عشق قیمت ه رجنس پرسی خجلت ا زکالا بری
رباعی
عشقی دارم که دین و ایمان منست دردی دارم که سیر سامان مستست
گر عشق جدا شود زمن می‌میرد. گوید که شریف فارسی جان منست وله
به صد رحبی زدل‌داشتن جنان عحب ست که چون هلال نماپندش اندکي دیدار
1۷
چنس کساد شکر را نرخ از آن بلند شد کز, طرف دیار غم قافله‌ای نمی‌رسد ف
ان دل که رسوده‌ايی مینداژ گسنجی بسبر ار گرا نماید »1
صبا به عشق بگو همتی که ما رفتيم دگر به کوی تو از آب دیده گل نشود
زرشک عشق خموشم نه از تکبُر عشق که جز حدیث توام بر زبان نمی‌آید
فراری گیلانی ول ملاعبدالرزاق است و برادر حقیقی حکیم ابوالفتح و حکیم شمام اسسیت. به انواع قضایل از شعر و خط و طالب علمی آراسته و به صفت فقر و انکسار مّصف بود. صاحب دیراد است. چرن در اوایل حال او را همراه برادران تسلیم نوکری فرمودند روزی در وفت تسلیم چوکی چون شمشیر بستن نمی‌دانست؛ بی‌اسلوب در میان ایستاده بود. بعضی از ظرفای برنا از آن حالت تعجُب نموده‌اند و او می‌گفت که سپاهیگری به ما مردم هیچ منأسبت ندارد. همان حکایت امیر تیمور صاحب‌قرانی را نقل کرده که در جنگی از جنگها اهل اردو را جای ایستادن در مکانی از امکنه تعیین نموده فرموده‌اند که شتران و
شاعران ۳۵
پیاده و سایر مراکب را با احمال و اثقال در پناه صف افواج و بیگمان عقب اردو باشند. در این میان ارباب عمایم عرض نموده‌اند که ما کجا ایستیم؟ حکم کرده که عقب بیگمان و چون این نقل از او به طرفگی به پادشاه رسانیده‌اند او را حکم فرستادن به بنگاله فرموده‌اند و آنجا رفته در زمان فترات مظفّرخان جان به حق تسلیم کرد. اين اشعار نتیجه طبع اوست:
چه باک گر همه عالم شوند لیلن دوست که میل خحاطر لیلی به‌سوي‌مجنون است
از پی رنج من فلک طبع خلیل می‌دهد لقمة آتش ار کنم بخت سیه گلیم را
چه تهست براجل بندم زچشمت خوردهام تیری که‌آنم می‌کشد گر بعد صد سال دگر شیر نم
روشن شدم زآتش عشقت بسان شمع هم بن مزار خویش غریبانه سوختم ِ موج زن شد پحر آتش از دل سوزان ما ۰,7۰ نوح گو بگویز کاتش‌بار شد طوفان ما دردم‌این است‌که‌هرچند به من چور کنی لذْت جور تو نایافته از دل برود 2
زآزارش دل افگار را انگار می‌خواهم به لطف او مقیّد نیستم آزار می‌خواهم ژدردهجر بیخودبوده‌ام ای دوست‌مدت‌ها دمی‌هم بیخودی از لت د یدارمی خواهم
مبادا دل شود از دیدب دیدار مستفنی که ما بسپار بیجرهیم و اوبسیار مستفنی
از امنداد هجران شادم که می‌توان کرد بیگانه‌وار با وی آغاز آشنایی رباعی
در دیگ شفضب اگر بجوشانندم در شسععله دوزخ ار گسدازانندم
بهتر که ز روی لطف بخشند گناه .. و ز آتش انسفعال سسوزانسندم
۶ منتخب التواریخ
رباعی گر عشن دل مرا خریدار افتد کاری یکتم که پرده از کار افتد سجادة پسرهیز چسنان انشانم کز هسر تارش هزار زثار انتد وله گر حسرت وصال تو از دل به در کنم به کز وصال حسرت دل بیشتر کنم
ثوسی در خدمت خان کللان می‌بود و در تراشیدن خلال و شانه و امثال آن بی‌مثل و عدیل زمانه بود. در حنجره خلالی این بیت به خط خوش تعبیه ثمو ده بود که: کار قوسی درهم‌از زنجیرزلف یار اوست همچو زلف باردایم صدگره‌درکار اوست
فبدی شیزازی
از مک معظمه به ملازمت پادشاهی زسیده معا در پایه فرپ جا یافت. روزی در مجلس عرض کرد که از اين وضع داغ و محلی که حضرت اختراع فرموده‌اند مردم بسیار به تنگ‌اند. از آن روز باز مردود شد و دیگر کمر نبست و چندگاهی به وضم قلندراته در پیانه سیر می‌کرد و به فتحپور رسیده به علّت بواسیر و دق مبتلا شد و ناطبیبی رگهای مقعد او را پرید و جانْ در سر آن داد. طبعی به غایت خوش داشت. این اشمار از اوست:
متاغ شکوه‌بسیاراست عاشق راهمان بهتر که جز در روز بازار قيامت بار نگشاید
ای قدم ننهاده هرگز از دل تنگم برون .. حیرتی‌دارم‌که چون‌درهردلی‌جاکرده‌ای گو بمیرم من و غیری به وداعش نرسد ساربان گرم خدی باش که محمل برود
کدام مرهم لطف از تو بر دل است مرا که جان‌گدازترازداغهای‌حسرت تیست
شاعران ۳۷
قدری
طبع نظمی دارد. از اوست:
چندان امان نمی‌دهدم بیخودی که جان داند که چون برآید و قربان او شود فندی از ماوراءالنهر در عهد بیرمخان به آگره آمده طالب علمی می‌کرد. از ار غیر از این غزل به نظر درنیامد: صومعه طاعتم گوشه مسیخانه شسد صیحه درويشیم نعره مستانه شلد
خرقه زهد و صلاح در گرو باده رنت غلغل تسبیح و ذکر قلقل پیمانه شد قندی بی‌خانمان سوي حرم می‌شتافت .“زد صنمی راه او جانب بتخانه شد
کامی ۰ هیر علاءالدوله صاحب تذکرةالتغر است. که ماخذ این عحاله است و تعربف احوال و ایراد اشعار او اینجا تحصیل حاصل است. با آن که فقیر را در شعرشناسی و
انتضاب آن چندانی وقرف هم نیست. و عیب خود را خود بگویم به که دیگری؛ و اکثر ایبات که به طریق تقلید مذکور شد شاهد این دعوی بس است.
کلاهی از فنون علم بهره‌مند است و ملمّب به افضل خان بود از دکن به هند آمد و در سلک ارباب شرع شریف چندگاه داخل بود. محلّی که میرزا مقیم و میرحبش به فتوای ملاعبدالله لاهوری به علت رفض و تبرا به جزا رسیدند او به تحیّر از این ملک به دکن رفت و آنجا سفر آخرت گزید. از اوست: زعشق جز به دل خویشتن نگویم راز که دل سخن شنود از من و نگوید باز
۳۹۸ منتخب التواریخ
سربه پای اونهادم سرگران‌ازم‌گذشت چونگر فتم دا منش دامن کشان ا زمن‌گذشت ت
تا کی رقیب از آن در راه سفر نبندد بندد کمر به کینم یارب کمر نبنده ت
هرگه آید به جدال تو عدو خود به فرتقی برسر خود چو شمشیر زئی وقت جدل کلامی اصل از جغفتای است و در سند بسیار بوده و به ملا نیازی دایم بحث و جدل داشته و از
بکر آمده چندگاهی در آگره می‌بود, شعر به روش مردم ماوراءالنهر می‌گفت. از اوست: بستم به خیال سر زلفت ره گریه لیکن نتوان آب به زنجیر نگه داشت
رخ تو چشمة مهراست‌وقطره‌های عرق حباب‌وار برو هر طر قیه نما بات ایتته
نشین به چشم کلامی زروی لطف دمی که گوشه‌ایست مصفا ر آب درنظر است
کامی قمی جوانی است نورسیده و حالا به هند رسیده و طبعش خالی از شوخی نیست. از اوست: همه تن خون شوم زدیده چکم گر بسدانم که گربه را اشرست
لقایی استرآبادی جامع افسام فضایل است. چندگاهی با خان زمان می‌بود. از اشمار اوست: بر زبانم حرف تیغ دلستان من گذشت . شیر باشد طورحرفی‌برزبان من گذشت
لوایی پیرزاد؛ سبزواری است طبع لطیف داشت و مدتی در خدمت درگاه بود. از اوست: از پی نظاره چون اغیار آید سوی تو در میان حایل شوم شاید نبیند روی تو در پیش غیر از آن نکنم گفتگوی تو تا جای در دلش نکند آرزوی تو
امل هوس زشوق چو نام بتان برند ترسم که نام او به غلط در میان برند در شهور سنه ۹۹۵ ۸. دبواری در لاهور از تندباد حوادث بر سر او افتاد و نقد حیاتش بر باد رفت و چرن در وادی نغمه و سرود بی‌عدیل بود اين تاریخ بافتند که: فغان کز سحنت چرخ جفا کیش خوش‌الحان بلبلی از بوستان رفت چنانش چرخ سنگی بر کمر زد کزان مجروح گشت و از میان رفت ز پیر عقل جستم سال فوتش بگفتا: پیرزاده از جسهان رفت
لعلی میرزا لعل‌بیگ ولد شاه قلی‌سلطان بد خشی است. جوالی در نهایت شرافت است و در لطافت حسن ممتاز و در حسن صورت و پاکیزگی سیرت معروف و در آدب و تواضع و خلق و رفق و حیا مشهور و در سلک مقرّبان پادشاهی منتظم. در این ایام فرمان طلب از درگاه به نام او در دکن رفته تا از ملازست شاهزاده سلطان مراد به لاهور آید. از علم تاریخ و سیر او را وقوقی تمام است و جامع اوراق را با ار جهت معرفت و محیّت مالاکلام؛ گاهگاهی به شعر می‌پردازد آنچه از او به خاطر مانده این بیت است: به رهگذار تو چون خاک ره شدم ترسم که نگذری به من و بگذری به راه دگر
ندیم پیشه‌ای نیک بود و ابیات اساتذه بسیار به خاطر داشت تا آن که شبی هزار بیت به تقریب می‌توانست خواند و تقلید خوب کردی. چندگاهی با میرزانظام‌الدین احمد در گجرات بود و به سعی او زادی معتدّبه حاصل کرده سفر دریا اختیار نمود. این ابیات از
او انریا و
1۹ منتخب التواریخ
گلگل از تاب شراب آن‌روی چونگلنارشد گل‌فروشان‌مژده‌تان باداکه گل‌بسیار شد
و
به غیر بوی تو از باد گلستان نشنیدم . به هیچ گل نگذشتم که بوی‌جان نشنیدم ت
دلم گر شعله آتش شود افسردگی دارد گل بختم گر از جلّت دمد پژمردگی دارد کف
هر آه که در حسرت بالای تو کردم نخل چمن آرای پشیمانی من شد
میر مرتضی شریفی شیرازی
نبیرة میرسیّد شریف جرجانی است - قدس‌سرّه در علوم ریاضی و اقسام حکمت و منطق و کلام فایق بر جمیع علمای ایام بود. از شیراژ در مک معظمه رفته علم حدیث در ملازمت شیخ ابن‌حجر اخذ کرده اجازت تدریس یافتِ و از آنجا به دکن و از دکهن به آگره آمده بر اکثری از علما و فضلای سابق و لاحق تقدیم یافت و به درس علوم و حکم اشتخال داشت تا در سته اربع و سبعین و تسعماية (4۷۴) چنانچه سمت گزارش یافت به روض؛ رضوان خرامید. نعش او را از جوار میرخسرو -علیه‌الرحمه به مشهد بردند و میر محسن رضوی این تاریخ یافت:
رفت تا سیر مرتضی از دشر عسلم کسویا زنسسل آدم رفت
بسسهر تساریخ رفتنش مسحسن گفت: «علامه‌ای زعالم رفت)
این بیت از نتایج طبع شریف اوست:
خاطر جمع زاسیاب میشّر نشود تخم جمعیّت دل لفرقة اسباب است غالبا مأخذ این بیت آن عبارت لوایح است که جمعی گمان بردند که جمعیت در جمم اسیاب است در تفرقه ابد ماندند و فرقه‌ای به بقین دانستند که جمم اسباب از اسباب تفر فه است دست از همه افشاندند.
مجوی
تخلص میرمحمود منشی است که قریب بیست وپنج سال منشی ممالک محروسة
شاعران ۳۱
هندوستان برد و صیه او در حباله نف ذقیس حال است. طبع نظم داشت ق اشعار منشیانه می‌گفت. از اوست این رباعی که بر صدر دیباچه دیوان پر مخان نوشته:
از کون و مکان نخجست آثار نبود آمد چو همین دو حرف مفتاح وجود ابضا معما به اسم قاسم:
شوخی که بود خاک درش منزل من از گوشة بام چون رخش را بینم
کاشیا هبه از دی حرف کن شد موحود
شد مطلم دیباجة دیوان شهود
جر جور و جفا نیست ازو حاصل من چشمش فکند تیر جفا بر دل من
پر گرد آفتاب خط عنبرین مکش
این رباعی در تعربف اسب بخشش بادشاه غفران بتاه همایون یادشاه گفته:
ای خسرو جم سپاه عالی مسقدار
بر وی چو شوم سوار در هر دو سه گام
دارم اسپی که هست بس لاغر و زار افتد. که تو هم یک دو سه گامی برادر
و مأخذ این هماتا آن بیت مشهور ا یار
می‌رود یک دو گام و مي‌گوید
واين غزل دو بحری در آن زمین استاد که:
ای بت سنگین دل سیمین بدن از اوست:
ای رخ زیسبای تسو رشک سسمن پسته خندان نو تسنگ شکر کال ین قتو ها تلا آهوی چشمان تو مردم شکار کار دو زلفت همه چجادوگری می‌کشد از مک خط جبان فزای جائب محوی نگر از روی لطف
وی لب تسو راحت و شسمزه بسلا
تاعت رعنای تو سرو جمن رسسته دندان تسو دز صدن غمزه ضون‌ریز تسو ناوگ‌فکن ای بت سنهیس دل سیمین بدن
و در ایام جاهلیّت و اوان طفولیّت شیخ فیضی نیز در این صنعت غزل به چهار بحر کته
۳۳۲
ای فسد نسیکوی نو سسرو روان حلقه گیسوی تسو دام جسنون هم لب جادوی تو آب حیات اسد؛ اهوی تسو صین بلا پسسته گیسوی تسو فیضی زار
منتخب التواریخ وی خضم اپبروی تو شکل کمان سره نس ی تسو کام ۷ هم خط دلجوی تو خضر زمان کشت آهوی تسو شسیر ژیسان خسته هسندوی تو خلق جهان
نزدیک به زمان تحربر این عجاله روزی تذکرة مير علاءالدوله را شیخ فیضی در دست من دید گرفت و ورقی را که در آنجا ذکر او بود چون نامه عمر خویش پاره کرد و فقیر نیز که در آن ایام توبه از این خیالات خام نداشت. مطلعی چهار بحری گفته بود از قبیل حشویّات که قایل ذکر نیست. امید که کراماً کاتبین نیز آن را از نامه اعمال من به آب
مبر محسن رضوی مهد ی
گاهی به شمر طبع آزمایی می‌کرد و از عالم عیر محعود منشی است بلکه زیاده اين اشمار از اوست که:
بخواهم مهربان با خویشتن در پیش اغیارش . که‌می ترسم‌که‌غیری‌بیندوگرددگرفتارش 1 دل برد زمن سروقدی غنچه دهانی رسوای جهان ساخت مرا تازه جوانی
وله
ای نهال قامتت خزم زآب زندگی سرو را در پیش بالایت بسی شرمندگی فقیر به جای خرّم لفظ شاداب خوش می‌کنم و این معما به اسم روح از اوست که: ای زلف کجت رمزن جانها زعحاب وی درد تو مرهم‌نه دلهای خراب عکسی زلب تو گشته در آب عیان يا برگ گلی فتاده در جام شراب آن مه که بدیده جایگاهش نیکوست منظور نظر رخی جو ماهش تیکوست
شاعران ۳۳۳ 4و ی
قاسم خان بدخشی است که از امرای نامی پادشاه غقران یناه برد. فنون شعر را خوب می‌دانست و می‌گفت. مثنوی در تتبّم برسف و زلیخا دارد مشتمل بر شش هزار بیت. این چند از آنجاست در تعربف محبوب:
صمرصم صوی بندای بی‌بهایش تکرد از سل ناب آریزه گوش رده از کسمالی اط فب دوراب چو زر خود را به پایش دیده پامال بیاض گردنش چون شمع کافور از آن گسلدسته‌های ن‌ازنیدشیل ۳ برگ گلی آورده در اسب بر و دوشش که برده عقل را هوش چو آمد در بیاض حسن تقریر دور بستانش که دار و بت بععا مسیانش برتر از حد بیانست
زیسیقد‌ری قستاده در قفایش که بود آویخته دلهای مدهوش ز لولوی ترش زیب گریپان چکیده قطره خضونی ز رویش روان افتاد در بایش جو خلخال ز جسیپش سسرزده سر رش نسوز یاعد پر سمن گلدسته بسته سبمن پر بود هردو آستینش برو چون غنچه زنبق هر انگشت گرفته خرمن گل را در آغوش صفای سینه‌اش صافی تر از شیر حبابی گشسته از سیر آشکارا که اینسا نازگیها در مبان است
و لیلی و مجنون گفته که اين بیت از وی می‌گویند که:
ای باد خبر زکوی جانان سرسان
دشوار بود مرا رسیدن آنجا
خمار باد؛ غم چند دارد سر گران ما را
ساقیا تاکی زدوران شرح بدحالی کنیم
با این تن مرده مد ده جان برسان لطفی کن و خوپش را تو آسان برسان
بیا ساقی و از غمهای عالم وارهان ما را شیشه‌ای پرک که یکساعت دلی خالی‌کنيم
آخر همر ترک سیاهیگری کرد و استعفا نموده گوشه عزلت گزید و چه خوب بودی اگر از شاعری نیز استعفا گفتی. وفات او در آگره در سنة ٩۷۹ ه. بود.
۴ منتخب التواریخ ولد محترم بیگ است که از امرای مشهور جنت آشیانی بود به اخلاق پسندیده موصوف بود و طبعی مایل به نظم داشت و گاه‌گاه شعری می‌گفت. از اوست:
شام چو از چهره نکندی نقاب تاپ نسیاورد و نست آنتاب در سته ۹۹۶ه. در کشمیر که پعقوب ولد پوسف خان کشمیری بر سر محمد قاسم خان میربحر شبخون آورد او در جنگ مغلوبه کشته شد.
معزی هروی از سادات طباطبایی است در ایام طفلی با کامران میرژا هس سب بود و قریب بنجاه سال در هند بود در سته اثنی و ثمانین و تسعماله )٩۸۲( هم در هندوستان از عالم رفت. این ذو ست از اوست: چندداری‌ای‌فلک چونذره‌سرگردان مرا تابه کی داریبه فربت‌بی‌سروسامان مرا
دردم به آه کم نشود آه چون کنم
گفتم به آه درد دل خود برون کنم
مرادی استرآبادی
از طبقه سادات آتجاست به هندوستان آمد و در ستهٌ .۸٩۷۹ فوت شده و نتایج طبع او خیلی به یادگار مانده و از آن جمله این که:
بنمود رخ زپرده که صبح صفاست این طالع نشد شبی ز رخت کوکب مراد زنهار خوش دلی و فراغت طمع مدار بگذشت دی به خاک مرادی و گفت پار
ای سیل غم زدیده غبار رهش مشوی
کفر زلفش که بود ماه ایمانم ازو
یعنی کمال قدرت صنع خداست این بی‌طالعی و تیرگی بخت ماست این در خا کدان دهر که محنت‌سرااست این در راه عشق کشنه سنگ حفاست این ما را چو یادگار از آن خاک یاست این
نامسلمانم اگر روی بگردانم اژو
شاعران ۳۳۵
گر سگ کوی تودرمرتبه‌ازمن‌بیش است لیک در راه وفا هیچ نمی‌مانم ازو
۰ خوبان که زلف زینت رخضار ساختند خلقی به دام خویش گرفتار ساختند # کیم من دورازآنگلچهره‌همچو ن‌غنچه‌دلتنگی گرفتارجنون دیوانه‌ای‌با سایه همجنگی ت
به روی یار قضا تا خط غبار نوشت . نیازمندی ما را بر آن کسنار نوشت
مشفقی بخاری
اصل از مرو است. بعضی مردم در قصیده او را سلمان زمان می‌دانند و فلط عظیم کرده‌اند چه در خیالات ماوراء‌النهری‌گری [یدی].طرفه دارد و همه بارد. دومرتبه در هندوستان آمد ورفت. از اشمار نمکین او آنن اسشت؛ چو نقد هستی مجنون غم نگاری بود . دا به نقد بیامرزدش که یاری بود
در عاشقی ملامت بسیار بوده است آسان خیال کردم و دشوار بوده است
تاچمن هر شب چراغازگل بهباغافروخته‌است کشته‌برگلالهآتش برگ‌وداغش‌سوخته‌است زبان هجری رکیک دارد و از هجوهای ملیح او اين قطعه است که در مرتب اخیر به هند آمده و گفته: ۱ کش ور هنند شکسرستاتی است . طسوطیانش شکسرفروش همه هندوان سیاه چون مگسان. چیر‌بند و نگوچه پسوش همه
میلی‌هروی اگر تا این زمان زنده می‌ماند» اکشری را از این خامکاران دل از سودای شعر سرد می‌شد و
۱۶ منتخب التواریخ
از زمان وفوع هیچ یکی را از متأشران با او سخن نیست. سالها در خدمت نورنگ خان بوه
و در مدح او قصاید غرّا دارد. آخر می‌گویند که به جهت بدگمانی به فرمود؛ٌ تورنگ خان
چیزی در کاسة او کردند تا از هم گذراتیدند. وفات او در مالوه بود این اشمار از اوست: دانسته‌ای که مهر تو با جان نمی‌رود کز خاک کشتگان گذری سرگران هنوز
نه آشنا و نه بیگانه‌ای نمی‌دانم که اختلاط چنین را کسی چه نام کند ت
بیقرار است دل اندر بدن کشته عشق دیگر از يار ندانم چه تمنا دارد
امتحان نام نهد دل ستمی کز تو کشد . خویش را چند به این حیله شکیبا دارد
جان به عزم رحلت ومن شاد زین معن یکه‌دل درد چندین ساله را امّید درمان یافته ۱ - در فراقت زآن تمی‌میرم که ناید در دلت*777 کین‌ستم‌نادیده‌روزی‌چندباهجرم‌نساخت
با آن که به پرسیدن ما آمد مردیم کاپا ز که برسیده ره خانه سا را
میرم و بر زندگانم رحم میآید که تو خوبه آن پیدادها داری که با ما کرده‌ای و بعضی به جای رحم رشک می خواتند و تمیز به ناقدان سخن تعلق داره؛ منم‌اززخم دل‌آن‌نيم جان‌صیدیکه‌برجانش ترخم‌می‌کنند صیّاد وسمل‌می‌کندزردش
یار خواهد که به‌سرگم شود آسوده و من شرمساری برم از سحنت جان‌کندن خویش
افکنده‌ام ترا به زبانها و خوش دلم کز شرم آن نگاه به مردم نمی‌کنی
بخت بدبین که به میلی نکند غیر جفا خردسالی که جفا را ز وفا نشناسد
شاعران
منم و دل خرابی به تو می‌سپارم او را دم آخحراست دشمن به‌منش گذار یک دم ن
نخواهم با چنین خواری زب مش زودبرخیزم
پس از عمری چوبنشینم به صد تق ریب درب ز مش ۷
میا به پرسش من چون امید صخت‌نیست
به غایتی هوس گفتگوست با تو مرا
می‌تمایم خویش را وارسته ازسودای او
فبدیار ریجه گشته‌ام ۲ صلح کردهام
چه شد که می‌گذری وحشیانه از میلی
به‌بالین توآن عیسی نفس میآید ای‌میلی
وفای عهد گمان از تو بیوفا داریم
کسی اگر سیب وصل یار من شده است به طنز مدده وسلی که داده غیر مرا
تا پماند به میان حرف نهان من و تو
تو نیایی زحیا در سخن و من زحجاب
غافل به من رسید و وفا را بهانه ساخت
۳۳۷
که‌پندارم اگر مانم دمی خوشنودبرخیزم سخن ازمذعای من کند تا زود برخیزم
به‌سال مرگ مرا دیدن از محبّت نیست که تاب خامشیم با وجودحیرت نیست
تا فریپ عشق من کم سازد استغنای او کان مه خبر نداشته از صلح و جنگ من مگر.به تاز؛ کسی را شکار خود کردی که‌از شوق قدومش مرد؛ٌ صدساله برخیزد کمال ساده دلیهاست اینکه ما داریم
زسر گرانی او شرمسار من شده است ژ سادگی سبب ائتظار من شده است
غیر در بزم نشیند به میا من و تسو تا چه سازند رقیبات ژ ژبات من و تو
افکند سر به پیش و حیا رابهانه ساخت
۷۳۸ منتخب التواریخ
جامم منتخب تتبّع کرده و گفته:
آزار خلق خواست کند چرخ لاجرم بدخویی ستمگر ما را بهانه ساخت
ملک قمی او را ملک‌الکلام می‌گیر ند. وضع درویشانه دارد و در دکن می‌باشد. چشمش کم دفتی
باشد که از اشک خالی بود. در هنگام غریبکشی دکنبان می‌گویند که حکم غریبان دیار عم پیدا کرد. از اشعار اوست:
آب شمشیر شهادت شست گرد اختلاف گبر و ترسا وسسلمان کشته یک خنجر ند 9
سازئد لخت لخت درون فسردگان و انگاه بر جراحت دلها نمک زئند ۳
تو مرهم دل ریشی به خنده نمکین ولی به آذ مه علخ نشتر جگری
به قدر حوصلة عشق نیست باد؛ عشق تو شیر پيشة ها نیستی که با خبری
سحاب چشمکه‌دادهاست‌نر کت را آب که از نگاه تو بوی ستم نمی‌آید
۱ ۲ خزانهای خیال من از ذخیر؛ وصل چنان‌پرست که چشمم به هم نمی‌آید س وله چند پاس وعدةٌ هر بیونا دارد کسی چشم بر در گوش بر آواز پا دارد کسی دردرااین عافیت خصمان به منت می دهند وای گر زایشان تمنای وقا دارد کسی #۷
کدامسین باد ایسن مشاطگی کرد
که سنبل بر گل رویت پراکند
شاعران ۳۳۹
ازل را بسه مه روی تسو پیمان اپسد را پا سسر زلف تو پسیوند
شکر را گرم رویی باتسبم نمک را آشنایی بسا شکرخند
بود ناتوس لحن سبحه‌سنجان در ان کشور که بت باشد خداوند
تمام کلیات او را که شیخ فیضی از دکن آورده دیده شد. همه اشمار او به رنگ شعرای زمانه» از این طرز قدم بیرون ننهاده و از عشق و دردمندی و مضمون تازه بویی به آنها نرسیده بتایر آن به همین قدر مختصر ساخت و اصطلاح دانی او از اینجا قیاس توان کرد که مطلم دیوان او اپن پیت است:
ای حسمد تسو سلم مسقالات . وی ذکسر تسو متیر مسقامات
و قاقیه نصیب اعداست فطع نظر از عدم علوٌ تب سخن و بهترین اشعار وی به زعم فقیر این بیت است:
رفتم‌که خاراز پا کشم محمل نهان‌شدازنظر یک لبحظه غافل‌گشتم و صدساله راهم‌دور شد
مدامی‌بدخسی
سلیقه شعری داشت چندگاهی در علازمت میرزا عژی زنکوکه برد. از اوست:
دلا صدفتنه بر پازآن قدوبالاست‌می‌گویی ازآن بالا بلا بسیار دیدم راست می‌گویی
در این زمین بسیاران گفته‌اند و همه گرد و پیش یک دیگر می‌گردند و چندان مزه ندارد از آن جمله این است:
بلاوفتنه در عالم زقدّم خاست می‌گویی یلی میآید از بالا بلاها راست می‌گوس
به‌شهرا قامتم هر سوتیامت خاست می‌گو نی قیامت‌قامتی داری مه من راست می‌گوبی بر این قیاس این قسم اشعار فتنه‌های آخرالزمانی است:
شعلة شمعست گاهی رنگ درقانوس آل با هگر برگ خزان‌در لاله جا کرداز شمال
چون گشت تسمام شرح دردشی از تسطره اشک شسهر کردش
۳۳۰
منتخب التواریخ
ملا مقصود قزوینی
از جملة شاعران خوش طبع زمان بود. دیوانی علی‌الرتیب دارد. این اییات از اوست:
در عالم وفا سگ کوی تو رام ماست عشاق را ثمام نظر بر جمال تست
نهال آرزوی او نشاندم در زمین دل
بو امید کاورم ۳1۳ ژلفب او به کف
اقبال رام گشته و عالم به کام ماست اي شاه حسن رری تو ماه تمام ماست
وزآن‌شاخگلم جر با غم‌چیز ی‌نشدحاصل
وه که درین خیال کج عمرعزیز شد تلفب
اشته*
دگر ز سردی دي رفت آسان در تاب فلک به رری زمین ياز تیرباران کرد تهنگ بحر زییم سهام صرصر دی دگر ز کثرت برف و زشدت سم سفید گشت سواد زمین ز لشکر برف که جا به روی زمین تلگ شد بدان گونه به صحن باغ به جای شکوفه و سبزه فتاد لرزه در اشجار در چمن دیگر درین هوا بدن من چو بید لرزان است سحر زهاتف غیبم رسید مژده به گوش زجور حادثه خود را بدان جناب رسان امین شرع که یک شمّه وصف اخلاقش علی‌خصال و محمّد شعار و یحبی نام
ز تاب صاعقه خورشید ماند زیر نقاب ز سم قوس زمین ساخت جوشنی از آب تهاد بر سر خود خود آهنین زحباب زمین به لزژه درآمد چو قلزم سیماب سیاهی از دل آفاقی شد چنان نایاب که بر زمین نتواند نهاد پای غراب دگر ز برف و یخ افتاد قاقم و سنجاب چو من شدند زبی‌برگیاین‌چنین بیتاب تنم زضعفگهی در تب‌است وگه در تاب که تا به کی کشی از جور روزگار عذاب که هست همچو سپهر برین بلند جناب تشد تمام به صد دفتر و هزار کتاب چو روشن است کمالش چه حاجت القاب
وقات ملامقصود به آگره در سته ۷ ظ. برد. پدرشی ملافضل اه نیز از جملة آدمی زاده‌ها ۴ اهل حر هت بو ده این قطمه از اوست: فضلی چو غنچه خلعت هستی به خودمپیچ برچهره‌ای چین میفکن ودامن به حون مکش
شاعران ۳۳۹۱
چونگل شکفته باش و چوسر وا زغم جهان آزادپاش مت این چرخ دون مکش
محنتی حصاری
طالب علمی به قدری داشت و در مدرس؛ٌ دهلی می‌بود. بمد از آن حسب‌الحکم به منصب قضای سرهند منصوب گردید و تخلص محنتی از حضرت اعلی یافت و هم در آن بلده از محتت سرای دئیا درگذشت. از اوست: یافتم درگذری جای کف پایش را چون نمالم رخ خود یافته‌ام جایش را
به فکر موی میانت دل کسان گم شد دل شکسته؛ُ ما هم در آن میان گم شد
موسوی‌مشهدی نسبت او از تخلص معلوم است. طبع شهر داشت از اوست:
تراینتهات نظر سوی من زاراست می‌دانم تغافل کردنت از بیم اغیار است می‌دانم
چشم او می‌کشدم زار به فرموده او سی‌نماید زنگاه شضب آلوده او
خال بندگان حضرت بادشاهی و از فرزندان حضرت شیخ جام - قدس‌سره -بود؛ خبطی و جنونی غریب داشت تا زن خود را پی‌جهت به قعل رسانید و بدان جهت در سنه ۱ به قتل رسید» چنانچه ذکرش در ضمن سنوات گذشت و در تاریخ آن بو اقعه
گفته‌اند: زن خضود را بکشت و کشت او را از عضب شش حلال دین اکبر
بسی‌رخ آن پت جسهان افنروز گشت آخسر سهادتم اکسبر
ظاهر قایل این تاریخ میرعلاءالدوله صاحب تذکرةالشعرا خواهد بود و این مطلع از خواجه معظم است:
درد دل را نتوان پیش تو ای جان گفتن محنتی دارم ازین درد که نتوان گفتن
به تبعیّت میرعلاءالدوله مطلع خواجه ایراد یافت والا با رجود این مطلع استاد مطلعش حشو مطلق است:
تا شنیدم که توان لل ترا جان گفتن آتشی در دلم افتاد که نتوان گفتن
موزون پسر شیخ پیر آگره است که خط را به هفت قلم نیکو می‌نوشت و فقیر در زمان اسلیم شاه او را در پشاور دیده بودم پسرش هم جوانی قابل بود. از معمّا و خط وقوفی ممتذّبه داشت و شطرنج صغیر و کبیر را نیکو می‌باخت. این چند بیت از او به یادگار نوشته شد: مرا چه سود ز گلهای رنگ رنگ بهار چو نیست بی تو دلم را به‌هیچ رنگ قرار گواه درد من دردمند محزونند شرشک سرخ و رخ زرد و دید بیدار
ای یافته ز عارض تو ماهتاب تاپ وی سوخته زرشک جمال تو آفتاب
هر ناوک تو اي مه ابرو کمان ما چون سفز حا گرفته به هر استخوان ما تیری که پر دل آن مه ابرو کمان زده سرهم نهاده بر سر داغ تهان ما از هندوستانی آزاده؛ موزونیّت کلام همین قدر تمام است.
محمّد یوسف صاحب حسن که مولدش کابل و منشاً هندوستان است. در خط شاگرد اشرف‌خان» در عتفوان جوانی در سنه ثمانین و تسعمایه )٩۸۰( هنگام محاصره قلعُ سورت از گجرات وفات یافت و مصرع تاربخ فوت او را «اشرف خان» یافت و قطعه را میرعلاءالدوله به این
طریق تمام کرد:
تن ۲۳۳
محمد یوسف آن مسصر ملاحت پرفت از دهر اشک از دیده ریزان پسی تاریخ او گفتا عسزیزی کجا شد بوسف مصر ای عزیزان قافیهٌ معروف و مجهول بسیار طرفه واقع شد» این غزل صاحب خانه از محمدیوسف مذکور است. خوشوقت آن که جبای به‌میخانه‌ساخته در پای خم به ساغر و پیمانه ساخته آن کس که داده‌شیو؛ مستی به چشم یار مستم از آن دو نرگس مستانه ساخته معسموریی به عالم فانی نیافت جفغد منزل از آن به گوشة ویرائه ساخته گفتم که جا به دید من کن نیاز گفت در رهگذار سیل کسی خانه ساخته زلف تو کرد شانه بریشان شکسته باد دستی که بهر زلف تو آن شانه ساخته وله در هچر تو آرام به ناکام گرفتيم ایام به هجران تو آرام گرفتیم
شاهر خوشگوی است به آگره در ملاژمت بر فیخالي می‌بود و نظم شاهنامه خیال کرده بود و داستانی چند از آن به اتمام رسانیده» خصوصاً جنگ سکندر سور که مشتمل بر ذکر شجاعت محمّدحسین‌خان بود در پیتالی به نظر آورد. خان مشاژالیه دخلها کرده آن قضیّه را به ترتیب از آغاز تا انجام بدو گفت و در یک شب چنانچه خاطرخواه بود آ سیصد چهارصد بیت را اصلاح داده صباح در مجلس آمده خواند و صله معتبر یافت و این بیت از آن جمله است:
هميشه ما زفراق تو بی‌سرو باییم ترا کسی که به خاطر نمی رسد ماییم
وله
خط گرد ماه عارض آن سیم پر نگر همردو نشان فتنه دور قمر نگر
بر روی ماه سلسله عتبرین ببین جعد بنفشه بر رخ گلبرگ تر نگر
بین چشم رهزن و مزهُ ناوک انکتش در رهگذار عشق خطر در خطر نگر
کار آمدنیش همان بیت اخیر است و باقی خود معلوم است که دست زده و گوش زده
است.
۳۳۴ منتخب التواریخ
مدامی‌همدانی
در هندوستان مشهور به حیدری بود. فصاید خوب در مدح میر محمّد خأن کلان گفت و از جهت بدسلوکی به هرکس جنگ می‌کرد و دایم از اين ممرّ آزار می‌کشید. از اورست: نمی‌دانست مجنون عاشقی رسوای‌عالم‌شد منم‌رسوای عشن‌وعاشقی برمن مسلم شد
درنظر آید هلال عید مانند کلید تا گشاید قفل از مبیخانه ساتی شام عید *
شدعیاب از بر دهد یگر شاهد خحضرا تقاب ندز ذجو اصیح غنچه گشت ظاهر آفتاب »
مسرا هست پر مسیئه از تیغ دلبر القها جو بر صفحه خطلهای مسطر
مقیمی سبزو اری
در سلطهُ خان اعظم می‌بود طبعی خزش"داشت. بعد از فتح گجرات متوجّه دیارخود شد. این ابیات از اوست:
خوش آنکه چون شمار سگ خویشتن‌کند هرچنددر شمار نیم یاد من کند
عاشقانيم و سر کوی بلا ماژای ماست عالمی برفتنه و آشوب ازغوغای ماست
هرکجااندوه و محنت بیش آنجا ساکنیم هرکجاآشوب وغم‌بسیا رآنجاجای‌ماست
باچنپن باحالیی کامروزداريم از غمش مرگ‌مامی خواهدآن‌کودرغم‌فرد؟ ی‌ماست
دربابان ۳ عمش سر گشته‌ايم وسایه‌است آن سیه بخت ی که در وزچنین همپای‌ماست با مقیم از ناز گفتی نیست پروای کسم آری آری کی‌بهاین خوبی ترا پروای‌ماست
ولد قاضی ابوالمعالی زیارت گاهی است. جوانی شکسته فانی‌مشرب به رنگ پدر خود بود. به علت بواسیر در لاهور از جهان درگذشت. در تتبّم آن مطلع شیخ سعدی . قدس سره - که؛
کافران از بت بیجان چه تمتع دارند . باری آن بت بپرستند که جانی دارد
شاعران ۲۳۵
مر ده حسرت بردآن‌دم که بری‌دست به تیغ کین عطا روزک آنست که حتانی دارد
مج ی به هندوستان نورسیده در خدمت غانخانان ولد بیرمخان می‌بود. به زبارت مک معظمه رفته. در رباعی صدیل ندار د. از اوست: گر خانه زخشت آفتايم ساژزند روز من بیجاره سیه خواهد بود وله من جان و دل حزین نمی‌دانستم من گسریه آتشین نمی‌دانستم نی نام به من گذاشتی و نه نشان اي»عشن ترا جنین نسمی‌دانستم ابش محوی که زکوی عقل بیرون می‌گثیت آواره‌تر از هزار مجنون می‌گشت دور از تو زدور دیدم آن گم شده را در بادیةای که باد در خون می‌گشت
مظهری کشمیری
ابیات که اقل قلیل است می‌توان دانست:
اقبال حسن کار ترا پیش می‌بره ورته صلاح کار ندانسته‌ای که چیست
و مطلع این استاد دارد که:
تو عهد استوار ندانسته‌ای که چیست بودن به یک قرار تدانسته‌ای که چیست
قدای آیته گردم که دلستان مرا درون خان به گلگشت بوستان دارد 7
مظهر به جهان چو بی‌تصیبان می‌باش و زگل به نوای عندلیبان می‌باش
۳۳۴۲ دید التواریخ
با دیدتی از خوبی عالم سی‌ساز مهمان نظاره جون غریبان سی‌باش
شیخ محمد دهلوی در علوٌ حسب و نسب و فضایل مکتسبی و موروثی یگانهٌ زمانه بود. بعد از آشنایی غریبانه‌ای چندین ساله فقیر را به او به سالی که لشکر منصور به عزم تسخیر قلعهٌ چتور متوجّه برد ائفاقاً در نواحی قصبٌ باری صحبت افتاد و بنا بر تنگی وقت آن مجالست و مکالمت با چندان شوق به یک ساعت نکشیده اپشان به آن جانب و من بدین جانب افتادم و در اول وهله احوال خجسته او مجملا معلوم گست؛ اگر چه نسبت به شأن او ذکرش در ذیل شمرا لطافتی نداشت. اما چون گاهی به نظم می‌پرداخت این مطلم او به پادگار ثبت افتاد؛ اگر به روز فمت صبر اختیار کنم چوّاختیار نباند بگو چه کار کنم
نویدی تربتی صاحب دیوان است در هجو کچک‌بیگ بخشی بیرم خان ترجیعی گفته که نقرش آن به صد باران طر فان بار از لرح زمانه محو نگردد. این چند یت از اوست: ای به دوران شریف تو مباهی ايّام خان بن خان‌سروسرخیل‌سلاطین بیرام عاجز از وادی فهم تو سمند ادراک قاصر از قصر جلال تو کمند ارمام سخنی هست مرا شرح کنم بر ناب . مشکلی هست مرا عرض کنم بر خّام داده‌اي منصب بخشیگری عالی را به کچک بیگ سیب چیست ایا فخر انام تیستی واقف از افعال ذمیمش گویا گرچه تحقیق خدم فرض بود برحکام امردی بود خودآرا و لوندی می کش . پسری بود به زر مایل و نرم و خود کام کار او نوکری خواجه امیر بیگ وزیر عامل سلسلا حضرت مرزا بهرام چیزهای دگر از وی به‌رهی معلوم است دارم از حضرت خان‌شرم که سازم اعلام تسه گوته به سر قضّه روم التَضّه قصه‌خوانی کنم از حالت آن بی‌اندام هرکجا بود چنان بود در اطوار سلوک . . که برو آمده نفرین زخواص و زعوام
شاهران
ای که بهر تن بیست زخدا می‌خواهند تب و قولنج و بواسیر و دق و استسقا زار و بیمار چو از پای درآیی به علاج قی میموث و گه سگ بچ؛ ده روزه ای خوشآن‌دم‌که‌شوی قبض زقولنجبوی
۳۳۷
همه‌سکان سماوات‌چه‌در صبح وچه‌شام حصبة کرم کدودانه وصرع و سرسام بنو ی بسند غذای” تو حکیمان به تمام آلت خرس و دم گربة و سرگین حمام نسحخه حقنه تویسند اطبای عظام
دست خر پای شتر شاخ بز وگردن قاز له خرس و سراستر و دندان گراز
و این فقره منثور نیز از آن هجو است. که روزی بر نمد تک کهنه وامانده نکسسته در سر دیوان به من گقت که ای سگ در برابر من گه می‌خوری؟ گفتم روا باشده کدام سگ در برابر شما گه تواند خورد؟ و چون نویدی واحدالمین برد چشم از قباحت پوشیده؛ عیب‌ها شمر ده صاحب تذکره اصل که میر علاه‌الدوله باشد این راه واگرده و هرچند فحش نویسی و عیب شماری دأب صاحب آین انتخابٍ نبود اما به طریق عمیا و تقلید به جهت خوشامد طبع و گرمی هنگام عبات بعینه تقل تموده ثبت کرده امید که بینایان روزگار دیده نادیده وکر ده ناکر ده شمرده و این عیب و عارّرا اغماض فرموده درگذرند و عفر فرمایند که الهجو فی‌الکلام کالملح فی‌الطعام؛ قضیّه‌ای است تسلم تزدیک علمای اعلای هرچند تحریف نموده به جای الهجو النحو فی‌الکلام می خوانند و عبارت مقامات حریری تصریح به اول می‌نماید نه ثانی؛ و این چند بیت از دبوان نویدی است: اما معلوم نیست که همین توبدی مذکرر است با غیر آن:
خدنگت را که‌عمری‌جای دردل‌داشتم‌دارم نهال آرزویی کز تو حاصل داشتم دارم همان قیدی‌که‌دراوّل من مسکین سرگردان ازآنلیلی‌وش مشکین شمایل داشتم‌دارم اگرازگربه‌شدتاریک چشم‌من خیالت را بدان صورت که درأية دل داشتم دارم بگیر ای آشنادستمک زآب دید »عمری شد به وادي جنون با بی‌که‌درگل داشتم دارم
تویدی مر غدل‌را کزخدنگ غمزه‌اش عمری ساخت سودای سر زلف تو بیتاب مرا
به خاک وخون چومر غ‌نيم بسمل‌داشتم دارم جانم آمد به لب از هجر تو دریاب مرا
سسسسسسسسحتا اس
۱ دای تو.
۳۳۸
آورم تاب جفایت همه عمر ولی دارم از گریه نگه بر سر کویت خود را بیقراری سر زلف تو به یک چشم زدن گشت تا بجمع نویدی دل من با غم تو
گر زار بمیرم زغم دم‌به‌دم خویش از بیخودی عشق اگر پیش تو ظاهر می خراست‌نویدی غم دل پیش تو کوید
تا خدنگت از دل افگار میآید برون ناوک دلدوز او در سین انگار من بر سر کویش من بیچاره از بی‌طاتتی ای نویدي از درون خرقةٌ پشمینه‌ات
نه‌فکر آخضرت داری نه دنا
منتخب التواریخ
اینکه با فیرنشینی نبود تاپ مرا کز سر کوی تو ترسم که برد آب مرا نگذارد شب هجران تو در خواب مرا رفت از یاد بریشانی اسباب مرا
با غیر شکایت نکنم از الم خمویش کردم غم دل در گذران از کرم خویش چون دید رخت‌کردفرادوش‌فم خویش
جان غم‌فرسود من صدبار میآید برون چا گرفت آسان‌ولی دشوار میآید برون مي‌روم صدبار تا یکبار میآید برون گر سلمانی چرا زنار میآید برون
نمی‌دانم نوبدی در جه کاری
نشانی
مولانا علی احمد ولد مولانا حسین نقشی دهلوی مُهرکن است که فاضلی ولی مشرب و استاد شاهزاده بزرگ بود و پدر و پسر هردو این فن را به کرسی نشانیده و درگذرانیده‌اند» خصوصاً مولانای مشاژالیه که امروز نقش نگین او کارنام روزگار است و در عراق و خراسان و ماوراءالهر سک او را به یمن و تبرّک می‌برند به فضایل علمی و کمالات انسانی متصف است و لیکن این فن جزیی و اين شیوه کسبی حبثیّات کلی موهبی او را پوشیده و به این تقریب در سپاهیگری و ملازمت هم چندانی تربیت و اعتبار که می‌بایست نیافته: به منصب معتبر رسیده هیچ کمتر از امرای نامدار نبود و علم هیشت و طبعی را خوب ورزیده و طالب علمی او به مرتبه کمال است و در جمیع خعطوط ید طولی دارد و در انشا و املا بی‌نظیر اگر یک فته می‌بود خیلی از آثار نظم آبدارش بر جریدة
شاعران ۳۳۹
روزگار باقی می‌ماند. گاه گاهی طبع روشن و ذهن باریک‌بین او به شعر می‌پردازد و به مناسبت شیو؛ خود تخاص اختیار می‌نماید چون فقیر را از ریعان عهد شباب تا هنگام اين انتخاب که زمان کهولت بلکه شیخوخت است با او جهت انئحاد و اعتقاد و ارتباط و اختلاط از هرچه تصوّر توان کرد قوی‌تر است اگر بعضی از فوابد منظومه و منثوره او را به اسباغ ۳ اشباع ایراد نماید سای آن دارد. از اشمار اوست: تراتاسبزاخط برلب جان بخش پیدا شد مسیحا بود تنها خضر همراهمسیحا شد مجتسب دی خم شکست رآبآتشناک‌ریخت خاک من برباددادوخون‌س‌بر خاک ریخت ئٍ باد از پار خبر بر دل ناشاد آورد اعتمادی تتوان بر سخن باد آورد »1 مراه رشب چودزدان‌خواب‌گیرد چشم ترگردد ,…. دلم, رار با غمت بیدار بیند باز برگردد و فقیر در تتبع آن گفته: به صداید قاصدمی فرستم‌سویآن بد خو معاخالله‌از آن.ساعت کزو تومید برگردد ۷ تا سینه از خدنگ جفای تو خسته‌ایم مرهم نمانده‌ايم و جراحت نبسته‌ایم در زمانی که فتح گجرات واقع شد سکه به نام حضرت اعلی کنده و این تاریخ
گذرانده که:
خسروا سکهٌ گجرات به نام تو زدند سلک راسايه عدل‌تو به‌تارک‌بادا
ای خوشآن‌دم‌که چوتاریخ وی ازمن پرسی گویمت سکهٌ گجرات مبارک بادا وله
کار به جانم رسید و بار نیامد جان گران سایه هیچ کار نیامد ۳
ما را دل مجروح و بتان را نمکین لب تا روز اجل به شدن این ریش نباشد #«
صورت ومعنی نگ رددجمع در هر پادشاه پادشاه صورت و معنی‌استا کبر بادشاه
آن شهنشاهی که می‌افتد به روز بار او از نهیب چوب دربان پادشه بر پادشاه ۱ زسنگ حادثه دل نشکند به سینه ما که ساختند زالماس آبکیتة ما زمانی که اردوی معلّی به جانب کشمیر بار اوّل متوجٌّه شد و فقیر رخصت گرفته به جانب پیشاور که مولد من است, رفتم این ابیات از آن دیار نوشته فرستاده دگر خدا داند که مثل من به چندی دیگر هم به همین شوق نوشته و خرسند کرده باشد اما فقیر خاضَه خود ساختم تا دعویدار دیگر پیدا نشود. مثنوی:
مرا دور از تو ای ماه دل انروز حکیده اشک گلگونم به رخساز ز خون دیده شد آلوده مدگان ژ هجرت دم‌به‌دم خون در دل مسن پسسوزد هسر تسفس از آتش غسم کنون چشمم به خون دل ستیزه نه فت ها تست ویس و دبده من ملک خویا مرا زین سیر نباشاد چنان ضعف تن و دل گشته حاصل تسنی از سحنت تب بی‌حضوری و در جواب فخریه شیخ فیضی که:
شکر خدا که عشق بتانست رهبرم
نه شب خوابست و نی آرام در روز شکفته لاله انسدر زعسفران زار کشیده سر ز دربا شاخ مرجان نشسته جون صراحی تا به گردن عبلم بیرون زند از سینه هردم بت جای قطره اتش پاره ریزه بنبچبیه شید آتش دل گرد روژن کزو جان عسزیزان رفته برپاد که نسی از تن خبر دارم نه از دل دلی در وی چسو آتش در تسنوری
در ملت برهمن و بر دین آذرم
او راست قصیده‌ای که از آنْ جسله است این ابیات:
شکسر خدا که پیرو دیسن پیمبرم پیزارم از برهمن و ناقوس و اهرمن قایل به روز حشر و یام فيامتم حامد به سوی من به سعقارت نظر مکن زير نگین من شده روی زمین تمام از شرق تا به غرب فضیلت معذلم
حبٍ رسول و آل رسول است رهیرم منکر زدین راهب و قشیس و آذرم امیدوار جنت و حوری و کوثرم چون نیستی خلیل منه پا برآذرم من چون نگین به دور گریبان سراندرم و ز قطب تا به قطب به هر خطه محورم
شاعران
سطح محذب فلک فضل خصم را گر در زمین چو نقطهُ موموم ساکنم دست قضا کشید» به پرگار روزگار هرچند کم ز نقطه ذووضع مرکزم گر خصم صد هزار کند سحر سامری
۳۴۱
هرگز مماس نیست په سطح مقعْرم لیکن مدار گردش چرخ مدرم انلاک هفت دایره بر گرد دفترم از شط مستدیر معدل فزون ترم
چون اژدر کلیم به یک دم فرو برم
فی‌النعت
خاتم ختم تو بشکسته نگینهای قدیم
طرح تقش تازه و نو در تشان ائلاخته
و از جملة اشماری که درباب یکی از محتشمان ستم ظریف ابنای جنس گفته این
است که
جند زنی لاف که در ساحری هر نفسم معجزه عیسوی است دز سسسخنم ن‌ادره روزگ_از هر نفسم برده زجادو شکیب خسرو ملک همه دانی تم چوهری ملک سخن دانسیم ایسن مسنم امسروز در این داوری شسمله سرشتا زگهرهای پاک طیع تسو هرچند در هوش زد آنسچه تو گفتی دگران گفته‌اند خانه که از نسظم بیاراستی سقف منقّش که درین خائه است طسیم تسو دارد روش بساغبان سسپزه آن با زراغ دگیر غنچه آن گرچه روان‌پرور است پسید کسه بی‌میوه سری برکشید سازگی آن نسه زب‌اران تست
سسامریم سامریم سسامری شعله نور شجر مسوسویست امل سخن را مستم آمسوزگار هر اسخنم سحر صلایک فریپ تالم اانسلیم معمانی تس صرفی تقد سخن رانسیم شعله آتش بسه زبان آوری لاف مزن لیست جو در کیسه خاک یک سسخن تسازه ند گوش زد در که تو سفتی دگران سفته‌اند آب و گاش از دگران خواستی رنگ وی اژ خامه بیگانه است سساخته بماغی زنهال کسسان هعرگل رتاش زیاغ دگر لیک زخضون جگر دیگر است پسرگش از آذ دانمه مشسجر کشید از خسوی پیشانی باران تست
۳۳
جع مکن نقد سخن پروران شربت بیگانه فراموش کسن گسر خضری آب حیات تو کو نخل صفت سر به نلک می‌بری سرو که بر چرخ بساید سرش بر سخن خویش تفاخر چراست مسن اگر از شسرم نگویم مسخن نی چو رطب سینه پر از خستهام مسن اگسر از بند گشايم زبان طعنه چو ابلیس به آدم مزن مسامریم سن که ببه زور فسون شسلغله در زمره و ساه انکتم این منم آن ساحر جادو مزاج من که به جادو سخنی شهره‌ام سسامریان در گسره موی مسن دولت این کار به گام مسن است از سختم طرز سخن یاد گیر رکه بسه اسستاد ارادت برد یک سخن از نظم تو نبود درست گرچه به روی تو نگوید کسی لیک بسه غیب تو ملامتگران شعر ترا گر به میان آورند شعر ترا پیش تو تحسین کنند نی تو به کس پار و ته کس با تو یار وک یکسی سار نسداری دریغ
#نتخب التواریخ
چشم به مال دگران دوختن کیسه مکسن پسر ز زر دیگران آب زسرچشمه خود نوش کن ور شکری شاخ نسبات تو کو مسیوه بسجز خسسته نمی آوری چاشنی مسیوه نسباشد بسرش بر من دل خسته تمسخر جراست حمل بسه ببی‌دانشی من مکن همچو صدف پر در و لب بسته‌ام لب نگد‌ایند زبان آوران بصالت من درنگر و دم مسزن لمعب تپتی از سحر بسرآرم بسرون پسسخه هساروت پسه چاه انکنم کز سختم بافته جسادو رواج و مد زز۳ ۳ بساپلیا در چسه جادوی من سک این ملک به نام مسن است ار یکین دامن اسستاد کسیر در دو جهان گسنج سعادت برد عیب تو پیش تو نسجوید کسی ان جمن آرای سسخن بروران صیب تو یک‌یک به زبان آورند و ز پس تسو لمنت و نفرین کنند عسیب تسو بسر تو نود آشکار مونس غسمخوار نسداری دریسغ
شاعران ۱۳۳
تا یه تو عیب تو نماید که چیست و آنچه مجیب تو گشاید که چیست
زمانی که اين تذکار می‌نوشتم و چند شمر او را به پادگار طلبیدم. این رقعه نوشت:
نقل رقعه
جواهر معادن افتقار و خاکساری و لالی بحار انکسار و بیقراری که جوهریان کارخانة شوق و دربانوردان کارنامة ذوق به زلال اخلاص شسته به رشته نیاز کشیده‌اند؛ نثار قدوم
ت لزوم آن یگانهٌ روزگار و ی رحمت پروردگار که دل غیب دانش جام جهان‌نمای پیش‌بینان حقیقت است و آیین؛ ضمیرش اسطرلاب رصدبندان طریقت است گردائیده به عرض باریافتگان مجلس بهشتآیین و محفل ملایک‌نشین می‌رساند که حفا و بمرّت‌الله تبارک و تعالی که به یمن توجّه آن عدیم‌المثال معدوم‌التظیر به سر وقت این افتاده که خرافات متفرّقه را جمع سازد. آفرین باد پر این اسان که بر ما کرده‌اند دو جزو یکی از انشا و نثر دوم از مثنوی و غیره برای خدام مي‌تویسد نیم کاره شده است؛ ان شاءالله فر دا پا پس فردا یکجا می‌سپارد. عجالةالرقت آن چند بیت مشنوی که؛ ع:
سا مریم سا مریم سامری
در مطالعه است فرستاده شد اصلاح فرمایند و آنچه قابل نوشتن باشد جدا سازند و سالامت باشند,
از جملة رقعات او این رقعه است که درباب اولگون پادشاهی و سك آبای کرام آن حضرت تا صاحب قرانی نوشته به فقیر رسانیده:
نقل رقعه لقراطع کیف حالک فی هذءالزمان ای کل ای ما اه یی تتوی یوم بشر مره
[. در دو تسخنه. مشباشف.
۳” منتخب التواریخ
له من اخیْهٍ الی قوله آبیّه. لان مطمح همم اهلها عیوب غیرهم فلما کان اخوان هذه‌الزمان جواسیس العیوب فویل لغیرهم لانهم لاینظرون لعیوب نفسهم و هذا من قساوة قلربهم و فصور سمعهم و فترر ابصارهم تم ال ی تلژیهم وی سممهم 3 َعلی اتضاریم غشاژه. فکیف یعلمون احوالهم لاسیّما احوال‌الاخوان وهم معذورون ندعهم فی‌هذهالضلالة واخیرنی سن احوال نفسک‌الشی هی ملکیة‌الطباع نوهة و صفا؛ ۲ شمسیةالشماع لممةٌ و ضیاءٌ منفردة بالاستعدادات الموهبية والكسية مدرکةالحقایق الکونيه والالهية جامعةالکمالات الانفسية والافاقیه حفظها الله تعالی عن جمیم الافات الجسمانية و البلیات الروحانية حفظا دایما تاماکاملا و ما جلس علی ذیل کماله هیچ التقصان؛ و کاد اشتغالی من اول ذی‌الحسه الی اخر ربیم اول بحفر فص‌السلطان المادل و خلیفه‌الکامل و نقش فیه اسمه‌العالی و اسماء اجداده المتعالية الین امیر تیمور صاحب القران والقص وسیع مدور مشتمل عیلیْنمان دواثر داسرة فی‌وسطه والباقية فی‌اطرافها لین آخره. این نقل رقعه‌ای است که به خدام شیخ امم یعقوب کشمیری از لاهور نوشته:
تقل رقعه
اسب ۲
لیس‌الفواد محل شوتگ و لد کل‌الجوارح فی‌هواک شاد چه نالم از دست شیون نیرنجات این پیر عزایم خوان کرسی‌نشین مرفع‌پوش بلند کلیسیا کرده و سر آن شيشه را به موم شمع ماه گرفته به چندین هزار خاتم افروخته مختوم ساخته نه پارای آن که از درون آن بای گریز بیرون توان نهاد و نه امید اينکه از برون دست فریادرسی بدو تواند رسید. پیت:
فریاد بسی کردم و فریاد رسی نیست گویا که درین گنبد فیروزه کسی نیست نسبت به او این حال باشد پیداست که نوع انسانی سیّما فرد واحد را چه یارا که در آن بند دست وپا تواند زد و خود را از قید آن زندان خلاص تواند ساخت مگر مرشدی کامل و
شاعران ۲۵
هادی مکمّل که به انواع تأییدات ریانی و اصناف الهامات یزدانی آراسته باشد به زور بازوی تقویت الهی و پای مردی مجاعهدات و مکاشفات غیرمتناهی دست بردی نموده از این مهلکة عظمی و مخمص کبری آن شخص را تواند برآورد والحق در اين زمانه عارف صاحب کمالی که به ژیور اوصاف مذکوره متجلّی و متحلی باشد سوای ذات خجسته صفات ملکی ملکات قدسی آیات آن یگانه روزگار و مظهر آثار رحمت پروردگار رّشانه کسی موجود نیست امید که اين نامراد پابند قید جسم و صور را که یکی از آن اقراد است که از نوع انسانی بیرون نیست به توجّه حالی از جمیع قبود که مخالف سنن نبودی و قسیم دین مصطفوی علیه افضل الصلوات وا کمل‌التحیات -است برآورده گاهی به وقت حضور به دعای مرادات ظاهری و باطنی و سعادات صوری و معنوی و مطلوبات کونی و الهی یاد آورند که وسیلهُ وصول الی‌الله و حبل‌العتین دین مبین حق غیز این نمی‌تواند بود امیدوار است که حق سبحانه و تعالی ایشان را با جمیم فرزندان گرامی و مخلصان نامی از جمیع مکاید دوران و مکاره زمان محفوظ و مضون داشته بر سر محبان حقیقی و معتقدان تحقیقی نگاهدارد بمثه و کمال کرمه.
ناصحی همان جمال خان‌ولدمیان منگی بداژنی است که سبق ذکر یافت. جوانی بود در مایت رشد و به حسن خلق وخلق موسوم و باعث توطن فقیر توان گفت که در بداژن محبت او بود» اگر همچو گل بی‌بقا نبود در شعر آثار از او خیلی می‌ماند: اما اجل فرصت کسپ فضلش نداد. از اوست:
بشتو این نکته سنجیده زبرورده عشق که به از زندة بی‌عشق بود مرده؛ عشق
ترک من زخم به هنگام سواری زده‌ای لّتی دارم از این عشق که کاری زده‌ای و در کتبع آن مطلم خان کلان که» غ: ۳ ۱ در جوانی حاصل عمرم به تادانی گذشت گفته که: هرسایمانی‌که خودرا کمتر از موری ندید عاقبت پر باد رفت وآن سلیمانی گذشت
نف منتخب التواریخ نهانی ضعیعه‌ای برد در آگره قرینه مهستی هروی این مطلع اوراست که: روز عم شب درد بی‌آرام پیدا کردهام در دمند بها در این ایام پیدا کردهام شاعران دهر هرچند جوابها گفتند اما هیچ کدام در برابر نيامد, ع: چه مردی بود کززنی کم بود
نجاتیگیلانی در هندوستان آمد و درگذشت از شعر و معما بهره‌مند بو د. از اوست: ای‌دلم دوراز تود رآتش‌دویده‌خون فشان پی توام در آب و آتش آشکارا و نهان
حل نشد از دل تسو مشکل ما ازدلت وه که آب شد دل سا
ملانویدی نورسیده به خدمت خانخانان می‌باشد. اژ اوست:
خرد را از نبایر حضرت شیخ حاجی محمد خبوشانی -قدس‌الله سره العزیز -می‌گیرد اما هملش تکذیب آن دعوی می‌تماید. طبعی به غایت شوخ دارد حالا خدمت شاهزادة خرد می کند. از اوست: نوعی سیوکش میم و بعد مردنم خورشید‌وار آبله‌ام جوش می‌زند ید
غم نوعی نه ز بسیاری درد و الم است؛ غم‌از آنست‌کهدرحوصله گنجایی نیست
شاعوان ۳۴۷
باز شوفم رهی گرفته به پیش که در آن راء خضر پرحذر است
نیازی
اصل از بلدهُ طیبةٌ بخاراست. اما شجره وجود او خبیثه و جنگره و بی‌حیا و ما صدق معتی شاعری بود در فن شعر و عروض و معما و تاریخ و سایر جزبیات ماهر است و رسایل در آن باب تصنیف کرده» در مجلس اول که پادشاه غقران پناه را ملازست نمود او در مجلس پای چپ پیش نهاد پادشاه چون به اين جزییات آداب بسیار مقیّد بودند» فرمودند که ملاچپ ! است او را بازگر دانیده بیارید بعد از آن که حکم به جلوس وی شد. زیان خبث و شطاحی و سفاهت آغاز کرده با ملاً بیکسی به بحث درافتاده و با میرعبدالحی صدر که جانب ملاً را گرفته بزد گفته که چه کنیم که بی‌کسیم؛ روی بیکسی سیاه و چون خواجه حسین مروی که اندکی به قرَت انفعالی متهم بود امداد ایشان نموده گفته که خواجه چه وقت بشتی شما بود بادشاه غفران پناه از این اداهای جلفانه آزرده و کوفته خاطر برخاستند و با وجود آن ازکمال حلمی که داشتد در مقابلةٌ آن بدی و ددی به ایذا و بدی وی راضی نشدند و سبب انقطاع وی از ولایت ماوراءالنهر مقطع اين غزل شده که:
پر فلک نیست شفق باده گلفام مشست رند دردی‌کشم و طاس فلک‌جام منست
تانیازی شده در ملک سخن خسرو عهد نام جامی شده منسوخ کون نام منست
می‌گویند که در نته روزی در مجلس این غزل خویش می‌خواند و دیوان حضرت مولری حاضر بود چون حسب حال گشاده‌اند اوّل صفحه این مطلم برآمده که:
چرخ‌راجام نگون‌دان‌کزمی عشرت تهی است باده‌از جام نگون جستن نشان ابلهی است
روزی نیازی فسوتی شاعر را در خواب دید و بولی بر ریش او کرد شاعری این قطعه گفت؛:
فسونی را نیازی دید در خواب به ریش او زشسیشه آب پاشید
1 در او بسحد: پا یت يت
۳۸ منتخب التواریخ
اگر شاشید بسر رویش میارید. . سگی بر بونه‌ای شاشید شاشید ف
به‌رو ی آتشین زلف تو ای‌سیمین‌بدن پیچد . بلی‌چون‌موی‌برآتش‌فتدبرخویشتن‌پیچد 3
چو نتوائم که بر گرد سر آن تتدشوگردم خیالش در نظظر آورده هردم گرد او گردم
در تحرّک نیست از باد صبا پیرآهنش بلکه جانی پافته پیراهن از لطف تنش
وفات او در لته وافم ۳
تامی
تخلص بیرمحمد معصوم صفوی خلف رشید نجیب میرسید صفایی است که از اعیان سادات عظام و اکابر کرام بلده پکر بود. میر.خالا در سلک امرای پادشاهی داخل و در پی خدمعی به جانب سند و قندهار متعیّن و مأمَوز است؛ به اخلاق درویشانه متخلق و به فضایل و کمالات انسانی متصف و به دیانت و امتانت و شجاعت و سخاوت مشهور. چون به صلاح و تفرا و ورد و نماز و تلاوت مفیّد است کسی گفحه باشد که در این راه از راهنمایی چاره نیست مرشد به هم رسانیده تلقین و اجازت از او حاصل نمایید. جواب داد که بالفعل دو سه مرشد خود داریم چه احتیاج به دیگر است. از اوطان مالوف به جانب دارالخلافه روانه شدیم از بس هوا و هوس جوانی که سرمايه آمال و امانی است سر ما به هزاری و دوهزاری هم فرو نمی‌آمد چون به دربار رسیده چوب یساولان و چربداران صاحب اهتمام خوردیم و رذالت کشیدیم و بعد از طول انتظار مارا به منصب بیستی سرافراز ساختند همه آن دواعی پرید و قدر و پایه شناخته تن به رضا دادیم و سر به تسلیم نهادیم و آسودیم و همان مثل است که هرچند سعی کردم که چیزی شوم هیچ نشدم؛ اکنون خود را واگذاشتم تا هرچه شوم شوم. بیت:
نیم ملول که کارم نکو نشد بد شد شود شود شود گو مشو چه خواهد شد
هر مرشد دیگر که می درد نهایتش همین قدر ارشاد می‌کرد مرشد دوم میرابوالغیث بخاری است که به حسب منصب و اعتبار به مراتب از ما زیاده بود چه تا آن زمان که به ایشان آشنا نبودیم اگر اسبان ما یک روز دانه و کاه نمی‌یافتند از ملالت و غضه سر خود
شاعران ۲۴۹
پیچیده با کسی حرف و حکایت اصلاً نمی‌کرديم و بعد از آن که در صحبت میر افتادیم روش ایشان را چنان دیدیم که گاه گاهی سه چهار روز درست می‌گذشت که نه در طويلة ایشان کاه و دائه و نه در مطبخ دود آتش موجود بودی و با وجود آن حال آن چنان خوشوقت و خرّم و خندان می‌گذرانيدند که بر هیچ کس اثر قلاشی و بی‌سامانی ظاهر ثمی‌شد و از این مقوله کس حرف هم نمی توانست زد و نسبت زر داری و ناداری پیوسته به ایشان مساوی بود. فرد:
از حادثات در صف آن صوفیان گریز کز بود غم کنند و ز نابود شادمان آنگاه خود را به این تسلی می‌دادیم که هرگاه روزگار بر اين بزرگوار به این گونه می‌گذرد و او را هیچ تفاوتی نمی‌کند ما خود به بی‌غمی و خورسندی به طریق اولی سزاواریم که عشر عشیر آن جاه و تجمّل نداریم» مرشد سوم ما کنیزکی است که حضرت پادشاه عنایت فرموده‌اند از آن که هرگاه خطر؛ شیطاثن یا هوای نفسانی از رهگذر نظربازی و شهوت‌پرستی ما را تشوبش داد فی‌الحال به منزل آده با وی صحبت داشتیم و دل را جمع گردانيدیم و به آب پاک شدیم و کار مرشد آزاین زیاده نیست که کسی را از امور ناشایسته و نابایسته بازدارد؛ میر در طالب علتی:خیلی کوّشبده و سلیق درست در شعر و معتّا و طبعی بلند و فطرتی عالی دارد و دیوان و مثنوی در بحر بوسف و زلیضا گفته و این چند ببت از ثتایج فکر صافی اوست:
چ و خوش است‌آننکه از خودروم وتوحال پرسی به تو شرح حال گویم به زبان بی‌زبانی
چون گرية من دید نهان کرد تبّسم پیداست که این گریهةمن بی‌اثری نیست
در عشق نشله‌ایست که عشاق خسته را ذوقی است درفراق‌که‌اندروصال نیست
داد تاج به تاد مه من خنده کتان ظاهر است از خن او الر حنده هدوز
و این قصيد؛ منقبت را از احمدآباد در اک به فقیر فرستاد: داغی که بود بر دلم از عشق در ازل از دولت فراق و با درد شد بدل طو فان آتشی که دل از درد پر کشید انکنده در مزاج زمین و زمان خلل
۳۵+
یاد غم تو می‌دهدم چاشنی درد خوش آن که‌درطریق محبّت قدم‌نهاد
ره یابی ار به کارگه صنع بنگری بی‌تابیم زعشق به دیوانگی کشید خوناب گرم بس که زدل ریختم فکند عشتت هزار عقد؛ غم پیشم افکند هم بیم مرگ می‌دهدم نشثة فراق ناگشته حشر روز قیامت شود پدید در خون نشسته چشم جهانی از آن مژه در هردو کون آتش دیوانگی زدم آن دل که داشتم زتو آمیخته به عشق دارم به هر مژه زغمت ابر شمله‌بار مشغول در مشاهده‌ات چشم روزگار خواهم خلاصیم دهد از دوزخ فراق شاء نجف علی ولی شاء لانتن ماهی که بهر کرده ازو اکتساب نور حفظش اگر حصار کشد بر جهانیان بیند به خواب قوّت سر پنچه‌ات اگر بانگ مهابت تو رسد گر به کوهسار پک‌نقطه قاف قدر تو سنجند گر به قاف دستت اگر عنان ابد باز پس زند نخل فلک زگلشن قدر تو یک ورق درعهد تآن‌چنان شده‌شیرین مزاج دهر گر بر یصل فتد نظر همّتت به سهو با خصم ذوالفقار و به سایل نعم پلی
۱« چنین است در هر سه نسکته.
ری دس التواریخ
طعم فراق می‌دهدم لت اجل چون شوق‌بی ملاحظه چون‌عشق بی حیل ۳ صنع در معامله عشق در عمل آخر شدم من از تو به دیوانگی مثل ایام سر به سر هم در آتشین وحل ناکرده یک دقیقهةٌ هجران هنوز حل هم ذرق وصل می‌دهدم شوق از امل زین آتشی که از جگرم گشت مشتعل در خاک خفته خلقیازآن چشم مکتحل رمزی زسر عشق تو ناگفته در غزل خوناب گشت و از مژه‌ها ریخت‌بر طلل دارم به سینه اتش فجران هزار ئل بجیییا از ملازمشت دید دول مارجن کفيرزي حامی دین هادی ملل کز نقد انبیا زجهان ایست ماحصل شیری که شیر چرخ ازو مانده در وحل جز مرگ کس برون نرود از در اجل بازوی چرخ برکند از بیخ دست شل پیچد چو تازیانه صدا در تن جبل آن جای قاف گیرد و این جای بر زحل افند هزار مرحله واپس تر از ازل با جهان ز مزرع جود تو نیم تل کز زهر فرق مي نتوان کرد تا عسل در جنب او نماید گردون کم از بصل ظاهر به عهد تو شده معنی لاوبل
سس سب
شاعران ۲۵۱
گر در شمیر تو گذرد صورت غضب از یم همچو بید بلرزد تن اجل باشد سپهر قدر ترا وسعتی که مهر . نبود عجب اگر بودش شاهق جبل گر خنجرت به تیغ سیاست زبان دهد ای وای چرخ کجرو مکار پر دغل
آرایش عروس سخن چونبه‌مدح تست بربستم از معانی رنگین برو حلل
اي وای بر تو نامی و بر اهل حشر وای در محشر آیدت چو میه ام عمل
هستم ز آفتاب شفیعی امیدوار روزی که هیچ جا نبوه سایه اسل
پاران ابر رسمت و ساقی روز حشر آن دین پناه اعظم و آن صاحب اجل رپاعیات
تنها با خود در انجمن باید بود ۳ با خویش هميشه در سخن باید بود . .
هم بلیل و هم گل چمن باید بود ط دیسوانهٌ کار خویشتن باید مودک ل. ایضا لا ل
فریاد رحیل از همه کس صی‌شنوی عر آوازآدرا ز پیش و پس می‌شنوی 4
کرده همه شبگیر به سر منزل دور 2 نو خفته به ره بانگ جرس می‌شنوی 5 [ ایضیا
ای آن که بر آن رخت نظر می‌باید چشم تو ورای چشم سر می‌باید
شوامی که ز عشوه‌هاش غافل نشوی . در چشم دلت چشم دگر می‌باید ابضا
عشقت نه متاغ هر خریدار بود او را دو جهان بهای یک تار بود
گل ئیست که در کوچه و بازار سود پا مشک که در دکان عطار بود ایضأً
ز آلایش روزگار اندر گلهای عیب دگران مکن تو هم زان گلهای
پرهیز ز آلودگی دامن خویش نامی دو سه روزی که در این مزبله‌ای ایض
در عشق پتان مشق جنون پاید کرد چان را به فراق رهنمون باید کرد
چون شیشه تمام پر زخون باید شد و آنگاه دل از دیده برون باید کرد
۲ ۷۵ منتخب التواریخ
انش در مذهب با به جمله یکسان می‌باش در دايرة کفر به ایمان می‌باش این است طریق عشق جانانة ما زار به گردن و مسلمان می‌باش رباعی گسازار چسمال عارض دلدارم چو جلره دهد به خاطر انگارم دریا دریا جهان جهان خون ریزم بستان بستان چمن چمن گل بارم ایض روزی که به فرباد غمش برخیزم . در دامن هسجر دست دل آویزم زان گریه که با خون جگر آمیزم خون دو هزار دل به دامنن ریزم ایض در بحر دلم قلزم خون مي‌جوشد ..صد دوزخ دردم به درون می‌جوشد در وضع زمانه آتشی خواهم زد زین گونه که در درون جنون می‌جوشد انضا دلدار مجو تا همه دل‌خون نشوی 7۰ ,ورزوی نشوی تا تو دگرگون نشوی شوریده و شیدایی و محنون نوی تسااز روش زسانه بیرون نشوی
ایضا جویای چمالش ار چه بسیار بود هر دیده نه لایل رخ یار بود هر کفر نه اندر خور زثار بود شر سر نه سزاوار سر دار بود 1 هر لحظه دلم خیال تو ساز کند زآن سو که تویی هزار انداز کند ترسم جانا که صرغ جان از شفسم یکبار زشوق وصل پرواز کتد ایضا ای آن که تو بار بسته سر راصله‌ای در خواب شده غافل ازین مرحله‌ای بیدار شود و پسای طلب در ره نه رفتند همه تو نیز ازین قانله‌ای
ایشا امروز صبا بسوی وفنسایی داره گویا خسبری ز آشسنایی دارد
شاهران ۱06۳ ذ بوائه دل مرا یه جر ش آورده است آاشفتگیی مر زجبایی دارد ایض گه تالم و گه ز ناله خاموش کتم باشد که زجایی سخنت گوش کنم فسارغ زخیال تو نیم یک نفسی ترسم که دگر نفس فراموش کتم ابا
در دیده زاندوه خضبر صمی با بد در نله زدرد دل اسر مسی با بد در سینه به جای دل شرر می‌باید. در دیده به جای خون جگر می‌باید
ایشا
هر سال که گل به بوستان میآید شادی و نشاط در جهان میآید بر صفحه گل ز بیوفایی حرفی سهل است که بلبل به فقان میآید
ابضنا یک حصهة عمر من به نادانی رفت یک حصّه از آن چنانکه می‌دانی رفت یک حصّه به بیهوده به بیگار گذشت یک خضه به انسوس و پشیمانی رف ات از درد تو صد گونه دل من ریش است در هجر توام قیامتی در پیش است دم در کشم و نفس به بیرون نکشم کز دل تا لب هزار دوزخ پیش است ایشا
هر اشک که از دیده برانگیخته‌ام با زهر شمش نخست آمیخته‌ام
ترسم که به حشر دوزخی برخیزد . این گریه که در فراق او ریخته‌ام ابضا
تاکی دل از اين و آن پر از کیته کنی . تا چند به زر سینه چو گتجینه کنی
کار این نبود که شیره سازی دل را آن کار بود که دل جو آبینه کنی
نظیری نیشابوری
در لطف طبع و صفای قریحت نظیر شکیبیاصفهانی است و حالا در خدمت خانخانان
۱۴ منتخب التواریخ
شیخ نظامی گنجه -روحالله روحه: ملک‌الملوک فضلم به تضیلت معانی زمی و زمان گرنته به مخال آسمانی
از اوست این فصیده:
زهنربه خودنگنجم چو به خم می مغاتی پدرد لباس بر تن چو بجوشدم معانی
به فسانه‌ام مزن ره که زآتش عزیمت به‌دساغ و دیده خواهم‌همه شپ‌کند دخانی
شدهام به اعتمادی به سژال وصل پویان. که نمی‌کنم توجه به جوا لن تراني
سگ آستانم‌اما همه‌شب قلاده خایم که هوای صید دارم نه خیال پاسبانی وله
کمرد ر خد منت عمریست می بندم چه‌شدقدرم بر همن می‌شدم گر این قدر زئار می‌بستم +
خونخوارهراهی‌می‌روم تاخودبه پایان‌کی رسد 777 پایی‌که‌ره‌سرکند آخر به دامان کی رسد
ثر نگر که به لب نارسیده آه هنوز “7 افتزار آبله دل بر سر زبان دارد
نوایی
میرمحمّد شریف نام داشت. برادر او میر قدسی کربلایی است که صاحب این بیت
است گر ذوق خرّمی نشناسم عجب مدان . قدسی به عمر خویش چو خرّم نبودهام نوایی در هند به ملازمت حضرت پادشاه شتافت و عنقریب ودیعت حیات سپرده. از اوست: منم نشسته به کنجی ز بیوفایی تو قرار داده به خود محنت جدایی تو به گرم خوییت از جا نمی‌روم چه کنم که اعتماد ندارم بر آشنایی تو تو در طربقه مهر و ونا نه آن شمعی که نور دیده فروزد ز روشتابی تو
به هیچ جا نرسیدم به هیچ ره نگذشتم که در دلم نگذشتی به خاطرم نرسیدی و
شاعران ۲۵۵
بنشین به غمزه و ستم‌آلود برمخیز دیر آمدی به پرسش ما زود بر مخیز
نویدی نیشابوری فی‌الجمله تحصیل داشت و در شمر صاحب رتبه بود. وفاتش در شهور سنه ثلث و نی و تسعمایة (1۷۲) در راه حح به بلده آجین از ملک مالوه وافم سس از اورست” اگرم زاشک گلگون شده لاله گون زمینها نتوان شدن پریشان گل عاشقیست اینها
۳ هلال خواست شدن حلقهُ درت شب عید ز دور بست خیالی ولی به هم نرسید ۳ چه شوقیست هر لحظه روی تو دیدن چه ذوقیست هردم به کویت رسیدن جنانم نتاده است پیوند بسا تسو که نتوان به صد تیغ از تو بریدن
شسویدی زلعل لب او جه حاصل چر انگست حسرت به دندان گزیدن
نظمی تبریزی جوهر شعر وی از فنْ جوهرشناسی وی ظاهر است. طبعش به شعر ملایم است و دپوانی تر تیب داده که “۳۳ اسیت. ازوست: ریاحی: شوخی که بود لب به فنون آلوده . امسل نسظرند ازو جنون آلوده
بربسته به سر چیره سرخ است او را با رشته جات ماست ون آلوده وله
دام جفای يار که بر سیئه من است داغش مخوان که مونس ديریته منست
چه‌سان‌خواهم نوشتن صورت احوال‌درنامه که‌می‌گردد زآب چشم من فی‌الحال ترنامه
کبو ترنامه‌ات آورد و ماندم‌زنده می‌مردم نمی‌آورد آن مرغ همایون فال گر نامه
سراسر می‌نویسم حال‌نظمی را به او ابا کجاخواهدگذشتآن‌سروفارغپال برنامه كّ
۱۵:۴ عنتخب التوار بخ
به حمام پری خانم پری رخساره‌ای دیدم نشسته در میات آب آتشیاره‌ای دیدم »
زدل ربودن وبیگانگیت ظاهر شد که بهر بردن دل بود آشتایی تر
وفوعی نیشابوری خویشی شهاب‌الدین احمدخان است. اسمش محمد شریف است. اما حیفب است این نام شریف برآن کثیف چه الحادش از هرکس که در اين جزو زمان به آن اشتهار دارد زیاده بود و او نه از بسپخانیان تنها و نه از صاحبان تبهاست. بلکه بین بین این هردو طابقه مغضوب‌الرّب و ملعون الخلق بود و به ادوار قایل ی‌به تناسخ مایل بلکه صازم و جازم. روزی در بهنبر که بلده‌ای است در سرحذ کوهستان کشمیر به منزل فقیر برای طلب همراهی به جانب کشمپر آمد و نخته سنگهای هزار هزار منی افتاده دید و به حسرت گفت که آه اين بیچاره‌ها منتظراند که تاکی به قالب انسانی برآیند و با این همه اعتقاد زشت قصاید در منقبت ائمَهٌ طیّبین -رضوان الله علیهم اجمعین -گفته مگر در اوایل حال بوده باشد دروادی خط و اتشا و متفرقه‌نویسی دستی عجیب داشت و باوجود عدم طالب علمی اعتتا به کتب تواریخ عربی تمرده آشنایی به عبارت او پیدا کرده بود. این چند ست از اوست که؛ ناله تا از تو جدا فاش نسازد رازم . برنیاید شب غم کاش زضعف آوازم ژ چه‌سان پیشت خجلت سرب رآرم چون‌مرابیلی که‌ماندازدست عشقم‌برژبانهاگفتگوی‌تو مرا تاب جفای غیر در دل آتش افنکنده که صدبارش گرآزاری‌نمی‌آردبه‌روی نو « در زیر زخم تیغ تو عمداً نمی‌تهم شاید زناتوانی خویشت خیر کنم 3
مرا از بیقراری‌های هجران می‌کند آگه در ایام جوائی حال من پرسید پنداری
شاعران
رز
هرکه‌رابينم زخوبان بسکه‌دارم‌ذوق عشق شعله از جانم برآرد آتش سودای او
هر ساعتم به جرم دگر متهم کنی نمی خواهمکه درروزجزا پرسش‌کنندا زمن هیچ کس را ندهی غیر من آزار و خوشم نب کر ای تو صد گونه ماتم انسیا بت | می‌توان دید از برون سوز دلم را در بدن
از غم افتادم به حال مرگ هنگام وداغ
7
آزارجوی من زتو اینها عجیب نیست که تر سم با یدم‌گفتن‌که در عشفت چه‌هادیدم که سر و کار همین با من تنها داری در این میائه به آه و فغان که سر دارد همچو نور شمع فانوس از درون پیرهن
تاشوی آگه که‌درهجران‌نخواهم زبستن
این چند بیت از قصیده‌اي است که دز مثقنت حضرت اعام حسین -علیه السلام گفته:
تسیل و
هرگه‌ازطغیان‌سوزعشن درگیرم چوشمع تا وفا و مهر من دائست در بند جفاست گر زفیض خاطرت گردد طبیعت بهره‌ور بس که استغنا به عهد همتت دارد رواج در مزاج باد اگر حکمت اثر ظاهر کند نیست چون من خسروی امروزد رلک سخن شاهدان بکر معنی چون شودفکرم بلند
گر جور آید از تو دلم تن در آن دهد دارد هلاک غیرت اینم که عشق تو شبها که بر فروزم از انديشة تو دل
وله
شعله خودراهرزمان‌برمن زند پروانه‌سان کاشکی تن درنمی‌دادم به حور امتحان می توان برداختن‌در یک سخن صد داستان
جسم بیجان را بود نفرت زعمر جاودان بر زمین باد هوا چون‌حمل کوه‌آید گران هرکه شک دار ددرد بن بسم‌الله! بتک‌امتحان عرض حسن خودکنندا زغرفه‌های آسمان
شاید ترا خدای دل سهربان دهد درد به حان فرکه دهد حاودان دهد
سوز دلج چراغ به هفت آسمان شلد
۲۵۸ متخب التواريخ
این فصیده را در مدح حضرت خاتون جنت زهرا سیّدهُ نساه -رضی‌الله عنها -گفته: اما چون درآمد به اين طرز نزد من از جملهُ بی‌ادبیها بود ابیات مدح در اینجا ایراد نمودن مناسب ندید. وفات شربف وقوعی در سده ۱۰۰۲ ه, بود از او کتابهای نفیس ماند و داخل قلزم عمیق و واصل بحر محیط شد,
وداعی‌هروی به قدر تحصیلی داشت به هند آمد و در دشت. از اوست؛ سوادهندگه پر ظامت است چون‌شب‌هجران کسی‌که‌آمدها ینجایه»حسر تست و ندامت زملک هند وداعی مجو غنیمت و بگذر غنیمت است اگرجان‌بری‌زهند سلاست در تتبع آن معطلم که: خوشآن‌زما لکه‌به‌رویت نظرکنان روما زخود .۰ زمان‌زمان به خودآیم‌زمانزمان روم از خود گفته:
نه‌ازشراب به‌بزم تو هرزمان روم‌از خود . یله لعل تو بوسد زرشک آن‌روم‌از خود
رافعی هروی یبن علی نام دارد در عالاز مت اه زمان بو د. ازوست که
نه‌برجبین تو از روی ناز چین پیداست که بح رحسن توزدموج‌واین چنین پیداست
هنوژت از می ناز است نشته‌ای در سر ز سرگرائیت ای ترک نازنین پیداست
چو شمع سوز دل خود چه آورم به زبان که سوز را اثر از آه آتشین پیداست
چه احتیاح به ماه نو است در شب عید ترا که ماه نو از چاک آستین بیداست
دلم چو آینه زامریز کس غبار ندارد که چشم مردمی از اهل روزگار ندارد
شاعران ۲۹
ای خوش آن‌مست ی که آردبی خبرسوی‌توام وآن‌چنان‌باشدکه‌نتوان‌بردن ازکوی‌توام 4
شودهرگه زبی‌تابی هوای کوی آن ساهم خیال بی‌وفابی‌های او گیرد سر راهم سر زلفش بر آن وخ از نسیم آه ما لرزد چر دود شمع کز آمد شد پاد صبا لرزد
وصمی میرعبدالله نام دارد و بسیار خوش خط است. شاگرد شاه غیاث و مولانا راقمی است و به هفت خط می‌نویسد و در سلک احدیان داخل است. خوپشی از جانب والده به میرزا نظام‌آلدین احمد دارد و گاهگاهی به نظم می‌پردازد. از اوست: کنون که لذت اندوه عشق دانستم هزار رنگ به هر خنده گریه‌ها دارم
زباعي کو عشق که باطنم شب دیجور است…-. اسرار حق از دانش من مستور است باشد که محبتم رساند وری زین سعی شکسته بای مقصددور است وله اگسر اراد مسدح بزرگی تو کند ز جان نحنبد اند بشه از گران باری چنان نزاع به عهد و از میان برخاست که پتبه را کند از صدق شعله غمخواری
وصلی
حرّاف خوش‌طبع بود از ولایت عراق, به سقر حجاز رفت و از راه درپا متوجه هند شد اهل کشتی به غرقاب افتاده به بحر فنا رفتند و او به ساحل نجات رسیده در الکة قطب شاه دکنی رفته با یکی از کشتی‌گیران سرپنجه گرفته غالب آمده و حریفان را عرق حقد و حسد جبلت در حرکت آمده زهری در کاس او کرده‌اند و اين واقعه در شهور سنه سبع و سبعین و تسعمایه (3۷۷) رو نمود. این اشعمار یادگار از اوست:
دل فریبانه به ره می‌رود و می ترسم که میادا بودش دل نگرانی از پسی
۲۷۶ منتخب التواریخ
نگار من تو چنان تند خو برآمده‌ای . که کس به تندی خوی تو برنمی‌آید
وقونی‌هروی اصل به میر واعظ مشهور است و او در بدخشان توطن داشته مجلس وعظ او بسیار گرم
نو ش۵. اژ او سسنت؟
گر سرم خاک رهت گردد و برباد رود نیست ممکن که خیال رخت از یاد رود چون سر زلف توگردید پربشان دل من یک سر مو نگشادی گره از مشکل من
بی تکلقب گرد پاد وادی غم گشته‌ام بهر نفس شوم سرگردان عالم گشته‌ام وله بگذشت زحد قضَه درد و الم ما عشق آمد و بگرفت زسرتا قدم ما
وفایی اصتهانی چندگاه در کشمیر بود و به لاهور آمده با زین خان کوکه می‌بود. از اوست: در دل نیم شبان کوب که چون روز شود همه درها بکشایند و درش بربندند
قحط وفاست اينکه نکویان روزگار خوانی نهند و خون دل میهمان خورند
شمد.می
میرزا پرخوردار مخاطب به خان عالم ولد همدم بیگ است که از امرای مشهور پادشاه جنت آشیانی بود. به شجاعت و خلق نیک اشتهار داشت و به نظم مشغول می‌بود. از اوست:” دل من‌بین وهرسوتازه‌داغی ازجنرن‌دروی محیط محنت‌است وهر طرفگر داب خون‌دروی در تتبع آن غزل آصفی که:
شاعران ۳۶۱
قاتل من چشم می‌بندد دم بسمل مرا تا بماند حسرت دیدار او در دل مرا به موجب حکم پادشاه گفته:
آمد ویگذشت از دل ثیر آن قاتل مرا ماند تا روز قیاست داغ او در دل مرا و شیخ فیضی زمانی که اين غزل به آگره در میان آمده ود گفت:
پا به رو بگذار ای قاتل دم بسمل مرا . ابه‌این تقریب پابوسی شودحاصل مرا
و امثال این غزلیات را در این ایام از دیوان خویش برآورده مقبول ساخته. هجر ی از فرزندان حضرت شیخ جام قدس الله سره -است بسیار صاحب تقوا و طهارت است
و نظافت و ملکی ملکات بود. دیرانی مشتمل بر پنج هزار پیت به‌اتمام رسانیده. از نتایج طبع اوست این + رباعی:
اي گل که نمی‌رسد به دامان تو دست این طرنه که حاضری و قایپ زمیان
سحرنوای‌طرب زذ که شوق‌انگیژ است همای سدره‌نشین شو زاوج دولت عشق دهان زدُرد معاصی به آب توبه بشوی بپوش جوشن طاعت که درکمینگه عمر مساز قتصر اقامت در این رباط دو در به‌حسن نظم حسن‌هجری ازطریق کمال
خوش‌است موسم‌دی خاصهدربها رشباب
خوش آن شبی که سرکوی دیر منزل بود نسیم وصل دلارام زندگی بخشید
وله
پرانام تو عاشفیم و بر بوی تو مست پلهانی و ظاهر از تو هر چیز که هست
انیس مجلس گل بلبل سحرخیز است که باغ و منظر این ده کدور ت‌آمیز است که‌رفت عمربه‌عصیان ووقت پرهیز است به دست رهزن ایام تیغ خونریز است که‌فتنه رخنه گر و صرصر اجل تیز است
مرید عارف شیراز و پیر تبریز است
گل نشاط اگر بشکند زجام شراب
فروغ طلعت ساقی چراغ محفل بود وگرنه زیستن از دست هجر مشکل بود
۱۶۲
سحر که وقت کل و جلوه شقایق بود مرا در کوی رسوایی سراییی است دی هوای حرم و عزم گلستان کردم گل مگر از بغل یار به گلزار آمد
بازدل آشفتة شفتة چشمان سحرانگیز گیست ازآن‌نامهر بان تر سم‌خلل دوکارجان افتد من کیم افتاده بر خاک در بیچاره‌ای ای دل آواره پر خاک درش حا کرده‌ای
گر ترا هست به پاران وفادار سری
منتخب التواریخ
دهان ناخته پر نکته حقایق بوه دذري افستاده دیسواری شکسته رفتم و طوف سرا .پرده جانان کردم که زگل بوی خوش پیرهن يار آمد باز زنجیر چنونم زلف عنبربیز کیست بپادا هیچ کس را دلبری تامهربان افتد نامرای بیکسی از خان و مان آواره‌ای نیک جایی از برای خویش پیدا کرده‌ای
به وفایت که زمن نیست وفادارتری
طلبکارو صال تگشته عمری جستجوکر دم میشرچون نشد وصلت به‌هجران توخوکردم هاشم همان محمد هاشم است که ذکرش به تقریب بیرم خان خانفانان اپراد پانت. برادرژاده
مولانا شاه محمد انسی است. گاهی سمایی و گاهی وافی تخلص می‌کرد و آخر بر این تخلص قرار یافت سلیقه شعر به غایت متاسب داشت. از اوست:
فمری به یاغ بهر چه فرباد می‌کنی کنجشک‌وار بسعه دام تو گشته‌ام
#۷
گویا زسرو تامت او یاد مسی‌کنی نی می‌کشن مرا و نه آزاد می‌کنی
شاعران 1۶۳
روم‌درباغ‌بی‌روی تواشک لاله گون ریزم به‌پای هرگلی بنشینم‌وازدیدهخون ریزم
درونم چون‌صراحی خرن شدازاندوهومی‌خواهم که‌دربزم‌تواین‌خوتابه را از دل برون ریزم
بجز خاک درت‌جایی نریزم‌اشک ازدیده ۱ به هرد رآبروی خویشتن‌برضا ک‌چون ریزم
به یاد روی گندم‌گون او در مزرع سودا زاشک‌دانه‌دانه‌دم‌به‌دم تخم جنون ریزم
صراحی وا رهاشم‌دم به دم ازلعل‌میگونش سرشک ارغوانی از نوای ارغنوت ریزم
وله
عکس نه در می فکند خال تو ای سیمبر . مردم چشم منست غرقه به خون جگر رباعی
ای زلف تو زن جیر دل شيدايم شیدایی آذ دو زلف صنبر سایم
گفتی که هلاک شو به سودای غمم عمریست که من هلاک این سودایم
و بالا گذشت که یک غزل او را خانخانان بیزم خان به یک لک تنگه خریده و آن اين
است که من کیستم عنان دل از دست داده‌اي وز دست دل به راه غم از پا فتاده‌ای وفائش در بلده لاهور در سنه 8٩۷۲ بوده:
حاتمه
این بود ذکر نبذی از شمرا که اکثری با ملف. مژالف و معاصراند و دواوین اشعار ایشان در روزگار چون مثل ساير و دایر و جمعی دیگر که از این شبکة تذکار به در جسته و پاییند عبارت و اشارت نگفته‌اند. ذکر آنها حواله به جمعی که بعد از این قدم در صحرای وجود نهند می‌نماید که این سلسله چرن برمان تطبیق لانهایه است. و احاطه آن در یک زمان و یک آن فوق‌السد والغایه. مشتوی:
دو بسیتم چگر کرد روزی کپاب که می‌گفت گوینده‌ای با رباپ
بسا تیر و دی ماه و اردی‌بهشت پياید که ما خاک باشیم و خشت
کسانی که از ما به غیب اندراند بیانند و بر خاک سا بگذرند سبحان‌الله قلم سودایی مزاج چون دیوانه با هر آشنا و پیگانه خشکی و ختکی کرد و هر
۷۶۴ متتخب التواریخ
فطرهُ سودا که در سویدا داشت از کاس” دل فرو ربخت و هرچه بر زبان آمد از جداول انامل برون داد تا آبندگانی که در اپن نقش زاغ پای کج کلاو دبده " از هر جایی کجکا و (؟) شوند چه گویند و جواب این بی‌صرفگیها چه باشد و می‌ترسد که به موجب کماتدین تدان -با من نیژ همین معامله کنند. فر۵؛
مرا تو عهدشکن خوانده‌ای و می‌ترسم . . که با تو روز قیامت همین عتاب رود
اما اینجا فرقی است دفیقء اگر دقیقه‌شناسان فرو گذاشت ننمایند و آن این است که آفرین و نفرین من همه به دستوری شرع مبین و مدح و ذٌ به تقریب تعب در دین است و حال من به آن می‌ماند که مردی ناشناسی در مجلسی که مایده در آن نهاده بودند درآمد وبی‌محابا خوردن گرفت و همه طبقها را پیش خود تهاد. یکی از آن میان پرسید که بابا چه کسی, تعدی در شرکت چیست؟ گفت: ترکم و نوکر داروغه و اشتها دارم. اگر دیگران را نیز درد دین دامنگیر شود هیچ مضایقه نیست نیم الله بلکه جان فدای آن جماعه که مرا بر عیب من مطلم سازند وال سری در گریبان,فرو پرده دم در کشند و در حقیقت مرغ تیزمتقار بلند پرواز من حکم دابة‌الارض دار که رقم هذا مسلم و هذا کاقر بر بیشانی احوال آخر زمانیان می‌نهد و یکی راابه زحتت,وادیگری زا به لحنت سرافراز و ممتاز می‌سازد و حدیث نبوی - صلی‌الله علیه وسلم -به اين معنی ناطق است که: اللهم ما صلیت من صلوة فعلی من صلیت و ما لعنت من لعن فعلی من لعنت. نقل است که آن سرور؛ صلی‌ائله علیه وسلم ما طلم‌الشمس والقمره تا یک ماه تمام بعد از قتوت فجر بر مشرکان عرب و صتادید قریش بخصوص نام برد» دعای بد می‌کرد و می فرمود که: اللهم المن الکفرةالذٌین یصدون من سبیلک و یکذبون رسلک و بقاتلون اولیاءک انت ولی فی‌الدنیا و آلاخرةاللهم توفنی مسلما والحقنی بالصالحین. و چون نهایت رجوع به بدایت است اگر در این زمان غربت دین که بداالدین غریبا و سیعود کمابداً همین دعا ورد زبان سازند گنجایش دارد و صاحب مرصادالمباد پیش از این به چهارصد سال دالیده و گفته: ریاعی: ۳
۲ در فر سه تسححد: دو بله. ۳ در صند تسشه: کنستار.
شاعران .. . ۲۶۵
شاهان جهان به جملگی بشتابید تا بو که بقیه‌ای زدین دربایید
اسلام زدست رفت پس بی‌خبرند. بگرفت جهان کفر و شما درخوابید
للهم انصر من نصر دین محمد واخذل من خذل دین محمد و جون بر خلاف دآب ارباب تصاتیف و تألیف که از هرگونه مصّف خویش صد چشم احسان از زمان و زمانیان دارند و به نام یکی مذیّل ساخته آن را وسیلهٌ تقریب ملوک و استجلاب منافع و تحصیل مقاصد می‌گردانند اين نوباوه را بی‌طمع و توقع مستعیا بلله و متوکلاًعلیه و متشبثا بذیل لطفه‌العمیم و فضله‌القدیم محض از برای خاطر جماعه مستعجب مستغرب از آیندگان که طالب و راغب استطلاع بر احوال زمان ما خواهند بود بر طبق گفتار نهاده آمد تا باشد که از آن لت درکام جان ایشان رسد و ذوقی از ریز خوان احسان ایشان نصیبة مذاق جامع که حکم باغبانی دارد نیز گردد. بیت:
اگر شراب خوری جرعه‌ایفشان برخاک .از آن گناه که نفعی رسد به غیر چه باک چه باعث اصل بر جمم این خزف ریزه آنپرد که چُون تغییر احکام و اوضاع که در این ولا سمت وقوع یافته و در اين مت هزاسال, نقنان تمی‌دهند و از اهل املا و انشا آنکه قدرت وقایم‌نویسی داشته و دو كلمة مُربَطمی‌تواند نوثبت یا به جهت خوشامد اهل زمان یا از ممرّ ترس ایشان یا به تفریب عدم اطلاع مقالات به امور دین یا به واسطه دوری از در خانه و اغراض فاسد؛ دیگر حق‌پوشی کرده و دین را به دنیا و هدی را به ضلالت فروخته باطل را به صورت حق جلوه داده و کفربات و ات را به تأویل و تسویل ستحسنات نموده دلیل بر حقیفت آن گذرانیده. اولیک لین شترا الصْلالة بالهٌدی ما ربجث بَجَارَهمْ و یقین است که اهل فرون آتیه که این خرافات باطل و تطویلات لاطایل را خواهند دید به موجب من یسمع یل مستفن و جمعی دیگر(؟) متحشر لااقل متردّد و متوقّف و منتظر خواهند ماند بتا بر آن به جهت کشف غعطا این کس را [که پاره‌ای از این معاملات واقف و در عین کار و بار داخل بود] ضرورت شد که مرتبات و مرویبّات راکه ناشی از عیان و بقین نه گمان و تخمین بود در قلم آرد چه ع:
شنیده کی بود مانند دیده
تا هم کفارت کتابت قسری و ارادی سابق و لاحق گردد و هم حقی بر اهل اسلام ثابت و بر خود رحم کرده باشد. فرد:
۷۶۶ منتخب التوار بخ
مگر صاحب دلی روزی به رحمت کند در کار این مسکین دعایی و چون نیک می‌نگرم این مسّده و دیگر مسژدات حکم بیاضی دارد که نبذی از معلومات در آنْ درج شده چه مبصرات و چه سموعات جاهع را شامل است به حکم آن که بیت؛
سخن را به نوک قلم بند کن . که ناگه زمردم گریزد سخن در قید کتابت آورده شد پس اطلاق تصنیف با تألیف بر ار از روی انصاف جز لاف و
گراف که مدافی سیرت اشراف است نتواند بود و مرا از آن شرم باد تا به مباهات و مفاخرت؛ چه رسد و اگر بلندپروازی کنم همین نقد ناقص عیار و متاع بی قیمت و بیمقدار و عبارت قاصر بی‌اعتبار برای تکذیب و تزییف دعوی من بس است. ع:
مرا نداند از آن گونه کس که من دانم
حکایت پر سبیل تمئیل
رویهی گفت باشتر که عمو- 7 ازکسجا می‌رسی تو راست بگو مسی‌رسم گسفت اینک از حمام شنسبتهام زآب گرم و سرد اندام گنفت اری که شاهداینت بس پسود دست وپای چسرکینت اکنون وقت ان است که دست نیاز به درگاه کارساز بی‌نیاز بنده‌نواز بررداشته آنچه اصلح حال باشد با آنکه بر آن حضرت هیچ اصلح واجب نیست بلکه تفشل است بخواهد و اکتفا به مناجات که از تصنم و تکلف دور و به اجایت نزدیک است نماید.
مناسجات
پادشاها به نظر رضا و رحمت بر ما نگر» خداوندا ظاهر و باطن ما را در طلب رضای خود جمع دار تفرقه و پریشائی و سرگردانی از راه ما و همه مسلمانان بردار» عفو و عافیت فرین وفت ما کن: عنایت و هداپت را سایق وقاید ما گردان» ما را به دست تفرقَهُ ما باز مدی مارا به ما باز مسپار؛ ما را به ما مگماره ما را از شر ما نگاهدار: و کار ماو همه مسلمانان در عافیت و رضای خویش به اصلاح آر کرده را در گذار و آینده را نگاهدار.
لیس‌سیا:
یوت
شاعران ۲۶۷
هر چه بخشی به بنده دینی سخش با رضای خودش قرینی بخحش ما را به تهر خود مخذول مکن ما را بدون خود مشغول مگردان ما را از باد خود معزول مسازء اگر پرسی حجٌّتی نداریم و اگر بسوزی طافتی نیاریم. از بنده خطا و زلت» و از تو همه عطا و رحمت. ای قدیم لم یزل» و ای عزیز بی‌بدل يا لطیف یا خبیر؛ یا سمیع یا بصیر؛ یا من لایحتاج الیالیبان و اتفسیر؛ خطاءنا کیر+ و انت هالم بنا و بصیرء و اختم لا بخیر و توفُنا سلمین؛ والحقنا بالصالحین و صل علی محمد وعلی آل محمد و علی جمیم الانبیاء و المرسلین و بارک وسلم. مثنوی:
سرا پا زعصیان سرا پیش بسین نگ‌مهدار از صسسن بد روزگ ار چنان کار دنسیا و دیسنم بساز بسه الطاف خود داریم در اسان بم آری مراد من مستمند مکن در کف تفس بیچارهام زکسپ حسلالم بسده تسوشه‌ای گس‌ناهم بسیامرز و پسوشیده دار زنیض ازل بسخش آگ‌اهيم نگهدارم از ص‌جبت ناکسان سوی خویش کسن روي بسر ره سر مکن پر مرادی مرا کامگار نداند کسی جر تو بهبود مسن فسنی کن زگسنج قستاعت ما مکسن بر مراد جهان صایلم چنان کن به باد خودم همنفس به رویسم در مسعرفت باز کسن ز چام محبّت رسان سساغرم
مبین جرم ما رحمت خویش بین زهر سد که باشد مرا دور داز که از همردو عالم شوم بی‌نیاز ز آفات و اشسوب آخر زسان ز دنسیا و دیسن سازیم بهره‌مند امتان بسخش از نفس آمارهام تستصمنای مس از در تست یس ز ضال جسهان یریم گوشه‌ای که هم سترپوشی همم آسرزگار خلاصی ده از جهل و گمراهيم به ماحب دلی اهل دردی رسان خلاصی ده از مساسوی اللنه مرا که خجلت مرا در سرانجام کار تو دای زیاد سن و سود من حضوری ده از ذوق طاعت مرا ازین آرژو سرد گسردان دلم که ناید به فپر از نوام پاد کس در آن خسلوتم مسسحرم راز کسن و زآن بساده ده مسستی دیگرم
۳۶۸
چنان ساز سایل به عقبی مرا اجسل گر کستد جاک پیراهنم چو تیغ اجل رخنه در جان کند ز رحمت یکن یک نظر سوی من نویدی ده از لطفب بسخشایشم چسنان قوتی ده کزین اضطراب چو خلق جهان رو به محشر کنند گرفتار صسصیان زبسخت سیاه ز گرمای محشر در آن اضطراب نباشد در آن عسرصه پر مسلال به فضل خود ای صانع ذوالسنن جو سیزان عدل اید اندر میان پود هسسمرهم کسوههای گنتاه جه باشد که از رجمت بیکران در آن منئزل پر زخوف و خلل بود آن چنان تسامه مسن سیاه پسه اسر کمرم نسامه‌ام را بشوي چو از دوزخ آتش عسلم بسرکشد بسزن آیسی از لطسف پسراتشیم جو بر روی دوزخ نماید صراط چسو شبهای تاریک هسجران دراز به بساریکی از موی باریک تر ز شسمشیر بسسونده بسزنده‌تر نگیری اگر دست من وای سن
سصاعت نیاوردم الا اسید
منتخب التواریخ
که نبود تسمنای دنسیا مسوا تگیرد عسپار جهان داسنم عزازیل آهنگ ایمان کند در لطف بگشای بسر روی من که باشد در آن خواب آسایشم شود بر من اساد سوال و جواب سراسيبه از خاک سر بر کسنند سیه گشسته روها ز شسرم گستاه شود سنگ آب از تف آفنتاب پسناهی بسجز مسایه ذوالجسلال را سسایه لطس پسر سر فکین که گرود کم وبیش هرکس عیان که دز بیش آن کوه باشد جو کگاه کتنی له طساعتم را گران کسه پران شود نامه‌های عمل که نتوان دگر شبت کسردن گناه و ز ان شست و شویم بده آیروی که خلق جهان را به دم درکشد و ز ان آتش آور بسسرون بسیفشم به اففان درابند خلق از تشاط جو دود دل عاشقان جان گداز زدود شب سر اسساریک تر ژبسانه زنان ممجو نار سقر به قعر جهنم شود جای من خدایا زعسفوم مکین تساامید
الحمدلله والمنه که بعد از اندودن دود چراغ و سوختن دماغ از ابن عجاله فراغ حاصل
شاعران 1۶۹ آمد و چه قدر کشا کش از دست زمانه مشوّش کشید که اين نقد وقت و این گوهر بی‌بها به دست افتاد. ان شاءالله از خیانت بی‌صیانتی بی‌دبانتی ناحفاظی چند محفوظ ماند و همچنین از نهب و غصب طرّاران ابله روزگار مصون و پیرسته در کنف عصمت الهی مختفی بوده پیرایةُ قبول یابد و زخمی از چشم احولان مختلف احوال پر آن نرسد و دست قاصران از دامن جمال این پیکر خیال کوتاه گردد و هرکه نه محرم آن باشد محروم سند د. پیت
خضدای جسهان را هزاران سپاس که گوهر سپردم به گوهر شنأس
و مرکوز خاطر فاتر ساطر و مکنون ضمیر کسیر چنین بود که مفتتح تاریخ کشمیر را با تواریخ سلاطین گجرات و بنگاله و سند و غرایب هند جبم سازد و در یک شیرازه کشد؛ اما چرن آن قماش به این قماش نسیتی نداشت چه پیوند حریر با حریر است بنا پر آن به تاریخ روز جمعه بیست وسوم از شهر جمادی‌الثانی سنه اربع و الف (۱۰۰۴) طناپ اطتاب را کوتاه ساخته بر این قدر اکتفا نمود.و این نطعه به عمل تعمیه تاریخ یافت که: قطعد:
شک لله که بسه اتسمام رسد تخب از کسرم رشانی
سال تاریخ زدل جستم گفت انستخابی کسسه نسدارد شسانی ۱ الحمدلله علی توفیق‌الاتمام» والصلوة والسلام علی خیرالانام» سیدنا محمد و علی آله و صبحبه‌الکرام؛ الی بوم‌القیام.
۱. کلمة «انتعاب» یگهزار وپنساه وجار عدد دارد جون ندارد انی پسنی حرف دوم که نون است نداشسته باشد. یگهزار و چهار می‌ماند.
مایم هر وه ودوج سا
3> فهرست آیات ۸
/ الاخلاٌه بومتذ بعضهم لبعقضی عدوالالمثق ول زخرف» ۳ ۲۰۹ 1 له 1 لول بضاجبه وحن نله توب ۹ ٩ ( له
ارجمی (فجر ۲۸/۸۹) ۱۳۴
ارجعی الی ریک (همان) ۶٩4
الله ولی الذین آمنوا (جائیب ۴۹/۴۵) ۱۰۸
انّالدین عندالله الاسلام (آل عمران ۹/۳ ۰ ۱۰
انالله وانا الله راجعون (بقره؛ ۱۵۶/۲ ۲۰۳۹۲۸۷
معالمسر یسم وان معالمسر یسم نراخ» ۴ ۶۱
آولیک این اشکرژا ال لة دی نما رز تحت تجارتهم (بقره» ۱۶/۲ ۲۶۵
بل احیاء عندربهم یرزقون فرحین (آل عمران؛ ۶۹/۳ ۳۰ ۶۵
پلدة طیبهٌ و رس غفور (سباء 6۱۵/۳۴ ۱۰۰
عم ال من قلیهم رل مهم غلی ابضارجم اه (بقره, 0۷/۲ ۲۴۴
طوبی لهم و حسن مب (رعد؛ ۲۹/۱۳) ۶
علی شور مین (حجر: ۳۷/۲۱۵) ۷۸
فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر (احزاب, ۲۳/۳۳) ۳۴
الا بش ِم تفش یرم (مومنون ۱۱۳/۲۳ ۷۸
کرام کاتبین (انفطار) ۱۱/۸۲ ۳۳۲
کل شرع هالک الاوجهه (قصص, ۸۸/۲۸) ۱۴
نیا سیّاً (مريم ۲۳/۱۹ ۷ ۱۰۷
و اعبد ریک حتّی باتیک الیقین (حجر 4۹۹/۱۵ ۴۵
۳۷ منتخب التواربخ
اعَذو الم ما اطع ین َو و ین رباط الیل (اتفال: ۰/۸ع) ۱۵
والباقیات الصالحات (کهف. ۴۶/۱۸ ۲۸
ات البهوِست اشضاری علن شسیغ قالب الشضاری سب له علی شُییء (بقره 4۱۱۳/۲ ٩۵
تن زج کأساکَان مراجها زئجیلا ی نها نمی صلسییّلا الانسان ۱۷/۷۶ ۲۲ با داود انا جعلنای خلفه (ص؛ ۶۸ ۲۲
بر خر الحیع مایت و رخ یت من ای (یونس؛ ۳۱/۱۰ ۶۶
وم هر ناجیه ی ۰ ۲۴۳
آمتاو صذقنا ۸۳
ابناء الثمانین عتقاءالله ۳۰
احثواالتراب فی وجوه المذاحین ۳
اللهم انصر من تصر دین محمّد واخذل من خذل دین محمّد ۲۶۵ اللهمٌ انی اعوذبک من‌الصمم و البکم و الجتوت و الجذام ز البرص ۱۷ اللهم زد ولا تتفقص ۷۸
اللهم کما انعمت فزد کما زدت فادم کما اومت فبارک ۷۸
انا آمل من ربی بسنتین ۱۶۳
ان الحدود والعقوبات تندری بالشبهات ۵۶
ان القلوب تشاهد ۸۷
بدآالدین غربا و سیعود کمابداً ۲۶۴
بسم‌الله الدلیل الهادی فی ظلمات البحار و البوادی ۲۴
تهادوا اتحابرا ۱۳
ستةالو صال ستة ۷۸
طوبی لمن رآنی او رآی من رآنی ۲۲
الفقر نخری ۲۸
قضیت‌الايام و جریی حکم‌الله‌الملام ۵۲
۱۷ منتخب العواربخ
قل انا و اکم لعلی هدی او فی ضلال مبین ۵۱ کلام الملوک ملوک الکلام ۱۶۵
کماتدین تدان ۲۶۴
کنا نحن امثالکم ثم قست قلوبنا ۱۷
زگ ام فش ای ۳۰۹
لاحول ولاقوة الابالله ۱۵
لایقمد قوم بذکرون الله الا حقتهم الملایکه و غشیتهم الرحمة و نزلت علیهم السكينة و ذکرهم الله فیمن عنده ۳۳
المسلم من سلم المسلمون من یده ولسانه ۷ الملح دواء‌لسبعین داءالاالام ۱۷
من تری غیره ثم فتله دمه هدر ۱۰۱
من پسمع یل ۲۶۵
و تکلمواالناس علی قدر عقولهم ۵۱
و الحب‌لله والبنض‌لله ۲۰۵
َمرجَذنا رهم ین ی ٩۲
الولدالحلال مشب بالخال ۱۴۰
لهاشمی‌اولی بالقدیم ۴۱
الهجو فی‌الکلام کالملح فی‌الطمام ۲۳۷
با معشرالمسلمین ارحموا علی من رش ماله پذوب ۱۰۰ بد شلاء و بیمة شا ۴٩
یوازی صمل النقلین ۲۲
5 برخی لغات و تعبیرات کتابل*161 4
آب بازی: شناگری؛ سباحت. طفرا گوید: طفل اشک از بحر چشمم خودبه خوه گیرد فا آب بازان را تلاش دست وپا تا معبرست (آند/۵۹ آخدی: یکی از مناصب در عهد اکبر, ظاهوًبه این معتی در بر به کار رفته اس محسن تأثیر گوید: سرو را سختن با قدش ازتابلدی است الف شمع به پیش قد شو خش احدی ایست (3) ۱۵۸ احدیان؛ج احدی ۰۴۳ ۱۵۸ ازهم گذرانیدن: به قتل رساندن» کشتن ۲۲۶ اعراضی شدن: روی گرداندن اظهار تتفر ۵۷ آلکه: لفظ ترکی است به معنی کشور: ناحیه. به صورت الکا هم به کار می‌رود (ل) ٩ ایلغار؛ به سرعت بر سپاه دشمی تاختن (آنند) ۱۱ باآن: یا وجود آنه مح‌الرصف ۴۰ بخشی: آنکه مشاهره و حقوق می‌دهد ۱۵۳ و ۴۱ پستن: سرودن» ساختن. در ترکیّه ترانه را «بسته» و ترائه‌ساز را «بسته کاره گویند. همی
در این بخش: (آنند)؛ نرهنگ آنندراج؛ (کا): کاروان هند (ل): لغت‌نامهٌ دهخداء (ع): فرهنگ
دکتر محمدممین و رفپروز) فیروزاللغات فارسی اردو: حاحی فیرزز است.
بشْل: یکی ازسعانی تشل باشنه است. (آنند) ظاهراً داز بسل برآمدنه یعنی دور پاشنه چرخیدن ۱۸۶ بُغرا: وحی آش که گویند آن را بفراخان پادشاه خوارزم وضع کرده است. نوعی پلر که از گرشت و مید؛ نخود و روغن و قند و سرکه و زردگ و غیره درست کنند (ل) ۱۰۶ بُندوق: بلق در اصل به معنی گلوله است. فارسیان آن را به معنی تفنگ به کار پرده‌اند (آنند) ۳۸ بوتم: طفل» بچه؛ فرزند (فیروز) ۶۱ به جنس: عیناً ۹۸ بیستی: فرمانده پیست سوار: کسی که وطیفه بیست سوار را دریافت کند ۲۳۸ بیگه: جریب. یک بیگه چهارهزار متر مربع است» ۲/۵ بیگه یک هکتار است. ۶۱ پاجی: مجازاً به معنی فرومایه و جلف. سلیم تهرانی گوید: دل شکسته‌ام از جور پاجیان خون شد چر هند هر نفر هند هم خگر خوارست (آنند) ۱/۸ پاجیان: ج پاجی ۵۸ پارچه: پاره تکه ۴۶ پاره: پول» پولی خرد؛ زر و سیم آندک مایه که در دبار روم رایج بود. ترکان آمروز هم ۲573 را به معنی پول به کار می‌برند. و از فارسی گرفته‌اند. مولوی گفته است: مکن ای دوست زجور این دلم آواره مکن جان پی پاره بگیر و جگرم پاره مکن () ۵۵ پانصدی: فرمانده پانصد سوان کسی که ماهانه وظیفة پانصد نفر را دربافت می‌کند. ۶۳ پرگنه: زمینی که از آن خراج ومال گیرند. در لغت هندی بلوک و ناحیه راگویند (آنند) ۱۵ َگنات: ج و گنه ۸۱ پتیل: پاتیل دیگ و مانند آن: برنج (آلیاژ مس و قلع و سرب)؛ ظاهرً به مجاز به معنی جنس
فلابی و بی‌ارزش به کار رفته است. ۱۷۱
برختی لقات و تعبیرات فتاب ۳۷۷
تر: ظاهرً ناراحت. اخمآلود» خشمگین. خاقانی گوید: به ره چوپیش تو باز آیم و سلاع کنم به خشک پاسخ گویی علیک و تر گردی (ل) ۱۶۳ ترخان: کسی که پادشاهان قلم تکلیف از او بردارنده کسی که هر وقت بخواهد به نزد پادشاه رود. به‌اين معتی ترکی است و معرّب آن طرخان است. ۱۳۷ ترزیق نویسی: ترزیق در آردو به معنی بیهرده و یاوه است. استمالاً ترزیق‌نویسی یعنی توشتن سنان و سرودن اشعار پاوه و بی‌معنی است. ۶۲ تفریق؛ طلاق جدا شدن از هم ۶۷ تفریب: ظاهوا یه معنی سلب. به تقریب: به سلپ: بروجه به علّتٍ. کلیم گوید: دگر تقریب رفتن چون به بزم او تمی‌دیدم برای پرسش آن نرگس بیمار می‌رفتم (آنند) ۶ ۱۶ تنگه: ۱2022 با تنکه ۵ نرعی تقدينة رایج در هند به مقدار دوفلوس. امیر خسرو گوید: بود ز اسان جلالی به دوام تنگه زامروهه هزارم انعام (آنند) ۶ ۱۳ توته: گوشت فزونی را گویند که گاه در اندرون پلک و گاه بالای پلک برآید (زگیل) (جهانگیری» ۲ ۱۴۷). ظاهرا به معنی طوطی است که مجازاً به مفهوم مقلّد و پیرو به کار رفته است. ۱۵ جاگیر: جایگیر: قطعه زمیتی که پادشاهان به امرا و منصیداران می‌دادند تا محصول آن از کشت و کار هرچه پیدا شود متصرّف گردند. در اصطلاح ارباب دفاتر سلاطین هند تیول و قدری از ملک که عوض ماهائه دهند. در عربی آن را آقطاغ گویند. ۰۱۴ ۴۳ جاگیردار: متصرف در جاگیر ۸۴ حاویدن م جاوبدن ۱۴۲ جملةالملکی: همه کار؛ امور مملکت: پیشار (ع) ۱۳۱ جنگره, جنکره؛ آدم الراط و الدنگ و بی‌سروپا ۱۸۱
۲۷۸ منتخب التواریخ جهت: ترجه ۵ چاویدن: لابه و زاری کردن ۱۱۳ چتان: ج چته. دزد راهزن مردم بی‌سروپا و ژنده‌پوش؛ غذار و حیله گر (کا) ۳۵ چنانچه: در هند اکثر به جای چنانکه به کار می‌رود ۵ه ۳۵ ۵۶ چوکی: نگهبان پاسبان ۱۹۰ چوکی نویس: کسی که حساب پاسبانان و قراولان را نگه دارد ۱۶۹ چیره: در اردو جیره؛ واری که دور دستار بندند. در هندی دستار است. کلیم گوید: آسمان پر سر از مه و خورشید سچیو : زر دگر نمیی‌بندد (ل) ۲۵۵ خویلی: هرچهار دیو ارخانه خانه ٩۱ خال خال: ظاهراً اندک» جسته گریخته ۱۰۸ خسخانه: کلبه یی که از گياهان سبز ی معطر سازند. خانه‌پی که از خس سازند و در تابستان در آن نشینند. این خس خوشبوی است و این خانه در هندوستان رواح دارد. ملامنیر گو ید: در این گرمی به حدّی کرد طفیان نکه خسخانه می‌بنده ز مدگان ۱۰۶۱ نحشر: پدرزن؛ پدرشوهر, فزخی گفته است: بدسگال تر و مخالف تور خسر جنکجوی با داماد (آنند) ۱۴ خشرپوره: برادرزن ۱۴ خوش دامن: خوشتامن مادرزن» مادرشوهر ۶۶ داناندن: جازدن, معوفی کردن ۱۴۲ درود وظیفه: ظاهراً به معنی ورد استعمال شده است ۲۰
دوهزاري: فرمانده دو هزار سواره کسی که وظیفه دو هزار نفر را دریافت کند ۴۸ ۲
برشتی لغات و تعبیرات کتاب فذ
دهانیدن: به یاد دیگری آوردن» یادآوری ۶۲
ذکراژه: نوعی ذگر درویشان که تلف آن با زبان و سینه باشد به وجهی که آواز کشیدن اه از آن منهرم شود. یعنی لفظ اللّه را به سوی بینی کشند و لفظ هو را به جانب قلب و سیته و اين کشیدن و فرو بردن هر دو لفظ مذکور به زور و شّت باشد لیکن به آواز حزین و صوت متوّط. وعی از اذکار مشایخ که به گلو کنند نه به زبان و آن حق حق است. ۱۰۴
راگ: به زبان مردم هتد نوعی سرود و لحن (ل) ۱۵۴
روپاک: دستمال, رومال» دستمال که زثان بر سر بندنده برقع ۲۵
سخن چاوی: ظاهرا در سخن لابه وزاری کردن ضجّه و مویه ۱۱۳
سیصدی: فرمانده سبصد سوان یا کسی که ماهانة سیصد نفر را دریافت کند ۷۰
صویه: احیه منطقه. مملکت, دیاری که مشتمل بر اضلاغ و پرگنه جات مختلف باشد (آنند) ۹ ۱۹۳
غصیده: نوعی حلوا ۱۷۲
علاتی: ج ۳ بنو العلات؛ فرژندان مرد از زنان گونا گون برادر علاتی برادرناتتی ۸۵
غلط گردن: خطا کردن ۵۵
َبَق زدن: قباق انکندن, قباق چوبی بلند و عظیم است که در میدان‌ها نصب کنند و بر فراز آن حلقه‌یی از طللا یا نقره وضع نماینده سواران از یک جانب میدان دوانیده به پای قبق که رسند همچنان که اسب در دوبدن است تیر در کمان نهاده حرالهٌ حلقه کنثد و هرکس که آن حلقه را به تیر زند» حلقه از آن او باشد و چوپ قباق نیز مستعمل است. قباق افکندن به سعنی هدف‌زنی است. و آن چنان است که چربی دراز به طول چهل یا پنجاه گز در میدان نهند و طشت مس يا نقره بر بالای چوب تعبیه کنند و سواران در حال اسب‌دوانی تبر با تفنگ بر آن طشت زنند. در زمان قدیم سلاطین ترک به جای طشت کدویی طلایی يا نقره‌یی از آن چوب می‌آویختند, چه قبق به فتحتین و به فتح اژّل و ضم تأنی در ترکی کدو را گویند (ل) ۲۰۲
ُحَ: ناب خالص ٩۷
۳۸۰ منتخب التواریخ
قَشْقه: نشانی که هندوان با زعفران و صندل و جز آن بر پیشانی گذارند. ارادت خان واضح گفته است: مگر حل کرد؛ خورشید شد سیما فروز او که آن خوش قشقه کافر شعله در چین جبین دارد (ل) ۱۱۳ کاوکاو گردن: تفخص و تجتس کردن (آنند) ۸۵ کروریان: ج کروری کرور: مأمور وصول مالیات تحصیلدار مالیات ۱۹۲ کُروه: آن چهار هزار گز مسافت زمین است و نزد بعضی سه هزار گز. خاقانی راست: داد تقیب صبا عرض سپاه بهار کز دو کروهی بدید یاوگیان خزان (آنند) ۸۷۵ ۱۳۷ کُنار: میوهٌ درخت سدر که میوه‌یی سرخ رنگ شبیة ناب است (آنند) ۲۵ گنی: خرزهرهه یی ۱۱۴ کیلاس: ظاهرا چلپاسه؛ مارمولک ۱۶۳ که عظیم. انبوه ۱۵۸ گذراندن: تقدیم کر دن, نشان دادن گواه آوردن. فرخی کو ید: بر فضل او وا گذراند دل گرچه وا نخواهند از خستو (ل) ۲۷: ۴۶ گرفت و گیر: مژاخذه بازپرسی ۶۷ لاده: احمق و بی‌عقل را گویند. شیخ اوحدی گوید: نه که هر زن دغا و لاده برد شیر نر هست و شیر ماده بود (آنند) ۱۳۸ لت: کتک زدن. پهلو زدن. صدمه زدن: پهلوان محمود خوارزمی معروف به پوریای ولی گوید: آنیم که بیسل بر تتابد لت سا
بر چرخ زنشد نوبت شوگت ما
برخعی لفات و تعصیرات کتاب ۲۱
گر در صف ما مورچه‌یی گیرد جای آن مورچه شیر گردد از دولت ما (آنتد) ۱۳
لد الکبد: مابةٌ خوشی کی ترکیبی است مائند قرةالعین که در مورد فرزند به ثار می‌رود ۶۳
لک: صدهزار و هندی است (آنند) ۲۶۳
لکنهو: نام شهری در جلگة کنگ در استان اوتارپرادیش در شمال هنده در مترن فارسی و ردو به صورت‌های لکهنی لکناو لکتاهی لکنو به کار می‌رود. آروپاییان 0007[ می‌گویند. مردم هند معمولاً «0هآ نلّظ می‌کنند. ۵4
ماصی: زبرگ ۹۵
مالللکنی؛ روغنی است که در هند مصرف دارویی دارده در توصیف آن رسالاتی نوشته شده است (متن کتاب) ۲۶
طّم: ظاهراً به معنی طلاع استعمال شده است:“طلاع کنبی است که پیوسته همّت او به معالی کارها باشد» آنکه قصد کارهای بزرگ کند (ل) ۱۰۸
مغیر: ظاهرا به معنی مخدر و مانند آن به کار رفته است: «در سجلس شاهنشاهی مکیفات و مغیّرات آورده تکلیف به قاضی هم نموده‌اند…» ۵۵
میان: لفظ تعظیم است؛ به معنی آقا و خواجه, ابی لغت زباتزد مردم ستد بود از انجا در هندوستان شایم شده است (آنند) ۳
هیر بحری: میربحر: امیرالبحر؛ دریاسالاره داروغة گذر دریا,
میر بحری: باج و خراجی که در بندر اژ کشتی‌ها می‌گیرند (ل) ۲۵۰
میربخشی: رئیس ادای حقوق اجزای یک اداره» مهتربخشیان ب بخشی ۰۳۶ ۱۳۹
میر عدلی: داروغه عدالت خانه (ا) ۵۲
تَقس راندن: دعا کردن ۶۵
نگوچه: ظاهواً حجاب؛ ستر ۲۳۵
نگوچه پوش: محجّبه؛ سترپورش ۲۲۵
۲۸۲ منتخب التواریخ
. نماز معکوس: برخی از عارفان خرد را درون چاهی آویزان می‌کردند و نماز می‌خواندند این نماز شاق را نماز معکوس گفته‌اند ۷۶
ولا هنگام: وقت ۲۰۸
هزاری: فرمانده هزار سوار» کسی که ماهانه وظیفهٌ هزار سوار را دریافت کند (اشتینگاس) ۶۴
پتشخانه: تالا تالار سخنرانی (۳۱۵۱۱6) ۰۴۲ ۱۱۵
هر ست عام*
ی
۱
آبي جون () ۱۳۷
آب راری (م) ٩۷
آپ تربده (م) ۱۰۶
آتشی قتدهاری ۱۲۵
آداپ المریدین ۱۳
آدم (ع) ۱۲۹
آدم کا کو
۸٩ ۶۷ آذربایجان
آذری ۱۳۴
آسیر (م) ۵۰
آصف ان ٩۸
آصف خان انی ۳۵
آصف خان قزوینی ۰۱۲۹ ۰۱۶۵ ۲۶۰
آصفی ۱۲۹ ۱۶۵ ۲۶۰
آگره ۵ه ۲۵ ۸۳۳ ۴۶ ۵۱ ۵۲ ۵۶ ۵٩ ۲ ۸ ۴ ۷ او ۲ خن ۸ 4۴ ۱۰۳۱۰۱ ۰۱۰۶2 ۰۱۲۹ ۰۱۳۵ ۳۷ ۱۳۹ ۰۱۴۱ ۰۱۶۸ ۰۱۶۹ ۱۷۷ ۳ ۰۱۹۳ ۰۱۹۸ ۰۱۹۹ ۰۲۱۷ ۰۲۱۸ ۰ ۲۲۳ ۲۳۰ ۲۳۲ ۲۳۳ ۲۴۶ ۲۶۱
آنچه جیو ۶۱
الف ابتری بدخشی ۱۳۱ ایراهیم ۱۶۹ ابراهیم ایرجی ۱۸ پراهیم چشيي. ۳۶ ابراهيم حسین احدي ۱۵۸ اپراهیم حسین میرزا ۲۵ ابراهیم سرهندی ۳۶ ابراهیم شاهی ۴۷ اتزاهیم لودی. سلطان ۰۱٩ ۴۴ ابراهيم محذث ٩۴ ابن ادهم ابراهیم ۷۵ ابن امروهه: شیخ ۲۸ این حجر 4۶ ۲۲۰ ان حجرثانی ۱۲۳ ابن علی واقعی هروی ابو اسحاق لاهوری ۳۴ ابو اسحاق مهرنگ ۲۷ ابوبکر بن ابی قحانه ۰۱۷ ۵۰: ٩۴
ای سا ۱ ابوالغیث بخاري ۸۵
۷۸۴
منتخی التبا او بخ
ابرالفت حکیم ثیلانی ۰۴۲ ۸۳ ۱۱۵ ۲ ۰۱۹۰ ۰۱۹۵ ۲۱۴
ابرالفت شیخ ۲۰
ابوالفتح تهانیسری ٩
ابوالفتح خراسانی ۸۶
ابوالفتح شیرازی؛ حکیم ۱۱۵
ابوالفتح گجرانی؛ شیخ ۳۳
ابوالفضل دکنی ۳۲ ۴۱ ۰۴۳۲ ۰۴۳٩ ۵۴ ۵۵ ۸۰ ۳ ۱۱۱۵ ۰۱۳۴۲ ۱۸۲ ۱۸ له ۲ ۰۷ ۷۲
ابوالمعالی زیارت گاهی ۲۳۴
ابوالمعالی؛ شیخ ۳۵ ۴۹ ۷۱
ابرالسعالی ولدشیخ رحمت‌الله ۲۲
ابرالواجد خوافی ۲۰
ات (ع) ۳۲ ۰۱۲۵ ۰۱۳۷ ۰۱۹۵ ۳۴۹
انک گنگ (م) ۱۰۷
اتکه خان ۱۱۴۹۱۴۰ ۰۱۵۴ ۲۳۴
اجمیر ۳۵ هي ۲ ۵ هد
آجین (ع) ۲۵۵
اچه (م) ۲۳ ۲ي ۶۳
۲٩ آخد
احمدآباد ۵ ۰۱۲۰۰۱۱۹ ۲۳۹
احمدبن شیخ عبدالقاوس کنگویی ۵۴
احمد تتری ۱۱۶
احمند چام ۷۱ ۲۶۱
احمد چند ملاً ۱۰۳ ۱۰۶
امد صوفیک ۷۶
احمد غفاری قزوینی؛ قاضی ۱۳۹
احمدنگر ۲۰۸
احمدی فیّاض انبیتهی رال ۵۷
احیاء علوم الدین ۸۳ ۳۲ ۳۷ ادهن جونپوری ۲٩
ارذبیل بهیب مه
ارسلان جاذب ۱۲۴
٩۰ استانبول
اسحاق افغائی ۶۵
اسحاق کاکو لاهوری ۳۶ ۳۷ ۱۰۵ اسلیم چشتی فتحپوری ۰۳۲ ۰۱۱۱ ۲۸ استلیت شاه انفان ۰۲۳ ۱۲۸ ۳۲ ٩۳ اسماغیل اچه ۰۲۱ ۷۱
اسماعیل تانی ۸٩
اسماعیل شیخ ۷۹
اسماعیل صفوی ۴۱ وش ۸۶ اسماعیل عرب ۸۸
اشرف خان میرمتشی ۰۱۲۶ ۲۳۲ اصنپان ۶۷
اطول ۱۸۵
اعظم بداژنی شیخ ۱۲
اعظم‌پور () ۳۰
اعظم خان -» عزیزکوکه؛ میرزا اعظم لکهنری ۵٩
افضل خان مه گلاهی
افغانان ۷۴
اک شاه هند ۳ ۰۱۱۱ ۱۱۹
ا کبرنامه ۱۸۲ ۲۰۷
الغ میرزا ۵ه ۰۱۳۲ ۱۳۹
۱۵٩ النتی
الفتی عراقی ۱۳۲
الغتی تلیچ خان ۱۳۷
الفتی یزدی ۱۳۱
فهرست عام
ور (م) ۷۴
اله آباد ۸۲ ۱۸۹
الوبخش: شیخ ۶٩
الهبخش گرمکتیسری ۳۹
الهداد (م) ۸۰
الهداد آمروهه ۰۱۰۷ ۱۷۱
الهداد باری وال ۶
الهداد سلطانپوری ۷۵
الهداد لخنهوی ۵۸
الهداد لنگرخانی ۱۰۴
الیاس منم ۸٩
اماع اعظم اپوحنیفه ۶ ۰۱ ۰۳۳ ۲ لها ۵٩ ۶
امروهه (ع) ۴ ۰۲۸ ۵۱ ۱۰۷
امیدی رازی ۱۶۷
امیرخسرودهلوی ۰۱۳۰ ۰۱۷۷ ۲۲۰
امیر قاضی اسیری ۱۳۷
انبیتهی (ع) ۱۲ ۰۱۷-۱۵ ۸۴
انتخاب منتغب‌التواریخ
انوری ۱۱۵
انوریک مذاح > انوری
اوده (م) ۱۰۴
اولگون ۲۴۳
اهولی (ع) ۱۵
لب بایر ۸۱۲۵۰۱٩ ۰۱۳۲ ۱۸۷ باقی کولابی ۳۵ بانسواله (ع) ۵۵» ۶۰ پايزید. ۱۶
۳/۸۳۵
بایژید بسطامی ۵ه ۱۶۳۰۱۰۸
بحراره (ع) ۸۷۲ ۰ ۱
بخارا ۰۱۰۲ ۲۴۷
بمداوت ۱۰ ۲۵ ۲۴ ۳۸ ۱۳۹ ۵۲ ۶۸ ۷۵ ۷۲ ۱ ۱۰۰ ۱۴۴ ۰۱۹۱ ۱۹۷ ۰۸ ۲۳۵
۲۶۰ ۱۰۴ ۲٩ بدخشان
۸٩ ند
برهان شیخ ۶
برهان پورخاندیس (ع) ۸۰ ۱۱۴
برهان‌الملی ۱۸۵
بساور (ع) ۷۴
٩ دادغب
بقایی ۱۳۶ ۱۵۴
بکر (ع) ۵۲ ۶۰ ۸۰ ۲۳۸۰۲۱۸
بلقیس و سلیمان ۲۰۷
بلگرام ۳۵ ۲۶
بلوط (ع) ۱۵۸
ین :۲۳۷
بندرسورت ۱۹۰
بنگ () ۱۰ ۳۵ ۸۲ ۱۵۷
بنگاله ۵ه ۵۴ ۰۱۶۹ ۲۱۵ ۲۶۹
بنوده (ع) ۷۹
بوسئا +۳ ۱۲۱
برهره ۳۵
بهاءالاین ۲۹ ۴۷ ۳۲۷
بهاءالٌین زکریّا ۶۳
بهاءالاین مفتی ۸۱
بهادرخان ۱۵۷ ۱۶۵
بهاری > عالم کابلی
۱۸۶
بهروج ۵۸
بهلول ۵ه ۱۹
پهلول دهلوی ۷۶
بهثبر (ع) ۲۵۶
بهونگانون (ع) ۲۹
بهیکن: شیخ ۳
بیاضی ۱۳۵
بیانه (ع ۸۷۳ ۲۱۶
بیجانگر ۱۶۴
بیرام خان خانخانان دش ۰۲۴ ۸۳۳ 0۳۵ ۳۶ه ۲ ۲ ۵۴ ی ۱۰۱ ۱۱۲ ۱۳۲ ۳ ۵ ۰۱۶۶ ۰۱۷۴ ۰۲۰۰ ۲۱۷ ۱( ۳ ۲ ۰۲۳۶ ۲۴۶۲
بیریر ۵8
پیست یاب در معرفت اصطرلاب ۲۰۰
بیکانیر (م) ۵۲
پیکسی غزنوی ۰۱۳۴ ۰۱۳۵ ۲۳۷
بیگم پادشاه ۶۰
ت پادشاه قلی -» جَذبی پنن (ع) ۰۲۸۰۲۳ ۱۳۲ پتنه ۲۹ ۳۵ ۱۴۷ ۲۰۳ پرشاور (۳) ۱۳۴ پری جان خانم ٩۰ بسیخانیان ۰۱۴۲ ۲۵۶ پنجاب ۵ ۱۸ ۳۴ ۴۲+ ۲۸ هب دب ۳۷ ۱۷۱ پهانی (ع) ٩۶ پیاره بنگالی؛ شیخ ۳
منتحخب التواریخ
پیتالی (ع) ۹ ۳۳۳ پیر محمّدخان ۱۰۶ پیرمحمد شروانی ۱۰۶ پیروی ۱۳۵ بیشاور ۲۳۲ ۲۴۰ پیرگ» شیخ ۴۴ ت تانارخان ۷۵ ۱۳۷ تاح‌الذین سیّد ۱٩ تاریخ کشمیر ۲۶۹ تاریخ نظامی ۱۳ ۲۰۳۰۱۵۳ تست ۲۲ تبت خرد ۱۸۲ تته (8) ۰۳ ۰۲۰۳ ۲۴۸ تهدید ۱۸۵ تفه الا حرار ۱۱۲ تخت سلیمان ۱۰۵ تذکره میرعااءالدوله. (نفا یس الماشر) ۵۳ ۹ ۰۱۸۷ ۰۲۱۷ ۰۲۲۷۲ ۲۳۲ ترجمه تاریخ مدیته سکینه ۷۷ تردی بیگ خان ۱۵۴ تردی رود ۱۳۹ توک ۱۹۰ تشبیهی کاشی ۱۴۲ تفاخی ۱۴۹ تفسیر بی نقط (تفسیر فیضصی) ۷۲ ۱۶۰ تسیر کییر ۵۱ ۱۷۹ تفسیر نیشابوری ٩۳ تفی‌الداین ششتري ۱۳۳
توران ۶ ۱۰۲ توستی ۱۳۹ تپانیسر (ع) هه ۲۵ ۸۰ تیتال (ع) ۱۳۷ تیمور گورکانی ۲۱۴ ۲۴۴
نت انی خان هرری ۱۴۳ ثنابی مشهدی. حسین ۰۴ ۱۹
حِ جالینوس ۱۱۱ جامی محمدخبوشانی ۰۱۱۲ ۰۱۶۸ ۲۴۶ جامی: نورالدین عبدالرجمان ۰۲۱ ۰۸۴ ۲ ۱ ۰۱۳۵ ۰۱۳۸ ۱۶۳ جان قربان ۱۳۱ جدایی ۱۴۶ جذبی ۱۱۴۶ ۱۴۷ جعثفر ۱۴۹ جعفی پسرنهانی ۲۴۳۶ حفتای ۲۱۸ جفتای سلطان ۱۲۷ جفتیّه ۱۵۳ ۱۵۴ ۰۱۷۶ ۲۰۳ جلال خان قورچی ۲۰۸ جلال‌الدین تهانیسری ۴ جلال‌الدین دوانی ۱۵۹ جلال‌الدین فتوحی ۳۹ جلال‌الدین ملتانی ۵۳ حلال طبیب ۱٩۱۳ جلال واصل کالپی وال ۵ ۱۳۸
۱۸۷
جلال هروی ۱۶۲
حبال تله ۷۱
جمال خان بداژنی ۱۹۷
جمال خان مفتی دهلی ۵۳
جمال خان ولدمیان منگی بداژنی -ه ناصحی
جمال‌الدین محذت ۴۸
جمال‌الدین محمّد ۷۲
جمالی: شیخ ۲ ما
جمیلی کالپی وال ۱۴۸
جنید ۱۶
جواهرالقرآن ۳۷
۱۱٩ 4( جوپور
جورتی ۱۲۲
جوا ۸۴ ۱۵۴
جونپور (ع) ۳۰ ۵۸ ۱۳۷۰۷۲ ۲۰۴
جهالره ۱۰۰
جهجازخان ۱۹۱
جهنی (ع) ۲۱ ۲۳
3 چاین لده سهنی ۷۴ چشتی ۱۴۸ جشتیه ۰۱٩ ۰۲۳ ۲۹ چنار (ع) ۶
ت حاتم ۱۴ حاتم سنبلی ۴۶ ۸۸ حاجی بیگم ۷۷
۸۸
منتحب التوارد یخ
حاجی حضور عرف حاجی حمید ۵
حاجی سلطان ۴۵۹
حاجی مهدی ۷۱
حافظ شیرازی ۴۵۱۶
حافظ کرمکی ۱۰۳
حالتی ۰۱۵۳ ۱۵۴
حامدپور (ع) زگ
حايی ۱۲۹
حیب‌الله ۱۶۰
حیجاز ۵ هي اع ی ۷ ۱۱۶۷ ۱۱۹ ۳۵۹
حدبقهالحققه ۱۱۶
حرمین شریفین ٩
حزني ۱۵۷۱
حسام‌الدین طلیته ۲۴
حسامک بنارسی ۷۶
حسن ابدال ۱۱۶
حسن بن علی (ع) ۲۱
حسن؛ حکیم ۱۱۵
حسن؛ شیخ ۸
حسن شیرازی ۸۶
حسن علی موصلی ٩۲
حسن فزویتی ۱۸۹
حسن گیلاتی؛ حکیم ۱۱۵
حسن متطیّب سرهندی ۱۷
حسن ود ۱۴۹
حسن و پوسفت. ۱۴۰
صین اجمیری, شیخ ۵٩
حسین بدخشی ۶۸
سین بزفری. . ۸۸
حسین بن علی(ع) ۲۱: ۲۵۷
سین ثنایی + ثنایی مشهدی
حسین خادم ۱۰
حسین خان ۱۱۵۰۱۷ ۰۲۷ ۲۳ ۴۴ دنه ۴۴ ۱۹۷
سحسین خوارزمی ۶۸ ۹۶ ۱۰۴ ۱۹۹
ین شاه ۲۲۲
ستسسرن | شیخ
حسین هروی ۰۱۳۳ ۲۴۷
حسین میبدی ۲٩
حضرت آقا > عبداللطیف قزوینی
حقّی » عبدالحق دهلوی
حکیم زبرقی ۵٩
حکیم‌السلک گیلانی ۰ ۰۱۱۱ ۰۱۱۴
۱۳۷
حکیم میرزا ۱۳۷ حکیم همام ۹۶
حمزه لکنهوی؛ شیخ ۳۴ حوض انوب تلاو (ع) شاه حیاتی کیلانی ۱۵۲ حیایی ۱۵۳
حیدر کل ۱۸۰ حیدری ۱۲۳ حیدری مدامی همداتی حیدری تبریزی ۱۵۰ حیرتی ۶۶۰
تِ
خاقانی ۱۱۵ خان اعظم + اتکه ان
خانخانان بیرم خان ۶ ب؛ ۳۷ ۶٩ ۷۶ ۳ ۱۰۶+ ۱۳۰ ۱۳۷۲ ۱۷۲۴+ ۰۱۹۵ ۲۳۵ ۲۳۳ ۲۷۸۳ ۲۶۳
خان زمان ۵۴ ۵ ۱۳۱۰۱۰۲ ۱۳۲ ۵۷ ۲۳ ۳ ۱۶ ۰۱۷۹ ۰۱۹۱ ۷۱,۸
خان عالم سه همدمی
٩۶ )۳( خانقاه
خانفاه فتحپور ۱
خان کلان ۲۱۶ ۲۳۵
خانون؛ شیخ ۱٩
خراسان ۵۲+ ۵۴ ۰۱۰۲ ۲۳۸
۱۵۷ یورسخ
خحصر (ع) شاه ۱
خلفای راشدین ٩۴
خنجرییگ ۰۱۵۴ ۰۱۵۷ ۱۹۱
خواجه ابراهیم ۹
خراجه اجمیر ۱۳۵
خواچه احرار ۲۸ ۲۹ ۶۸
خواجه جهان سه خواجه مپنا
خواجه حسین + ثنایی مشهدی
خواجه عبدالضمد مصوّر ۲۱۳
خو اجه عبدالله ٩۴
خواجه کلان بیگ ۱۶۸
خواجه معظّم ۰۲۳۱۰۱۱۲ ۲۳۲
خو اجه مینا ۱۶۶
خواجه نتشیند ۱۶
خوفی + غنی امنی
خوندگارروم 8۰ ۱۰۴
خیام ۲۰۲
خیرآباد ۰۱۳ ۱۱۲
۳۸۹
دامن کوه (م) ۰۱۰۵ ۱۴۰
دائه (م) ۱۵
دانهی ۱
داودجهنی وال ۲۱
داودنه فادربه ۷۱
دایل (ع دپول) (ع) ۱۲۹
درویش فتحپوری ۱۸۴
دکن (< دکهن) ۱۳۲ ۸۵۳ ۷۸ ۰۱۰۵ ۱۱۱۳ ۴ ۰۱۱4 ۰۱۳۶ ۰۱۶۴ ۱۶۹ ۱۷۹ ۸۵ ۱۸۵ ۱۱۹۰ ۰۱۹۴ ۰۲۰۷ ۰۲۱۷ ۲۹ ۰۲۲۶ ۰۲۲۸ ۲۲۹
دل و جان ۱۴۹
دوایی > غین‌الملک شیرازی
دوغلاد ۱۹۱
دهلی ۵ ٩ ۲۰ ۰۲۶ ۱۳۵ ۰۳۱۰۳۸ ۵۲ ۴ ۷+ ۷+ خب باب ۰۱۰۲ ۰۱۰۴ ۳ ۳۷ ۰۱۹۳ ۰۲۶۴ ۲۳۱
ده امه صماد ۱۴۱
دیپالیرر (ع) ۲۲
ذیوان خواجه حانظ ۶۷
دیوان مولوی ۲۴۷
راجا ۴۶
راجه علی خان برهان پوری ۱۱۳ رافمی ۲۵٩۹ ربیعی > عالم کابلی
رحمان قلی سلطان ۱۹۱ رحمت‌الله ۲۱
۳۹۰
متتحب التراریخ
٩۷۷ ثادحم وحمت‌الله
رسالة هید ٩4
رسالة مکته ۱۳
رسوایی ۱۵۲
رسول‌الله -ه محمّد(ضص)
رشید خراجا؛ خواجه ۲۸ رفیع‌الدین محدذث ۰۵۲ ۵۴ ۸۶ ۸۸ رفیمی ۱۶۰
رکن‌الدین اجردهنی ۱۰ رکن‌الدین: شیخ ۳۵
رکن‌الدین علاءالدوله سمنانی ۱۲۳
رنتهنبور قلعه ۷۳ روضاالاحباب ۴۸ روغنی ۱۶۲ روم ۰4 ۱۴۰۰۱۰۴ رهایی ۱۶۱ ری ۱۲۷
زاهد سم جهحازخان زیدیه ۱۱۵ زین خان کروکه ۰۱۶۲ ۲8۶۰ زین‌الدین جبل عاملی ٩۰
زین‌الدین محمود کمانگیربهدایی ۳ ژیتل شیرازی ۱۱۳
سس سادات حسین سیقی ۶۶ سادات سیفی قزوینی ۱٩۲
سافی جزایری ۱۶٩ سافی امه ۱۴۵ سالار مسنعود ۲۱ سامائه (م) ۳۸ سبزوار ۵۰ سیاهی ۱۶۸ سپلگ (ع) ۱۶۲ سپهری ۱۶۶
ستگره (م) ۲۳۰۲۱
سرائدیب ۱۶۸
سرگنج (ع) ۱۲۰۰۱۱۹
سرعمدی اصفهانی ۱۶۹
سرهند ۰۳۲ ۸۰۲ ۱۳۷ ۲۳۴۱
سعد: شیخ ۱۳
سعدالله شیخ ۷ لا ۰ ۱
سعدالله بنی‌اسرائیل ۳۷ ۷۲
معدالله نحری ۷۳
سعدی» مصلح‌الدین عبدالله شیرازی ۳: ۷ ۲۲۳۴
سعدی» شیخ شتدی ۱۸
سعید ترگستانی ۱۰۳
سقّا ۱۶۸
سکندرسور ۲۳۳
سکتلر لردشی ۸۶
ستکتاءر و (۴) ۴۵
سلطان -ه خان زمان
سلطان بايزید > میردوری
سلطان پور (م) ۴۸
سلطان تهانیسری ۴٩4 ۸۰
سلطان حسین ۳۸
۳۹۹
سلطان حسین میرزا ۰۱۴۷ ۱۹۲
سلطان سپلکی ۱۶۳
سلطان سکندر ۲۴
سلطان سلیم ۱۳۷
سلطان محمّد ۸۱۶۳ ۱۶۴
سلطان مراد ۰۱۱۴ ۲۱۹
سلسلةالأهب ۱۸۷
سلمان ساوجی ۲۳۰
سلمان فارسی ۲۳۵
سلیم چشتی؛ شیخ ٩
سلیم شاء ۲۳۲
سمایی + هاشم
سمرقند ۲۹ ۱۶۲
سنایل ۴۵
سنایی غزنوی ۱۹۴
سنبل (سنبهل) (م) ۴ ۳۰ ۴۱ ۵۲۳۲ ۸ ۰۱۹۲ ۱۹۷
سنجرء سلطان سلجرقی ۱۵۳
۲۶۹ +۲۴۸ ۰۲۱۸ ۰۷٩ سند
سنگهاسن بتپسی ۱۳۳
سهارن پور (ع) ۲۷
سهروردی» شهاب‌الدین ۱۱۱۰۱۳
۲۳ هیدرورهس
سپسوان (ع) ۸۲
سهمی ۱۶۷
سهواللسان ۱۵۰
سیافی ۱۶۶
سیالکوت ۱۰۷
سیت‌پور (ع) ۲۱
سیداصفر بداژنی ۱۴
سیدجلال بداژنی ۳٩ سندجلال دانشمند ۵۲ سیّدجلال‌الدین قادری آگره ۵٩4 سیّدحسین خنگ‌سوار ۶۷ سیدداود ۵٩
سیّدشاه میر ۸۴ ۸۸۱ ۸۲ سیّدشاهی مه سیّدی سیّدعلاءالدین اودهی ۴۳ سیّدعلی لودهیانه ۶۴
سیّدعلی نلهری ۴۳ سیّدعلی همدانی ۱۰۷ سیدقاسم ۴۱ سیدماهرو ۲۳
لیدمسند ۱۰۱
سیّدمحمّد جامه‌باف مشهور به میرریا-
فکری
سیدمحمد جویوری ۰:۳۳ ۰۳۵ ۳۷
سید محمد میر عدل آمروهی ۳۷ ۵۱
سیّدمحمد تجفی عتابی
سیدمحمد توربخشی ۲۶
حنضیی ۰ ۸
ات
ی
سیدیی ۱۷۶
سیدیاسین ۸۲
سیری ۱۴۵
سیف‌الله ۳۲
سیف الحکما > سیف‌الملوک دماوندي
سیف‌الملوک حکیم سه شجاعی
۱۹۲ منتخب التواریخ سیف‌الملوک دماوندی ۱۱۲ ۱۷۴ شرح مقاصد. ۱۸۵ سلیمان ۱۶۸ شرح وفایه ۵۷ ۱۰۲ شرحین مفتاح و ش شرقرویة هند ۷۳ شاطبی ۵۱:۱۸ شریفب فارسی شام ٩ شریف آملی ۱۶۹ شاملو ۱۳۰ شریف تبریزی ۱۵۰ شاه ابوالمحالی ۱۷۱ شریف سرمدی ۱۵۸ شاهرخ ۲٩ شطاریّه ۵ شاه عالم بخاری ٩۵ شعوري تریتی ۷۵ شاه غیات ۲۵۹ شعا ۳۱ شاه فتح‌الله > فتح‌الله گیلاتی شکیبی اصفهانی ۱۷۴ ۲۵۳
شاه قلی‌خان ارنجی ۱۴۷۰۱۴۶ شاه مبارک -ه مپارک الرری
شاه محمّدانسی ۲۶۲
شاه میرسامانه ۸۱
شاهنامه ۲۳۳۱۳۴۳
شبلی ۱۶ ۷۵
شجاعی -ه سیف‌الملوک دماوندی شرح احوال مشایخ هند ۷” شرح اصفهاتی ۲۱
شرس تجرید شا ۱۸
شرح دیوان علی بن ابی‌طالب ۳۹ شرح شمائل اللبی ۴۸
شرح شمسته ۱۸۴
شرح صحایف ۳۹
شرح عقاید ۱۰۴ ۱۰۶
شرح عفاید تسفی ۴۶
شر حجگلشن راز ۳۶
شرح مفتاج ۳۱
شمائل‌اللبی ۱۳۴
شبس اباد ۶۴
شمس‌الدین سب حکیم‌الملک گیلانی شمس‌الدین دیوان خوافی ۱۱۴ شمس‌الدین قزوینی ۱۴۷ شهاب‌الدین احمدخان ۲۵۶ شهاب‌الدین: فاضی ۵٩ شهبازخان ۲۸ ۶۹
سیخ داود ار ۳۴ ٩ شیخ رشید ۶۸ شخ سلیم ۹۵
۳۹۳
شیخ کالو ۲۵
شیخ کبیر ولاشیخ منور ۶۳ ۷۲ شیخ محمّد دم
شیخ معین ۶۵
شیخ مرسی ۷۹
شیخ نظامالدین ۸۵
شیخ الهدیه خیرآبادی ۲۰۰۱۳ شیخین ۱۲
شیراز تیش ۵اه اء ۲۰۰ ۲۲۰ شا
شیرگاه (م) ۲۲
شیرگده (ع) ۲۳ ۰۲۵ ۳۴۰۲۸۰۲۷ شیروان ۱۰۳۴
شیری ۱۷۷
ص - ضص صادق حلوایی سمرقندی ۱۷۵ صادقی ۱۷۸ صالح دیوانه ۱۸۰ صالحی ۱۷۷ صیاحیّه ۲۰۵ صبوحی ۱۱۲ ۱۷۶ صیوری همدانی ۱۷۹
صحیح بحاری ۱۰۵
صدر جهان ۶۰
صدر جهان پهانی و
صدرالّین جلندری ثم‌اللاهوری +۵۸
صرفی ه بعقو ب ولد یوسف خان کشمیری
هصرئی ساوجی ۱۷۹ صفی خیرآبادی ۳۸ صسلحبلةالجرس ۱۸۷ ضیاءالله شیخ ۸۲۰۸۱
طارمی و ۸ 1
طالب اصفهانی ۱۸۲ طالعی یزدی ۱۸۳ طریقی ساوجی ۱۸۱ طْفلی ۱۸۴
طلبنه (م) ۲۷ طلحه ۴۹
طرایس (م) ۵۲ طوایسی فاضی ۵۴ طرس ۱۲۴
طوّل ۱۸۵ طهماسب صنريی ۶۶ ۸٩ ۱۶۶ طهور: شیخ ه۵ ظهرری ۱۸۵
ك
عادل ان ش ۱۰ عارف ء عالم کایلی عارف حسینی؛ شیخ ۲۱
۳۹۴
منتخب التواریخ
عالم کابلی ۱۰۴ ۱۸۰ ۱۸۵ عبدالباقی چشتی پداژنی ۳۸ عبدالحق دهلری ۸۷۷ ۷۸
عبذ الحليم: شیخ ۴۸
عبدالحی خراسانی ۳۷ عبدالرحمان ۴۴
عبدالرَحمان لاهوری بلوطی ۱۵۸ عبدالوزاق ۱۴و ۲۱۴ عبدالرّزاق جهنجهانه ۶۴ عبدالشکور لاهوری ۷۲ عبدالشهید ۲۸
عبدالضمد شیرازی ٩۴ عبدالّمد مصوّر شیرین قلم ۳۶ عبدالعزیز -» عزیزالله, شیخ عبدالعزیز دهلوی ۷۵ عبدالغفور ۷۱
عبدالفقور اعظم پوری ۳۰ عبدالغنی ۱۳ ٩۶
عبدالفنی بداوئی ۷۵
عبدالقادر ۲ ۳ ی ۹٩ عبدالتادر بداونی ۰۲۰۸ ۲۲۸ عبدالفادر ثانی آچه شیخ ۲۳ ۶٩ عبدالفذوس چشتی ۳۰ عبدالقذوس کنگوهی ۲ ۳۵
عیدائله ۳۵ عبدالله بداژنی ۱۳۸ ۴۶ عبدالله خان ۱۰۲
عبدالله سلعلان پررف* مسخدوعالملی وق ۰۲۴۰۳ ۰۴۹ تاه الب اش ۵
عبدالله ثانوئی ۱۸۷
غدالله فندهاری ۳۳
عبدالله نیازی سرهندی ۳۲
عبداللطیف قزوینی ۶۶
عبدالنیی» شیخ ۱۹
عبدالنبی صدرالصدور ۵۶۵۴
عبدالواحد بلگرامی ۴۵
۳۴ تاهولادبع
عبدالوهاب هندی: شیخ ۷۷
عبیدی ۱۹۰
عتابی ۱۸۹
عنمان بنگالی ۸۸
علمان سامانه در
عجم ۱۳۲ ۸۴ ۱۱۶
عرای ۲هء +۸٩ ۰۱۱۲ ۰۱۱۹ ۰۱۲۹ ۱۵۱ ۵۸ ۲۰۰ ۵۲۳۸ ۲۵۹
اه ۵۱
٩ عراپیس
رب ۲۱ ۱۳۲ ۰۸۴ ۱۱۶ ۱۶۹
عربستان ۰۱۳۴ ۱۸۰
عرب قح ٩۰
عرفی شیرازی ۱۹۵
عزیز کوکه, میرژا ۰۱۴۹ ۰۱۱۶۷ ۱۸۶ ۱۱۸۷ ۹۳ ۳۱۳۹
عزیزالله هه ۲۵
عزیزالله دانشمند طلبنی ۰۴ ۴۶
عشر؛ مبشّره ٩4٩
عشفی خان ۱۹۰
عصام‌الدین ۱۳۳
عصام‌الدین ابراهيم ملاً ۸۱۰۳ ۱۰۴
۳۹۵
.ححسسی رسسسس‌ست هب۳
عصا‌الدین اسفراینی ۱۶:۲
فیمهانساه ۴۸
عشیدیی ۰۳۱ ۵2۳
علاءالذین ۱۰۵
علاءالین چشتی دهلوي ۴
علاء‌الدذبن لاری ۴۶ ۱۶۳
علامی » ابوالقضل دکتی
۵٩ علایی
علایی بیائه. شیخ ۳۲ ۳۳
علمی ۱۹۱
علی (ع) ۰۲۹ ۶۱ ٩۹۵
علی اصف خان ۸۳۴
علی احمد ولدمولانا حسین نفشی دهلوی
شهرکن سه نشانی
علی اکبر -ه ثانی خان هروی
علی بن موسی الضا(ع) ۱۴۰ ۱۶۶ ۳*۱
علی حکیم ۱۱۴
علی خان ۴۲
علی رای ۱۸۲
علی محذث ۱۸۰
عمرین خطاب ۲۷
عنایت الله کاتب ۱۹۴
عوارف المعارفب ۰٩ ۰۱۳ ۱۷
عهدی شیرازی ۱۹۳
عیسی(ع) ۱۱۶
عین الملک شیرازی؛ حکیم ۱۱۳ ۱۴۲ ۹ ۱۹۳ ۱۹۳۴
عین نخاس (ع) ۳۷
غباری ۱۹۸
غربتی حصاری ۱۹۹
غزالی محمد ۳۷
غژّالی مشهدی ۰۱۱۹ ۰۱۲۰ ۰۱۳۵ ۱۶۳۴
غزنری میر مسمّد خان کلان ۲۳۴۰۱۹۷
غتی امنی ۱۳۰
غرت اعظم ۸۲۳ ۲۳ ۲۶
غوث ریانی ۶٩۹
غرئیّه ۸۱
غیاث‌الذین اصف خان. ۶۴۶
غیات‌الذین علی ۱۴۹
غیاث‌الدین علی آخوند ملقب به نقیب خان ۷ ۷
فارغی شیرازی ۲۰۰
فاطمه(س) ۲۵۷
فایقی ۲۰۰
فتحپور (سیکری) (ع) ۰۲۱۰۱۳ ۰۳۶ ۰۳۸ شنه ی ۴ با ان ۷ بل ۶ ۴ ۱۳۷ ۱۳۹ ۱۸۴ ۰۱۶ ۱۸۹ ۵ ۲۱۶
فتحپوری ۶۱۶۰ ۷۴
فتح‌الله ترین سئبلی: شیخ ۱۰
فتح‌الله گیلانی؛ حکيم ۰۹۳ ۲۰۰۰۱۱۷
۳۹۶
منتخب التواریخ
سس سس سس …۲
فتح‌الله شیرازی ۱۰۵ ۰۱۱۴ ۲۰۸ فتوحات مکیه ۱۳۱
فخرالذین شیخ ۸ فخرالاین عراقی ۴۳ فخریّه ۲۳۰
فراه (ع) ۳۳
فرعون ۱۰۳ ۱۳۱ فرید کاتب ۸۱ فرید گنج شکر ۰4 ۲۲ فسونی یژدی ۲۰۳ فصو الحکم ٩ ۰۱۳ ۰۷۵ ۱۳۱ فضیل عیاض ٩ فکری ۲۰۲
فهمی استرآبادی ۲.۰
فهمی سمرفندی ۲۰۲
فیاضی + فیضی دکنی
فیروز: کابلی ۲۰۴
قیضی دکتی ۳۶ ۴۱ ۳ ۹ یگ ۰۱۶٩ ۱۳۰ ۱۴۸ ۰۱۲۲ ۰۱۱9۵ ۳ ۵ ۱۹۵ ۲۰۵ ۰۲۲۱ ۰۲۲۲ ۲۲۳۹ ۱( ۲۳
بت
ث تادر یه ۲۳ ۳۵ قاسم ارسلان ۰۴۷ ۱۴۲۱۲۴۱۱۱۹ ۱۶ فاسم جتابذی ۱۵۷ فاسم ان بدخشی موجی فاسم علی خان بقال ۱۴۸
فاسم علی ولدحیدر بقال -ه غباری
فاسم کاهی ۰۱۳۲-۱۱۹ ۱۳۵ ۰۱۳۷ ۱۶۳
فاسم هندی. ۱۸۰
قاضی ابوالمعالی ۱۰
قاضی خان سه نظام بدخشی: تاضی
قاضی‌زاد+ رومی ۷۲
قاضی عبدالرحيم ۵۵
قاضی عیاض ۵۶
قاضی فضیلت ۵۴
تاضی محیّد ۱۹۴
تاضی یحیی ۶۶
فاصی یعقوب مانکپوری ۵۲ ۵۳
فانوث ۱۱۷۰۳۱
فدري ۲۱۷
تراری گیلاتی ۲۱۴
قران ۴ 6 ۱۸ ۲۱ ۳۸ اف ۵ ۵۱۲ ۲ ۸۳ ۱۰۳
فزوین ۶۷
تصد ۱۸۵
بجد.عر ار
قصه اسر حمزه ۱۴۶ تصیده رده ۴ ۰۱۵ ۵۱ ۸۴
تصیده فارضبه تانته ۵۱ فصیده فخ ره ۲۰۷ تصید: کمب بن زهیر ۵۱ قطب‌الد.ین بختیار اوشی و۲ تطب شاه دکنی ۲۵۹ قطبی هه
قلعه آبو گرهه ۱۶۲
قلعه اجمیر ۶۷
تلع بکر ۵۲ ۶۰
فهرست عام ۱۹۷
للعة بهررج ۱۳۹ کبرویه ۶۸
قلعة چتور ۲۳۶ کبودپوش ۸۲
ی ی کپور مجذوب گوالیاری شیخ ۲۰ ی کچک بیگ ۲۳۶
قلعٌ قهنهه ٩۰ ۸٩ کرتال (ع) ۱۳۷۰۸۰
فلیچ چوگان بیگی شلد کشمیر ۲ ۵ اه ۱۰ ۱۰۱ ۵(
قلیچ خان ۰۴۲ ۰۸۰ ۰۱۱۷ ۱۹۰۰۱۵۹ قلیچ محمّد خان و۱ قند‌هاز لوا ۱۳5 ۱۴۳ 1۷۸ ۲۷۸
نديی ۲۱۷
قثوج ۳۵۰۳۹ ۴۶ ٩۶ قوسی ۲۱۶
فیدی شیرازی ۲۱۶ تیطون ۵4٩
ک کابل ۲۹ ۴۲ ۰ ۳ ۰۱۲۴۰۱۱۷ ۰۱۲۷ ۸ ۱۷۰ ۰۱۷۶ ۱۸۰ ۱۸۶ ۲۳۲ کاتبالملک -ه خسروی کاشان ۱۶۰ کاقبه ۷۳۰۱۳ ۱۳۴۳ کاکری (ع) ۱۸ کاکی شیخ ۳۶ کالپی (ع) ۶ ۱۷۰۰۱۴۸ کامران میرزا ۲۲۴ کامی + میر علاءالدو له کامی قمی ۲۱۸ کانت (ع) ۰۲۵ ۲۷ کانت گوله (ع) ۳ ۱۹۷
۲۳ ۰۱۵۴ ۰۱۸۲ ۲۰۷ ۰۲۲۴ ۱۲۴۰ ۶ ۰۲۵۶ ۲۶۰ که ۷۴ ۷۱۷ کلامی ۲۱۸ کلاهی ۲۱۸ کمالای صدر ۱۱۵ کمال الرری ۱۶ کمال بیابانی ۶۰ کمال‌الدین حسین شیرازی ۸۶ ۸۸ ۱۳۹ کنو ۵۲ کنزفقه حنفی ۴ کنگری (ع) ۳۵ کر کووال (ع) ۱۷۱ کوله () ۲۵+ ۲۷ کرنپهلمیر () ۲۰۸ کوه اچمیر ۱۲۵ کوهستان بوسف زنی ۱۷۳ کوه نتحجور ۱۳ کین مومن ۱۱۲ کممیای سحادت ۳۲
گ
خصرات. ۵ ۳۲-۳۱ ۰۳۵ ۰۳۶ ۰۴۱ ۴۲
۳۹۸
منتخب التواریخ
٩ ۰۵۸ +۴۷ ۸ ۷۷ ۲+ خن لیب ۳ ۵ ۰۷۰۴۲ ۰۱۱۲ ۰1۱۴۳ ۱۳۰ ۳۴ ۰۱۵۳ ۱۶۰ ۱۶۲: ۰۱۷۹ ۱۹۳ ۲۶٩ ۲۳۹ ۰۲۳۳ ۰۲۳۲ ۹
گدایی دهلری کنبو ق ۵۲ ۶۲ گرمسیر ۱۷۰
گرمکتیسر ۴۱
گل افشان ۱۲۱
گل بهار (م) ۱۸۶
گل ومل ۱4۲
گنجشکر > فرید گنج شکر
کنگ رود ۱۴۱ ۱۵۴
گوالیار ۶ ۴۰۰۲۸۱۲۳۰۱۱۹ ۵۴ ۱۸۹ گرپامو (م) ۱۳ ۸٩
گیج (م) ۱۶۰
گیلانات. ۶۷
1
ادن دهلویء شیخ ۳۹
لاهور ۲۵:۲۱ ۱۲۷ ۳۴ ۳۸۳۶ ۴۱ الا کش ۴۱ ۴ فش ۷۱-۴۶۹ ۱۲ مگ ۳ 4# اک ۴ ۱۰ ۵ ۰۱۱۳ ۸۱۱۴ ۱۱۶ ۰۱۲۵ ۱۳۷ ۸ ۱۵۴ ۱۶۰ ۱۷۹ ۱۸۵ ۱۸4 ۶۰ ۷۳ ۰۱۹۴ ۳۰۸ ۰۳۱۹ ۲۳۴+ ۴ ۰ ۲۶ ۲۶۳
لده سهنه (م) ۷۴
لسان الغیب ۱۵۱
لسانی ۱۵۰
لشکرخان میربخشی ۱۶۷
لطف‌الله گیلانی. حکیم ۱۱۶
لطفی منجم ۲۱۹
لعل بیگ ولدشاه قلی سلطان بدخشي > لعلی
لملی ۲۱۹
لقاپی استرابادی ۲۱۸
لکنهو (- لکهنو) ۰۸۱۲ ۰۱۴ ۰۱۵۹-۱۷ ۴۴
۴ ۵ لنکاه (ع) ۳۸ لنجٌا ۲۰۴ لوایح ۵۴ ۲۲۰ لرایی ۲۱۹ لردهیانه (م) وش لون کرن راجه سانیر ۱۳۹ لیلی و مجنون ۲۲۳ 1 ماجیان ۱۷۱۲
مالوه ۰۱۰۵ ۱۱۴ ۰۲۲۶ ۲۵۵
مان پاتی پتی. شیخ باب » ۱
مانی ۱۳۶
ماوراءالهر ۵۲ ۱۰۳۱۱۰۲ ۱۰۵ ۰۶ ۴ ۱۳۹ ۰۱۷۶ ۱۱۹۹ ۰۲۱۷ ۲۱۸ ۸ ۲۳۷
مبارک الوری. شیخ ۷۴
مبارک, پدر ابوالنضل ۱۹۵
مبارک گوپاموی ۰۱۳ ۰۱۴ ۳۲ ۴۶ ۴۷
- لاه شاه ۸
متهر+ (م) تابث
مئنوی ۵۰اه ۶۸
۳۹۹
سا سس سس تست
مجمم‌الصنایع ۸۸
محترم پیگ ۲۲۴
محلهٌ خواجه جهان ۸۴
محلهٌ شیخ بهاءالدین مفتی ۳۳
محتدجمشر ۶۲
محید جونپوری ۳۲
محمدحسن, شیخ ۸
محمدحسین خان ۰۱۴ ۱۸ ۰۱۹ ۲۱: ۲۵ ۲ ۲۳۳
معملحسین سکناری ۴۵
محمد حکيم ۱۷۶ ۲۰۴
محمدحکيم میرزا ۶ ۱۲۴
محمّد خبرشائی -ه جامی محمّد خبوشانی
محمّد دهلري ۲۳۶
محتّد سرخ ملاً ۱۰۳
محیّد شای ٩۰
محمد شریفت. ٩۳
محمّد شریف + وقوعی یشابوری
محمّد شیخ ۱۸۱۴
محمّذعاشق ه محمد کنبوستبلی
٩۹۵ ۸۲۱۱۸ محمّدغوث
محمّد غوث گرالياري هه ۶۲۰۱۳۱ 0۷۳ ۱۳۸
محمّد قاسم خان میربحر ۳۳۴
مسمد فلتدر لگهنوی ۱٩
محمّد کنبوسنبلی ۰۷ ۱۳۸
محمّد مصطفی(ص) ۰۱۷ ۱۳۸ ۱۷۸ ۹۴ ۳۶۹
بجند لاهیجی ۳۶
محمل مت ۱۰۴
بحیّد مئوهر ۱۳۹
محمّد هاشم سه شاشم
محمد هندال بیرزا ۰۱۸۷ ۱۸۸ محمّد یحیی 8۸
محمّد بزدي ۵۴
محمّد پوسف ۲۳۲ ۲۳۳ محمود پسیخانی ۱۳۳۱۴۲ محبودخان ۲۳۰۳۲
محمود غزنوری ۱۲۴
محمود گجراتی» سلطان ۳۹ محنتی حصاری ۲۳۱
محوي ۰۲۲۰۰۱۹۴ ۰۲۲۲ ۲۳۵ محیی‌الدین عبدالقادر گیلانی ۵5۹ محیی‌الدین محمّد ٩۹۸ مخدوم‌الملک » عبدالله سلطانپوری مخزن‌الاسرار ۱۹۶
مدامی بدعشی ۲۲۹
مدامی همدانی ۲۳۴
مدینه ۱۶ ۵۴اه دم
مرادی استرآبادی ۲۲۴
مر عساد‌العیاد ان
مرو ۲۲۵
مسجد جامع حی ۱ مسج خانحهان ۷۶
مسجد فیض بخش ۸۶
مسیح الملک شیرازی؛ حکیم ۱1۳ مشارق‌الانوار ۸٩
مشفرلی بعابی
مشفتی بخاری ۲۲۵
مشکوءة ۱۳۴۰۱۰۵
و و۳
مشهد ۱۳۳۰۱۲۶ ۱۱۶۹ ۲۲۰ مصیاح ۶۸
مصری: حعيم ۱۱۴ مصطفی - محمّدمصطفی(ص) مصطفی گجراتی ۳۵
۱۸۵ ۴۶ لّوطب
مظطفر اردستانی. حکیم ۱۹۶ مظطفرخان ۲۱۵
مظهری کشمیری ۲۳۵ بعراج النبوة ۶۵
معروف چشتی. شیخ ۱۲ معزی هرويی ۲۲۴
معصرم کابلی ۲ ۱۳۵ معین‌الااین سجزی چشتی ناه ٩۵ معین‌الدین طنطرانی ۱۴۸ معین‌الدین فرنخودی ۱۰۶
مغولی ۳۳ + ۴
مفتاح ۲۶
مقلس اوزیک ۱۰۶
مفیدون ۱۳۷
مقامات حریری ۵٩ ۲۳۷
مقیمی سبزواری ۲۳۴
مکران ۱۶۰
مکه 4 ۱۰ ۳۲ ۳۳ ۳۵ کی دی هی ۷ ۰۸۰ ۴ کش دش دی نم اي ۲ ۷ ۰۲۱۴ ۲۲۰ ۲۳۵
ملاحتفی ۱۲۳
ماخ اچه ۱
ملاصادق ۱۸۰
ملاصالح ۱۸۴
ملاعبدالله لاهرري ۲۱۷ ملاعهدی ۱۹۴
ملافضل‌اللّه ۲۳۰۰ ملامقصود فرویتی ۲۳۰ ملائور محمّدخان ۱:۶ ملانیازی ۲۱۸
ملتات ۰۲۳۰۲۱ ۳۸ ۳۹ 8۳ ملک پیارو + ملک محمود پیارو ملک قمی ۰۱۳۶ ۰۱۸۵ ۲۳۸ لک محمود پیارو ٩۵
منتحب التوا ریخ ۱ مه ۱ ۱۲ ۱ ۲۲۸
منصوره حسین بن منصور حلاج ۱۶ منصور لاهوری, شیخ ۱۰۵ منظری سمرفندی ۲۳۲
منور شیخ ۳۷
مرجی ۲۲۳
موزوب ۲۳۲۲
موسوی مسهدی ۲۳۱
موسی فادری شیخ و
مولانا صادقی ۱۳۰
مولانا یحیی ۱۷۱
مولوی »۵
مرهان سرکار لکهنر ار مهابهارت موسوم به رزمنامه .۸۰ ۱
۳۰
هس اد تس هنت جح سح
۱۷۳ مهدویه ۶ ۳۳ مهدی لاهوری ۳۳ مهرعلی سلدوز ۶ مهستی هروی ۲۴۶ میان اسمد ۷۳ میان بابو ۳۴ میان پهلول ۷۹ میان حائم سنبلی ۳: ۴۸ میان دوآب (ع) ۸۰ میان شیخ داود ۲۲ میان غبدالله ۲۳ میان عبدالوهاب ۲۶ مییان کالی کابلی ۱۲۰ میان لادن ۵۳ میان وجیه‌الدین ۸۲ آمیر ابوالغیث بخاری ۲۳۸ میر اشکی قمی ۱۶۲۰۱۲٩ میرامامی به منحچه مشهور ۱۲۷ میرامانی ۱۹۷ میر بادنجان ۱۱ میر تقی ۲۰۰ میرجمال‌الدین ۴٩ میرحیدر معمایی > رثیعی میر حبشی ۲۱۷ میردوری ۱۵۷ میر رباعی مه عیرسیّد مسحمّد جامه باف
فکری تخلص میرزا آخوند ۸۴ میرزا ابراهیم حسین ۲۷
میرزا برخوردار -» همدمی
میرزا بیگ -» سپهری
میرزا جان شیرازی ۱۰۵
میرزا جهان شاه ۱۳۲
میرزاده علی جان ۲۲۳
میرزا سمرقندي ۱۰۱
میرزا فولاد ۱۱۶
میرزا قلی > میری هروی
میرزاکوکه + عزیز کوکه؛ میرز
میرزا مقیم ۳۱۷
میرسیّد شریف جرجانی ۲۲۰
میر سید محمّد جسامه بساف فکرو تخلص ۱۷۴
میرسیّد محمّد جونپوری ۶
میرسیّد صفایی ۲۴۸
میر شریف ۲۶۶
یر شو یف امانی اصفهانی ۱۲۸
میر عبذالحی صدر ۲۴۷
میر عبدالحی مشهدی ۱۸۷
هیر غبذالله سه وصقي
میر عزیزالله ۱۹۲
۲۳۲۰۲۱۷ ۰۱۹۱ 6۶ هلوللاءالعریسم ۳۳۷
میرعلیشیر ۱۳۹
میر فریدون ۱۱۳
میر قدس کربلابی ۲۵۴
میر کلان ۱۰۲
میرمحسن رضری مشهد ۸۲۲۰ ۲۲۲
مير محمّد خان کلان + غزنوی
۳۰
منتخب التواریخ
سس سس سس( ع له
میرمحمد معصوم صفوی -ه نامی
میر محمود منشی -ه محوي
میر مرتصی شریفی شیرازی ۱۳۴ ۲۲۰ مر مرتضی > علمی
میر معزّالملک ۵۴ ۱۱۳
میر واعظ -ه وقوفی هروی
میلی هروی ۲۳۵
میوات ۷۴
ن
نادری سمرقندی ۲۰۲
نارنول (ع) ۰۱۹ ۲۰
۲۴۳۵ یحصا
نامه خردافزا ۱۹
نامی ۲۴۳۸
نجات الر شید ۱۰۲
نجاتی گیلانی ۲۳۶
٩ نجفب
نجم‌الدین عبدالغفار ٩
نجم‌ال ین عبدالله بن شرف‌الدین حسن حکیم ۱۲۹
نرکسی ۱۱۴
۴۰۵ هّبرازن
۴۵ حاورالاتهزن
نسخ جهان آرا ۱۲۹
نشانی ۲۳۸
تصیرالدین» شیخ ۸۵۳ ۷۴
نظام بدخشی: قاضی ۱۰۴ ۸۶ ۲۰۴
نظامالدین احید.. هي کي اي یی با ۳۴ ۹ ۱۲ ۱۳ ۱۳۶ ۱۵۳
۲۱۹ ۲۰۶ ۱۹۳ ۱۱۸۶ ۰۱۷ ۵۸ ۲۵4
نظام‌الذین انبیتهی وال ۱۲ ۲۷ ۸٩
نظامالدین اولیا ٩
نظام ارنولی؛ شیخ ۱۹
نظامی کنجوی نژ
نظمی تبریزی ۲۵۵
نظیری نیشابوری ۲۵۳
نغمات داودی ۲۲
تفایس الماثر ۱۱۹
نقد تصوص ۷۵
تفسیندبه له یل ۳۲۲۱ ۲۳۰
نلیب خان ۵۶ ۲۲۱ ۲۳۰
نکاح ۲۷
۱۲۹٩ نگارستان
نل ودمن ۲۹
نمکوار (۴) ۱۳۹
نوایی ۰۱۳۵ ۲۵۴
نون مشیخ ۱۲
نورالاین محمّد ترخان ۰۱۰۶ ۱۳۷
٩۳ یرتشش نورالّه
نورنگ خان ۲۲۶
نوری -ه نورالذین محمّد ترخان
نوعی ۲۳۶
نویدی تریتی ۰۲۳۶ ۲۳۷
نویدی, ملا و ار
نوبدی نیشابوری ۲۵۵
نهانی ۲۴۶
نیازی ۲۳۷
نیازی (طایفه) ۳۲
تیشابور ۰۱۰۷ ۱۵۸
نیل ۱۰۶
/ وافی -» هاشم وائعی هروی ۲۵۸ والهی ۱۵۳ ورجیه الدین شا رجیه‌الدین احمد‌آبادی ۳۱ وداعی هروی ۲۵۸ ورصفی ۲۵۹ وصفی کاپلی ۱۲۲ وصلی ۲۵۹ وفایی اسفهانی ۲۶۰ و فواتع الولایه ۱۸۶ وقرعی نیشابوری ۰۲۵۶ ۲۵۷ وقرفی هروی ۲۶۰ ویس گوالیاری ۸٩
هاشم ۲۶۲
هجریی ۲۳۶۱
هرات (هری) ۲۳ ۱۴۷ ۱۴۹ ۱۵۱
هرمز (هرموز) ۸۳ ۱۶۰
هفت قلزم ۱۸۸
همام؛ حکیم ۲۱۵ ۲۱۴
همایون, پادشاه مغول هند شاه ۷۰ ۷۴ ۸ ۰۱۱۲ ۰۱۳۴۲-۱۳۲ ۱۸۲ ۲۳۳۱
شمد‌انیه. ۵۱
همدم بیگ ۲۶۰ هند (هندوستان) ه۵ه 4 ۰۱۰ ۰۲۱-۱۹ ۰۲۴ ۲٩ ۰۲۷ ۶ ۱۳۱ ۰۳۲ ۳۹: ۲ ۴: ۱ ۵+ من 6 ۶ ۱ ۱۷ ۲ب رش ۳۴ ٩۱۱۴ +۷۱۱۲ +۱۶۰۷: ۱۰۵ +۱۰۳ ۴ ۷۹ ۰۱۲۴ ۱۲۵ ۰۱۲۹-۱۲۷ ۳۴ ۰۱۴۰ ۱۴۲ ۱۴۴ ۴۶ ۱: ۸ ۱۱۵۱ ۰۱۵۶ ۱۵۷ ۱۵۹ ۱۶۰ ۵۳ ۰۱۴۸ ۱۶۹ ۰۱۷۴ ۰۱۷۵ ۱۸٩ ۱۸۶ ۷۸ ۲ هع۲ ۲۰۲ ۴ ۲۰۵: ۱۳۳۲ ۲۳۴ ۲۴۴ ۲۵۸+ ٩ ۲۶۹ هندون () ۷۳ ندیه () ۱۳ هوایی ۳۱
ی یادگار -ه حالتی پبحیی ۶۶ یحیی فزوینی ۲۳۰ پساور (ع) ۶۵۰۱۲ بعقر ب ولد بوسف خان کشمیری ۰۱۰ ۱۱۷۸ ۲۲۴ ۲۴۴ یرسف خان ۱۳۲ پوسف محمذخان ۱۵۴ بوسف محمّد خان ین اتکه خان ۱۴۰ بوسف و ژلیجا ۲۲۳: ۲۴۹ یوقلیانیسی ۱۳۰
۱۵, 6
۱۷۵۱۱۲۵۷۳68۵0 ۵۳
8۷ زصن 2و8 ۲الخو-ه وم
۷ ۴201۵0 ما٩ ز ۵ 0۳50(
5 81۱0 ۱۳۱۱۳۵۵611011 (۹00۳ :۳ و۲0۲”
ت
۲ ۵۳۵۲۵۵۱۵۱۱۵۲ 13۲2 ۲۵۲ 1۷ع1ع50 م۵ 200 ۷۷۵۲۱۵ نات
۲۵۳۲۵۲ 2000
