Aeneis;

Source and rights: Internet Archive historical scan, published 1876. The source text below is imported without translation or rewriting.

^^2.

-*

^.■^

^ PUBLII VIRGILII MARONIS

AENEIS.

ILLUSTRAMT

GOD. GUIL/ GOSSRAU.

EDITIO SECUM)A.

QUEDLINBURGI.

SUMPTIBUS ET TYPIS GODOFREDI BASSI.

MDCCCLXXVI.

PRAEFATIO.

Yirgilius, poeta Romanus, Augusti tempore, qui ante oculos liabe- bat urbem, terrarum dominam, splendidissimis aediiiciis oruatam et omni rerum copia refertam, quum nomeu populi R.omaui vel in ultimis terris aut cum veneratione aut cum timore audiretur, ea magniticentia urbis et imperii magnitudine facile potuit impelli, ut talis gentis originem celebraret, QuodsiGibbonius, homo Anglus reliquiis Romae commotus est, ut senescens tanti populi omni cura et continuo labore describeret imperium: quid mirum, Romani poetae, viventis in urbe marmorea et aurea, florente imperio, in- censum esse animum, ut initia urbis auspicata et a diis curata explicaret 1 ). Sed qui carmen epicum scribebat, quo populi sui primordia illustraret, iis niti debebat, quae a populo ipso narrata erant et accepta. Poterat quidem quae tradita erant exornare aut nova ratione copulare, qua sententiam quam de rebus illis conceperat declararet, nec tamen fingere omnia aut inaudita proferre licebat ei, qui sua et credi volebat et probari. Quod non neglexisse Virgilium facile videmus. Illud enim quod Romam

^) Haec caussa satis idonea est, ul non confugieudum sit ad illara nar- rationera, qua ab Augusto Virgilius adductus esse dicitur, ut carmen suum scriberet. Non nego graniniaticura aliqua ex parte \era tradidisse, sed ea ad Virgiliuni iudicanduni quidquam valere nego. Georgica Maecenate, Aeneidem Augusto auctore fecisse dicitur, ut ad carmina pangenda non sua sed aliena voluntate motus, ut totius paene vitae laborem ad aiiorum iussa accommodasse videatur. Quod plerique poeta putabunt esse indignum. Sed etiam nunc pictoribus traduntur res quas pingant, neque tamen quisquam ausus est illum qui tradidit cum eo qui pinxit comparare. Sed ne tantum quidem Augustus Aeneidi attulit, ut carniinis daret argumentum. Suas enini is laudes, suarum rerum narrationem et praedicationera exspectabat, non de antiquo illo Aenea cogitabat, qui carminis primas partes ageret. Itaque Aeneae fata Aeneide quum scriberet Virgilius, et aliud quara quod Augustus exspectaverat fecit carmen, et tale fecit, cuius argumcntura neque alius nisi qui ipse erat poeta dare, nec Virgilius excolere et per totum carmen tenere poterat, nisi ipse invcnerat.

IV PRAEFATIO.

urbcm eiusque imperiuiu non sine numine divom tantopere crevisse arbitrabatur, omnes assentiebantur Uomani, qui sui populi fata maiora csse omnibus gontibus putabant. Atquc haec cos scntentia impulit, ut pro patria sumnios susciperent hibores, non deficerent in periculis et imperium constituerent uscjue ad extremas gentes propajjatum. Xeque solum omnia pro republica audere, sed etiam quidquid ad urbis et gentis praedicationem conferebat, pro vero ac certo accipere non dubitabant. Urbs enim, quae tanta ceperat incrementa, etiara maioribus auspiciis condita esse videbatur. Itaque simid atque Roma potens facta est, iam multo ante, quam omnem terrarum orbem devicerat, non defuerunt narrationes, quibus divina aliqua origo urbi tribuebatur. Hae fabulae sensim excultae et in certum ordinem redactae ut res vere gestae trade- bantur, nec fere quisquam de iis dubitabat aut certe dubitan- dum esse existimabat. Quas secutus narrationes Yirgilius ita composuit, ut divina illa in condendo et servando populo pro- videntia appareret. — A love igitur, summo deo, conditorem eius gentis, cui esset orbis imperium, ortum esse necesse erat; nec minus locus qui sedes esset imperii, ex fato erat constitutus. At patria terra relicta Dardanus Troiae gentem suam propagavit. Itaque revocandi erant Dardanii. lam vero quum gens non pereat, nisi suis quoque ipsa flagitiis pessumdatur, etiam in Troianis exstitere, qui sceleribus suis urbem perderent. Laomedon et Paris deos exacerbaverant, Priamusque ac tota eius domus interiit et suo interitu deos placabant. Sed deleta a Graecis Troia ser- vatur diis accepta gens Ancliisae; Aeneas cum suis in patriam fato debitam revertitur. ^) Cf ad 11, 243.

Sed praevalentis populi vires iam se ipsae conficiebant, et divitiae avaritiam, et abundantes voluptates desiderium per luxum

2. Quantum Virgilius Naevlo debeat, neque ex fragmentis quae supersunt, neque ex Servii et Macrobii narrationibus satis potest declarari. Tantum vero potest intelligi, Naevium non eo modo quo iunxil Virgilius res inter sc copu- lasse. Deinde apparet, non obesse poet.ie, (piod monitum est (Miiller Etr. II, p. 2Tf> sqq.), de Corylho fabulam Tcgeac orlam videri (cf. Apoll. III, 9, 1. Diod. IV, ‘6’i.); ubi etiam Dardanum fuisse quum narraretur facile potuisse Co- rythum et Dardanum coniungi,- postea aulem, quum Romae Troiana origo iam crederetur, Corythura eliam ad Cortonam relatam fuisse, nulla alia de caussa, quam quod aliqua intercesserit nominum similitudo. Nec quae aliae nostro tempore de Troiana Romae origine prolatae sunt sententiae et explicationes, ad poetam iudicandum valent. Nec poetae erat, quae res fabulac alicui subesset exquirerc, sed eas elegit narrationes, quae potissimum credebantur, quae erant pulcherrimae, quae erant totius carminis consilio aptissimae.

PRAEFATIO. V

atque libidinem pereundi perdendique omnia invexerant. Hac populi labe commoti homines patriae amantes pro sua parte vitia corrigere et mores emendare cupiebant. Nec Virgilius, homo castissimus et sauctissimus, pravos popularium mores aequo animo spectabat, sed ad decus eos et virtutem carminibus suis excitabat conatusque est et Georgicis et Aeneide antiquam reducere morum probitatem. Nam agro colendo Romani et robustum corpus ser- vaverant, bellis utile, et parsimoniam omnesque virtutes coluerant quae eius comites esse solent. Quare quum agricultura iam diu contemneretur, bellis autem civilibus ager adeo esset desertus, ut fru- mento ex Siciha et Aegypto allato populus Romanus aleretur; quum latifundiis divitum pauperes coloni exigerentur ; quum spor- tulis plebes Romana, quas a potentibus acciperet, iu urbe quam in agro frugibus suo labore partis mallet sustentari: Georgicis suis Virgilius agri amorem revocabat et omni studio et ingenio descripsit arationes, sationes, stercorationes, arborum et vitium culturam, pecorum et apium curam; nec tamen attigit villas illas splendidas, quae materiam praebere videbantur multo aptio- rem, neque artem topiariam, neque aviaria altilibus cuiusvis generis plena. Idem in Aeneide Romanis proposuit exempla, unde quod imitarentur caperent, unde foedum inceptu, foedum exitu vitarent. Deinde quum pietate in deos et observantia, sanctitate morum et castitate, quum iure et aequo colendo, quum fortitudine et con- stantia Romani ad summum rerum fastigium essent evecti, hasipsas virtutes ex maiorum rebus gestis commendabat. Sic ipse Aeneas, divis ortus, exemplar est hominis Romani : pius in deos et parentes, sacra, caerimonias, auspicia sauctissime colit; intrepidus in peri- culiset infractus labore malis non cedit; insignis estvirtute neque inferior Hectore, fortissimo et propter fortitudinem vel a Graecis laudato. (Talem fuisse Aeneam etiam ex Homero poterat demon- strari, apud quem Aeneas ut deus colitur a Troianis et vel Achillis par habetur adversarius H. XX, 75 sqq.) Nec tamen temeraria est eius fortitudo, sed ut strenui militis, ita providi ducis officia exsequitur; deinde fidei datae est servantissimus vel adversus hostes, praeterea bene de suis mereri, laudari, coli, diligi gloriosum putat. Sic poeta Georgicis domesticas, publicas Roraanorum virtutes Aeneide celebrabat.

Sed etiam delectare vokmt poetae. Quid autem, nonne de- lectabantur Romani, quum rem agi legerent iis in locis, in quibus ipsi versabantur, quum nominum, morum, rituum cognoscerent rationem et originem? Quodsi nos, quando Aeneidem legimus,

▼I PRAKFATIO.

fortasse niinus inovoniur, caussa cst, quod nnilta (juac attia;it ignoranuis, et quod Romani non sumus. Ne((ue Ilomerura (lul)ito <iuin alia olim mento loixerint Spartani adolescentes ac nunc (iermani. Hac vero duleedine quum eaperet cives, etiam prae- cepta magis in mentem eorum descendebant.

Itaque llomani Aeneidem cum Homeri carminibus compara- bant, qui quum eam aut aequassent aut aliquando habuissent superiorem ^), aliarum gentium homines exstitere, qui rerum in- ventarum novitate et ingenuo narrationis colore et heroum digni- tate multo habebant inferiorem, nec praeter comparationes illas satis laudatas quidquam fere quod laudandum esset reperiebant *).

*) Cf. Prop. H, 25, fiS CcdUp Romani srriplorex. cedite Graii: Ncscio qtiid maiiis nascHur Iliade. Ovid. A. A. III. ^‘M: Et profiii^iim .feneam, altae primordia Homae, (Jiio niillum Latio clariiis e.rslat opus. Quiiitii. X, 1, 85: Idem nohis per liomanos quoqiie aiictores ordo ducendus est. Itaqiie ut apud illos Ilomerus, sir apiid nos rirgilius auspicatissimum dederit e.ror- dium. omniiim eiiis generis poetarum Graecoriim nostroriimque illi haud dubie proximiis. Utar enim verbis iisdem , quae ab Afro Tiomitio iuvenis accepi. qiii mihi inlerroganti , qiicm Ilomero credcrct maxime accedere, Se- cundus inqiiit est rirgiliiis. propior tamcn primo qiiam tcrtio. Et hercle ut illi naliirae caelesti et immortali cesscrimus , ila curae et diligentiae vel ideo in hoc pliis cst, qiiod ei fuit magis Inborandiim. . . Ceteri omncs longe sequuntur. — Adclc quod narrat Plin. Ep. .3, 7. Siliiis Italicus „VirgiIii nata- l(>m (Id. Oct.) roligiosius quam suum colobrabat, Noapoli maxime, ubi monu- mentum eius adire, ut templum. solobat."

Nec doctorum tnntum hominum oa orat sentontia, sod omnos Itali omni tomporo ita sensorunt. Sic quantum honorem Virgilio aoqualos habiiorint do- ceniur dialogo de clar. or. c. 13.: ,,tostis ipse populus, qui auditis in thoatro versibiis Virgiiii siirrexit universus et forto pracsentem spcctantcmqne Virgilium veneratus est sic, quasi Augustum." Sic per omnem antiquitalcm in scholis carmina Virgilii logobantur, et nunc Mantuae officina typographica, qnae ibi est maxima, in Mantuani poctae honorem dicitnr Typographia Virgiliana. Qnanli autem medio aevo aestimatus sit Virgilius vides ex eo , qiiod Dante et Pe- trarca, summi pootae, summum oum pootani habuoriint, et quod tanquam san- cliis colebatur et quod vel in acdibus sacris christianis canobatur Paulus Apostolus „Ad Maronis mausolenm Ductus fiidit supor eum Piae rorom la- crimae. Quem te, inquit, rcddidissem, Si te vivum invonissom, Poetarum mavime."

■•) Instar omnium apponam vorba Richteri, qui quum de deorum in Iliadc tracfatione disseriiissot, eosque optime iilatos esse affirmasset, addidit haec: (lUnz andcrs gchf es nns mit dem Land- vnd Insel- nnd Seefahrer, dem schonen siissen llalbheldcn der .4eneidc, die so giit , wie von einem Paris, oder die Pariade heissen konnte. Alit der Maltigkeit derselben wachst znglcich die .\othirendigkeit und Zahl und Unleidlichkeit der lliilfsgotter. Firgil hiitte aho Reclit gehaht, dass er dieses Ileldengedicht zum Fcuertodc des Iler- kiiles verdammte, wenn dadureh am Gedichte, ivie am Herkulcs, nur der

PRAEFATIO. VII

At si Romaiii populari siio favebant, recentiores saepe Aeneidis proprietate non perspecta et Homeri admiratione praeoccupati iniquius iudicabant.

lam si qui ex Homero aliisque eum pleraque hausisse dicunt, posteriorum omnino ea condicio est, ut quae nova invenerint, si quando ab antiquiore eadem dicta esse repertum sit, ab eo sua sumpsisse dicantur. Yirgilius autem legit et diligentissime legit Homeri carmina, et multa didicit, nisi forte erat pingui ingenio, sed ex Homero non hausit res suas, hausit venusti et decori acerrimum iudicium; desumpsit etiam res singulas ad communem usum pertinentes. Quamquam in multis locis ubi versus trans- tulisse dicitur, Homerum potius dicemus res ut erant narrasse et ex ipsa natura expressisse, ut si quis prave dicere non mallet, eodem modo dicere cogeretur. Qiiin etiam Virgilius saepe addidit aliqua ipsi naturae praerepta, iisque res ornavit et auxit, ut novam afferret legenti delectationem. Quando autem eadem repetenda erant, quae narraverat Homerus, quae facta sunt bello Troiano, ad Homerum sua aptare solebat ita, ut novum aliquod inferret. Alexandrinos autem poetas eum imitatum esse eo minus obiicie- mus, quum iis poetica virtute multo praestiterit. Nec Graecos solum sed multo magis Romanos imitatus est et ex eorum car- minibus locos exprompsit; quod qua fecerit ratione iam ex Donati vita intelligitur, qui Virgilium ex Ennii stercore se dixisse narrat exquirere aurum. Quae quum ita sint, si quando alios imitatus est, ita eos imitatus esse deprehenditur, ut servaret suum iudicium, ut eligeret aptissima et optinia, ut proprio aliquo addi- tamento immutaret et sua faceret; omnino ita imitatus est, ut quem imitaretur aliqua ex parte superaret^).

sterbliche Theil eingeaschert irvrden, vamlich Apiieas, der nnsterbliche aber {_die Episoden ttnd Beschreibiingcn^ zi/trt Jergutfern gebliebcn tcare. for- schttle der Aesthetik I, p. 106. Sumintl. If \ 41. p. lUO. — Equidem dubito nuni iegerit. ISam et philologos ita iudicare audivi de Yirgilio, ut non legisse eos appareret.

*) (Ut in hac imitationum indagatinne nimius fuit Scrvius (cf. ad 10, 104) ac Macrobius (cf. Sat. 6, 2) sic etiam nuuc homines modum excedunt, ut Rb. Macrobio assenlitur in 9, 672. et ff^d. p. 290: „Bei diesen Worten des Sinon vergegenwartigte sich der romische Leser die beriihmte Stelle einer Rede des C. Gracchus ans Volk, welche auch Cic. de or. 3, §. 214 mittheilt: . . . Vorbild des Gracchus war bcreits Ennius." Gracchus igiturin summo animi dolore om- niumque rerum dcsperationc apud Ennium verba quaesivit quibus eam posset populo significare. Apud Wold. Ribbecliium 9, 416 diversi circ.iimspicitint est exMedea Pacuvii 224, aliaque in eius .,auctoribus et imitatoribus’ lcgunlur, quac

^nx PRAKFATIO.

Qiind dicuiit eos qiii agaiit lieroes apiid Homornm ossc cla- riores ct magis variata eoriim injiciiia, coiitra in Acneidc ohscuros aliquos versari quorum nomina Virgilius finxerit; si corum nu- merura, quorum aliquae partes sunt in Aeneide recensemus, ma- gnam videmus inesse varietatcm. Attende Aencam et Ascanium, Evandrum et Pallantem, ^lezentium et Lausum, Turnum et Ca- millam. Adde ad hos, qui primas partes agunt, Mcnestheum, Messapum, Aventinum, Tarchonem, Ufentem, adde Anchisen. adde Latinura, Amatam, Laviniam, adde Didonem, Annam, Larham, Acesten, quos omnes, si attenti legimus, proprio aliquo ingenio praeditos esse cognoscimus. Quodsi illi nec laude nec fama erant inferiores iis. qui sunt apud Homerum, nihil omnino ad carminis praestantiam hominum qui in iis agunt gloriam valere arbitramur. Nonne in historiis Romanensibus obscuri sane ho- mines agere solent et quos nunquam fuisse certissime scimus? Niliilominus tamen hae narrationcs saepe pertentant animos no- stros omni genere affectuum, angimur et premimur metu, interdum ad spem erigimur, singulos amore aut odio prosequimur, raae- remus cum illis et gaudemus. Itaque etiam in Virgilii carmine non quaerendum est, quam noti sint nobis ii, quorum res nar- rantur, sed quantopere personis suis animam poeta afflare po- tuerit, ut iis qui legant esse et vivere videantur. Sed hac in re, quantum Virgilius praestiterit, iudicium iis qui diligenter carmen perlegerunt eo magis coramittiraus, quia quale futurum sit non veremur.

Ptecte Virgilium non eo docent abreptum esse animi ardore, quo ipse vinceretur, sed certo eum consilio temperasse monent; quocirca si cui poeta improbandus esse vidcatur, ii non assentien- tur, qui furore poetico, qui dicitur, tamquam alieno quodam spi- ritu inflamraandos esse poetas non putant, sed in quovis carmine quid poeta spectaverit quaerendum csse praecipiunt. Neque illud consilium, quod supra indicavimus, solum fuit, sed maxime hoc ei erat propositum, ut laudaret et celebraret Romanos. Hinc

«^iinplicissimo modo dicta sunt, nt minim pssoI, si qin’s aliis verbis di\isset. Nmjiic cnim in rebus neque in vorbis iam cst imitatio, ubi duo idem proferunt scriptorcs, nec statim vel ex fontibus vel ex exempiis sumpsisse nrguilur, si quis qui idem refert, iisdem verbis utitur. De eo studio doctrinae osten- landae in dcmonstrandis imitationibus nupcr optimc c^‘it Rlass ad iibrum Wezelii de C. Silii Italici cum frmtibus, tum cxcmplis. Ihrb. f. Phil. 1874 p. •471 — 512. Nequc cpo ubi locos parallelos alTercbam, imitationcm aliquam esse voliii ostendcrc scd candcni formulain fuisse usitatam el apud plurcs invcniri.)

PRAEFATIO. IX

illa oracula de futiira Romanorum potentia, hinc illa clipei de- scriptio, liinc ille ad inferos descensus, in quo describendo si Homerum aliqua ex parte secutus est, non fecit ut imitaretur, sed ut quod volebat contingeret; et recepit formam narrationis iam probatam. (Cf. Exc. ad 1. VI.) Ex eodem consilio factum est, ut Romanos ubique mores assumeret. Qua in re ita versatus est, ut rerum perverteret veritatem; nam Aeneae tempore neque auguriorum disciplina, nec sacrorum ordo, nec belli et armorum is usus erat, qui in Aeneide deprehenditur. Cf. 1, 1G9 al. Quod poetae studium, quo Romanos mores et ritus ad Aeneam aucto- rem referebat, ut qui iam negligebantur, ex autiquitate commen- darentur, quum paene in quovis versu obtrudatur: sane mirum est, qui factum sit, ut unum Homerum Yirgilius imitatus esse diceretur. Nihilominus tamen ea sententia, cui etiam Servius per totum suum libruni adversatur, vixdum novissimo tempore vide- tur esse explosa^). Totum vero carmen quum ita compositum sit, ut omnia ad illam laudationem spectent, quum narratio non propter se ipsam sed propter aliud facta esse videatur, non licet reprehendi, sed quaeritur modo, sintne omnia ita apta, ut nus- quam nec quod verum non esse videatur appareat, nec quod illi consilio adversetur. Sed utrum Virgilius narrationem dederit per omnes partes probabilem, an in ea quidquam peccaverit, nec coram iis, qui legerunt carmen nec qui non legerunt, exponere quidquam prodest: illi iam suo iudicio utentur, hi argumenta non poterunt expendere.

At vero Virgilius opus suum incendi iussit, ut ipse impro- basse videatur. Cuius rei caussae quum saepius quaesitae sint, variae prolatae sunt opiniones, quas omnes recensere ab hoc loco alienum est. Unam tantum afferre aptum est, ubi ea enumera- mus, quae reprehensa sunt in Aeneide. Bartenstein ap. Virg. et Wgr. I, p. 131 contendit: ,.poenitentia laudum in Augustum cu- mulatarum et inductorum adversus Epicuream discipiinam deorum eo adductum esse poetam, ut testamento suo carmen abolitum esse vellet." Sane mihi quoque rationem, qua deos Virgilius carmini suo immiscuit, saepe displicuisse confiteor, quin etiam nunc sunt loci aliquot, quos improbo. Nihilominus tamen ea in re Virgilius saepius vituperatus est, quam aestimatus, neque eius quae fuerit condicio cogitant, sed quod ipsi sentiunt, eam unam

i

^) Hac de re maxime meritus est Lersch diiobus libris quos scripsit

1. De moruin in Fergilii Aeneide habitii. 2. .Intiquitates Fergilianae.

X PRAEEATIO.

regulam .ilioriim esse volunt. In carmine igitur epico deorum intervontum nocessarium esse censebant poetae (Iraeci et Ro- mani, deinde Uomani deos illos esse credebant. Quare quod deos carmini suo Virgilius intulerit, repreliendendus non est; quaeritur tantum, quo id fecerit modo. Virgilii autem tempore multo aliter homines de diis iudicabant, quam tempore Homeri. lam quae tum de deorum numine, quae de mundi gubernatioue certe ab eruditis credita sint, ex praeclaris illis de natura deorum libris intelligimus , quos scripsit Cicero. Virgilius autem opiniones et sui temporis et illius quod describebat fabulas ante multa sae- cula ortas et philosophorum de diis sententias coniungere debe- bat. Itaque deorum fere omnem tollit interventum. Consultant et deliberant de hominum felicitate et infortunio, et ex illa de- liberatione quae sequuntur homines sentiunt; adsunt hominibus et vires ministrant, sed ita, ut ab iis non agnoscantur; si homi- nibus apparent, aliena facie induuntur, et modo decedentes suae divinitatis aliquod signum dare solent, ut ea in re Virgilius et aequalium opiniones , qui auspicato orania incipiebant, et humani animi indolem respexerit, qui subita re ita raovetur, ut mirum aliquod et divinum facile agnoscat. Quare quum dii describan- tur, quales Romani habebant, eaque facere, quae facere putaban- tur, non ea est deorum tractatio, ut Virgilius carmen igne dignum habere potuerit; sed qui summa cura non totum raodo carmen, sed singulos versus excoluerat et expoliverat ^), aegre

^} Donatus vit. Virg. IX, 33: „Quinri Gcorgira scriberet, trnditur quo- lidie meditafos mane phtrimos versus dictare solitus, ac per totnm diem re- Iractando ad paucissimos redigcre, non absurde carmen sc ursac more parcre dicens et lambendo denium cjljingcre. — qui dum scriberct, ne quid inipctum rnoraretur , quacdani impcrjecta rcliquit, nlia levissimis versibus veluti ful- sit, quos per iorum pro tigillis vel libicinibus intcrponi a se dircbat, ad sus- tinendum opiis , doncc solidae columnae advenirent.^^ — Gellius XVII, 10: Amici Jamiliaresque P. firgilii in his quae de ingenio moribusquc eiiis me- moriae tradiderunt, dicere eum solitum ferunt, parere se versus more atque rilu ursino: namque ut illa bestia foedum ederet incfjigiatiim . informemque lambendo id postea , quod ita edidissef , conformaret ef Jingeret, proinde in- genii quoque sui partus recentes rudi esse faeie et imperfecta: sed deinceps tractando colendoque reddere iis se oris et vultus lincamenfa. Hoc virum iudicii subtilissimi ingcnue afque verc di.risse res iudicium Jacit. Nam quae reliquit perfecfa expolitaque quibusque imposuit census’ atque dileclus sui siipremam manum, omni poeticae venustatis laude Jlorent; sed quae procra- stinala sunt ab eo, utpost recenserentur, et absolvi, quoniam mors praeverterat, nequiverunt, nequaquam poelarum eleganlissimi nomine digna sunt. Ifaque qiiuin morbo oppressus adventare morlem videref, petivif oravifque a suis anii-

PRAEFATIO. XI

tiilit, qiiod carmen imperfectum hominum relinqueret obtre- ctationi^).

Obiici postremo solet Virgilio nimia Augusti aclulatio. Secl adulator non dicendus est is, qui laudat laude digna. lam vero quid laudat? Augusto regnante imperium esse maximum, ad Caspium usque et Erj-thraeum mare auctum, Parthos victoriae suae signis remissis victos se fateri et pacem petere, antequam ad arma concursum sit, Indos legationem misisse, Aethiopes et Arabes tentari, haec omnia, nonne vere facta sunt? Deinde Au- gustus civitati pacem restituit, eiusque reddidit commoda; iam ager colebatur, mercatura per omne imperium tuta exercebatur, iudiciis saepe partium studio depravatis pristina reddita est seve- ritas ; provinciarum praefecti coercebantur, omnibus rerum suarum facta est securitas, templa restituebantur, colebantur sacra, mores emendabantur. Quodsi quis statum reipublicae qui ante Augu- stum et qui eo regnante erat, inter se comparabat, nisi liberae civitatis amoreita occaecatus erat, ut rempublicam, quaeantea,fuerat,

cissi?riis impense, 7tt Aeneida, qiiam nundiim satis elimasset, aboJerent. — (Ex his satis apparct, ciir poeta opus suura coniburi voluerit. Sed etiani in his singulis diversa cst sacpe ratio interpretunGi, ut quae quis incomniode dicta ha- beat, alius magna arte inveuta et expolita arbitretur. Et nos multa rccte defcn- disse nobis videmur, quae aiii damnaverunt. Maxime etiam adhibenda est cautio in coniecturis in carniine, ut constat. nondum perfecto. Atque quod Vgl. per duodecim libros rera suam disposuerat, deinde singula pro facultate et animo excoluit et expolivit, ursae more ut ipse iocatus est, etiam illud sequitur non posse ex re quae in libro aliquo memoratur, de temporc, quo liber scriptus sit, valere rationem. Vgl. enim in carmine eniendando usque ad extremum spiritum versatus, hic illic singula adiccit et novavit. Sic I, 2S9 Parthica signa reddita memorat; reddita sunt a. 734, ipse mortuus a. 735. Unde quis est qui velit probare librum primum scriptum csse exlremo vifae anno? Et si qui libri praelecti sunt ab ipso poeta, nondum coniicitur, ei postea non licuisse quidquani mutare. Itaque certum non est, utrum id. quod ad factum aliquod singulare temporis sui pertinet, statim quuni componcbat. intulerit, an postea libro iam confecto. IVeque ex eo, quod I, 2S6 Octavianus dicitur Caesar et fi, 792 .liigiistiis Caesar, id sequitur, quod concludit Rh., librum primum esse scriplum, antequam Octavianus dictus esset Augustus; in ipsis enim locis caussa inest, ut in altero utro aliud nomen aptum sit. Neque quod a. 725 lani tem- plura clausum est, nec quod Octavianus 6 — 8 Aug. de Cleopatra triumphavit, sequitur, ad eam clausuram , ad euni triumphum verba 1, 2S9–9G pertinere, sed ad statum reipubiicac, quae erat sub Augusto, ad pacem ac securitateni, quam restituerat. Cf. addenda ad 9, 642. Itaque nunc nec quo ordine nec quo anno libri scripti sint dellniri posse arbitramur.}

8. Plinius N. H. VII, 30 : Aiigustus cdrmina Firgilii cremari contra te- stamenti eius verecundiam vetiiit; maiusque illi cafi fesfimonium contigit quam si ipse sua probasset.

™ PRAEFATIO.

neque eo noraine dignam esse nec durare potuissc, non intellige- ret, ab Augusto summa l)ona in rerapublicam esse collata, non potcrat ncgarc. Et intellcxit omnis poi^nliis, et iam quum bellum Antonianum exardcscebat, summasollicitudinect anxictatc, ctfinito feliciter bello, summo gaudio et sumrais honoribus in Augustum collatis indicavit. Atque is vir, imperator perpetuus ac princeps, in advcrsarios infestissimos lcnis et mansuetus, in omncs comis erat, ut par inlimis esse videretur. lam vcro si iurc pcrhorre- scimus Octavianum illum, qui Ciceroncm omncsque bonos frau- davit, qui proscriptiones edidit crudelissimas, qui ex agris, quos mercenariis suis daret, cxpulit cives: tamen negare non possumus, eius imperium reipublicae fuissc sakitarc; eam autcm formam reipublicae, quam ipse induxit et quam commendavit Virgilius (cf. V, 758), eo tempore fuisse aptissimam, ut, si vituperandus est Augustus, non sit propterea, quod principatum tenuit, sed quod speciem liberae civitatis laedere nimis verecundans legem non dedit, qua imperatores succederent; quare illi Tiberii et Nerones exstitere, qui quum non haberent potestatem lege constitutam et sanctam, potentia sua abuti cogebantur. lani qui post bella civilia per sexaginta fere annos continuata, post omnium rerum perturba- tionem pacem reipublicae reddiderat pacisque felicitatem et con- tinuitatem servabat, in quem universus populus honores conferebat inauditos, talis viri merita poeta et amicus negligere non debe- bat, nisi furorem centum catenis vinctum iterum volebat excitare (cf. ad I, 294). Nec quod deum Augustum futurum esse dicit et ita antiquis oraculis utitur, ut utrum iam vivo an mortuo tandem divinus honor futurus sit, incertum relinquatur, dicendus est aduhiri. Nam ut quae ad deos ascendendi ratio et facultas homini])Us csse visa sit, ut etiani illud omittamus, quam propensa fuerit illa aetas ad divinum honorem deferendum ^), iam quum illa scripsit YirgiHus, Augustus deus cultu§ est, et ex senatus- consulto.

Satis haec dicta esse puto, ut quid poetam ad carmen com- ponendum impulerit, quid carmine suo spectaverit, apparere vi- deatur, satis etiam multa mihi dixisse videor ad ea quae Virgiho obiecta sunt refellenda; virtutes autem carminis hac scriptione praedicare opus non est, siquidcm quo quis saepius legit, eo magis perspiciet. Restat ut de mea opera paucis absolvam. Neque enim quid ipse raihi praestitisse, quid luminis poetae attulisse

‘) Cf. ut in Virgilio subsistamus Ecl. I. Acn. 1, 327 sqq.

PRAEFATIO. xni

videar, uberius exponam, secl hanc rem totam transmitto aliis; ii utrum profuerim poetae necne optime iudicabunt. ^leum non est mea praedicare sed defendere. Ac primum quidem, quod semper lis est, plus minusve datum sit ab interprete, peccare in eam partem satius habui, quae erat cautior. Nonnunquam etiam ea, quae videbantur esse facilia intellectu, propterea erant expli- canda, quod virorum doctorum, quorum auctoritatem negligere non debebam, alia erat explicatio. Yerbi caussa quum scribo IV, 33 praemia Veneris sunt nati, multi hanc annotationem bre- vissimam ad modum Minellii factara dicent. Sed quid facerem ego, quum Peerlkampium tres columnas complesse A-iderim, ut idem demonstraret; quam demonstrationem repetere quum certis de caussis abstinerem, nolui tamen legentes duce Heynio alierrare. Itaque si quando supervacanea aiferre videbor, gaudebo; mea enim sententia ita probatur et contraria ita improbatur, ut opus vix fuerit verbis meis. Sic L. VIII, 505 singida verba explicavi, ut reiicerem Peerlkampi coniecturam, qui ad eam licentiam processit, ut iam superari nequeat; eiecit ad me, coronam cum sceptro, man- datque, ut ex reliquis versum faceret sibi probatum. Nolui talia refellere multis verbis, continua explicatione Virgilii verba defen- dere contentus eram; eius tamen nominis est Peerlkampius, ut eum negUgere esset arrogantis ^^). Caute etiam omnia, quae alii

1") (Huius artera criticara, quara notaveram ad 12, 703, et 11, 537, ubi- que refellere consiliura erat in ed. priore, sed ut nomen viri oraitterem. Sed doleo me nirais raodeste egisse. Mutandi enim libido, qua ardebat Pl., nuper tantos fecit progressus, ut metus sit, ne librorum Mss. fidem pervertat omnem totaque illa ars cognoscendae antiquitatis in contemptum veniat hominum, quura hariolationum videatur esse campus, in quo certae rationis via sit nulla, scriptores autera antiqui aut ita perversi sint, aut eorum scripta ita depravata, ut qui legat tempus perdere videatur. Obtunditur et obscuratur illud antiquo- rum ingeniura, dicendi ars etvenustas et sobrietas et castiraonia, qua nostrates cotantur, fingantur, moderentur. Dedi igitur Pli coniecturas oranes, ut quales sint, legentes ipsi iudicent. Accedunt eiectiones, adiectiones, transpositiones. Atque in tollendis versibus princeps est Gruppius, qui Minos p. 34 de iis, qui non assentiuntur: „Andern, inquit, fehlt feinere Erapranglichlieit, Gewandtheit und Scharfe." Idem semiversus delet, novos facit extrenia parte sublata, integros infert. Nec probo eara rationem saepe adhiberi, qua versus alio loco, quam quo leguntur, poni iubent; neque conceditur nisi antea probetur eum or- dinem qui est stare non posse nec posse esse a poeta, deinde quomodo perversus sit, quibus postulatis nisi satisfit, vani sunt conatus omnes verborum mu- tandorum, aut ipsi scriptores non digni habendi sunt neque idonei, qui ab homi- nibus, qui nunc sunt, legantur. Nec mirura, sperni oranem antiquitatis doc- trinam ab iis, qui haec viderint aut audiverint. De hac arte critica cerlum

XIV PRAEFATIO.

(lederant, exaininavi, locos quos attulerant, contuli, nc crrores, quibus luunanum genus non caret, mea negligentia firmarem*^).

Ad jioetam recte iudicandum valct, ut vcrborum usus decla- retur. Signiticavi igitur quid sit poetarum, quid oratorum; quid a posterioribus usurpatum, quid neglectum. Inde factum est, ut nonnunquam plura exempU afferrentur, quam ad usum illustran- dura aut defendendum opus erat, et ut maxime ex iis poetis, qui 'irgilium omni fere iu re auctorem secuti sunt, exempla afferrem, neque solum singula verba, sed etiam verborum aliquem com- plexum et dicendi formulas saepius ex aliis firmarem. Nec ne- glexi scriptores posteriores, quum eos, qui dicuntur argenteae aetatis, poetas et Virgilium secutos esseconstet; ex quibus maxime laudandus erat Tacitus.

Quando morum et rerura coraparaveriraus cognitionera, sae- pissirae quid poeta spectaverit, rectius intelligemus. Quare quae de antiquitate Romana scripta sunt, aut ad bistoriara aut ad geographiam pertinentia, colligere et examinare debebara. Adeo enim doctus est poeta Virgilius, adeo gnarus rerum antiquarum, ut quo accuratius verba eius explicantur, eo magis eum in colli- gendis et eligendis narrationibus diligentissimura fuisse appareat^ ut de antiquorura populorura origine et sedibus auctor sit mi- nime negligendus. lis autem in rebus, quae ad antiquitatera pertinent, copiosissiraus interpres est Servius, cuius verba, quae ad illustrandum locum conferre videbantur, apposui plerumque im- mutata; omisi quae aut perturbata et obscura erant aut nimis nota ac trita, aut alia spectabant, aut niraiura ad arcanara quan- dara rerum doctrinara quae esset in Virgilio pertinebant, aut quae Servii esse non videbantur; ex quibus si quando aliqua hau- riebara, seraper indicavi. Quod autem quae ab aliis addita sint Servianis nondum constat, eiusque verba ab interpretibus non-

lulit iudicium Boue in praefatione sua libera ac forfi, quae multis nominibus laudanda cst.)

1’) Atque haec cautela facile videbitur esse ignoranlia. Sic quo loco egi de ludo Troiano, de quo tam pauca nota sunt, omisi locum Nonii, quem attulit Lersch antiq. Virgil. p. 274 : Ihi a miiUere, quae optiima voce esset, perquam taudari, deindc naeniam cantari solitam ac tibias el ,/ides eorum , qui ludis Troianis cnrsitassent. Ilacc mulicr vocitata olim praojl.ca usquc ad Punicum belliim. Copulati enim duo sunt loci Nonii, qui sunt s. v. Maenia et Praefica; deinde multa sunt ex coniectura addita, ut ipsa verba liidis Troianis coniecit Scaligerus, cuius incredibili sagacitate licct verum restitulum sit, tamen conie- ctura est, ut certi esse ea de re nunquam possimus.

PRAEFATIO. XV

nunquam mutata sunt, sane dolendum est. Hunc igitur Servium diligentissime legi, et omnes praeterea libros et antiquorum et recentiorum, qui aut carmen explicabant, aut ad carminis expli- cationem conferre videbantur, quotquot potui, congessi et contuli. (Omissa sunt aliqua, in quibus agitur de ratione interpretum alio- rum laudandorum.)

Vitam Virgilii enarrare neque opus esse videbatur ad carmen intelligendum post ea, quae dixeram, neque ex Aeneide tam, quara ex ceteris eius operibus est declaranda. Itaque omisi. At multa possum afferre alia, quae factorum meorum reddant rationem; sed nec quid mihi profutura sit longa oratio, nec quomodo timorem meum multa loquendo excutere possim satis intelligo. Quodsi Heynius duram et iniquara questus est interpretis con- dicionera, si ipse suum ingenium rerura infinita copia nonnunquani obtusum esse confessus est, quanto id saepius milii accidisse viri docti reperient.

PRAEFATIO

EDITIOXIS SECUNDAE.

Ilaec editio a priore in hoc uno differt, quod interpretum noniina simul cum eorum sententiis attuli. Nec tamen longis argumentis eorum dicta aut facta probavi aut redargui, sed bre- vissime indicavi de iis quid ipse iudicarem; ac saepissime mea prolata aliorum addidi sententias, quae aut specie aliqua veritatis aut auctoritate eius qui invenerat commendabantur, nec diserte monui eas me non probare ; saepe omisi etiam caussas improbandi quas ego haberem afferre, quando putabam alios posse reperire. Ut in his brevitati studui, sic etiam quod nomina saepius obvia siglis indicavi: Bk. Bergk. Br. Burmann. Fd. Freudenberg. Fb. Forbiger. Gt. van Gent. Gr. Gruppe. Hn. Heyne. Hr. Henry. Hp. Haupt. Hs. Heinsius. Hf. Hoffmann. Hck. Hackermann. Jh. Jahn. Kl. Kloucek. Lch. Lachmann. Ld. Ladewig. Mv. Madvig. LM. Lucian Miiller. Mk. Markland. ISck. Nauck. VI. Peerlkamp. Rh. Itibbeck. Sh. Siebelis. Sk. Skerl. Spf. Schimmelpfeng. 5/. Siipfle. 5cAr. Schrader. JA/. Thieh J/». Taubmann. Fs.^Voss. FFrf. Weidner. Wg. Wagner. Wk. Wakeiield.

Inter recentiores maxime inclaruit industria 0. Ribbeckii. Magno is studio libros Mss. contulit, eorum fidem examinavit, interpretes antiquos et novos consuluit, textumque multis in locis novum constituit, rationem suam in Prolegomenis explanavit. Sed quum textum prius edidisset, quam Prolegomena, in his aliam nonnunquam sequitur scripturam, quam quae in textu apparet, ac postea in editione minore ea dedit, quae confecto omni in Aeneide opera apud se constituerat esse legentla. Neque in longa annorum serie mirum est, si quis quid hic illic mutavit. Talibus igitur in locis memoravi, quae novissima dederat, aut in Prole- gomenis, aut in editione minore, ne iniuriam facerem ipsi, et ut ii qui legerent mea, veram haberent Ribbeckii scripturam. Eius

PRAEFATIO. xvn

deinde fidem, ubi de Mss. refert, ubique secutus sum, multaque ex iis, quae in priore editione attuleram, omisi, quod iam de scriptura alia doctus eram, multa aliter explicavi ad novam scri- pturam accommodata, ut inconstantiae crimeu mibi nou videatur esse subeundum, quamquam melius duco et praestantius et for- tius emendare et corrigere, quae non satis recte dicta esse in- tellexerim, quam in eo, quod semel dictum sit perstare. In eo etiam eum secutus sum, ut signa Manuscriptorum eius reciperem, itaque littera F signiticantur scbedae Vaticanae, G Sangallenses rescripti, M codexMediceus, P cod. Palatinus, E, cod. Romanus, V scbedae Veronenses, y cod. Gudianus, bcod. Bernensis 165, c cod. Beraensis 184. Hi potissimum libri sunt quos Rb. affert, eosque ita aestimat, ut optimum babeat Palatinum (p. 308. 311). Priores critici praetulerunt Mediceum. Sed quae de singulis libris manu- scriptis Rb. multorum locorum scripturis inter se collatis iudica- verit, nolo nunc breviter memorare falsaeque relationis subire periculum, meliusque videtur eum, qui de ea re doceri cupiat, ex ipsius scriptis simulque argumenta in singulis percipere.

Id quod mibi maximam movebit vituperationem erit ortho- graphia; magis enim quam in priore editione recessi ab ea quae nunc valet ratione ac recepi prius usitatam. Eaque in re se- cutus sum praestantissimorum interpretum auctoritatem. Nam Heynius praef. edit. IV, p. 58 — 61 orditur bis verbis: „Quam incerta et lubrica res et sit et esse debeat scripturae ratio et mos, neminem fugit, qui animum ad haec attenderit." Et quum in singulis docuisset in orthographia nec Mediceo nec Vaticano nec Romano fidem certam esse, ad extremum confitetur: „Adeo nibil satis certi et tuti est in omni hac subtilitate grammatica; quam equidem si primus auctor constituendae lectionis Virgilianae fuissem, iure ac merito ad communem usum constitutam reliquis- sem; qua enim in re nihil satis ad liquidum perduci potest, im- pri77iis si 7nagnt per se momenti non est , quorsum multa moliaris quae consilio ex parte tantum respondent." Ac nunc, quum in orthographia summa doctrina ponatur, Piibbeckius ipse eius artis observantissimus, in editione minore aliam sequi se confitetur quam iu maiore „et in orthographico genere partim ad uostri aevi consuetudinem quantum salva antiquitatis fide fieri poterat^ accommodatam, partim sicubi meliora dies docuerat reformatam." Quare non repugnabit, si quis ex ipsius documentis aliqua aliter demonstrat, quam ipse fecit. Neque enim is sum, qui antiqui- tatis rationem non habeam, neque id probaverim, quod et Pdb-

xvm PRAEFATIO.

heckius concedit, ut nostrae consuetudini indulgcara ; sed si in ipsa antiquitate non constat, non video, cur a consuetudine rece- datur. nulla cogentc ratione. Nec railii licehat, quod fecit idem Ribl>eckius, ut diversis locis ex libris diversam eiusdem vel vocis vel formae reciperem scripturam ’ ) , sed eandem per totum opus mihi servandam esse arhitrabar.

Equidem in duabus formis, quas novam orthographiam se- cutus in editionemea receperam, recessi ad scriptionem vulgarem. Prior est acc. pl. ts et es, quas quum in grammatica ex diversis declinationibus ortas esse et is in es in singulis vocibus iam Var- ronis tempore transisse ostendissem, ex Ribbeckii plenissima et accuratissima collectione doctus sum in libris vetustissirais es vel usitatius esse quam is, nec certam aliquam regulam esse obser- vatam ; itaque vel invitus cessi et recepi es in accusativis omnibus, quum antea grammaticorum praecepta secutus is servassem. Et in hoc ipso, quo a Uibbeckio recessi, rationem eius secutus sum. Probat enim 1 p. 137 rationem Probi graramatici a Gellio laudatam aurempotissimum in ambiguisvocabulorum terminationibus interro- gandara nec grammaticorum„linitiones illas perrancidas atque fetuti- nas"curandas esse etc. Deinde „hanc Probi legemipse secutus sum, ubi in diversas partes discesseruntlibrarii, quamquam inter barbaros uatus

1. Sic Rb. 6, 409 dat pos /einpore., secutus Priscianum, quum in FMPRyc sit po.sl; et 10, ‘{) jjosquatn, quod est in c, po.st in MPRyb; 0, rvj^ moverei ex F, in quo e expunctum est, moveri in MPRybc, quod dedit in ed. min. 10, 106 dedit hau licilum ex c, quum in b sit haud, haut in MPRy et V. 95 haud in My2b et c, scripsitque haut, ut intra duodecim versus in eadem voce variaret; sic semel dat 10, 7()2 Medientius, secutus Nonium,- deinde ecus 11, S9, quum equus legatur in PRyb; et cqus 11, 493, quod est in M equs, sed id correctum in equus, quod legitur in PRyb, aeqiius in c; in ed. min. dat. ecus; et cnm 9, 32 quom 9, 60; ignes 9, 129 igtiis 145; ube in ed. mai., quod est in P, quum ubi slt in MRybc, idque recepit in ed. min. In aliis eius rationem non assecutus sum, ut si scribit II. 491 praeci^pit in M1, quum praecipit dent M2PRybc; effeeit 1, 160, in ed. min. efjicit; deiecit 10, 753, in ed. min. deicit, si clupeum dat 10, 242 in ed. mai. et min. ex V, quum cli/peum sit in yb2 et clipeum in MPRblc, idem 10, 261 in utraque editione elipeum , nihil monens de scriptura manuscriptorum; si 12, 211 in- clussit ex P recepit in ed. mai. incUisit ex MPybc In cd. min. ; si lubens scripsit 12, 145, quum libens sit in MPRbc. Sic 12, 217 iandudum recepit, etsi iamdudum est in PRybc, 5, 27 iandudum est in P, iamdudum in ybc. Neque aasus sum recipere sublimen 1, -259 ex ed. maiore, quum ipse Rb. in cd. min. receperit sublimem, neque 1, 202 forsam et haec ex R, ubi in ed. min. est forsan, neque supera pro supra 11,510, neque pollicitu’s 1, 237 et similia (cf. p. 655) quae etiam in ed. min. servantur.

PRAEFATIO. 3UX

non is sum qui in liis minutiis ipsam ubique poetae manum me restituisse confidam."

Alterum quod mutavi est qmm^ quod in ed. priore scriptum erat cum, idque doleo factum, non quod (/uwmipse nunc damnem, sed quod cum scriptum esse in Mss. constet, et quod mutare non debebam nisi rationibus coactus firmissimis. Ea etiam de caussa doleo, quod videor in his rebus ipse quod improbo facere, nimium scilicet tribuere quisquiliis, quum multo maius adhuc in libris Latinorum explicandum restet sc. ars dicendi et compo- nendi et usus verborum ac phrasium, rerumque connexus et explanatio.

Malo scripsisse vulmis , similia , quum maxime probetur libris ut 10, 488. 11, 40. 56 atque illud u pro o, in volnus, aequom, arduos, medios aliis non urbauorum sed rusticorum formas fuisse iudico.

In hac quaestione turbas excitavit maximas ipsum nomen Virgiln^ quem Vergilium scribere iussit aliquando Angelus Politia- nus, nunc sunt homines doctissimi, qui Virgilium nec audire vo- lunt nec videre, quos „indoctorum hominum magistellorumque ridiculam contumaciara (qui norainis Virgilius formam servant) delenire pudet taedetque". At etiam nunc sunt homines, quos non temere iudicare praeiudicium est, qui illam in his minutiis novandi cupiditatem reprehendunt, velut Lattmann: .,Ich muss bekennen, und ich bitte mir das Bekenntniss mit Riicksicht auf meinen Standpunkt nicht iibel zu deuten, dass mir der Eifer abicio, umor, qaattuor, cottidie, epistula, intellegere, Vergilius^ u. s. w. zu schreiben den Eindruck einer kleinlichen gelehrten Ziererei macht" Ztschr. Gymn. 1873 p. 640. Virgilius defendunt Schultz, Conrads, Schuchardt^), Henry, Bergk al. lam vero si accuratius quaerimus, in memoriam revocandum est in illo celeberrimo phi- lologorura consessu, qui erat Francofurti ad Moenum a. 1861. adamatores nominis rusticani nec numero potuisse vincere nec ratione, disputationemque abruptam fuisse non finitam. Quid quod ipse }Vg. quum in editione sua ad Heynianam tomo V.

2. Qui tamen „doch ist zuzugestehen, dass auch ein urspriiuglich rustikes Vergilius zum einzig rechtmiissigen Xamen einer Familie werden konnle" 2, p.

58. Sic in VI diversis locis Icgitur virgvlta et vergulta; in iuscriptionihus Bh. refert esse in MR rergiliiis in hc rirgilius, in yc J’erg. G. I, II. firg. G. III. IV. et An, XII, in ceteris locis nomen omissum est; de Palatino nihil addit (cf. p XXI). Hahet illud rergilius in nostro lingua multa similia, veiut ergend, werklich, Bederfniss.

XX PRAKFATIO.

annexa, in qua poetam ad pristinam et incorruptam orthogra- phiam reducere se gloriatus est, scripsisset Vergiliim, in ed. mi- nore, in qua probare adhuc se Vergilium confirmat, pergit ipse „in hac quidem editione uti non sum ausus, circumspecto pruden- tissimi Redemptoris iudicio obsecutus." Quae talibus rationibus cedit sententia vix nititur firmis argumentis. Atque haec scriptio Vergilius Wagnerum docet vocabuli originem., vergo enim, Werk, esse vocem Celticam, ut Yirgilium dictum esse ho- minem rusticum appareat. ^) lam mirum non est, si etiam Maro est Celticum^). — Hagenlhrb. 1867 p. 608 nomen Virgilimn natum esse sumit saeculo nono, et in scholiis Bernensibus in vita quae in iis scripta est Virgilii nomen deduci aut a virga aut a ver. (Itaque utraque scriptura ct in i et in e nota erat ei qui scripsit.) Idem quum verum nomen esset Vergilius, Virgilii nomen natum esse dicit a Parlhenio Suetonii, nunquam autem scriptum esse vergo sed virgo. Contra sentit Ritschl virgo ab initio fuisse vergo. Qui quum anno 1868 miratus esset, quod quisquam nollet accipere Vergiliiim, anno 1869 in Philologo p. 141 alius: „0b Virgil oder Vergil richtig sei, ist eigentlich noch immer streitig, ob wohl viele die Frage fiir entschieden erachten. Ganz ver- geblich aber sucht man nach Auskunft iiber das Verhaltniss beider Formen zu einander: und doch ist die Sache ganz einfach. Man sprach und schrieb allezeit virga, virgula, virgidtum, virgo, daher sind auch Virgilius oder Virginius als die ursprlinglichen Formen zu betrachten: aber friihzeitig gehmgten hier die Formen Vergilius und Verginius zur Geltung, weil man an der dreimahgen Wiederholung des Vocals i Anstoss nahm." Est igitur dissimi- latio. At in voce dissimilis i redit quater! Itaque videmus eos qui probent Vergdius diversis modis defendere et exj)Hcare neque certum quid posse afferre.

lam vero ab auctoritatibus transeamus ad rationes, et for- mam Vcrgilium ne firmari quidem posse certis scriptis demon-

3. Cf. Gliick die bei C. Julius Caesar vorkommenden celtischen Namcn. Miinchen 1857.

■*) „In Erwiederung seiner (Th. Mommsens) Frage, was eigentlich Maro bedeute, will ich ihn auf Diefenbach Celt. I. 6. ()6 X. 09 verwiesen haben, woy- aus minde^tens fiir spatere Zeiten hervorgeht, dass darunter ein Alpenfiilirer verstanden worden : fiir den Mantuaner Virgil ein leicht moglicher Zunamc, da auch sein Freund Plotius derglcichen einen fuhrte entschieden celfischen Ursprungs, namlich Tucca i. e. Crassus f. Celt. II, 2, 449." Pott hall. Litrzlg 1847. N. 148 [). 29.

PRAEFATIO. XXI

stratur. Atque in illo conventu Rb. ,Jn allen meinen Mss. ist durcliwegVergilius zu lesen. Auf lateinischen Inschriften tcird{) Vergilius mit i nicht vor dem dritten Jahrhundert vorkommen." Addit Graecos scripsisse OvEQythos. Et quum F. Schultzius, is qui scripsit ,,quaestionum orthographicarum decas", in eoque libello formam Virgilius bene defendit, notum illud memo- rasset Bi,QyiXLOLO *) et esse Yirgilius in Palatino et apud Pri- scianum: Rb. „Priscian, inquit, ist erst aus dem sechsten saec, die Inschrift aus dem fiinften, wiihrend meine iiltesten Mss. einer friiheren Zeit angehoren. Dass iibrigens auf die Angaben iiber den Palatinus vou Ambrogio, den Wagner als einen Gewahrsmann nennt, nicht der geringste Verlass ist, habe ich schon vor Jahren erkliirt." Nec tamen attulit, quae vera scriptura esset in Pa- latino illo, quem ipse optimum iudicaverat, neque in illo con- ventu neque in editione sua. Deinde illud mirum, quod Msi c, ut exempla exstant supra p. XVIII, scripturam ceteris praetulerit omnibus, id in hoc nomine facere noluerit. Halm „\Vas den Namen Vergilius betrifft, so erinnere ich mich ihn in JMss. des 9. und 10. saec. fast nie anders als Verg. gelesen zu haben." Similis est relatio Teuffeli Kom. Littgesch. p. 389 „die Inschriften aus der Zeit der Republik und den ersten christlichen Jahrhunderten (videtur multas scire illorum temporum inscriptiones) haben iibcr- wiegend e (Aliquot igitur i servant); erst im Mittelalter ungefahr seit saec. 9 fiingt daneberi die Schreibart Virg. an avfzukommen. (Haec inter se adversantur.) Nemo adhuc quantum sciam, ad nominis scripturam indagandam libros manuscriptos Horatii Ci- ceronis aliorum cum diligentia ac fide contulit, id quod maxime opus est.

Pauca etiam dicenda sunt de interpunctione. Ac primum illud animadvertendum est in Ungua Romana orationem recte compositam intelligi nullis omnino additis signis, quare ea signa si adduutur, et ad sententiam explanandam adhiberi possunt uni- versam et ad singulas enuntiati partes pro sententiae ratione magis extollendas. Quum hoc praestet, comma nonnunquam posui, ut cohiberem legentem ac cogerem diutius aliquid contemplari ; omisi,

5. Id eo maiorls est momenti, siquidem DiUenberger (Hermes VI p. 129) sqq. docet, i breve, quod erat in Romanis nominibus, a Graecis verti solere in f ut Tf^sQioq, Jo/ifTLog, KanfTcohov , el ea inesse et in Inscriptionibus ab anno 10.5 ante Chr. ad 248 post Cbr., et in Mss. Polybii, Dionysii, Plutarchi. Neque in Gracca lingua litterae lqj inter sc iuuguntur, facile f^y; quare qui scripsit BLQy., is nullo modo sibi licerc scribere BfQy iulelleserat.

xxn PRAEFATIO.

ut res plures uiio obtutu quasi intueretur. Ea in re alius saepe aliter iudicabit; ego nicae interpretationis signa dare volui.

lam tandeni ideni protiteor, quod in priore editione professus sum, omnia me, quae ad explicanda Virgilii verba ac sententias valere viderentur, quantum potuerim comparasse; sed ut in priore editione sic in hac perinique mihi accidit, ut Forbigeri opere, a me plurimi aestimato, non possem uti nisi in parte minima, nam quum haec mea opera tarde procederet ac plures per annos haec editio sub prelo gemeret, factum est, ut Forbigeri tomum priorem

1. I — IV. acciperem, quum liber VI. excudebatur, posteriorem 1. VII — ^XII. quum 1. X. paene confectus erat. Diu igitur, ut iam monui, in hoc libro edendo versatus sum, ac iam ante duos annos confeci, sed tardo gressu secutus est typographus, ut opus paene perfectum non sit. Nam quum iam ante aimum gravi laborarem oculorum morbo, non potuisset res ad linem perduci, nisiH. Haus- dcirfferus Helmstadiensis suum auxilium praestitisset, ac schedas singulas correxisset, cuius beneficii in me collati gratias ago maximas optoque, ut et alii itidem agant, i. e. ut iudicent hanc meam operam in Virgilium non frustra esse coUatam.

P. VIRGILII MARONLS

A E N E I D 0 S

LIBEK PRBIUS.

Ille ego, qui quondam gracili modulatus avena Carmen et egressus silvis vicina coegi, Vt quanvis avido parerent arva colono; Gratum opus agricolis: at nunc horrentia Martis

Arma virumque cano, Troiae qui prinms ab oris ItaKam fato profugus Laviniaque venit

Praefatio. v. 1 — 4.

1. IUc ego. Ille cuni vi pronoinini cgo appoiiitiir, si qiiis plane conirariiim adniodunique diversuni , quain ex raiione vel rebus consenlaneum sil, facere se vel paii profileiur, saepiiis cum aliqua indignaiionis significatione. cf. Ov. Fast. ii, 50.t: llla ego sum , cui tu solitiis promittere caelum, Uei mihi, pro caelo qualia dona fero! IMet. 1, 757: llle ego liber, illt; feiox tarui! cf. Stai. Silv. 5, 5, 38 — 43. Gr. § 381, 3. Praedicatum autem est rano. — modu- latua aveua cf. E. 10, 51 Carmina pastoris Siculi moclulabor aoena. Tib. 2, 1, 53 y/rcnti primum e>< modula- tus avena carmen. Jvena autem saepius signum carminis bucolici est, (adde locis iam allaiis E. 1, 2. Ov. HI. I, 677), om- ninoque ejus, quod non est gravis argu- menti, opponilurque tubae, epici carmi- iiis signo cf. Mart. 8, 3, 21 .4ngu- sta canlare licet videaris avena, Dum tua multorum vincat avena tubas. Modulalus sc. sum et coegi cf. 5, 362. — gracili cf. Cul. 1 Lvsimu<i Octavi, gracili modulante Tfialia.

2. egrcssus silvis 1. e. relicla poesi bucolica; in silvis enim eranl pascua, unde Musa bucolica dicitur silvestris E. 1,2. Lucr. 4, 593, el pastor sil- ve^trem deum habet cf. Tib. 2, 5, 30. — vicina sc. silvis arva. Voluit aiitem lioc adiectivo indicare maximam inler Buco-

lica el Georgica et argumenii et formae iiitercedere similiiudinem.

3. coegi ut cf. Gr. § 397, 2. S 425, An. 5 et Ter. Hec. 2, 2, 26 f i coepi co- gere ut redirct. Cic. Cal. 4 , 3 Sena- tus P. Lcntulum ut se abdicaret prae- tura corgit. — Quamvis saepius adiec- livo et adverbio adiungilur. Cic. pr. R. A. 16, 47 quasi vero mihi difjicile sit (juamvis multos (so viel du ivillst) nominatim proferrc. 32, 91 posset ea quamvis diu dicere. — Avidus, qui niagnum cupit laboris sui fructum, sae- pius dicitur agricola. cf, G. 1 , 47 ava- rus agricola. Ov. Fast. 1 , 677 Frugi- bus immensis avidos satiate colonos, Ut capiant cultus praemia digna sui. — Parere dicuntur colono arva, ut im- perare arvis agricolae G. 1 , 99. — De ordine verborum vicina coegi ut arva parercnt cf. 8, 168.

4. ./( opponi inter se indicat quon- dam et nunc , gratum optis agricolis et horrcntia Martis arma; quare inep- tum non est, sed parat transitum a re lenui ad maiora et graviora. Cum Aeneide enini ilia carmina non pos- sunt comparari. — horrentia cf. 3,

5. Armoruni Iiorrorem opiime oppo- nit illis culiis arvis ; vide etiam, quam moUe sit gratum opus agricolis , et quae sil in altera versus parte vel soni diversitas.

Singula, qnae forlasse putabunlur le-

P VmGILII MARONIS

Litora; multiim illc ct terris iactatus ct alto, Yi superum, sacvac mcmorcm lunouis ab iram.

viora, eo nolavi consilio, ui in verbortini usu el coniposiiione niliil esse appareret, quoil VirRilio esset indiprnuui, alque ita (acilus reilartiuere siuiiui eos , qui liaec verba incompia nec Laiina dicunl, sc. ne VirRilii esse viiieanlur; quauiquani non uiagnuin esse exisiinio, quaiuor versus conscriljere , in quihus nihil insil, qiioil Virgilius dicere iinn poliierii. — Absunl Iii versus a pluribiis Mss. seil suiit in noniiullis, defendunlur fide Servii et Uo- naii, quod ille eos explicat, liic eiiani a Vglio faclos sed a Vario sublaios esse narral. Iiuino his versibus niagna arie conipositis praefari videiur de se ipso, et irisiitia quadaiu capiiur, quuni vale- dicai carminibus, qiiibus gloriam condidit suani, et quibus ruris et securiiaiis amo- rem confessus est , quum transeat ad carminis genus mullo diversum, niulio- que gravius , quo quid sibi sit laudis comparaiurus, auxius dubiial, limelque ne iam pariam gloriani amiiiai. Ipsius Aeneidis versus non sunt, quare etiam Ovidius: Arma virumque (Trist. 2, 533.) carminis habuit iniiium et alii oinnes et eiecerunl Varius et Tucca el librarii. Illud leve quidem addam, pro- babile esse, alium hominem versus ita conformaturum fuisse, ut iis ipsis senieniia absolveretur. Ad aniicum aliquem, suspi- cor, quum mitterei carnien, hos versus t)raeposuiI, non ut omnino iis carmen praefareiur; absurdum enim lameniaiione praemissa infringere carminis heroici vim et gravitatem. Gr. in Hlinoe hanc prae- faiionem bibliopolarum fraude naiam esse sumit, qui saepius inluleriiil novus ver- sus, ut aucium librum pluris venderenl.

v. 1 — 7. Argumcutum carminis.

Argumentum lotius operis summo ar- tificio composiiuni, in quo iie verbulum quidem sine vi nec verborum ordo siiie consiiio est, quod ipsum lecum expen- das, simulqiie conferas Odysseae el Li- beraiae Hierosolymae iniiium.

1. Arma virumque cano cf. II, “47. Volat i^neus ucquore larchon, Arma virumque ferens. Male explicant: ar- matum virum; sed disiungenda sunl liaec duo vocabula, ut disiunxit Tasso quum dicerel: Canto i^armi pictose c ’l tnpi- tano; s\ vero arma niemoranlur, prae- serlim arma horrentia Martis , neces- saria esl bclli cogiiaiio. — ‘1’roiae cuin vi anie relativum et iia positum, ut prior syllaba vocis, aliera versus e.Mollalur accenlu. — Primus propria vi dictum.

iiam „et mulii alii eo tempore ad Ilaliani venerant, iit Capys, qui Capuam, Poli- tes, qui Poliiorium condiderunt”, S. Re- gio autem Paiavina , iii qiia consedit Antenor, cf. v. 247, non ad lialiam per- tinebat aniiquam, quae nubicone lermina- baiur. Primus explical Ifg. per olim, P^ck. pt.r prinripcm.

2. Itulium cf. 4, 106. — fato: „Bene addidii fato, ne videaiur aul caussa cri- niinis pairiain deseruisse aul novi im- perii cupidiiaie" S. Hinc iam loii narra- lioni tribuilur digniias, quod faio omnia regunlur; conlra profugu<i movet mise- rationem, quuin significet exlorrem patria et quid peial uescieniem. Ita Sall. Cai. 6. Troiani /ienca duce profugi scdibus in- certis vagabantur. — Laviniaque. La- vinium ab Aenea condiium „VIII millibus a mari remoium" (S.) a Lavinia, Laiini filia, Aeneae uxore nomen accepii. Haec igiiur urbs condiia finem dedit laborum. Ue scripiura cf. Exc. Animadverte ea, quae faio fiaiit, dici verbo finiio, quae secuudaria accedant , dici pariicipio.

3. llle pronomen posi subiectum prae- ler necessiiaiem repeiiiur iia 9, 477 Evolat infelix et . . Scissa comam, muros amens pctil; non illa pericli ‘ielorumque memor. cf. 3, 490. 5, 436. 10, 385. 12, 5. sic tu ap. Hor. C. 1, 9, 16. elc. — altum i. e. niare cf.

4. 126. eic. Prosieriores poeiae eliam adieciivum addere non dubiiabaut , ul Avien. descr. lerr. 84. borculi ab alto.

5. Vi superum saevae memorem lu- nonis ab iram. ,,CU Brevi intervaUo ira lunonis sexies memoraiur. 4. 9. 11.

6. 29. 36. Plenae fasiidii repeiiiiones. — (2) Tum difficile diciu, quae sit illa vis superum. . .. (3) Deinde luiio iion minus Aeneam in ipsa Iialia vexavil,

quam dum terris et alio iaciaretur

(4) Deniqiie cursus oraiionis versu eiecio multo expediiior esl." Haec P/., et col- legit fere omues difficullaies, quae huic versui obslare videniur, iisque indiicius versum eiecil. Ac prima quidem caussa levissima esi. Miitamus fasiidium, quod non solei idem esse in omnibus honii- nibus ; at quum v. 8 Miisa odii caussani dicere iubereiur, ipsum odium aiilea nie- morandum eral. Haec una res sufficit, ul versiis ad sentenliam necessarius ser- vetur ac defendatur, quaecunque inesse videantur peccala. lam alierum, quud Pl. afferl, verum est, difficile esse expli- care vi superum. Quod conspicuum est ex eo, quod diversissimae prolalae sunt

AENEIDOS LIB. I.

Miilta quoqiie et bello passus, dum conderet urbem, Inferretque deos Latio : geuus unde Latinum Albanique patres atque altae moenia Romae.

Musa, mihi caussas memora, quo numine laeso

senteiiiiae, ut essel vi el ex vi el contra vim deoriim. Aiiuli iam olim locum Va). Flacc. 1, 6T1 Stiu casus iiox ista fuit, seu valvitur axis vi superuin, quod ad Vglii locum tendere videliir, et quo probaiur versum esse Vglii. Explicaium est vi superum — vi diviiia, quae cuius dei sit aut dicendum est aut ex ipsis verbis eruendum. Quod si leniaveris facere, nihil resiabil quam vis lunoiiis, quod propier illa „1. ob iram" absurdum esl. Neque inler superos referri debe- banl miiiorum geniium dii, quales Aeolus. Venii, Ailecio — Iris , luiuriia, qui si dii sunl , non sunt superi, neque sua sponle agunt, sed minlsiri suni lunonis, neque ab iis Aeneas terra marique iacta- tur: semel tanium Aeolus et venii eum adoriuntur sed frusira, ceieri ne lanluin quidem conautur. Superi dii, dii ilii magui Olympii praeier lunonem faveni Aeneae fere omnes, sic luppiier auxilia- tur 1, 234. 5, 690. 725. Nepiunus 5, 799. 7, 23. Apollo 3, 1.^.5. ti, 56. 9, 637. Cybele 9, 77, ut praeieream Ve- nerem, Aeneae mairein. Iiaque Vemis, quum omnes in dedueendo ad Iiaiiaui Aenea dii conseniianl, recie queriiur 251 Vnius (lunonis) ob iram prodimur, et luno confileiur, quum dicat Flectere si nequeo Superos, Achcronta movebo 7, 312. Igiiur si dii omnes iuvani, quomodo possunl dici vi siia iaciare Aeneam V Po.ssuni et quidem Iinioni-i ob iram Ea eiiim omni vi ei iinpeiu repellii ab Iialia. averiii ab iiinere lialiae. prociil ab Iialia eura sludei reiinere sc. ne in eam lerram perveniai. Dii igiiur aique luppiier vi sua saepius uluniur, ut ab illis iieraiis erroribus reirabanl reciam in viam , ac 810 revera iaciaiur vi superum. Quae verba si iia accipis. concident, quae i e n i o loco proposuerai Pl. Aeneam a lunone non solura lerra marique vexalum esse sed eliain bello, ul legimus a VII usqne ad XII librum; nam illud multa rjuoque et bello passus non est vi supe’um ; belium enim exorium est odio lunonis sed com- posilum landem volunlaie lovis. Itaque ut ex seuieniia recie dicia suiii omnia, sic eiiam singula eiiuniiaii membra bene locaia: 1. multum . . . iactatus, vi s. etc. 2. multa passus, dum conrlerct arcem. Bellum enim ipse Aeneas, iil libr. 12 vide- nuis, perseculus esl, usque dum conderei urbem iiiferretque deos Laiio. .Sic op-

time iiiter se coliaerere vidimus oinnia. Sic eiiam inielligiiur quod 31 Troiaiii dicuniur, quum arceat ab lialia, Iiino, faiis acii errare mulios per aiinos uiaria omuia circum. Nam quum fatum esset, ut in llaliam venirei Aeneas, quem luiio ab ea removebat, iierum iierumqiie faiis agendus erat el reducendus in viam. Sic V. 32 ad v. i explicandum valet. — sacvae mcmorem I. ob iram. Saeva est luno, quod Aeneani perseqiiiuir; memor ira auieni alibi etiam ut Ov. >I. 12, 583 cxcrcct memores iras. I.iv. 9, 29 TraHitur inde dictu mirnbile, cen- sorem etiam Appium meniori devm ira post aliquot annos luminibus captum. Aescb. Ag. 161. fivupav pTJviq. Iia opus non est accipere hypallagen ali- quam. cf. 8, 526.

5. dum, bis. cuiu coniunctivo ut 10, 800. G. 4, 457. Tac. A. 1, 13 neque tamen mitigatvs est, donec Haterius -iugustam oraret; et saepius. cf. Gr. § 415, 4.

6. inferretque deos Latio. Iia 8, 11. Augelur aulem Lis verbis digniias car- minis, in eoque esi maxima Aeneae vir- tus, quod deos et parenies sludiosissime colit ; aique etiam ea in re exemplar pro- poniiur Lominis Romani. — genus unde Latinum cf. 12, 723 — T. Sall. Cai. 6. Idem iradii Caio in Orig. apud Servium ad b. I.

v. s — 11. Miisae iiivocatio.

Argumentum sequiiur Musae invocaiio; quod Tasso imiiaius esl. Homerus conira ab invocaiione Musae incipii. .Musas auiera deas invocani poeiae in re gra- vioris argumenii aul quae sine deorum auxilio neque inlelligi poiest neque de- scribi. Cf. 7, 641.

8. quo numine laeso. yumen, a nuo quod duciiur, significai voluntatem, pro- pensiiaiem, cupiditaiem, quae nuendo indicaiur sc. in deo. qui nou niotus hii- mano libidinum ardore 7!u(u saiis iiuiicai quod vuli, non vullu, noii gesiii alacriore; inde est in deo volunias . inde poiesias, cf. 447. 2, 178. 4, 204, possunique esse in uno deo plura numina ut 666 ubi Serv. : ,,Noiandum unum deum plura habere numiiia’, et 7, 296. Ov. M. 6, 4. Asseniilur et Macr. S. 1, 16. Recle igiiur quaeriiur qiiod numen i. e. quae potis- simum pars diviniiaiis deae laesa sit, et quid maxime doleat. — Quo auiem iioii

P. VIRGILII MARONIS

Quidve dolens regina deiim tot volvere casus Insignem pietate virum, tot adire laborcs Impulerit. Tantacne animis caelestilms iraeV Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni, Cartbago, Itabam contra Tiberinaque longe Ostia, dives opum studiisque asperrima belli: Quani luno fertur terris magis omuibus unam Posthabita coluisse Samo; bic illius arma,

10

15

poieris explicare: „qiia re" i. e. qua re laeso iiumiiie CQ"itiii explicationeni seculi suiit ii, qui plura iii uiio deo iiuniina esse non putabant) quoil eius significaiionis exempla ilesunl, quod caus- sas, qua re non beiie iungunlur, quod quo tani prope voceni iiumine esl, ut ipse poeta liaec duo vocabula iungenda esse indicasse videatur. — Laedere nu- men eliam 2, 183. Hor. Ep. 15, 3. Tib. 1, 3, 79, et laedimus numen, cui adver- samur sive consulto sive inconsuito ; nam deo parenduni est. Iia violare numen 4, 27. Laesa scripsil Ld. conira Mss. onines, quod planior esset strucliira laesa — dolens. Sed luno a nullo numine laesa esi , neque si erat, poierat irasci Aeneae: quo crimijie laesii coni. Pl. sc. Aeueae. Sed coniecturis opus non est.

9. Volvere casus h. I. diciiur, qui subit el ferl; el inest laboris et conienlionis iiolio. Ita qui tenipore exercentur, tem- poris rotam volvere dicunlur 6, 748. cf. revolvere casus 10, 61 revolvere iter 9, 39L Simul inest in volvere noiio comiiiuae rerum vicissitudinis. Casus auiem ( Unfulle) hoiuinis aiigunt animum, labores ( Mubsal) ailerunt vires.

10. insi^nem p. v. ,,El hic oslendit, meriio se invocasse Musam: nani si iii- slus est Aeneas, cur odio deorum labo- ral ■■?" S.

11. impulerit c. infin. cf. 2, 55.

V. 12 — 33. Quibus de caussis luno Troianos odio sit persecuta.

12. lam ei quaesiioni respondelur. Doceiur non suis faclis Aeneam exci- tasse lunonis iras et odia, sed quod fatis deorum conslilulus esl, ut Romanos con- deret, orbis dominos, Carthaginis ever- sores, deinde quod ex Troiana est genie lunoni invisa propier res , quarum in Aenea nulla est culpa. Debebat autem iara ab initio lenere leclorem Romanum, qnod Aeneae errores iunguniur cum bellis Punicis el Carlhaginis inieritu. — IJrbs antiqua fuit, iani enim deleta erat a Romanis. — T!l>‘‘i tenvcre coloni; ne- que obieciura desiderabis cf. 2, 492, ne- qiie ullam enuntiaiorum iuncturam, nec

magis quam v. 159. 530. alibi — Ita- liam contra. Praeposilio bisyllaba posl- ponilur saepe apud poc.as, cf. 4, (»71. De producia syllaba i cf. § 13.

13. Que explicaiivum cf. Exc. ad v. 2.

— louf^e, procul, magno inlerieclo mari.

14. dives opum. lia 2, 22. et largus opum 1 1 , 338. De hoc genilivo poelis et poslerioribus scriploribus usitatiore, qui id indicat , in quo adieciivi noiio ap- paret, cf. Gr. § 265, 4. — studiis asperrima belli cf. 8, 318.

15. Fertur sollemne in rebus vetusiate remotis et divinis , quas homines cerlo scire iiequeunt, nisi a diis docentur cf. Hor. C. 1, 7, 23. A. 7, 735. 9, 82 el de rebus inferis 6, 264; quare hominum non est suum inferre iudicium cf. 7, 48.

— Magis omnibus, i. e. m. quam omnes terras. Ablaiivi in comparaiione pro ac- cusaiivo obiecti usus obtinel etiara apud Ciceronem de or. 2, 37, 154: i\on tulit ullos haec civitas gloria clariores P. Africano, C. Laelio. alia. Saepius ap. poeias. Audacissimum illud Claudiani in Eutr. 2 prol. 31 mentemque obscurior ore. Cf. Gr. § 375, An. 3.

16. Cclcre dii loca putabanlur, in qui- bus templa habenl cf. E. 2, 60. Inde Apollo Hor. C. 1, 16, 6 incola Pythius, iMinerva Cal. Epiih. 228 incola Itoni di- ciiur. IVIale banc opinionem pia fraude orlam puiavit Cicero Legg. 2, 11, 26: Graeci atque riostri. qui ut augerent pietatem in dcos, easdem illos urbes, quas nos, incolere voluerunt. — Samam aniabat luno, quod ibi naia erat et adole- verat ; Carthaginem igitur magis amat quam ipsam pairiam. De templo luno- nis Saniiae cf. Herod. 3, 60. — arma- currus fuit; verbo ad proxiraum relalo. Sic 4, 651. 10, 679. etc. cf. Gr. S 244,
17. — lunonis currus describiiur H. II. 5, 720. Od. 5, 381. “Hga iTtTila Olym- piae, onloofiia Elide colebaiur; hasiala a Romanis fingilur, et Tiburles iia pre- cabantur: ,,Iiino curulis tuo curru clipeo- que tuere meos curiae vernulas.” luno Curiiis erat Faleriis. Lanuvina luno So- spiia fingebaiur cum pelle caprina, cum hasta, cum scuiulo, cum calceolis repan-

AExNEIDOS LIB. I.

Hic curriis fiiit: hoc regnum dea gentibus esse, Si qua fata sinant, iani tum tenditque fovetque. Progeniem sed emm Troiano a sanguine duci Audierat, Tyrias olim quae verteret arces; Hinc populum, late regem belloque superbum, Venturum excidio Libyae; sic volvere Parcas. Id metuens veterisque memor Saturnia belli, Prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis: Necdum etiam caussae irarum saevique dolores Exciderant animo; manet alta mente repostimi ludicium Paridis spretaeque iniuria formae, Et genus invisum, et rapti Ganymedis honores:

20

25

dis Cic. N. D. 1 , 29. Seculiis est Ov. Fast. 6, 45 Paeniteat , quod non fovi Carthaginis arces, quum mea sint illic ciirrus et arma loro.

18. si qua sc. via ac ralione cf. 676. Ilaqiie quantum fieri per faiuni possii, quod ipsum nescil dea cf. ‘A, 251. — lam tum ,.ex quo conslituia esl a Tyriis colonis. Tenditque fovetque. Figurate dixit. Non iara regnum fovel sed lendit el fovei, ut regnum esse possii." Tendo c. inf. ap. Hor. C. 3, 4, 51 cf. ad 2,

19. — Fovere est re el faclis favere cf. 281. 10, 93. Ov. Trisi. 1, 5, 41.

20. sed enim cf. 5, 395. Sed aliero loco posiium 3, 37. 586. 5, 320. — Numen lunonis laeditur. quod non Car- Ihago, quam vuli, sed Roma. Troiana co- lonia, lerrarum habebil imperium; quod id quod vuli , non poiesl perficere; dolet qnod Troianos longo hello non potuit superare, quod Troianus Paris ipsam minus formosara iudicavii, quod Troianus Ganymedes a love nimis diligiiur, quod Troiani a Dardano, lovis ex alia filio, originem ducuni.

21. l erlere idem quod everlere, ila 10, 88 apud Ciceronem et arios; vertere ab imo 5, 810. Quod saepius dant poe- tae simplex pro composiio cf. 5, 154. Olim de re fuiura cf. 203.

22. flinc i. e. a sanguine Troiano, ul recle .S'6. explicatCProgr. Hildburgh. 1845). Nam Romanorum populus ex Troianis el Aboriginibus coaluii. Sic v. 21 , et qui sequuntur, non est versuum 19. 20 inanis repetilio, quae Aidebaiur esse iam Probo ; nam ,,in Probo adpuncii sunl , et annolandum, hi duo si eximaniur, nihil- ominus sensus integer crit, sed Vgl. amat aliud agens exire in laudes po- puli Romani." S. Verba iransponil Pl. : Progeniem — audierat, Libyae exridio: sic V. P. Hinc — venturum Tyrias — nrces et eiicit Id — Argis. IIoc est sanare. — Carlhaginem delesse ma-

xiroum visum est Romanis facinus; ca- piiurque Romani legeniis aiiimus quod Aeneam eiusque fala cum gloria Ronia- norum coniungi videt et contineri. — sic volvere Parcas cf. 3, 376. — Jale regem, pro laie regnaiuruin. Nomen pro parli- cipio" S. cf. Gr. § 364. — bcllo supcr- bum cf. 5, 268.

22. J enire e.vcidio dixit secundum for- mulas auxido, subsidio venire. — Li- byne magnificeniius quam Carthaginis, ut 3, 1 /isia pro Troia elc.

23. I’e(i;s est longum durans; ita ve- tus bellum Cic. Wan. II. Exacerbaia auiera lunonis ira, quod tanidiu reslilere Troiani in bello Troiano.

24. Prima sc. inler deos, qui in bello conlra Troianos sleleranl, igilur infestis- sima. „Prima princeps accipienda est" S. Sic 7, 107. 468.

25. E.Tciderant animo ahl.; sic elnp- sus 242. Siraile e.rridere memoria Liv. 27, 3. Eripe vagina ferrum Sil. 2,

26. Verba cum e.r composiia in prosa oraiione soleni assumere praeposiiionem e.r. Cf. Gr. § 336, An. 1 et 6, 259. — altn mcnte (lief in der Seele). — Manet repof:tum ; ila 257 manent im- mota fata. Lep. ad Cic. Fam. 10, 34, 3 qune perpetuo animo meo fixa ma- nebunt. Val. Fl. I, 533 fixa manent. cf. 2, 169. — repostum. Sic compostus 249, impoHus 9, 716, expostus 10, 694. Reposiiura in raenle quod esi , servaiur.

27. ludicium Paridis, quod lunoni et Minervae pulchriiudine praeslare Vene- reiu censuerai, quod luno iniuriam habel, more ferainarura. — spretneque cf. 2.

28. Genvs invisum, quod Dardanus Jovis ex Elecira erat filius — Ganyme- des, Trois filius, forraosus puer, a love amaius et in caelum elatus (cf. 5, 252) Hebes officio fungiiur, qui pueri honor ofl^endit uxorem.

29. Siruendum eral: id mcluens et memor…, causis eliam aliis incidenti-

6

P. VmGILII MAROMS

His accensa super iactatos aequorc toto Troas, relliquias Danaum atque immitis Acliilli, Arcebat longe Latio: multosque per anuos Errabant acti fatis maria omnia circum. Tantae molis erat Romanam condere gentem. Vix e conspectu Siculae telluris in altum Yela dabant laeti et spumas salis aere ruebant, Quum luno, acternum servaus sub pectore volnus, Haec secum: Mene incepto desistere victam Nec posse Italia Teucrorum avertere regem?

30

35

bua animOf arcebat; sed caus.sanira eiiarraiione abreptus Vgl. quum de slru- ctura declinaverii, redit per His ucceiisa super. Siniilis siruclurae mutaiio 9, :^59 — 364. 5, 705, guae non subrepsil poe- lae, sed quaesiia est, ne enarraiio lan- gueret. — accensa. cf. Tac. An. 15, 1: accendebat dolorcm. — aeqiiore tolo, abl. in voce totus. cf. Gr. § 33;i, 3. Super esi insuper (obendrein); IVd. et Ld. iungunt cum aequore.

30. reliquias Danaum : idem 598. 3, 87, quos Danai reliquerant; reliquiae enim et eius dicunlur, cuius pars aliqua relicia est, ut 4, 342 et eius, qui ali- quid reliquit, ut Cic. CM. 6. ut avi rcliquias persequare, i. e. Cartliaginem. J)e genilivo obieciivo cf. Gr. § 255. — Achilli: De geniiivi forma cf. Gr. § 94, 2. Serv. ad h. 1. et ad v. 220: „Propier o^Qiozilivxov delraxit literam". Hanc caussam esse probant ^chilli 3,

31. 6, 840. 10, 581 et Achillis 2, 476. Acliilles autem addilur, ut qui maxime in Graecis praesiilerit; cf. 4, 45: Dis ausplcibus et lunone secunda, quod lu- nonis sunt parles praecipuae; iuvenum et luli 12, 391».

32. Arcere aliqucm c. abl. 5, 742. 6, 316. 7, 778. 8, 72 cf. Gr. § 336. cum daiivo: pecori arcere aliquem G. 3,

33. — Multos per annos: erant septem cf. 755. — Per que novum iungiiur sub- ieclum, quod aniea erai obiecium. Si- mile Tib. 1,3. 69. Sall. lug. 14, 16. 31 , 18. 35, 3.

34. acti fatis cf. 4. — Maria omnia ne id niniium putes, vel apud poeiam, repuia, quae niaria illo lempore cogniia fuerinl. — maria circum cf. v. 12.

35. Moles (Last, inde Schwierifr- keit), ul ap. Tac. A. 1, 45 Ilis compo- sitis haud minor moles supererat. Hist. 3, 84 Plurimum moUs in oppiiguatioiie castrorum fiiit. Inde moliri est rem arduam aggredi cf. 2, 108. — Condere {rentem; iia Iiisiin. 2, 6 Deucalion, a quo genus humunum condilum est. 18, 3 Tyriorum geus condita a Phoeuicibus

fuit; et eodem in capile condere genus legitur.

34 — 49. Troianis ex Sicilia in Ilaliam proficiscentibns luno parat exitium. Troiani, qiii sepiem annos per diversas lerras vagaii erant, landem laeti, quod erroruin finem exspeciant, e Sicilia Ila- liam versus conienduni, laeti eiiam felici naviuin cursii : quum lempesiate cooria in Africain reiiciuntur. Quae lempore anlecedunt facia libro 2. et 3. continenlur.

34. f ix in protasi quum in apodosi ut

2, 323. 3, 8. II, 903. 12, 154 cf. Gr. § 417, 3. — Tellus apud poeias idera quod terra, inde eiiam de insulis cf.

3, 73. Ov. M. 3, 597. Dia tellus, i. e. Naxos cf. 171.

35. I cla dare esf abire nave cf. 2, 1:^6. ;^, 9. 191. 4, 546. 5, 797. 8, 708. 12, 264. Cic. Tusc. 4, 4, 9 al. — Laeti et ad dabant el ad ruebant per- tinet — liuere aciivum cf. 85. — Sal de mari, iia 10, 214 campos salis aere ruebant 3, 385. alibi. Posleriores poe- tae eiiam de niari aliquo singulari dice- bant ul Avien. descr. terr. 912. Hyrcani- que salis tumido convolvitur aestu. — aere cf. 5, 198.

36. Servans noluisse eara dolore ex- solvi significal.

37. Confer similem lunonis iraiae ora- lionem 7, 286. et ob alias res exacer- baiae ap. Ov. M. 2, 518 sq. 3, 262 sq.

4, 420 sq. el Nepiuni Hom. Od. 5, 281.

— Incepiiim quid sit explicatur versu sequenie. — Accusativus cum infiniiivo in exclamationibus et inierrogaiionibus, cum indignaiione prolaiis (cf. Gr. § 429) legitur 97. 5, 616. 9, 269. E. 11, 7.

— Victam se faieri pulat, si desislat ad- versari Troianis.

38. Rex Aeneas saepe dicilur 544. 553. 575 cet. ei ubique regia fungiiur polestale. cf. 5, 758; ita Ascanius est regius puer 677.

39. Fala Troianos in Italiam venire iusserant. Fatum aulem ne deiis quidem polest infringere ; quare luno fruslra iii-

AENEIDOS LIB. I.

Quippe, vetor fatis! Pallasne exurere classem Argivom atque ipsos ijotuit sulunergere ponto Uniys ob noxam et furias Aiacis Oilei? Ipsa lovis rapidum iaculata e nubibus ignem Disiecitque rates evertitque aequora veutis; Illum, exspirantem transiixo pectore tlammas, Turbine corripuit scoimloque intixit acuto: Ast ego, quae divom incedo regina lovisque Et soror et coniunx, una cum gente tot annos Bella gero. Et quisquam uumen lunonis adorat

40

45

tens, iit falum superel, iioc tantum efficU, ut per aliquot annos Troiauos a desii- iiala lerra arceai. Hos poleniiae suae fines aegre ferens cum ironia effert hoc: quippe, vctor fatis. Sic quippe 4, 218. Cic. pr. Mil. 12. Iia se cum Marle com- punil, qui Lapiilias exslinxeril, 7, 304.

40. luno cupiiliiate praepediia ipsa se fallii suamque caussam couiparai cum IVlinorva, quae nec faio veiiia esl neqiie totum Graecorum extinxil exercilum.

41. De liac narratione cf. H. Od. 3,

42. 6, 49tf. Eurip. Troad. 77. Sen. Agani. 526 sq. Aiax, Oilei filius, Cas- sandrae amore captus ex ipso Minervae teraplo absiraxit virginem; quod nefas ulla dea Graecorum redeuniium naves fregii ad Caphareum, Euboeae promon- torium, et Aiacem fulmine percussum procella adegil ad scopulos. Meminit liuius facii eiiam 2, 403. 6, 841, et Serv. ad II, 2,’)9 Laec liabet: „Consiat Graecos lempeslaie laborasse aequiiioclio vernali, quando manubiae Minervales, i. e. fulmina lempeslaies gravissinias com- movenl." Huic adversaniur raiioni, quod Troiani primo vere Virgilius narrat abisse 3, 8, ut Graecos anle Iiiemem el auciumno Troiam reliquisse compulaverit. — furias: Purit ex aniiquorum opinione quivis faci- nora commiltil conlra deos , pairiam et parenles. — Oilei de genitivi forma cf. 30; quod non addilur ^7//(s cf. 3, 319.

43. Ipsa non opus liabeltat alios sibi advocare, sed love concedeiiie vindiclae sua nianu quaesiiae gaudium sensit. — Fuimina eliam alii dii iaciunt noniiunquara, ut ipsa luno 4, 120 sq. vid. Val. Flacc.

1, 113 ibique Wagneri notam. Pallas fulminalrix est in nunimis Syracusarum, memoratur apud Graecos Aesch. Eum. 817 et Elruscos cf. Serv. ad 1. PJin. NH.

2, 53. - — rapidum cf. 644.

43. Rates „naves proprie rates sunt, connexae invicem trabes" S.

44. exspiraniem, ita 11, 865, verbum a Virgilio ut videlur invenlum. Ad rem cf. liUcr. 6, 388 ubi icti flamrais fulgu- is balant pectore perfixo.

45. infixit cf. Prop. 3, 5, 15 ^h miser alcyonum scoputis adfigar acutis. Sen. Agam. 571 hacrcnt acutis rupibus

fixae rates.

46. ast forma anliquior 116. 2, 467. 3, 330. 410. 4, 488. 5, 509. 676. 6, 316. 7, 308. 395. 9, 162. 727. 10, 173. 11,

47. 12, 951. Nani „Maro qui anliquae Laiinilaiis diligens fuit" (Msicrob. Sat. 6, 9.) eiiani aniiquas aliquas formas relinuil. Exsiat ast in aniiquis formulis ap. Cic. Legg. 2, 8, 19. Liv. 9, 19; sae- pius apud poeias. — incedo. ,,Incedere proprie est jiobilium personarum" S. cf.

48. 497. 5, 647. Quare opiime quadrat in dignilalem el fasUim lunonis. cf. Prop. 2, 2, 6: Incedit vel love digna soror,

49. e. quasi lovis soror esset. El alibi incedere faslus esl signum et impudeniiae Incedunt per ora vestru magriifici Sall. [ug. 31. Lucr. 3, 75. — divom rcfrina, ilem Pind. Nem. 1, 39. “Hqav .. . ^BCov ^aodia.

50. Et soror et coniux lovis quod sil superbieniem lunonem fecii etiara Hor. Carm. 3, 3, 64: Coniuge me lovis et sorore, et apud Honi. alloquiiur luppiler “Hqtjv Kaaiyv^rrjv x’a.Xo%6v rs. II. 16,

52. hella gero: et fruslra. Sed id ipsum non poiest a se impeirare ut pro- ferat, sed lameii addil et quisquam elc. Videiur eiiam hoc indignaniis esse, quum ipsaiu Teucris par sit taniopere esse su- periorem, ut conlra resisiere ei cerlare non possinl ; confer lamen de hac for- mula bellum gerere deos ad 3, 261. — et cf. 6, 807. — Quisquam recle poni- tur in interrogaiione, cui negatum iri N^olumus. — jSumen lunonis gravissime dicium pro mc cf. 2, 79. — adorat- imponet M. R. al. ut sensus sit: „Iam nunc ab hominibus negtigor, neque in poslerum milii sacra ferenl.” — ndoret- imponat P. ei Vulg. in Edd. ,,Coniuncii- vus rein cogiiatam ponil, ut luno dubiiel, an, quum haec ila sinl, homines in posie- rum ipsam veneraturi sint” Jh. Cf. COv.) Cons. de mort. Urusi 7 Et quisquam

8

P. VIRGILII MAROMS

Praeterea, aut supplex aris impouet honorem? Talia Hammato secum ilea corclc volutans Nimborum in patriam, loca feta furentibus austris, Aeoliam venit. llic vasto rex Aeolus antro Luctantes ventos tempestatesque sonoras Impcrio premit ac vinclis et carcere frenat. Illi indignantes magno cum murmure montis Circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce Sceptra tenens mollitque animos et temperat iras;, Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum Quippe ferant rapidi secum verrantque per auras. Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris, Hoc metuens, molemque et montes insuper altos

55

GO

le^cs audct tibi dicere flendi, et quis- quam lacrimas tempcret ore tuas.

49. Praeterca ui iiosirum aufserdem de lenipore usurpalura posthac sigiii- fical; sic G. 4, 500-2. neque iUum … praeterea vidit. — Ilonor dicilur poelis sacrificiuin, ui honoris quem diis homines liabeanl sipnum cf. 3, 118. 178. -itii. Sil. H, 243. Iia honorcm ferre esi sarra ferre 8, 102 cf. adolcrc honores 3, 547. — luno superba verbis ulilur ius suum, quod in liomines exercet, significanibus : adorare, supplcs, honor. Simile: Et qnisquam pia tura focis imponere ciiret? Ov. Am. 3, 3, 33.

50 — 64. Regia Aeoli, Sialim subiicilur quid fecerit luno, nec Hiuliis verbis anie eius consilium expo- niiur. Sic 4, 288.

50. Flummalus dicil Vgl. h. 1. el flam- mantia lumina G. 3, 433, et verbo //ani- marc primus usus esl, quod scimus, Taci- lus H. 2, 74 Omnes exercitus flammaverat arro^antia vcnientium a fitellio mili- tum, — secum corde volutat cf. (5, 185.

51. „Proprie nimbi vocaniur repeniinae el praecipiies pluviae", S. saepe ,,com- mixia prandine", ui 4, 120. 16 i. cf. 5,

52. ..Loca feta nunc plena, ut alio loco C-) 238) feta armis" S. machina ; G. 4, 139 fi-tae apes; ila eliam gravi- dus usurpaium legilur 4, 229. Hor. C. I , 22, 4, el ^ravis 6, 515. [Exerapla alia ap. Freinsh. ad Fl. 3, 5, 18.]

53. Aeoliam describit Hom. Od. 10, init. quem locum cum hoc conferas el quo consilio Vgl. ab Homero recedai, per- pendas. Post Vglium Aeoli regiam descripsii Val. Flacc. I, 574 — 596. Ex novem illis insulis, quae Aeoliae vocan- tur, quam sibi sedeni elegerit Aeolus, anliqui discrepant. Aeoliam nemoral Vgl. 10, 38 et 8, 416, ubi Liparen esse eam videtur indicasse, Hieramque iribuere Vul-

cano; <;onira Hieram Aeoliara esse sumil Slrabo, addit lanien vulgo significari Aeoli sedem Slrongylen CSiromboliJ; Plinius iion haesiians ea in re haec habel : „S;rongyle, in qua regnavil Aeolus". Veniorum regem ibi habilare insularum naiura persuasil.

53. Luctantur, ut erumpant, ut eluclari apud Sen. N. Q. 4, 2 j\ilns per an- irusta eluctalus — Sic ap. Lucr. 6, 196 Venii eorumque habilatio fere ut h. I. sed muliis verbis describilur.

54. In carceribus singuli sunl venli, conslricii simul vinculis. Illi carceres in monle suni, quare is Iremil ac miirmurat slrepitu venlorum. .4llende auiem ver- suum composilionem: longae voces, fuscae vocales, ubi murraur describiiur venlorum erumpere fruslra lenianiium ; breves voces, clarae el candidae vocales, ubi Aeolus iuce laelus sedet. /Frf. iungit ita: m. c. murmure. m. c. c. /r.

55. MolUt , nam eiiamsi revera non reddunlur molliores, lamen quum coer- ceaniur ei quominus immanilaiem suam prodani prohibeaniur, molliores videnlur fatii esse. Sceptra cf. 7, 98.

56. quippe ferant, ni Jaciat. Ai fu- cial , quod pendet e.x eius volunlale, ul qui loquilur cerius non sil quid fial ; fe- rant i. e. poierii esse ut ferant. Iia coniunciivus praeseniis cum nisi pariicula iunclus 2, 598. 4, 292. 11,912. Ov. Trisi. 5, 12, 15: Pluribtts accusem, fieri nisi possil, ut ad me Littera non veniat, scripla sit illa tamen. cf. Gr. § 410, 2.

— caelum profundum , iia G. 4, 222.

— Ad rem cf. Lucr. 1, 279: Sunt i^i- tur venti nimiium corpora caeca, Quae marc, quac lerras, qune dcniquc nnbila lacli ferrunt ac subilo vexantia turbine raptanl, et Ov. M. 1, 58: 1 ix obsistitur illi’, Quin lanicnt mvndvm.

60. Obiecium oniissuni cf. 2, 492.

61. Et monles altos esi molis expli-

AENEIDOS LIB. I.

Imposuit regemque dedit, qui foedere certo

Et premere et laxas sciret dare iussiis liabeuas.

Ad quem tum luuo supplex bis vocibus usa est:

Aeole, uamque tibi divoni pater atque hominum rex Et mulcere dedit fiuctus et tollere vento, Gens inimica mibi Tyrrbenum navigat aequor,

65

caCio, Hendiadys cf. Gr. S 5<‘2- — insuper imposuit. Ila 3, 519 ini^entem insiiper Aetnani impositum. Ov. I>I. 1, 67 siipcr imposiiit. Alia abundanlis ad- verbii exempla vide 6, 751.

62. foedere certo i. e. lege ceria. Iia G. 1 , 60 Continuo has leges actevna- qtie foedcra lertis imposuil natura lo- cis; alibi; neque lex aliiid esl quaiu foe- dus qualecunque inler dua.s parles. Sic Coluni. 10, V. 219 leges, quibus caeluiu regilur, ‘dixil foedera caeli el \al. Fl. 4, 102 non foedera legum vlla Itnenl.

63. Premere habenas est adducere; iia 11, 600 sonipes pressis pu^nat habc- nis. Ov. A. A. 3, 467 supprime ha- benas ; conlra laxare est imniillere, cf.

6, 1. Comparaniur venii cum equis fe- rocibus. Laxas dare idem quod laxare. Per dare verbum adieciivo vel panicipio addiium verba circumscribuniur, iia lauien, ut rei elfeclus eiiam significeiur; iia Aacc ego vasta dabo 9, 323, quo loco non propier metruni talia poeiam conaium esse apparet ; te mea dextera defensum dubit 12,437; placata venti dant maria 3, 70. Huc periinet amata Vglio for- uiula: haec ubi dicta dcdit 6, 628.

7, 323. 471. etc. Alia apud Plauium, iit peifcctum, factum, curatum dare, apud Terentium e.ror7io(?/m , incensum dare ; eiiam apud hisioriaruin scripiores ul ap. Sall. lug. 59 victos dare et Liv.

8, 6: stratas le<>;ioiies Latinorum dabo. Nonnulla in oraiionis usuiu transiere, ut responsum , consvltum dare.

6-i. Supplex indicat, quaniuiu de su- perbia sua reiuitlat, ut quod peiit asse- quatur.

65 — 74. luno ab Aeolo petit auxilium. 65. „Rhetoricum est in omni peliiione lioc observare, ut possit praesiare qui petiiur, ui sil possibiliias, ui res sit iusia quae peiiiur, ut habeat modum peiiiio, ut sequaiur remuneratio. El sciendum esl secundum hunc ordinem omnes pe- Utiones foriuare Vglium" S. — iSamque, nam , enim , ut Graecum yccg, praecipue apud Herodoium, cum suo eiiuiitiaio prae- cedit id, cuius causam coniinet (ubi par- ticulae ort , (juod (weil), locum habere solenl); sic namque 10, 19, nam 730.

3, 374, enim 199. 4, 105 legitur. In- dicatur eo luodo commolus animus, qui earum rerura, quas agil , iam anlequam dixit , reddere cupit raiionem. — divom p. a. h. r. idem 10, 743. Conlra Home- ricum est Ttazrjfj dvdQcov rs d^^wv rs.

66. dedit. Dare verbum cum infiniiivo iuncium apud poeias eadem est signifi- caiione, qna concedere, permiltere. Infi- niiivus obiecium est, quod daiur; nihil auiem impedit, quominus is infinilivus ipse casum regal : Cf. Gr. § 42) , An. 4 et 6. Ita saepissime ul 3, 77. 5,

67. 6, 697. 9, 173. 10, 61. 235. Hor. Kp. 1, 16, 61: Da mihi fallere A. P. 323 Graiis dedit ore rotundo Miisa loqui. Ov. M. 5, 444. 12, 556 Cui posse Jiguras sumere quas vellet dederat. Ila eiiam passivum 3, 7. Ov. M. 1, 307. CSic Plinius Ep. 1, 10. datur cernere^. Siniile est Graecum dcoKtv (lytLV H. II. 1, 348. ItliiE cpOQ^vai 1, 107. Neque inusiiaium est donare eadeiu siruciura posilum, cf. 5, 262, et conira- rium sumere ut Hor. C. 1, 12, 2 Quem viriim sumis celebrare Clio? Quodsi his locis omnibus infiniiivus potest haberi accusaiivus vel obiectuni, sunl lamen alii, in quibus finis el inteniio aperiius indicaiur, quae in nuiliis locis, qui aUali suiit, laiel, cf. V. 319 dederatque comam diffundcre ventis. Magis etiam ap. Hor. C. 1, 26, 1 : Tristitiam tradam in mare Creticum portare ventis, i. e. ut porlent. Alque iia videmus poelas sensim audere maiora, iia ut ad Graeci inftniiivi normam, qui gerundii et supiiii significaliones com- plectitur, uianlur suo. Hic aulem usus poeiarum, ut fere ubique demonstrari licet, iniiium cepit ab usitata scriplorum formula, ut apud Livium 40, 47 legis: biberc sibi iuberct dari, et ap. Cic. Tusc. 1, 2G: ut lovi bibere ministraret. — Mulcere, i. e. delinire, miiigare ul v. 197 Mulccre Jlucttis vento quid sil cf. 3, 70.

68. Gens inimica. Slalim luno irriiaia senienliam suam prodil caussamque pe- tiiionis suae, sed cauia utiiur voce am- bigua inimica, quam Aeolus inlelligil adversantem lunoni, quum significet eliain lunonem adversari Troianis. — Navigat aequor. De accusativo cf. 5, 235.

10

P. VIRGILII MARONIS

Dium in Italiam portans A-ictosqiie Penates: Incute ^4ni vcntis submersasque obrue puppes, Aut age (liversos et disiice corpora ponto. Sunt niihi bis scptem praestanti corpore Nymphae, Quarum quae forma pulcherrima Deiopea, Connubio iungam stabili propriamque dicabo, Omnis ut tecum meritis pro talibus annos Exigat et pulclu^a faciat te prole parentem.

Aeolus haec contra: Tuus, o regina, quid optcs, Explorare labor; mihi iussa capessere fas est. Tu mihi, quodcunque hoc regni, tu sceptra lovemquc

70

75

68. Ad rem cf. 8, 12. Ov. Fast. 4, 251 Qhhvi Troiam Acneas Italos por- tarct in a^ros. M. 3 , 538 Qui lonf^a pcr aequora vecti, hac Tyron, hac pro- fugos posuistis sede Penates. Hor. C. 4, 4, 53. — Ue Peiiatibus cf. 3, 12. Victi suiit dii, qui sedem suam non po- tuerunt ab interiiu defendere; iia 2, 320.

8, II.

69. Incute vim ventis i. e. adde vio- lenliam veniis , exaspera ventorum ani- nios; iia Ennius: dictis Uomanis incntit iram. Oli. explicat inc. vim ventis (abl.) sc. puppibus (dai.). — submersas obrue; subnierge et obrue cf. 4, 22.

70. age diversos, dissipa; iia trans- versum agerc aliquem est pervertere Sall. lug:. 6. 14.

71. bis scptem. Simili modo poeiae saepius numeros maiores circurascribere cogunlur ob nieiri necessiiatem, et quae- runi eos numeros, qui arcanam ariquam vim liabent ul v. 272. 381. 393. 9, 272. 11,9. 12, 899. — Ul hoc loco Nym- pham, sic Graiiarum unam luno promiitil Somno Hom. II. 14, 268. Nympbae co- niites sunt ei famulae dearum. — prae- stanti corpore ul v. 166. 190. 313. 3,

72. 427. 538. 618. 688. 5, 372. 7, 783.

9, 50. 12, 218, alibi, est ablaiivus modi cf. Gr. *» 331.

72. Qiiae pulcherrima pro breviore pulcherrimam non lantum melro cogente quaesiium est, sed ui magis e.vtollaiur nymphae pulchriludo. — Deiopea, MR. Serv. Dciopeam, Edd.

73. Item v. 4, 126. Pronuniiandum esse connHhjo docet % l^. ,,Connuhium est uxoris iiire ducendae facultas^’- Ui- pian Tit. V. 14. p. 19 ed. Hii}ro; deinde ipsura est coniugium opiinio iure, ex quo procreaii liberi opiinia fruuniur civiiate. Honestum isrilur nouien connubii, cf. 3,

74. 4, 66H. 316. Ov. M. 1, 490. 11,

75. — propriam, et inde perpeluam, cf. 3, 85. 6, 872. Nep. Thras. 4 Parva munera diulina, locupletia non propriu

esse consueverunt. C. .Man. 16 Qund ut illi proprium ac pcrpetuum sit, optarc dcbetis. — dicabo ,,Plus est dico quam do, dicatur perpeluo, daiur ad tem- pus," Don. Ter. Phorm. 1, 2, II.

75. Cf. Plin. H. N. 7, 43: in quibus quaerendis sapientes aetatem exigerent.

76 — 123. Tempestate coorta Troiani per mare disiiciuntur.

Nihil ad proniissa Aeolus respondet, sed eiiamsi douo ma.xirae moveiur, iusso taraen obedire se fingit omnemque facli culpam a ‘se removet, quae iiiferiurum si ad facinus aliquod a poteniioribus ex- cilantur solel esse raiio. Non recie igi- lur propter illud lunonis promissum re- prehensus est Vgl. a IFdnero ei Ld. quod .sine caiissa proraiiteret et ne Aeolus quidem ad id ailenderei , sc. ul Ngl. nihil speciasse viderelur aliud quam ut Home- rum imiiareiur. — • Praelerea Aeolus quae a love acceperal v. 65. 66, lunoni se de- bere confessus est, ul memor videreiur be- neficii, noncupidus. Ad rem cf. C. ND.2,26.

76. 0 regina. „Inferioris personae re- vereniia est maiorem meritis appellare, non nomine. Conira maioris est miiio- rem noraine tantum vocare" S. cf. 65. — Erplorarc quid optes, i. e. recle secusne id fial, quod vis fieri , tuum est.

77. Cf. Plaul. Trin. 2, 2, 9: si mca imperia capesses; est sludio exsequi.

78. sceptra lovemque concilias. Ue hoc usu praesentis vide 4, 228. Tu conciliasii mihi a love sceplrum, i. e. poieniiaiu meam (cf. 253.) ipsumque mihi reddis propiiium. Conciliare aliquid alicui et alicui aliquem recle dicilur, cf. Liv. 36, 11 gentem regi concilinbat. Verba aulem nonnunquani assumunl duo obiecia, diversa raiione e.xplicanda ul 2, 258 Danaos et claustra taxat Siiion, cf. 255. 426. 2, 654. 4, 695. 6, 70. 484. 10, 71. Tib. 3, 3, 21 j\on opibus men- tes hominum curaequc levantur.

AEXEIDOS LIB. I.

11

Concilias, tu das epiilis accumbere divom, Nimborumque facis tempestatumque potentem.

Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem Impulit in latus: ac venti, velut agmine facto, Qua data porta, ruunt et terras turbine perilant, Incubuere mari totumque a sedibus imis Una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis Africus et vastos volvunt ad litora fluctus. Insequitur clamorque virum stridorque rudentum. Eripiunt subito nubes caelumque diemque Teucrorum ex oculis: ponto nox incubat atra. Intonuere poli et crebris micat ignibus aether Praesentemque viris intentant omnia mortem. Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra; Ingemit et, duplices tendens ad sidera palmas, Talia voce refert : 0 terque quaterque beati, Quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis Contigit oppetere! o Danaum fortissime gentis, Tydide, mene Iliacis occumbere campis Non potuisse tuaque animam hanc effundere dextra,

80

85

90

95

79. Epulifs (leum non acciimbunl, nisi in deos relaii; iia E. 4, 63. Poeiae enini signuni rei conspicuum pro re ipsa ponunt.

80. \ola ilei poleslaiem, qui simul at- que atiingil monieni, aperit clausira, quae venti, qui maria ac lerras caeliimque secum feruni (-. 58} , frusira leniant effringere. Ld. sumil tolum CO ab Aeolo moniem reveUi, ul venli exire possinl. Sed opus non est lanio molimine, saiis esl, quod uno sceplri impulsu clausira simul omnia aperiunlur. Sic datur porta, quae nuUa est tolo monte, in quo sunt venii, inverso.

81. Huunt aclivum est 35. II, 211. G. 1, 105. 2, 308 et apud alios. In- Iransiiivum esi ul li. 1. 5, 695. cf. 104. — Summam autem oriri opinabaniur tempestalem , si omnes inter se venii confligerent, ila 2, 419. Siai. Tlieb. 1, 349 sq. Hom. Od. 5, 292 sq. ndoas oQO&vvtv dtllag Tcavzoicav dvsfxcov. Aliquos autem ventos dixisse poeia con- tentus est, nihil curans, quis potissimum venlus naves ad Libyam deferat, omillit enim dicere Aquilonem. — Creber pro- celli^ i. e. crebris procellis, cf. 7, 483 cornibus in«^ens. Afiicus procellosus est in mari mediierraneo. Tempeslales de- scribi invenies 3, 192 al.

82. Cf. Ov. >I. 11, 495 Sonant cla- more viri, stridore rudentes.

83. Ad verba cf. Lucr. 1, 219 ex oculis res quaeque repente ercpta. Ad rem cf. 3, 192 sq. Ov. Fast. 2, 493: Sol fugit et rcmovcnt subcuntia nubila

caelum. Od. 5, 293: avv 6s vscptBOGi y.ccXiiips ycduv Ofiov y.al novrov oqcoqsi S’ ovQavo&sv vv^. 9, 66. sq. Ponto nox incubat dtra. Haec verba et iclii et vocalibus rem signanl.

90. Poli, caelum, cf. 608. II. 251 ; sae- pissime apud alios poelas. — micat. Cf. Ov. Tr. 1 , 2, 45: Celeri micuerunt nubila flamma. Ue voce micare 10, 396.

91. iutentant. Simiiiier dixit CaluU. 64, 187 ostentant omnia letum , cf. Od. 5, 297 xKi ror’ ‘OSvao^og Ivro yovvara y.al cpikov t^toq — Horrorem apud Virgilium variis modis descriptum vide 3, 30.

92. Cf. 9, 16: Duplices ad sidera pal- mas. sustulit; ila duplices dixil manus 7, 139. 10, 667. Palmas cf. 5, 2.S3.

93. Cf. Od. 5, 306: TQigficlyiaQSg Ja- vaol -liai TBTQaKig, ol’ tot’ 6).ovto Tqoit] iv svQsir]. Sic terque quaterque 4, 589.

94. Oppetere ila 12, 543. 640. Tac. A. 2, 24. Plin. H. N. 10, 3. Primus videiur dixisse Vgl. pro oppetere mortem. Est auiem oblaiam moriem fortiler ex- cipere.

95. Diomedes, Tydei filius, Graecorum forlissimus, CH. II. 6, 98.) inlerfecit Aeneam, (H. II. 5, 239.) nisi Venus liunc surripuissel. — mene ef. 37. — • Aiiimam effundere dixit Vgl. ut Cic. Ph. 14, 12 exlremum spiritum effunderc.

96. Saevus in laudem dicilur bellato- ris 12, 107. Hor. C. 2, 12, 5. Ov. M. 13, 177. — Sarpedon lovis et Laoda-

12

P. YIRGILII MAROMS

Saevus iibi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens Sarpedoii, ubi tot Simois correpta sub undis Scuta virum galeasque et fortia corpora volvit.

Talia iactanti stridens Aquilone procella Velum adversa ferit iiuctusque ad sidera tollit. Franguntur remi; tum prora avertit, et undis Dat latus: insequitur cumulo praeruptus aquae mons. Hi summo in tiuctu pendent; his unda dehiscens Terrani inter fluctus aperit; furit aestus arenis. Tres Notus abreptas in saxa latentia torquet — Saxa vocant Itali, mediis quae in fluctibus, Aras —

100

105

miae filius, dux Lycioruni, Troianorum socius el virtule egregius el corporis praesians magniludine, occisus est a Pairoclo. Sed neglexit Virgilius quod Homerus Iradil corpus eius a sociis in Lyciam esse reporiaium. cf. H. II. 16, 454. Quod ne Virgilius fecisse videaiur Nck. iacet de occiso inielligil non de sepulio, ut iacet sil pro praeierilo cf. 4, 228. Ai id fieri nequil.

100. De Simoenle, cf. H. II. 12, 22.

101. Idem paene versus legitur 8,

102. De lali repeiiiione cf. 4, 528. Sen- teniia auiem liaec: Ulinam inierissem aut cum iis quibuscuni mori boneslum erat, aut cum muliis, quibuscum mori non erat singulare inforiunium.

103. laclure, ita 2, 768 voces iac- tare per umbras. Daiivum e.xplica : quum lalia iaclarel, cf. v. 266. 2, 713: Est urbe egressis tumulus templumque velustum (wenn man herauskommt vor die Sladt). Elegans Iiic in lempore signando daiivus cf. Gr. % 280. Paene expressi Honieri versus sunt Od. 5, 313 sq. , quos conferas.

104. Stridens procella adversa. De procclla cum duplici adieciivo ad sub- iecium aliero, aliero ad praedicaium ad- iuncto cf. 3, 70. Procella aquilone ex- citaia et adversa fex adverso) veniens, slridens velum ferit, i. e. scindii, zer- reis-t. ut 4, 580 strictorjue ferit rcti- naciila ferro; el frangii remos et proram inveriii. ita ut iani navis laius undis op- ponaiur, unde facilius perveriilur.

105. proram avertit My. al. scil. pro- cella. Ilaque ad vocem dat latus sup- plendus esl geniiivus prorae et post franguntur rcwi redeundum ad procel- lam , quod incongruum esi. Sed prora averiit R. et Serv. ; qui explicat ,,avertil pro avertitur." Averiii auiem est ut iiostrum umkchren , umwenden, et Iran- silivum et intransiiivum. Mulia auteiu verba et apud nos et apiid Romanos eiiam intransitiva liabentur, quum sint

Iransiiiva. In lingua Laiina maxime verba sunt niolum significaniia: Sil. 11, 250 strepituque moventum (sc. pedes3 mur- murat alta domus ; iia Liv. 23, 1. Flor. 2, 6. et 8 movent Qsc. casira) nos: Sie brcchen auf. Apud Vglium sunl inlransitiva: vertere 3, 365. aver- tere I , 406. (revertere usiialissimum) volvere 1, 234. G. 1, 163. volutare 3, 607. deflectere 10, 331. praecipilare 2, 9. 4, 251. II, 617. affeciare 3, 670. ferre 2, 34. insinuare 5, 185. oppetere 1, 96. 12, 543. 640. sternere 8, 719. rotare 10, 362. proripere rt, 741. eripere 3, 560. ponere 5, 681. 7, 27. 75. 10, 103. sistere 3, 7. tardare 10, 856. iungere 10, 240. accingcre 2, 235. ag- glomerare 2, 339. ingeminare 4, 529.

5, 227. G. 1, 333. turbare 5, 800. inundarc 10, 24. accendere 12, 560, cf. Gr. § 140, 5.

105. Dai lalus, „inclinatur" fS.) navis ita ut latus fluctibus opponat. — Prae- rnptus (cf. V. 2463 aquae mons est in praeceps abruplus, ut solent esse mon- les et saxa. — Insequitur cumulo ut 2, 498: amnis fertur in arva furens cv- mulo. Ventum aliquanto lardius unda ab eo commola subsequitur; ipso auiem versus sono audimus fluclus intume- scenles.

106. hi — his cf. 9, 572. Sic pcn- dere naves saepius dicuntur, cf. 10, 303. — dehiscens „valde hiscens. De enim augentis esl, ut in Tereniio (Heaul. 4,

6, 21.) Deamo te Syre" S. cf. 4, 52 desaerio 1, 157 defessus.

107. Arenae quae in maris fundo sunt, non quae in liiore; ita 3, 557. 4, 297. cf. 6, 297. Ov. M. 11, 499: Fulvas €1 imo verrit arenas.

10^. Quid sit dorsum, invenies ad lO, 303. — /rne dicebanlur insulae Aegi- muri, cf. Plin. H. . 5, 7. Liv. 30, 24. adversae Carlliagini ab eaque 230 sladiis remoiae, nunc Zowamoore ei Zimbra diclae; sed e Servii annolatione, qui

AENEIDOS LIB. I.

13

Dorsum immane mari summo: tres Eurus ab alto 110

In hrevia et Syrtes urguet, miserabile visu,

Inliditque vadis atque aggere cingit arenae.

Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,

Ipsius ante oculos ingens a vertice pontus

In puppim ferit: excutitur pronusque magister 115

Volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem

Torquet agens circum et rapidus vorat aequore vertex.

Adparent rari nantes in gurgite vasto,

Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas.

lam validam Ilionei navem, iam fortis Achatae, 120

Et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,

Vicit hiemps: laxis laterum compagibus omnes

Accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.

diversis locis aras niemoral, videtiir ap- parere, lalia dorsa omnino aras esse dicia. Totuni illiid mare naufragiis in- fanie esi, quae bello Punico primo fecere Romani. — ;More siimmtim (^cf. 147 et 5, 819 sunsma aequora) esl maris super- licies, cf. Cic. Fin. 4, 23, 64: Quis enim ignorat , si plures ex alto emer- gere velint , propiiis fore eos qtiidcm ad respiraudum , qui summam aquum appropinquant e\c. Adde quae ad 7, 61. III. Brevia , suiit loca vadosa ( In- tiefen), ul hrevia vada legiiur 221 et apud Tac. An. 1 , 70 \eque di-^cerni polerant incerta a solidis, brevia a profundis. — Syrles (Sandbdnke), nonien est appellativum ; Syrles enim illae infames (cf. 4, 41) non eo in loco sunl, quo baec res agi tingitur. Itaqiie aut in saxa mari lecia lorqueniur, ui naufragia facianl, aut inira syries impUcanlur et arenae circunidanlur aggeribus, unde ne- queunt exire. — miserabile visu: idem 9, 465. De exclamalionibus oralioni in- serlis cf. 7, 73.

113. Lycios. „Hi Troiae ad auxilium venerant, qui morluo rege Pandaro Ae- neam seculi sunt" S. Pandari fraier Eurylion est cum Aenea 5, 495. — Oronten graeca forma eliam apud scriplo- res recepla est cf. Gr. § 94, 4.

114. a vertice i. e. desuper, cf. G. 2, 310: Tempestas a vertice silvis incu- buit el A. 5, 444.

115. magister, gubernalor: ila 5, 176.

116. — Pro illam OH. coni. aliam conlra libros el conlra senleniiam.

117. „Vertex dicilur circumacia in se nnda et quae quasi sorbere videalur" S. (Strudel); ila G. 3, 241. — vertex M. ubique — vortex R. cf. Gr. § 19.

118. Noia huius versus post conciia- tissimos sedatum incessum. — rari. Submersa navi pauci extolluniur ex gur-

gilis vasliiale, ut nando se servent; simul res quae in navi iuerant circum- ferunlur.

119. Arma virum sunt scuta imprimis, cf. 474. 10, 841. I/iv. 1, 37 Multi m flumine ipso periere, quorum fluitantia arma ad urbem cognita in Tiberi. ,,Bene addidil virum ; arma enim dicun- tur cunciarum ariium inslrumenla ut (1773 Cerealiaquc arma; iiem (5, 15.) CoUigere arma iubet. (quae sunt vela ui 6, 353. Ila classis armalur 4, 229, i. e. remis velisque inslruilur.) Iiem el alio loco (G. 1, 160.) Dicendum et quae sint dtiris agrestibus arma’^ S. quis sine ncc pottiere seri nec surgere messes, et 12, 6 movet arma leo; cf. 2, 99. Prop. 3, 20, 27 Perse- quar aut sttidinm linguae, Demo- sthcnis arma. Cic. C.M. 3 , 9 Stint arma senectutis artes exercitationesque virtutum. — Gaza ,,opes, omne quod possidemus" S. cf. 5, 40 gaza laetus agresti; ne ubique gazam puies ingens aurum significare, quanlum Persarum re- gibus fuii.

120. Achatae in libris est, Achati Cliarisius dicit Plinium docuisse non ita scripsisse Virgilium sed scribere debuisse. Xeque enim ex Charisii verbis potest demonslrari aliud quam eam fuisse for- mam Plinio probabiliorem quam Achatae. Quare nolo cuni OW., aliis, Plinii opini- onem aut Cbarisii errorem secutus omnium negligere Mssorum scripturam.

121. vectus cf. 5, 113.

122. Hiems, omnis lempestas; ila 125.

123. etc; Iiiems enim, qualis in Iiaiia est, intelligitur.

124. Imbrem aquam marinam iam dixit Ennius, nam ,,imber bumor omnis;" ita Lucr. 1, 716: ex igni terra atque anima procrescere et imbri. G. 4, 115 et Slal. Theb. 3, 123 alros imbres dixit

14

P. VIRGILII MAROMS

Intcrea raagno misceri murmure pontum Emissamquc liiemem sensit Xeptunus et imis Stagna refusa vadis, graviter commotus, et alto Prospiciens summa placidum caput extulit unda. Disiectam Aeneae toto videt aequore classem, Fluctibus oppressos Troas caelique ruina. Xec latuere doli fratrem lunonis et irae. Eui’um ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:

Tantane vos generis tenuit liducia vestriV lam caelum terramque meo sine numine, Venti, Miscere et tantas audetis tollere moles? Quos ego! sed motos praestat componere fluctus;

125

130

135

lacrimas. — rimisque fntisciint. Sol- vuntur, ui rinias aganl , \a fatiscere 9, 809. G. l, 180. 2, 249. Ue re vid. Ov. M. II, 513 liima patet praebetrjue viam lctalibus undis.

124 — 156. IVeptunus Troianos ab in- teritu servat.

124. Paene idem versus est 4, 160. Confer auteni toium hunc locum cum Ov. :\I. 1, 330 sq., et qiioraodo lii poeiae eadein in re quam describunt differant, expende. Nepiunus in imo niari liabiiat.

125. Sensit liieniem esse excilaiam, frraviterque commotus, quod in suo regno alius quis lurbas movisset, exlulit caput suum in alium prospiciens, quae esset caussa. Noia sedaium perfecli genus post mulia praeseniia; iia auiem iunge: sensit miscere et esse emissam h. et refusa stagna, quae parum accurale et b. i. et 10, 765 explicantur per mare. Stagnum est aqua profundo in Inco col- lenia, inde recie stn^na refusa vadis imis sunt, quae ad siimmiim mare ferun- tur; et in eo inlelligiiur lempesiaii.s veliememia, quod aqua in maris fundo, vel quae est in maris cavernis et fos- sis , exloUilur.

126. Rei novilate percussus, placidus tamen esi, quod sua fisus poteslaie cerius esi placalurum se venios et Liemem. Vide 255. — Idem fere v. G. 4, 351.

127. Disicctnm cJassem esse id est, quod primum videt , dein facium id esse caeli ruina. Iiaque cognoscil dolos luno- nis, quum ex regno suo faere) iii fralris (mare) irruerit et id, ul iram suam exer- cerel in Troianos. 3Iinime igilur invehi- tur in ipsam Iunonem, sororem et pari poieniia deam, sed eos casiigat, qui illius iussu lurbas feceruiii. Id noii dicilur, sed indicatur asyiidelo.

128. Jluctibus opprcssos. Iia de jgne Liv. 30, 6 Qnos non oppressit ignis, ferro absumpti. — caeii ruina (des

Himmels Einsturz), i. e. procella et imbribus; iia Sil. 1, 251 et Val. Flacc. 8, 334 poli ruina, cf. G. 1, 324 ruit arduus aether, et Basiarnae grandine et fuiminibus peiiii caelum in se ruere aiebant I,iv. 40, 58. Nuina auiem ap. Cic. est substaniivum abslractum; iia h.

1. et 3, 414. 5T1. Lucr. b, 155 gran- dinis rnina. Post Livium tandem idem est quod rudera, reliquiae.

2. latuere. De huius verbi siru- ciura cf. Gr. § 297.

3. Eurum et Zepliyrum pro loto veniorum agniine posuit. Cf. v. 85.

4. generis ,,.\siraeus enim, unus de Tiianibus, qui conira deos arma sum- pserunt, cum Aurora concubuii, uiule nati sunt venli secundum Hesiodiim (Theog. 278). Et hoc loco Jiduciam pro con- fidcntia posuil, quum fiducia in bonis re- bus sit, confideniia iii malis" S.

5. meo sine numine i. e. voluniaie cf. 8.

6. Caelum miscere i. e. perturbare in proverbium abiii, cf. Liv. 4, 3: Quid tandem est, cur caelum ac terras mi- sceant? — Moles. sc. maris, iia Sil. 14, 123 dixit maris molcs.

7. Quos ego , sc. gravissima poena afficiam; aposiopesis est quae magnum aliquid exspectare iubel, quod vuliu et manibus indicaiur. Cf. Ter. Eun. 5, 5, 19 Ego te furcifer, si vivo, sed istud, quidquid est, primum expedi ! Fuerunl qui pro qjios subsliluerent vos, sed non alloquitur eos, quod apparet eiiam ex prnestat , sed secum colloquilur, idque ipsum \ck. signum iudicavii esse quo demoiislrarelur adniodum sperni venios a Nepluno, qui lamen slaiim eos alloqiiilur! Sequiiur, ut relaiivum recle pro secunda persona poni concedamus, rem noiam et a Pl. ad h. 1. exemplis probatam Ov. ller. 12, 207. Sil. 9, .55. ■ — componerc

Jluclus, sedare; iia 12, 109 componere bellum. Lucan. 1 , 297 componere tu-

AENEIDOS LIB. I.

15

Post milii nou simili poena commissa luetis. Maturate fugam, regique haec dicite vestro: Non illi imperium pelagi saevumque tridentem, Sed mihi sorte datum. Tenet ille immama saxa, Vestras, Eure, domos; illa se iactet in aiila Aeohis et clauso ventorum carcere reguet.

Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat, CoUectasque fugat nubes, solemque reducit. Cymothoe simul et Triton adnixus acuto Detrudunt naves scopulo: levat ipse tridenti; Et vastas aperit syrtes et temperat aequor; Atque rotis summas levibus perlabitur undas. Ac vehiti magno in populo quum saepe coorta est Seditio, saevitque animis ignobile volgus; lamque faces et saxa volant, furor arma ministrat: Tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem Conspexere, sileut arrectisque auribus adstant; Ille regit dictis auimos et pectora mulcet: Sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquara

140

145

150

wultum. — Cf. V. 249. — Poslea gravem poeiiaru dabilis, si ileruiii tale quid coiii- niiseriiis. Mei peccati luo poenas C. Ali. ;^, 9.

138. sortc. Hoc verbo videlur illam iniiuere sorliiionem de miindo inier lovem, Neplunum, Plulonem factam, cf. H. II. 15, 187.

139. vestras Eure domos. Si plures alloquimur, noiinuiiquam unum iiomina- mus; iia ap. Vglium 9, 258. 525. 10,

140. 11, 686. cf. Gr. S 241. — /iulam dici anirum non mirabere, quando 8, 242 speluncam Caci regiam dici legeris. „/iula aulem vocabulo irrideiur Aeolus, sequiiur enim carcere; et nihil tam con- traiium, si simpliciier inlelligamus." S. Aeolo regnum est clausi carceris, quare ei ventos non licet emittere in mare.

141. simul-etb, 298. 8, 182. 12, 326. Liv. 6, 40 al. — simul-que 7, 340. 9,

142. 11, 294. 834. — simul-simul 1,

143. — una-et 11, 863. — friton, Nepluni et Amphiirites (Salaciae) filius; eius forma 10, 209. — • Cymothoe una Nereidum. ,.Nomina deorum [marinoruni] plerumque de caussis fiuni ficta ab ele- meiiiis, quae iiomina dici voluere maiores, ut Cymoihoe i. e. cur.sus fluciuum, cino TOV &hiv t6 y.vfia. — „^1nnixus anli- quum esl, ut conni.rus, quibus hodie non uiimur, dicimus enim annisus"^ S. cf. Gr. § 189.

144. Pertinet ad v, 108.

145. Periinet ad v. 110 sq.

146. summas undas, cf. v. 110.

147. „Vgl. lempestati populi niotum

comparal. Tullius populo lempeslalem, pro Milone (c. 2.}: Kquidem cvteras tempestatcs el procellas in illis dum- taxat fluctibus cotitionum" S. Iia ap. Hom. II. 2, 144 et Sil. 7, 253 sq. inversa est comparatio. /tc vcluti qmim cf. 4, 402. — magno. Inde maior sirepilus et maior auctorilas eius, qui deprimit — Saepe in comparaiione polest locuni ha- bere, quum quod comparaiur, noium et inde saepius facluin esse oporieat. Ila 5, 273. 527. 9, 723. Ld. jungit quum saepe = quotiens. Sic diciiur quoiies- cunque vulgus saeviai, loiies adesse virum gravem, qui comprimat. Quod utinam fieret.

149. Animis sedes indicalur saeviiiae. Pluralis diritur, quod vulgus est colle- ctivum. Sed cf. 2, 386.

150. Ul hoc loco faces volanles , sic in tumuliu memoraniur a Cicerone con- iecti ignes ad Ait. 4, 3, 2, cf. § 6 ut alios cum accen^is facibus adduxerit et Tac. 14, 45 conglobata multiludine, saxa et faccs minilante.

151. Gravitas diciiur de bonore el auctoriiaie, qua quis fruilur, cf. Cic. de or. 2, 37. Brut. 71. grarem „venerabilem, unde et conienipiibiles leves dicimus" S.

152. arrectis auribus cf. 2, 173. 206.

153. arrige aures Ter. Andr. 5, 4, 30. Adrigere enim est adverlere, aiiendere; cf. Sall. lug. 68, 4. praedam benigne ostentat; ita animis eorum arrectis. 84, 4. eos arrcxerat , i. e. allenlos et alacres reddiderat, cf. v. 579. 5, 643. — adstant da stehn cf. 3, 123.

16

P. VIRGILII MAROXIS

rrospicicns gcnitor caclociue invectus aperto Flcctit C(iuos curruque volans dat lora secundo. Defessi Aeneadae quae proxima litora cursu Contcndunt petere, et Libjae vertuutur ad oras, Est in secessu longo locus: insula portuni Efticit obicctu laterum, quibus omnis ab alto Frangitur inque sinus scindit sese unda reductos. Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur

155

160

155. Genitnr Xeplunus dicilur ui 5, 817, et geniior projxtmii Qv. Mei. 11, 202 et Siat. Achill. 1 , 61 o magni gr- nitor revtorque profundi. Sed oninino Nepiunus geniior et paler C^, l^) vo- catur, ut dii omnes patres dicuntur, quo nomine homlnes eos veneranlur. Iia in Aeneide Mars, Apollo, Tiberinus eo nomine invocantur. — caclo aperio abl. lemporis (bei freiem Himmel); nubibus nun obduclo, sereno. Mde 5, 212. — Invectus (von fcierlicher Auffahri), ita Aurora 12, 277, Cae- sar triumpho invehiiur 8, 714. — Equi Septuni memoranlur eliam 5, 817. II. 1.^, 23. — currn secvndo, i. e. celeri vel eo , qui facile equos sequitur, significatque idein quod 147 est levibus rolis. ff g- dativum esse sumit et iungil lora dare currui. Lora dare est remit- tere. Iiaque currus cuperet volare! — cecidit-postquam flectit. Praesens hi- sloricum quum sil pro perfecto, licet eiiam cum panicula postquam iungere, sive in enuntiaio perfectum esl, ut h. 1. sive praesens historicum ut 12, 861. post- quam videt — fert. cf. Gr. § 464, An. 3.

157 — 179. Troiani ad terrani sibi incog^nitam appellunt.

157. defessi (ganz crschopfl, cf. 106) snnt lempestate; quare cursii litus pelunt. — Aeneadae vocabiilo iam usus est Lucrelius 1, 1. sed notandum, quod Ae- neadas dicit Vgl. non eos, qui ab Aenea originem ducunl, ut 8, 648, sed qui eo uluntur duce et imperatore. iia 568. 5, 108. 7, 284. 334. 616 alibi.

158. ,,Est in secessu. Topolhesia est, i. e. ficlus secundum poelicam licenliam locus. Ne auiem videaiur penilus a ve- riiale descedere, Hispaniensis Carihaginis (quae est hodie CarlhagenaJ porium de- scribil. Ceierum hunc lociim nusquam in Africa esse constat , nec incongrue propler nominis simililudinem posuii." S. Extremis verbis excusat Servins poeiam; sed errat ipse. neque eniin in rebus geo- graphicis Vglio erat fingendi locus cf. 3, 6. Ac Schaw Anglus locum, qualem describit Vgl. , invenisse sibi visus est

inler promonlorium IMercurii (Cap Bon) et Apollinis ( Cap Zibel) prope aniiquam urbeui Aquilariam, de qua Caes. B. C. 2, 23. Quare non cum Servio et Macrobio aliisque de Odyss. 13, ;>6. surrepiam dicemus hanc porlus descriplionem. Alium locum et Vgli verbis magis congruum in- venit Davis ( Karihago und scine Ueber- reste. Aus d. Eugl. 1863^ Propiiis Car- Ihaginem porlum esse, prope porlum Cap Klamart, uiide Aeneas prospexerii, haud procul a porlu esse fonlem dulcissimum, esse eliani nunc nemora umbrosa; monstrat Venus Carihaginem 365 ex monle Dsche- bel Khawi, sive hatuknmbenhiigel, 4 m. angl. aCarih.; sed collis 419 qui phiri- mus xirbi imminct est Sidi Bosaid, unde singula urbis poterant conspici. Hanc rem exposuit Goebel Jhrb. 1864 p. 658.

— Mediara in terram recedit el se insinuat mare el obiecta insula, qua omnes uiidae franguntur, tuius efficilur portus, cf. 8, 193. Insula portim efficit obiectu lale- rxtm. Cf. Caes. B. C. 3, 112. Haec (Pharos) insula obiccta Alexandriae porium efficit. Proxime ad hunc locum accedit Solin. 7, 24. Extbaea insxila laterum obiectu efficit Aulidis portum.

— De siructura obiectn laterum cf. 677.

161. Siinilis locus G. 4, 420. — Fran- guntur uiidae et receduut sensiiii dilata- tis orbibus. undae enini repulsae in in- finitam orbium muliitudinem solvuntur. Ab alto frangitur (vom hohen V/eere her brichi sich die ff^clle). Quare non ap- tum iuiigere ornnis ab alto unda ad normam loci T, 647.

162. hinc atqxie hinc: ex utraque parte; ita 4, 447. 8, 387. 12. 431 ex omni parte v. 500. 9, 380. 550. Imitati sunt Stat. Silv. 2, 2. 4. Mart. 10, 83. 1. non scriptores. quamquam hinc — hinc rece- perunt inde a Livio. hnc atque hxic 11,

163. 12. 558. — Gemini duo scopuli diciintur, quod proxime inter se iunguntur, cf. gemini dracones 2, 203. sunt ge- minae somni portac 4, 894. geminae cristae 6, 780. geminas acies = oculos
164. 789. — minantur, sc. altiludine. Si- mile ap. Sil. 4, 2 ^ubiferos montes et saxa minantin caelo ~ iii caelum. cf.

AENEIDOS LIB. I.

17

In cfieluin scopuli. quorum sub vertice late Acquora tuta silent: tum silvis scena coruscis Desuper, horreutique atrum nemus immiuet umbra. Fronte sub aclTersa scopulis pendentibus antrum: Intus aquae dulces vivoque sedilia saxo, Nvrapliarum domus. Hic fessas nou vincula naves Ulla tenent, unco non alligat ancora morsu. Huc septem Aeneas collectis navibus omni Ex numero subit: ac magno telluris amore Egressi optata potiuntur Troes arena Et sale tabentes artus in litore ponunt. Ac primum silici scintillam excudit Acbates Suscepitque ignem foliis atque arida circum Xutrimenta dedit rapuitque in fomite llammam. Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma

165

170

175

4, 88 murorum minas. — Ad rem cf. 3, 5.33 — 36.

163. Intra UIos scopulos portus est lutus. et mare silet. veiito nou eonimotum.

164. Tum. ferner cf. 8, 2>«5. .Scena, umbraculum vel camera ex arborum ramis et froiidibus structa, cf. Ov. A. A. 1, 106 lllic quas tulerant nemorosa Palaiia

frondes, simpliciter posilao scena sine arte fiiit. — silvis coruscis: tremula luce micantibus, dum leni vento moventur, praeserlim post pluviam. Iiaque silva luce resplendet supra, sed ipsa ita densa est, ut solis lux penetrare nequeat. quare obscurum (atrum) est nemus ; id autem pro silva dictum. ut varietur, ita Hor. C.

1, 21, 5.

165. korrenti: liorrorem moventi; ita

166. Sic Piiid. Pyth. 4. 81 cpQiaaov- tceg ofi^QOvg dixit et Vgl. G. 4, 468 cali^anlem nigra formirline lucum. cf.

167. 195. De voce imminere et adversus, cf. 430. — Hi versus explicantur iis, quae sunt v. 310. 11. — Scopulos pen- flentes etiam Statius dixit Silv. 2. 2. 16. et pendula rupes Claud. in Rufin. 2, 507. ul nostrates.

168. Scopulis pendentibus antrum fa- cile explicabis post locuni I.ucretii 6. 195. speluncasque vclut saxis pendentibv^ structas. Est autem ut vivo sedilia saxo ablativus materiae cf. 3, 618.

169. 4quae sunt fontes; ita rivuli ap. Hor. C. 3, 4, 8: lucos, quos et aquae subeunt et aurae. — f ivo saxo esl non arte laboraio; ita 3. 688. G.

2, 469 vioi laciis. Ov. F. 2. 315 an- tra subit tophis laqueataquc pumice vivn. M. 3. 159. 5. 317.

16!*. yymphaium domus. His duo- bus v»Tbis omnia continentur, quae ad loci laudem dici poterant , ei prudenter

abslinuit ab antro mullis verbis exor- naiido, quod iam egregie fecit Home- rus Od. 13, 103 sq. — Inco morsu non est hypallage, quae si dicitur ea e.sse forma loquendi, qua adiectivum a nolione ad quam pertinet, ad eani ad quam non pertinet, referatur, plane est absurda. Si res. qua mordetur unca est, ipse morsus uncus dici potest, cf. 8, 586. Ancoras autem suo ex tempore poeta in- fert ut 6, 2, quum antiqui uterentur lapidibus perforatis Od. 9, 136. Xam in rebus publicis et domeslicis Vgl. sequi solet morem Romanum; quare Romanis multo acceptius erat carmen, quam si antiquorum Graecorum ignotos iam aut contemptos mores esset imilatus.

171. ..Tellureui pro terra posuit, quum Tellurem deam dicamus. lerram elemen- tum, ut plerumque ponimus Vulcanum pro igne [2. 311], Cererem pro frumento [1, 177], Liberum pro viao fl, 215]" S. Mariem pro bello v. 4. lovem pro aere Hor. C. 1 , I , 25. Lares et Penates pro focis 1 . 527. Venerem pro amore , Hy- menaeum pro nupliis 1. 651. Orcom pro locis inferis 2. 186 elc.

172. potiri arena, i. e. litore. Ita Ov. M. 11. 55. 12. 3S. 13. 729. cf. 540. — optata: Post ea maris pericula quae- vis terra optata est.

173. Tabere rarum nec nisi apud poe- tas est, usitatum <«fee«cere.

174. Alia eiusdem rei descriptio est

175. 6. G. 1, 135. Scintillam excipit foliis aridis. addit alia arida et circuniagendo efficit, ut incendantur et folia et arida illa nulrimcnta. — Rapuit flammam in fomiie laientem. „Fomiles sunt assulae, quae ab arboribus cadunt, quando inci- duniur" S.

176. Cerealia arma. ,.Arma enira

18

P. Vmr.ILH MARONIS

Expcdiimt fessi reruni, fruG;csquc rcccptas Et torrcrc parant tlaniniis ct frangorc saxo.

Acncas scopuluni intcrca consccndit ct onineni Prospcctum latc }H>lai!;o petit, Anthea si (]ucni lactatuni vento vidcat riirygiasiiue bircmcs, Aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici. Navcm in conspectu nullam, tres litore ccrvos Prospicit errantcs: hos tota armenta se^iuuntur A tergo, et longum per valles pascitur agmcn. Constitit hic, arcumquc manu celercsquc sagittas Corripuit, Hdus quae teUi gerebat Achates, Ductoresquc ipsos primum, capita alta ferentes

180

185

generaliler omnitim rerum instrumenla di- cunltir ^rf. 119). Ergo liic propler car- minis dignitateni refiifriens viUa. reni vilem aiixit Iionestaie sermonis, ut alibi (^G. 1, 391) ne lucernam diceret, ail : Tesla cuin ardente viderent scintillare oleum’’ S. Sic tiofae pro litteris 3, 444. avis pro mergo 4, 254 el pro ciconia G. 8, 320 dici- tur et Graeca tesla pro anipliora H. C

I, 20, 2. — expediunt, iia 702. tj, 219.

178. fensi rerum: cf. 14. — fruges re- ceptas, recuperatas, ut (iiiae iam maris esse videbanUir, cf. 583 et 6, 111 Patrem vieilio ex hoste recepi. 6, 819 fasces receptas.

179. Cf. G. 1, 267 Sunc torrete igni fruges , nunc frangitc saxo.

180 — 19S. Troiani vires reficiunl.

Aeneas regio fungens munere vilibus negotiis non interesl ; cf. 6 , 9.

181. Pelago daiivus explicalur 5, 451, quid sil pelagus 5, 8. ( Er sucht sich eine Aussicht weit hin aufs Meer.) — si cf. 578. — Quis indetinilum nomini proprio apposilum est. ()b er eine Spur von .4. sehen konne. Sic ap. Prop. 4,

II, 19 si {jjuis posita iudex sedel Aea- ciis urna. ()v. Ain. l, 13, 39 Si (juem Cephalum complexa leneres. Sen. Uerc. Fur. 1323 Quis Tanais aut quis ]\ilus ant quis Persica violentus Tigris aut

Rhenus ferox abluere dextram po-

terii. Ad fjuis cf. 10, 861. .Noli aulem iungere verba: si quem, Anthea, Capyn etc. ; ut appositionis loco nomina propria addantur pronoinini el signenl qiii ii sint quos qiiaerit; nam id si facis, ordinem turbant verl)a Phrygiasque biremes, et quem indefinitum posi cerli.ssimum nomen Anthei ineplo est loco. IVd. legere iubel 81 qua.

182. Biremes quas hoc loco dicil, facit

Iriremes 5, 119. Salis fuil poetae signi- ficasse nav<’s.

183. arma Caici: „Quia navif;anliuiu militum est puppibus arina relijjare"’ S. cf. 8, 91. 10, 80.

184. „Cervi non sunl in provincia pro- consulari, ad quam venit Aeiieas’’ S. ,.Possunt tunc fuisse, sed ul imiltis aliis locis variae mulalioiies faotae" S. in cod. Fiild. Ita esse nexanl Herodotus, Aristo- leles, te.sle Heynio, et Plin. H. N. 8, 51 : Cervos Africa propemodum sola non gignit. Contra Vgl. eliam 4, 154 et LiK-anus 9, 921 cervos e.sse in Africa memoranl, nec minus ii, qui nostris lem- poribus eas regiones peragrariint. Cf. 4,

185. 5, 37, quibus ex locis intelliges in talibiis rebiis Vfjlium non lemere e.sse versatiim. Sniit qui anliloparum aliquod geiuis cervis signiticari putent. — erran- tes: ..pascentes, ul E. 2. 21 Mille meae Siculis errant in montibus agnae. Re- vera enim diim pasciinlur vaganlnr’" S. I)e tris et tres cf. Gr. 86, 4.

186. A tergo sequi abundaniia est, cuins exempla ad 6, 751 exstant. — tota armenta (ganze Rudel) cf. 3, 220.

187. Longum agmen, mulii igiliir sunt cervi per vallem fle.xuosum Ccf. 7, 98) pascentes.

188. arcus, sagittas, quae tela. Iia 7 , 477 locum , quo litore. — De hac oppositione cf. Gr. *» 250. — que con- seciitiviiin cf. Gr. S 480. — Achales est ar- miger Aeneae, ul apparet ex 10, 332. cf. 11, 32. — Hic ut hinc v. 194 Nck. vult esse temporale. — Quae tela g. A. delet P/. Rb. Gr. sc. quod Aeneas ,.ipsa Venere mollior" (l) sua.s sagittas ferre nollet.

189. Ferentes significantius quam ge- rentes; cervi enim cornua siia, iii maiinum ornaluin, superbi ferre diciintur, quod vel ex fabulis notum ei, qui nondum vidit.

AENEIDOS LIB. I.

19

Cornibus arboreis, sternit, tiim volgus, et omnem Miscet agens telis nemora inter frondea turbam: Nec prius absistit, quam septem ingentia victor Corpora fundat bumi et numerum cum navibus aequet. Hinc portum petit et socios partitur in omnes. Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes Litore Trinacrio dederatque abeuntibus lieros, Dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:

0 socii, — neque enim ignari sumus aute malorum — 0 passi graviora, dabit deus his quoque finem. Yos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantes Accestis scopulos, vos et Cyclopia saxa Experti revocate animos maestumque timorem Mittite; forsan et haec olim meminisse iuvabit.

190

195

200

190. Cornibus arboreis , iit E. 7, 30 leguntur ramosa cornua cervi. I)e abla- tivo cf. 71.

191. Miscet, nam confusi inler se ster- nuntur cf. 10, 721. Nesciunt enini unde sagittae advolent. — agens telis: ita 4, 70 et G. 3, 412 latralu turbabis afrcns. — ,,Frondea pro froudosa posuit. Pierumque enim dum varietati declinationis sludent, mutant proprietatem; nam fron- deum est totum de frondibus, ut torus, fronrlosus vero lucus; licet enim abiindet frondibus, non tamen est de frondibus totus: iit saxeus: saxosus" S. Cf. florea rura pro florida 430, niilla metri neces- sitate. Sic dicitur spumeus Aereus 2,

192. spumea saxa 7. 589. lumina (i. e. oculi) flammea 7, 448.

193. septem cf. 170. — Ilumi adver- bium est ut domi et locum significat quo quid est; sed ut cum verbis ponendi iuiigi solet in et abl. , sic etiam humi (Sic dicitur fundcre liumi h. I. et 5 , 78. 6,

194. II, 66o. slernere humi 9, 754. 10, 697. condcre humi cf. 10, 558.) apud Ovidium, Plinium, Tacitum. Ihtmo indical motum de loco , ut 3 , 3. G. 2, 4liO. 3, 9. Quod legitur G. 4, 115 ipsc feraces figal humo plantas, htimo est dati^is a, figat pendens, cf. 226, ut est ap. Hor. Sat. 2, 2, 79. humo affigere.

195. De Aceste 5, 38. — Bonus be- nignus est; ita ap. Tib. 2, 4, 45: At bona quac nec avara fuit, centum licet annos vixerit . ardcntem flebitur ante rosum. — Peinde non sua loco posiium Ccf. 5, 14), ad dividit pertinet, Dcinde bonus quae vina coni. Pl. — Onerarat cadis pro cados onerarat vino, ita 8, 180 onerantque canistris dona taboralae Cereris. Alia verba structurae variatae cf. 6, 229.

19S — 204. Aeneas suos consolatur.

Similis oratio Ulyssis Od. 12, 208. Teucri Hor. C. 1, 7, 21.

198. enim, cf. 65. — y^nte ad malorum pertinet, ad normam Graeci ru tiqlv

KCCTICC.

200. „penitus, i. e. valde" S. Melius iunges cum accestis cf. 12, 256. Sed /F^. explicat innen losend, assentitur Ld.: ^^bezeichnet die im Innern, daher (?) stark, weithin hallenden Fe/sen." In penitus accestis wiirde A. seinen Gc- fdhrten den Torwurf der Unvorsichtig;- keit oder der ToUkuhnheit machen. (?) Rem narrat 3, 555 — 67; quae a Cy- clopibus passi sint v. 569 — 675.

201. accestis: de forma v. mtr. § 14. Cyclopia saxa, quum saxa memorentur, intellige Aetnam.

202. Revocate animum, qui iam aufu- gil, cf. 214. — maestum timorem: „qui maestos et sollicitos facit, ut mors pallida est et tristis senectus" S. Ad- iectiva activa signiflcatione cf. 6, 715. Sed Iiic locus aliter explicandus videtur. Abstracla enim, ut quae in rebus concretis tantum conspiciantur, recte assumunt ad- iectiva, quae concretis, quibus ipsa in- haerent, apta siint. Ila tabida lues 3,

203. gelidus tremor 6, 83. turpis ege- stas 6, 276. humilis pavor G. 1, 331. obscena fames 3, 367. anxius timor 9, 89.

204. Forsan oratoribus non usitatum. — Olim „temporis futuri esl" S. sic 20.

205. 10, 12. Hor. C. 2, 10, 17. Olim eniiu, cf ollus, ille remolum a dicente tempus siguificat, quale non minus futurum est quam praeleritum. — Sententia haec sa- lis frequens, ut Ciceronis illud: ( Ep. 5, 7.) Habct prneteriti doloris secura re- cordatio dclectationem. — Acti labores iucuudi.

20

P. Vmr.ILII MAUONIS

Por varios casus, pcr tot discrimina ronini ‘ronilinuis in L:itiuni, sodos ubi fata quiotas Ostondunt; illio fas regua resurgore Troiao. Durate et vosmet rebus servate secundis.

Talia voce refert, curisque ingontibus aeger Spem voltu simulat, prcmit altum corde dolorem. Illi se praedae accingunt dapibusque futuris: Tergora deripiunt costis et viscera nudant ; Pars in frusta secant veribusque trementia figunt; Litore aena locant alii tlammasque ministrant. Tum victu revocant vires, fusique per herbam Lnplentur veteris Bacchi pinguisque ferinae. Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae, Amissos longo socios sermone requirunt,

205

210

215

206. fas. ,,Dicendo fas ostendit aKilji nefas. ut occurreret cogilationi socioruni, ne faiigati tot niari.s ciuascunriue require- rent sedes, quod eliaui in quinto factum est, navibus incensis" S. Simul animuni reddit. quod fatum frangi nou potest. — Osteiuhmt, iia eiiam Cic. C. M. 18 J er … ostendit fructus futiiros. Fam. 5,12 quod tnihi saepe o>tten(lis tc ease factu- rum. San. lug. 23 defensorihns moenium praemia modo. modo formidinem osten- tare. 66. 68. — Resurgere dicilur urbs eodem modo. quo stare incolumis, iacere diruta, cf. Hor. C. 2, 17, 12. 3,3, 65 ter si resurgat murus aeneun. JSck. vult: Latium: sedes — ostendunt, illic etc.

2(17. Durate, v. intrans. ut saepius ap. poetas et Livium 10, 46. 23, 18. Cf. 10-».

20S — 22. Maesti Troiani ob amissos socios.

208. aeger curis, cf. 351. — Ducis est e.xhortari, etiamsi ipsi spes paene nuUa sit.

209. premitaltum corde dolorem: Do- lorem , qui magims exsurgit, deprimit, ne appareat; i ta /)remere curam 4, 332. Cui contrarium altius surgunt irae 10, 813. assurgunt irae 12, 494. — /iltior pavor legitur ap. Tac. 16, 29. Cf. Scliilleri: :V/ct« iiberschwenend , mein emportes Herz hab’ ich hinabgedriickt in meinen Busen, et Nemes. Ecl. 4, 16 Quid vultu mentem premis et spem fronte serenans etc.

210. pracdae: Dativus est poelarum.

211. deripiiiut cf. 10, 475. II, 743 ob additum co^tis unice verum. Der. prob. lCg. IVd. Ld. dir. prob. Rb. J\ck. Dis signat aUquara duarum rerum sepa- rationem. de alierius ab altera remotio- nem. Cf. 224. 3, 419. A librariis in hi» vocibus tam saepe erratum est, ut

scriptis libris paene sit auctoritas nulla. — viscera cf. 6, 253.

212. pars secnnt. Collectivum cum plu- rali verbi pro.vimi cf. (Jr. «i 242, 5. Sic pubes 5, 120. genus 6, 581. turba 11,

213. Id fieri in altera enuiitiali parle usiiatissimum ut 2 , 32 Pars stvpet et mirantur. — Pars-alii ut E. 1, 65 etiam ap. Sall. saepissime opponuntur cf. lug.

214. 58. 69. al. — veribus M. R. al. omnes, ut G. 2, 396. Aen. 5, 103. verubus P.; probat veribus Plinius apud Charisium ; nec minus apud alios scriptores videlur praeferri. — Trementia noli cum Servio accipere ,,adhuc palpilantia", quasi eo verbo significetur edendi cupidilas, qua correpti non exspectent Troiani, dum omnis vita ex bestia recedat. Potest id quidein dici in Polyphemo 3, 627. Accedit, quod ex iis quae anlea narrata sunt apparet, cer- vos iam per aliquod tempus esse caesos. Tremiiiil qiiod veru movenlur.

215. Alii aquam calefaciunt, qua utan- tur (ut videtur, iiam Vgl. iiou di.xit^ , ail carnem lavandam et coquendam vel ad alias res necessarias.

216. fusi per herbam cf. 5, 102.

217. Impleri cum genilivo 2, 586. Cic. V^err. 5, 57, 147 qiiiim completns iam mercalorum carcer esset. Fam. 9, 18, 4. Liv. 1, 46 Celeriter adolescentem suae temeritatis iniplet al. cf. Gr. j!j271.

218. Simile 8, 184. „Caute in maestiiia cibis famem e.xemptam dicit i. e. fugatam’ S. Aliter 723. — mensaeque remotae: Simul enim cum epulis mensae solebant apponi et auferri apud Romanos; inde haec formula dicendi, qiia omniiio fineiii epulis esse impositum signiflcatur. Pl. legi vult relictae.

219. De re tristi si confabulantur honii- nes, sermonem solenl libenler producere atque in eo ipso aliquod infortunii quae- rere levamen ac solatium. — Requirunt

AENEIDOS LIB. I.

21

Spemque metiimque inter dubii, seu vivere credant Sive extrema pati nec iam exaudire vocatos. Praecipue pius Aeueas nunc acris Oronti, Nunc Amyci casum geniit et crudelia secum Fata Lyci fortenique Gyan fortemque Cloantlium.

Et iam finis erat, quum luppiter aetbere summo Despiciens mare velivobim terrasque iaceutes Litoraque et latos populos, sic vertice caeli Constitit et Libyae defixit lumina regnis. Atque illum tales iactantem pectore curas Tristior et lacrimis oculos suffusa nitentes, Adloquitur Yenus: 0 qui res bominumque deumque Aeternis regis imperiis, et fulmine terres,

220

225

230

sigiiat desiderium sociorum, sic Cic. Fin. 5. ‘JO. pr. Man. 1. Iia quaerere 5, 814. virtiitem sublatam ex oculis quaerimus Hor. C. 3, 24, 32. Pro sermone Pl. coni. clamore.

219. Estrema pati i. e. mori; omnium enim exlremum mors esl. Cf. 6, 457 ferro exlrema sequi. 11, 8K5 exspirantem et exliema oementem. Tac. H. 4. 59 famem. ferrum et extrema pati. Sic etiam su- prcma el ultima poniint poeiae: hoc etiam Livius. — vocatos: quum vocati sunt, non si vocati sunl. Quid enim fiel, si non vo- cantur? f ocare nomen niortui solemne, ul recle Ihi. Sb. (iiii affert Prop. 2. 10, 27 Tu vero nudum pectus lacerata se- queris., Aec fueris nomen lassa vocare mevm. Itaque n. /. e. v. = esse morliios.

220. Nomina Troianorum plurima Vgl. fingere cogilur, neque enim fabulis tradita eranl. IJe Oronte vide 113. De geni- tivi forma 30. — Amycus eliam 5, 373. 12, 509, diversus ali iis. qui memoranlur

221. 772. 10. 704. — LycMS 9, 545. iiyas et Cloanthus 5, 118.

222. secum g-em/t cf. 50. ,,Secum prop- ter socios" S. ne desperarent, si diicem vi- derent conlristatum.

223. /. G. /. C. Hau ex v. 612 iUala puiai.

V. 223 — .53. Queritur apud lovem Ye- nus. quod Aeneas ab Italia arcealur.

223. Et iam finis erat — quum cf. 3,

225. J elivolum ..duas res significat, et quod velis volalur i. e. transealur, ul lioc loco [et Lucr. 5. 1441. Ov. Ponl. 4, 16, 21 1 et qiiod velis volat, ut Ennius, ,Va- vcs velivolas; qui el proprie dixil. Et est isia reciproca melapliora navium et avium.’" S. cf. 6, 16. — Despiciens

„deorsum adspiciens, sicut suspiciens (cf. 438) sursum adspiciens"’ S. „Cum 31oretano primo Leidensis luetur 1 , 224 di.tpiciens , quod celeri omnes FMRybc. etc. el grammatici in despiciens muta- ruuf Rb. Potius diceret despiciens veraiu scripturam corruptam esse in disp. — terras iacentes ..iu longuiu expositas" S. porrectas, planas 3, 6b9. Tac. H. 1 , 86 Tiberis iacentia cl plana vrbis loca implevit. Sic saepe apud geograplium Avien. descr. terr. v. 39. 339. 525. Ila autem iacere omnis vide- tur lerra, vei acclivis ac monluosa, ei, qui de caelo despicil, ut Pliaellion ap. Ov. M. 2, 179 despexit terras penitus peni- tusque iacentes.

225. Sic, ut apud Graecos ovrayg post participium abundautia quadam positum est. Cf. 7, 668. 8, 488. Flor. 1. 7, 7. SimUi modo deinde, tum post participium 5, 14.

226. Conslitit ut liomines solent cogi- tabuudi. — regnis defixit cf. 193.

227. Tules, quales Libya et Troianis conspeclis oriebantur. — tales iactans in coni. Pl.

228. Venus, pulchra dea, pulchrior fit Irislilia el lacrimis. — Suffusa oculus la- crimis cf. Ov. M. 1 , 484 pulchra vere- cundo suffunditur ora rubore. I)e ac- ciisaii\o graeco, quem dicunt, cf. Gr. S

230. Alloquitur. Cousentanenm est metu angi Venerem, quum in hostiieiu videat suos pervenisse terram. Accedit lovem. qui jam cogiiai , quomodo faium, quod erat de Roma, peragal. Inde daiur occasio, ut filiae suae luppiter id fatum exponat.

231. y/eferHis /fnperjt.s regitluppiler. Is igilur, qui est omnipoleus, qui eum, qui conlra slat, fulmine lerret, ne quid conetur, quid timebit ab Aenea, liomine debili, qui

22

P. VIRC.ILII MARONIS

Quid meus Aeneas in te comraittere tantum, Quid Troes potuere, quibus, tot funcra passis, Cunctus ob Italiara terrarura clauditur orbisV Certe hinc Komanos olim, volventibus annis, Hiuc fore ductores, revocato a sanguine Teucri, Qui mare, qui terras omni dicione tenerent, Pollicitus, quae te, genitor, sententia vertitV IIoc equidem occasuni Troiae tristesque ruinas Solabar, fatis contraria fata rependens. Nunc eadera fortuna viros tot casibus actos lusequitur. Quera das finera, Rex magne, laborum? Antenor potuit, raediis elapsus Achivis, Illyricos penetrare sinus atque intiraa tutus Regna Liburnorura et fontem superare Timavi,

235

240

ne potest (iuidem tantiiiu siiscipere. iit lovis irani moveaff’ Ubi Iiippiter invocaliir. fiil- niinis fit nientio . ut 4. 20«. 12, 200.

231. Meus Jeneas, ut 2, 511 Hecuba dicit: meus Heclor et apud nos iisitatis- siniuni. — potuere ..Argunientum est ab impossibili, ut alibi f529}: non ca vis animo. Et est validius (|uam a volun- tate; plus enim esl non posse, (luam non nolle." S.

232. ..Xe ad Italiam perveniaiit, toto orbe fterraruml pelluntur"’ S. Hinc ut unde v. 6. — olim cf. 203. — volventi- bus annis : H. 1. verbum neutrum cf. 104; at(iue ita saepissime participium. G. 1, 163 volventia plaustra Cul. 193 volven- tia mcmbra draconis. Val. Fl. 1 , 505 volventibu<i onni<i. Cf. Gr. § l/ti, 5.

233. ..Dicendo revocato ostendii Italiam, unde Dardanus fuerat; a san^uine ’leucri: Teucrum pro Dardano posuit. Dardanus enim de Italia profectus est, Teucer de Creta: quia solent poetae nomina de vici- nis provinciis vel personis usiirpare. nt Didonem dicit Sidoniam. (juum sit Tyria, a loci vicinitate’- S. cf. 7. 47. Ita 3, IH7 lasium memorat, ubi Dardaniim debe- bat afferre. Videmus tamen poetam alibi, ut lociis postulet, ex variis Troianorum nominibiis aptum eligere. ut 157 Aenea- dae; 3.294. 7. 195 Dardanidae; 3. 248. 4, 542 Lnomedontiadae dicuntur. — lam enim e Thracia , Delo , Creta , Sicilia ex- pulsi suni.

234. omni \IR. dicionc i. e. imperio omnia pariter complectente; cf. Graecum lcpt uvuGGbiv. omnis F. ut legimus ter- ras omnes 5. 627. 8. 26. 9. 224. ,.:>Ierius omni (luam omnis’" S. Cf. 10. 53 Magna dicioue iubeto Carthniro premat /in^oniam. Pro omni coni. Pl. domini. lam abundat dicionc.

235. PoUicitns rjuae le est leve ana- coluthon in oratione concitatiore pro : Pol-

Ticitus, (|ua re perniotus sententiam mii- tasli tuam*’ Posses etiain ad pollicilus siipplere es neqiie lainen scribeiulum pol- /ifjfu’.ij, (juasi contractum es.set ex poUi- citus es. Ut pollicitirs h. 1. sic 5, 687 exosus 10, 827 laetatus ter apiid Vgl. scribit Rb., IVd.; improl)at Rk., Ld. Quodsi sum, sumus, eslis ad participium siippletur sine apostropho (cf. 5, 362), non opus est novam formam, vix in vul- gari comicorum sermone repertam, inferre nitido poetae. — ,,Pollicemur sponte, rogati proiniitiinus" S. qiio magis mirandum et indi^nanduni, quod mutavit sententiam.

238. Hoc .,liac re" S. Ita Cul. 198. Plaut. Pseud. 3, 2, 18. 32. Lucr. 4,

239. Hor. Sal. 1, 1, 46. Piin. Ep. 2, 19, non legitiir apud scriptores Ciceroni aequales.

240. Solari cum accusativo rei dolorem airereiile. ‘Vloret. 29 laborem Tac. A. 2, 36 repiiham 16, 13 cladem Plin. Ep. 8, 11 desiilerinm et est solando lenire. Verbiim aiiteni apud poetas et scriptores argeiiteae aetatis in usii est. Apud Cic. est consolari pr. Mil. 35 : gloriam esse hanc unam quae brevitatem vitae poste- ritatis memoria consolaretur. — repen- dens ..compensaiis, et est translatio a pecunia"" S.

241. De Antenore cf. 248 Sinus llly- rici sive inare Hadrianum — Liburni Illyriciis populiis — Timavus in Histria est inter Aquileiam et Tergesle. — elap- sus cf. 26.

242. Livius narrat 10, 2 Adrianum mare legentibus tutius esse litus orientale.

243. Superare praeternavigare, ma.xime si aliqua fit conlentione aut perirulo, ut fretum. promontoriiim, adversiim amnem ita 3, 698. Liv. 25. 27 venti superare eum Pachynum prohibebant 30, 19. 31,

244. Tac. A. 15, 46 dum promontorium Miseni supcrure conlendunt. Simile vin-

AENEIDOS LIB. I.

23

Unde per ora novem vasto cuni murmure montis It mare proruptuni et pelago premit arva sonanti. Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit Teucrorum, et genti nomen dedit armaque lixit Troia; mmc placida compostus pace quiescit: Nos, tua progenies, caeli quibus aduuis arcem, Navibus, infandum, amissis, unius ob iram Prodimur atque Italis longe disiungimur oris. Hic pietatis honos? sic nos in sceptra reponis? OIH subridens hominum sator atque deorum

245

250

cere iter 8, 95. Ov. Ib. 595 ubi ven- tosum svperaris aequnr, iit ainul eiiiuiem M. 14, 75 evincere Charybdim. 15, 706 evincere fretum. — fontcm Timavi cf. Gr. S ‘<J5-1-

245. Mela 2,4: Timavus novcm ca- pitibus e.vsurfrens , uno ostio emissus. Nck. ora novem: offenbar (?) Miin- dungen. — cvm cf. 55.

246. it marc proruptum ,.effusum fiuens" S. Prortimpere verbum et transi- livum esl et iniransiiivum cf. 3, 572. Inde participium proruptus de eo, qui Cse) prorupit. 7, 459 toto proruptus corpore mdor. Cic. pr. R. A. 24. 68 prorupta audacia. Sil. 3. 51 Praerup- tum e.rundat pelagus. Lucr. 6, 435 dixit eliam prorumpitur vis vcnli. Posse etiam a v. intraiisilivo parliripium perfecti formari docef 5. 332. Itaqiie Timavus ortus e novem seu septem (cf. Strab. 5, p. 214) fontibus, qui iiiler scopulos per intervalla inagiio cum fragore exeunt, statim latam regionem inuiulat, iit mare esse videatur; liinc mare dicitur pe- lago premere arva. Hodie eam aqiiam Madre del mare, luaris parenlem, dici iiarratur et Serv. ad h. 1. addit liaec: „Amat poeia rem historiae carinini suo coniungere: Varro enim dicil luinc fluvium ab incolis Mare nominari.’" Ad rem cf. I/iv. 41, 1 Consiil castru ad lacum Ti- mavi posuit : imminet mari is lacus. — Haec fluminis descriptio. quaiiuiuam pulchra el ad eius iiaturam maxime acco- modata, in hac Veneris oralione iion, credo , eral necessaria. Sed cf. 11, 543, Vers. 245. 46 eiicit Pl. — fs. Thl. Fd. Sb. proruptum supinum dicunt esse explicantque: Fons it pro- ruptum in mare; et ora explicant ostia, ut Vc/f. ad 245. —

247. Hic tamen „hoc esl: eliam in loco difticili’ S. — vrbem Patavi cf. 244.

248. ]\omeu dedit genti ..hoc esl, quod iie viclori quidem concederetur Aeneae"’ S. cf. 12, 833 sq. — „Anteiior aiitem tradiiur FJenetos, qui ex gente Paphlago- uuiu secuii erant, amisso duce Paelemeue

(TJvf.aifiiVTjg II. 2, 851) apposito di- ganiiuale l enetos appeUasse. Anteiior de Helena reddenda saepe auclor fuit Ol- 7, 348) Menelaunuiue el Ulixen ne Paridis insidiis sternerentur admoiuiil, et ut ab aliquihus tradilur. ipse defeiidit (11. 3, 205. Ov. >I. 13. 196 sq.) ob quod uierilum capta urbe incolumis evasit" schol. Maii. Cf. Liv. 1,1. — Figere arma pacis est signum cf. 5, 484.

249. Pace compostus quiescit i. e. tran- quillus el securus pace cf. Ov. Am. 1, 4, 53 Si bene compositus somno vinoque iacebit. Varro Al. ap. Senec. Ep. 56 Omnta noctis erant placida composta quiete, cf. 135. Itaque Anlenor summa pace fruens laboribus exaiitlalis securus aetatem degit; Aeneas contra omni pre- mitur fortunae discrimiiie. Male c. q. quidam intelligunt de mortuo, neque enim Aeneae suo Veiiiis morlem optal.

250. caeli quibus adnuis arcem: Ae- neas contra, dis genilus et deus futurus, ne ea quidem consequilur, quae Antenor homo. — Adnuere est nutu permittere, et dicilur, si quis quid concedit superior iu- feriori, de love 9, 106. Ilor. C. 4, 8, 22; ad Geriuanicum Ov. Fast. 1, 15 An- nue conanti per laudes ire tuorum.

251. Prodimur a te, uni deae ut luos geralur. Se ipsam autem gentis suae iio- luine complectitur. Sic nos 253, cf. 2,

252. — infandum: Navibus enim amissis, quibiis solis poterant ad Italiam pervenire, iter omne occlusum est.

253. Hic i. e. talis , ut nos : Ist das der Lohn ? — Reponis in sceptra i. e. in regnuui sc. insigne pro re, ul 78. 7,

254. 9,9: Ita in regnuiu promissum re- stituis*’ cf. Sil. 5, 486 Certabat pulsos per regna reponere reges, et si slruclu- ram spectas cf. Celsum 8, 10, 1 qui dixil reponere ossa in suas sedes. Rem ex- plicanl versus qui sequuiitur.

254 — 96. luppitcr Veneri Aeneadum fata iireviter efponit.

254. Olli antiqua forma pro illi cf. S

24

P. VIRGILII MAROMS

Voltu, qiio caelum tempestatesque serenat, 255

Oscula libavit natae; debinc talia fatur:

Parce metu, Cytberea; manent immota tuorum

Fata tibi — cernes urbem et promissa Lavini

Moenia, sublimemque feres ad sidera caeli

Magnanimum Aenean; neque me sententia vertit. 260

Hic tibi — fabor enim, quando baec te cura remordet,

Longius et volvens fatorum arcaua movebo —

Bellum ingens geret Italia, populosque feroces

Contundet; moresque viris et moenia ponet:

Tertia dum Latio regnantem viderit aestas 265

14. — Sator iit II. 725; ap. Hom. natrjQ dvdQcov r£ &icov re.

15. caelvm tcmpestalpsque aerenat; Sereiiat iion eodeni iiiodo refertiir ad ulrumqiie cf. 78. In re praeiveral Enniiis: luppiter hic ris’/t, tempestatesquc sere- nae Iliserunt omnes risu lovis omni- potentis. Iiippiler etiam Serenaior dici- tiir. Deoriim autem ea est potentia, ut vultu sive laeto sive irato in re^no siio et paeem firment et turbas moveant cf. 127. H. U. 13. 28. Hinc in precationibus illud: Im tus adsis. Cf. de Venere Lucr. 1 . 5 de Baccho Hor. C. 2, 19.

16. Osciila libavit Csic Sil. 1, 104) i. e. summa labella attigit, quod est patris caste amantis flliam. ?^atae adiectum post pronomen illi (Similia 5, 609) ut cogna- tioiiis mentio fiat. neque enim in alio lup- piler omnem deponeret gravitatem et maie- statem.

17. Parce mctu CA&\yi forma cf. 3,

541. noli metuere, esl enim parcere saepe idem. quod abstinere ab re ; ita 9, 656 parce bello i. e. abstine a bellando 2, 534 nec voci iraequc pepercil: neque abstinuit vociferari et irasci vehemenler. G. 2. 339 hibernis parcebant flatibus Euri i. e. non flabant. — Cijlhcrea cf.

680. — maiient immota cf. 26. — Ma- nent primo loco cum vi diclum.

681. svblimemque feres a. >. c. ..Beiie addidit feres, ul gratius esset, quod per ipsam fleret" S. Tihi ipsi concessiim erit, eum in caelum i. e. in deorum numerum inferre. „Aeneas iixore et regno potilus, Latino morluo, Etruscos certamine pre- mens, in conflictu beUico requisitus nus- quam comparuil. et Niimici fluminis gur- gite haustus putatur, cui Ascanius, hosti- bus devictis. Aeneae Indigeti templum dicavii (cf. 12, 794. Liv. 1, 3. Ov. 31.

682. 607. Tib. 2. 5, 43), ad quod ponti- fices quoiannis cum consulibus veniunt sacrificatiiri"’ schol. >laii. — sublimcn ad- verbium inferunl Rb. . IVd.

683. Hic i. 6. Aeneas tibi, (fabor

enim . . .) belhim sreret. Tibi daiivus elhicus h. 1. aptissimus. Similes locos reperies 2, 601. 8, 42. Ecl. 8, 6. 10. G. 2. 252. 4, 384; Cic. Fam. 9, 2. 3: ylt tibi repente veuit ud mc Cauinius. Cf. Gr. 8 278. Serv. iungit tibi fabor enim explicatque tibi soli additque 10, 8 eum aliter loqui ciinctis diis praesenlibns, qiiod quamquam verum, huic loco apiuin non est, neque eniiu id dicit luppiler: Tibi dicam non aliis. sed: Eliamsi ea re- ticere volui, usque dum evenirent, dicam lamen nunc, ne niinis angaris. \am ne- que enim suo, nec iibi apto loco, quod iii Ihesi non in arsi esl, posilum esset. — remordet cf. 7, 402.

262. volvere; Ita 3. 102. Longius et repelens arcana proferam. — movebo; Iia canttts movcre 7, 641. 10, 163. carmina morere Ov. Met. 10, 149. 14, 20. Fal- lax historias movet Hor. C. 3, 7. 20. Nam est transferre ad allerius cognitionem ea. quae antea laiiiere.

263. feroces : Ferocia militum in laude est; ila 12. 19. Sall. Cal. 11. lug. 102. Liv. 3, 27. Tac. H. 2. 76.

264. contvndet; Cf. Liv. 27. 12 Adhor- iaius milites Olannibal) m( memorcv Tra^imeni Cannarumque coniundcrcnl

ferociam hostis et c. 2 Marcellus scribil eundem se, qui post Caunensem pv^nuni ferorem victoria Hannibalem contvdisset, ire adversus eum, Hor. C. 3, 6, 10 con- ttindere impctvs. el 4, 3, 8 re^um mi- nas. Contundere eiiim est vi fran^erc ; sic Cic. Phil. 13, 13 conlundcre el fran- gere iungil. ..Incongruum fueral in con- solalione bella praedicere: ob hoc ergo eiiam victoriam pollicetur" S. — ponct. Et iirbem coiidet et leges imponet incolis, ul victor; cf. 6, 853 pacisque imponere morem. Ponere est instituere ; ita iiira ponit ap. Prop. 4, 9, 64.

265. Regnabil Aeneas per triennium. per triginta annos Ascanius, per trecentos AI- bani reges, inflnitum habebit imperium Roma.

AENEIDOS LIB. I.

25

Ternaque transierint Rutulis liiberna subactis. At puer Ascanius, cui nunc cognonien lulo Additur, (Ilus erat, dum res stetit Ilia regno) Triginta magnos volvendis mensibus orbes ImiDerio explebit, regnunique ab sede Lavini Transferet, et longam multa vi niuniet Albam. Hic iam ter centum totos regnabitur annos Gente sub Hectorea, donec regina sacerdos Marte gravis geminam partu dabit Ilia prolem, Inde lupae fiilvo nutricis tegmine laetus Romulus excipiet gentem et Mavortia condet Moenia Romanosque suo de nomine dicet. His ego nec metas rerum nec tempora pono ; Imperium sine fine dedi. Quin aspera luno, Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

270

275

280

266. tcrna: Grammaticorum , qui Pris- ciaiium advocant, legem. qua cum plura- libus laiitum Irini iuiifialur, iioii terni, poetam viiies nescisse. — Hiberna signant hiemes. — liutulis subactis polest esse alilalivus ; sed taineii ilalivus iii tempore nolaiulo elegans, cf. 103. Eadem sententia copula el , que nec iuiicta esl, qiia forma saepe uli Vglium iam liorum locorum ordo demonslrabit 411. 415. 420. 4.i0. 503.

267. 541. 563. 567. 571 etc. Varia aulem eius repelitionis est ralio et coiisilium. Sine copula repelilio 407.

268. Rvs llia cf. 3, 1. stetit regno i. e. firmala esf, floruil; iiam niiiic i. e. quum loquitur, Troiaiiis regiium non est. Ila lAv. 1, 3 ‘Vutela m ulicbr i res Latina et regiiuni avitnm patvrnvniqiie puero stelit. Pl. iiegat liaiic esse ahlalivi Slrucluram scribilque renrni. — Ilut erat: „Ouem nunc vocare incipiuiit cognomine luli pro Ilo, quod cognomen habebal, dum res Ilia stetit. Idque cognomen ei noii temere adduiit. Nam liinc orieliir Geiis lulia. luppiler sic loqiiiliir, quasi Troiaiii suo moiiitu et voluiitate, ipsi lamen nescientes et imprudenles lioc fecissenl." VI Si etiam nunc versus libi displicet cf. II,

269. — cui cognomen lulo : ,,Uicimus et nomen mihi est Cicero et (Jireronis et Ciceroni. Melius tamen est dativo" S. Cf. Gr. S 2B4.

270. volvendis mentibus cf. 9, 7 vol- venda dies, G. 2, 402 Atqiie in se sua per vestigia volvitur anntts cf. 234. — magnos orbes : annos. Triginta annis postea Albam esse condilam el Cato apud Servium et Varro R. R. 2, 4, 18 et Dion. Hal. 3, 34 teslaiitiir.

271. Multa vi i. e. magnis opibus muniet /ilbam. Idem narratur 8, 42 — 48 „vitans enim novercalem invidiam de-

seruit Laviiiium" S. mtilta vi IVd. re- fert ad Albam. Longam IVd., Sl., Jh.

— longam li. I. scripsi, quum 6, 160 darem l.ongam, iion temere, sed quod illic iiomeii est proprium, hoc in oraculo ap- pellalivum. Idem fecit IV^g.

272. lam in re fiitura cf. 11, 708. — liegnabitur, regnum erit, est impersonale Ht ap. Liv. 1, 17. — ter ceiitum, tre- centi V. 71.

273. Gente Hectorea significantur non Aeneadae sed Troiani ; quare accipe: Tro- iani domiiiabuntur, alque iiiler eos Aeneae progenies. — Sacerdos A’estae regina dicilur quod est regis filia cf. 9 , 223. liegina hoc loco, ut mulier ancilla Sall. lug. 12. fcmina vidua Nep. Milt. 2 alia.

274. Ilia plerumque Silvia vel lihea dicia.

275. Tcgmine laetus i. e. gaudens lali ornalii, quem habet; ita 2, 417 : laetus Eois Eurus equit — lupae ,,qua ulebatur more paslorum’" S. et Prop. 4, 10, 20 lupiuam galeam Romuli memoral. Ut vero Romu- lus liipae nuiricis, ila luppiler Amaltheae caprae nutricis uliliir pelle.

276. E.rcipiet gcnlcm qiiasi fllum omis- sum, queni ilerum neiido exlendal cf. 3,

277. Liv. 9, 33 Q. Fabius …. bellum ad Siitrium excepit. Boniim id verbum de Romulo, qui Marlis fllius alio loco aliaque coiidicione ex malre genlem luliam propagavil, Amulio ac Numitore morluis.

— Marorlia , quod a Marlis fllio con- duntur el ipsi sacrantur.

278. Aec metas, nec tempora pono i. e. iiec locorum iiec lemporum finibus circumscribo. — Imperium sinc fine pro adiecli\ 0 infinitum cf. 11, 464.

281’. Fatigare terras metu dictiim esl, iit caelum clamure, siivas venatu, amnem remis, locum sonitu Ov. Met. 1, 573; est

26

P. VIRGILII MAROMS

Consilia in meliiis referet mecuraqne fovebit Ilonumos, rerum domiuos, gentemque togatam. Sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas, Quum domus Assaraci riithiam clarasque ]\Iycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis. Nascetur pulchra Troianus origine Caesar, Imperium Oceano, famam qui terminet astris, lulius, a magno demissum nomen lulo. Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum, Accipies secura; vocabitur hic quoque votis.

285

290

vexare, atterere, requiescere iion sinere. Ila etiam expricabis 7, 588 Martemque fati^cint i. e. requiescere iion sinunt, setl luniullu et claniore suslentant; sic Sil. 1, K71 cvras fatif>ant, seniper exercent. — \1etun iia 11, 400. Sall. Cal. 9. ."»1, 30. luR. 18. 2.5 elc. cf. Quinl. 6, 2, 21 Me- tum duplicem intelli^i volo, quem pati- mur ct quem facimus. He re confer, quae supra de lunonis niachinis poeta et qiiae ipsa ilicit 7, 301: Absumptae in Teucros vires caeliqve marisque.

281. In vielius referet: eniendaltil, in meliorem parlem, a qua aberravit cf. 11,

282. Tac. A. 1 , 33 indomitum animum in bonum vertere. — fovebit cf. 18. „Bello Punico secumlo, ut ail Ennius, placata luno coepit favere Romanis" S. Eo eliam de bello deos inler se certasse docet 10, 11 — 14.

283. (rentemque togatam: Toga non licuit uli nisi civi Roniano; quare in ea apparuit dignilas Romani, potuilqiie eam A’gl. ut magnuni aliquid coinmemorare; cf. Hor. C. 3, .5, 10 AnciUorum et no- niinis et togae Oblitus aeteniaeque f estae. Flor. 4, 11, 3 yintonius patriac, nominis, togae, fascium oblitus, totus in monstrum … desciverat. Quibus locis logam cum rebus sanclissimis cnmponi vides. Quid, quod eliam Claudianus dixit : Acc pudet insignem habitum Lalii mu- tare togacque. Sall. aiilem Iiig. 21, 2 ni multitnrfo togatorum fuisset, lofjalos om- nino Romanos dixil; ut Cic. saepe. Adde Suet. Aug. 40 et PI. Ep. 4, II „Carent iiire togae, quibus aqua et igni inter- diclum est".

284. placitum sc. fato.

28o. Assaracus proavus Aeneae. — Phthia Achillis, Myrenae Agamemnonis, Argos Diomedis rejsniim. AUiiIit clarissi- uionim Graecorum sedes, ciim vi eliam dixit servitio premet el dominnbilui — Romaiiis aulem Troianorum iiltio deinan- daiur.

2S(J. Caesar Aufiusius cf. 6, 793 .sq. „Omnis poelae inlentio . . ad laudem len- dit Augusti: sicul et in sexti catalogo el

in clypei descriplione. Haec auteni lovis allociilio, pariim obiecta purgat, partiin aliquid pollicetur"’ S.

287. imperium oceano etc. Mullo niag- niticenlius id extulit 7, 797 sq. — famani qui terminet astris. Talis magnae gloriae significatio usitata Romanis cf. 379. E. 5, 43 vsquc ad sidera notus. Hor. C. 1, 1, extr. : Qiiod si me liiricis vatibus inseris, Sublimi feriam sidera verticc. Cic. Ph. 2, 44, 114 quum illi eam glo- riam consecuti sint, qvae vix caelo capi posse videatur. Quid quod Prop. 1 , 9, 17 dixit: l^unc mihi summa licet con- tingere sidera plantis (!).

288. ]\omen apposilio esl ad v. luliua cf. 3, 18. — demissum : deducluni, ila G. 3, S-T dcmissaeqve ab love gentis nomina. Hor. S. 2, 5, 63 ab alto demis- sum genvs Aenea. — lulia stirps coni. PI. pro lulius a cf. *i 8.

289. Spoliis orientis onustum, H ad belliim cuin Anlonio et Cleopatra gestuin polesl (A’’l<""»"’ eniin vires Orientis et ultima secum liactra traxit cf. 8, fi87) et ad res Parlhicas pertinere, qiias respi- cil eliain 7, 606. Auguslo eniin a. 734 in Asia versanli Phraates rex Parlhoruni, veritus iie bello peterelur, caplivos el signa, cladibus Crassi et Antonii Romanis erepla remisil. Hac de re nuilli sunt eius leiii- poris poetae, et Floriis suam reriiin Runia- narum narralionem hac laiide Augiisti claiidit, qua imperium Romanum de orbe lerrarum vere erat coiistitutum. Quod si hoc recte sumitur, haec interposiiil paiilo ante luorlem; Vgl. enim morluus est a. 735 ; sed sufficit ad h. locum explicandum vicloria quae erat de Cleopatra. Ih. iii Caesare inlelligit C. liirium Caesarem v. 286 — 290 a. V. 291 Aiiguslum, queni non iiominet Vgl. sed tecte significel. (piasi Augiisto grata fuerit lecta el obscura lau- daHo, (|uae posl biiia luilia paene aiinoruiu unus indagaret.

290. Secura a Iiiiione — Arcipics \n caelo. — I ocabitur hic quoqvc noii soluiu Aeiieas cf. G. 1, 41 de Auguslo:

AE.NEmOS LIR. I.

27

Aspera tiim positis mitescent saecula bellis: Caiia Fides et Yesta, Remo cum fratre Quiriiius lura dabunt; dirae ferro et compagibus artis Claudentur Belli portae; Furor impius intus Saeva sedens super arma et centum vinctus aenis Post tergum nodis, fremet horridus ore cruento. Haec ait et Maia genitum demittit ab alto, Ut terrae utque novae pateant Carthaginis arces Hospitio Teucris, ne fati nescia Dido Finibus arceret. VoLat ille per aera magnum Remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris. Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

295

m

T otis iaw ntinc adsue^ice vocari. folis qui vocatiir, lieiis est.

291. /«771 ; regnante Aiigiisto. — bellum ponere cf. 8, 639.

292. Cana Fides i. e. prisca, qiialis maioruin fiiit. Ei albo paiiiio involiita nianii sacrificaliatiir cf. Hor. C". 1. 3.5, 21 7e >S’/)e.s- el albo rnra Fiiles colit f elata panno ; eiiisqiie teinplmn et \unia (Liv. 1, 21. Dion. Hal. 2, e.\tr.) coiistitiiit et Calatinus Cic. N. 13. 2, 23. — Qiiuiu ca»ia dicatur Vesla 5, 744. 9, 2.i9 etiani h. 1. cana ad Vestain referenduin est. Cana dicitur f er77as Attices philosophiae aUimiia ap. Varr. .Sal. fr. 31, 29 ed. Oelder ; et ap. Ciaudianum IV. cons. Ilon. 505 lefii- mu>i i>riscamque resumiiiit canitifm /c^es, ut cantis sit purus, incorruptus. iiifucatiis, casiiis. saiiclus. — f esta cf. 2. 296 aii- liquissiina religione culta. pacis pacisque artiiiin praeses. Quod haec polissiniuiii niunina profert, caiisa est et qiiod eoriiin in pacis descriptione couimeinoraiio aptis- sinia esl, et quod eoruni teuipla prope aedes Augusti iii Palatio eraiit. — liemo ciim fratre Quirinus, i. e. anibo dii facti et ainore coiiiuucli populum siiuiu coiu- iniiiii regeul cousilio. Illud aiiteiu. quod fralreiu Roiuiiliis occidit, piaciiluni est, quod populuni Ronianuiu etiam hellis ci- vilihus mersit. Cf. llor. Epod. 7, 17: Acerba fata Homanos af^unt Scelusque

fralcrnae necis, L t immerentis flu.rit in terram Jiemi Sacer ncpotibus cruor. Quare si iam socielate et aiuicitia con- iuncti fuerint, laetiora omnia Romanis evenieut.

293. Dttbunt et Fides et Vesta et c. Remo Quiriiius. Pro Remo cum fratre Q. coni. 7’/. yuma cum late Quiriti!

294. Jiclli portae sunt laui, ciiitis teiuplum a. 725 et 729 clansum est cf. 7, 607 — 15 et Liv. 1, 19. Neqne lameii haec ita dicla suiit , ut ad laiuim certo anno clausum pertineant , sed ul oiuniuo pacem et externam restitutain esse iiidice-

lur et iiiternam. Cf. Simile ap. Calp. Sic. 1 . 46. — Fnror cum Bello incliidilur et viiicitur. iil apud Staiium est inter >Iartis comiles eiusqiie in aula habilal. Cf. f or den 1 horcn <^efesselt Ue^e dcs Slrcits schlan^enhnariges Scheusal. Schill. liraut. Expressam iniaginem vides illius temporis. qiio respublica oplala frueliatur quiete. nuilti tamen eraiit. qui civilia bella revocare studeiites coercehautur polentia Aiigusli.

296. Pro horridus Rau coui. irritus.

297 — ^304. Mercurius Aeneac ad Di- doneni parat aditum.

297. Maiae filius, Mercurius, lovis nuii- tius est et ap. II. Od. 5, 28 et apud Ro- luanos iil ap. Plaiit. Siich. 2, 1, 1 Mer- curius lovis qui nuntius perhibetur, is qiii feros cultus hominum vocc format ul ait Horaliiis C. 1 , 10. 1.

298. Pateant hosp. eadeni ratioiie dic- tiim, (lua clauditur orbis 233.

299. Dido quae fatuni uesciebat , qiio in Iialiam Troianis eunduiu erat, facile potuit eos a finibus suis arcere, timeus, ne hostes esseiit sociique Pygmalionis, quos ut arceret custodes in litore dispo- suerat.

300. pateant-arccret. Quum praesenli historico, quia praeseiis est forma, recte praeseiis, quia praeterilum est significa- tione, recte imperfeclum subiungatnr: utrumque potest coniungi; sed nunquam variatur siiie consilio cf. Gr. § 463. AcA’. ita iuufrit: demittit, ut pateant Teiicris; ne arceret, volat — oris.

301. remigio alarum cf. ad 6 , 19. — citus adstitit cf. 5, 137. — poniintque; Que est consecuticum cf. Gr. § 480. Et revera v. 525 sqq. Poeiios, crudeles alias, videmus iioii iure gentium peregrinis statim iiiferre morleiu sed ad reginaiu concedere adiliim, quae reui iudicet. llaque Mercu- rius perfecit aliquid, quod iiegat fVd.

28

P. VIRGILII MARONIS

Corda volente deo; iii primis regina quietnni Accipit in Tencros animum mentemque benignam. At pius Aeneas, per noctem plurima volvens, Ut primuni lux alma data est, exire locosque Explorare novos, quas vento accesserit oras, Qui teneant, nam inculta videt, hominesne, feraene, Quaerere constituit sociisque exacta referre. Classem in convexo nemorum sub rupe cavata Arboribus clausam circum atque horrentibus umbris Occulit; ipse uno graditur comitatus Achate, Bina manu lato crispans hastilia ferro. Cui mater media sese tulit obvia silva, Virginis os habitumque gerens et virginis arma, Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat Harpalyce volucremque fuga praevertitur Hebrum.

305

310

315

303. His verbis apte mosetur reruni se- quentium exspectatio. Pl. ab in primis — bcnignam ut liumilia delet.

305 — 335. Aencas terram incognitam explorans obvius Jit Veneri.

305. per noctem cf. 662. — plurima volrens. Ita Lucr. 6, 33 volvere cnra- rnm flnrtus dij-it, cf. 50. Parlicipium aulem praesentis h. 1. et SaU. Iu<;. 113: Hacc Maurus seciim ipse diu volvens iandeni promisit et ubique non perfecti est loco, sed sua est vi, qua indicat idem, quod est enuntialo primario, tempus esse eius rei, quae participio contineatur. Ita- que e.sl: qiium volveret per noctem, con- sliluit. Ita explica 2, a.^JO. 8, 158. Liv. 42, 56: Lucretius, Chalcidem advenicns quum audissct etc. (ah cr bei seiner Ankunft horte). Cic. Tusc. 2, 25, 61: quum Tihodum venisset decedens cx Syria ( auf seiner lieise aus Si/rien) etc. Cf. Gr. § 444, An. 1.

306. Alma ut II, 182 perpetuum est lucis epitheton, ut dies almus dicitur 5,

307. Ecl. 8, 17. Liix eiiim omnia quasi alit. — locos novos: sc. Aeiieae. Ita locos noios poetae dixerunt, ut Eiinius ap. Cic. de Div. 1. 20, ea loca . qiiae is, de quo sermo est, nondum adiil. lla ap. Ov. M. 3, 520 Liher novus diciUir, d vtaari bai^cov ap. Euripidem Bacch. 219, qui Thebanis nondum erat cognitus deus.

308. vento sc. aclus cf. 333.

309. inculta (unbebautes Land). — Ne — ne ita 2, 738. 5, 95. 703. 12, 321 in inlerrogatione duplici non hiparlita cf. Gr. § 419,4, 4.

310. E.racta, quae explorasset. Primtis videtiir dixisse Vgl. cf. Suet. Caes. 47 Mar- garitarum poudus sua manu crtircre.

311. l)e loco qiio naves ab.scondit cf. 162 sq. de structura convexo nemorum 422.

312. Comilatus ut ap. Cic. Cat. 2, 2: quod ex urbe pnrum comitatus exierit, parlicipium passivi, qiium comitor sil de- ponens. Alia v. ad 2 , 422. Ovidius tamen haec habet : Ingenio tamen ipse mco comitorque fruorque Trist. 3, 7, 47, et Pirilhoum ‘iheseus Stygias eo- mitarit ad undas Ep. e.x Pont. 2. 3, 43. Comiiatus cum ablativo sine praeposilione a, hominuni, qui non sua voluntate du- cuntur sed aliena legilur 2, 580. 10, 186 cf. Gr. «ii 325, 2.

313. Iitem v. 12, 165. — bina. Dis- tribulivum pro cardinali, ut videlur, posi- tum cf. 5 , 560. — hastilia lato Jerro cf. 9, 50. — Crispans est poetarum.

314. se tulit obria. Se ferre pro ire 1, 503. 2, 456. 3, 599. 7, 492. magna se mole ferebat 8, 199. Ita se afferre 3, 310. sc peiferre v. 389. se inferre V. 439. 4, 142. 10. 576. se efferre 7,

315. 536. 8, 611. 12. 441. obvius se obtulit 10, 552. Iii prosa se obviam ferre. — Recte autem Venus, quae a love auxilium peliverat, acta amore filii. ipsa parat ferre opem. Pl. coni. sese oblulit obvia.

316. firginis habuil e.vternam formam et vestitiim, et virginis arma, qualia gre- rere solent Spartanae vel Threissae. T ir- ginis vocabulam repeiendum eral, ne os etiam ad Spartanae traheretur. — Sparta- nas virgines , quae in gA-mnasio exerce- banlur, neque robore et agilitate corporis iuvenibus miillo inferiores eranl, etiaui A’enatibus operam dedisse nescio aliiMn qui tesleliir; quamqiiam credere nou ab- siirdum est. Apud uniim Serviuni est : ..Sparla … iibi sunt puellae venairices". Pl. coni. \uminis os! … sed virginis.

317. qualis fatignt cf. 3, 641.

318. llarpalyce Thracum regis Har-

AENEIDOS LIB. I.

29

Namque hiimeris cle more habilem siispenderat arcum Venatrix dederatque comam ditfundere ventis, Nuda genu nodoque sinus collecta tluentes. Ac prior, Heus, inquit, iuvenes, monstrate, meariuu Vidistis si quam hic errautem forte sororum, Succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis, Aut spumantis apri cursum clamore prementem.

Sic Venus; et Veneris contra sic tilius orsus: Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum. 0 quam te memorem, virgo? namque haud tibi voltus Mortalis, nec vox hominem sonat: 0 dea certe;

520

620

palyci filia, qiiae, in silvis educata, ve- natibus et cursibus se duraverat. Ilanc coinparalionem e.x suo tempore posuit Vgl., non f|uod Aeneas Spartanas virgines cogno- verit. — Hebrum Mss. — Riirum Edd. plures ex coniectura. — Hel)rus enini, qui nunc Maritza dicitur, quuui lenis et placidus fluvius esset. qui nec volucer dici posset, nec celeriiatis in compara- tionem assumi ; conlra soleninis essel ce- leris cursus cum ventis comparatio et apud ipsum VirKirium Ccf. 7. 807. 8, 223) et alios icf. Ov. M. 13, 806), haec aulem duo vocabtila Euriis el flebrus el alihi in Mss. confunderentur, ul ap. Hor. (’. 1, 25, 20 pro Hebro oinnium Mss. scriplura Euro legendum esl: iiiiitarunl eiiain lioc loco inlerpreles. — Sed priiniim celeris cur- sus cum celeri fliiniine comparalio non absona est, graia eiiain palrii fluiiiinis commemoraiio ; deiiide poluii Vgl. ijiiiorare amnis iongiiiqui naiiiram, cerie G. 4, 523 fluvium liabet celerem, siquidem recle iii- telligo verba: Gurgite qinim medio por- tuns Oeao^rius Hebrus f olveret, et est ap. Stat. Theb. 9. 438 spumifer Hebrus. Fluvius auiein loiigior non facile eundem cursum servat, et quum Hebrus e monli- bus decurral aliissiinis, probabile est, eum celeri cursu deferri in planiliem. Sic Pl. H. . 5, 10 in Nilo niemorat rapidam ce- leritatem. — Ilaque maliin erroris pericu- lum cuni Klopslockio subire Cqiii (Win- golf ) Die irasscr Hebrus wdlzten mit .4dlereil des Cellcn Leyer) quam cum aliis vim poetae inferre. Accedit quod Silius Vgli imitaior, scripsit 2, 73 Qtiales ‘Vhreiciae lihodopen … lustrant, riirsufjue fatigant Hebrum el 3, 306 levibus gens ignea plantis, cui sonipes cursu, ciii cesserit incitus amnii. Hunc Silium iam corrupto Vgli exemplari de- ceptum esse suinit Hb. — Fuga est oninis celer motus, ila celer incessus 4, 430 celeris navigatio 7, 23. celer volaius 9, 15. Ita fugere 3, 268. 258. — Prae- vertitur ..iransit, dicimus autem et prae-

vertit Ccf. 7, 807) et praevertitur.^’’ S. Praeverto aciivum est ui anteverto ; inde praevcrtor quod anteeo, transeo, ei ut haec verba. quamquain raro. acciisaiivum eiiis qui (ciirsu) viiiciiur, assuinil. Cf. Plaul. Cas. 2, 8. 75 pulrre praerortar viros. Apud I.iviiim esl eliani: coactique consulcs omnibus cam rem praevcrti 8, 13.

3 18. de more sc. venalricis. — habilcm, quein facile polest gestare. Iia clipcus hubilis 12, 432. galea 9, 305. ch»ths Ov. M. 2. 531. calcei Cic. de orat. I, 54. 231.

319. dederat cf. 66.

320. collecla sinus accus. fnraeciis qui diciiiir; cf. 2. 273. I)e re cf. 4, 139. 6, 301. 9, 582. Ov. M. 10. 536 ,Vi/f/a gcnu vestem ritu sucrincta Diunac. ^‘estis ne celeri cursui obessel, succincia in sinus colligebaiur. — Fluere amplae el laxae vesles saepe dicuntur; nos: wal- lendes Gewand.

321. erraiitem, vagantem ut venatricem.

322. Succingi gladio, fciro dici solet, sed etiain pharetra , balteo. Qunl quod Livius dixii 7, 5 succinrtus cultro. 21, 10 s. armis legionibusque. Mv. scripsit pharetra, et … lyncis aut quem conlra recle monet Rb. tegmen non dici de pelle besiiae nisi ad corpus hunianum quum adhibelur cf. 7, 666. II, 576; sed ipse arrepla scriptura lihri y. tegmina verba eodem luodo disponil sc. ut concinnitas sil: persequi tegmina et cursum ! Et necessaria eral virginis vestium descriptio, iit Aeneas eaiu agnosceret.

323. premens. insequeiis 467. 9, 793. sive iirgeiis, opprimens 9, 330. telis pre- mere 8, 249. 9, 793. 2, 530.

324. audita mihi: Dativus cum pas- sivo; cf. 440.

325. Sonare cum accusativo est referre, sigiiificare cf. Cic. OflT. 3. 21 liaec dim verba inter se discrepare , re unum so- nare videntur cf. Gr. § 294. b.

30

P. VIRGILII MAROMS

An rhoebi soror? an X}Tnpliarum sanguinis una?

Sis felix nostrunKiue leves, quaecunque, laborem, 330

Et quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

lactemur, doceas; ignari hominumque locorumque

Erranms vento huc vastis et Huctibus acti.

]\Iulta tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.

Tum Venus: Haud equidem tali me dignor honore; 335

Virginibus Tyriis mos est gestare pharetram, Purpureoque alte suras vincire cothurno. Punica regna vides, Tjrios et Agenoris urbem; Sed fines Libyci, genus intractabile bello.

Imperium Dido Tyria regit urbe profecta, 340

Germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

329. an — an. Ila exiilica : Deam te esse cerle scio, iiescio an sis Diaiia ipsa, nescio aii aliqiia eiiis iiyniplia. Ulniiiiqiie auleni ei probalur, sed iion ulriim proha- bilius sit (jnaeril , salis coiilenlus scire eam esse (leani; /in — an interrogalionis (lisiunclivae apuil boiios scriplores non esse cf. Gr. S ’tl9, 7. — Sano^uis saepe ap. VKlium gemis significal, ut ap. nos Blut pro Geschiecht; ita 19. 6, 836 et saepe. Pl. coni. /4. P. s. an pars \yw- pharum agminis una ! .,Ipse versus, miniis leniler fluens, dubilanlis animuin exprimit." Sic coiiiectura probatur, quod ea peior fit versus, peior laiiniias.

330. Fe// j aclivum esl : reddens felicem cf. 6, 715; aUjue ita saepe in precaiioni- bus: Qnod felix faiistum fortunatum- que sit. E. 5. 65 Sis bunus o felixque tuis! G. 1, 345 felix hostia.

331. locornmque. v. liypermeler cf. 8 4.

332. vastis et Mss. — Vglius adiecliva bisyllaba, si sunt in medio versu, ut ma- iorem aliquam vim accipiant, ita solet coUocare, ut exlrema syllaba sub ictum cadat; ita vastus 1, 52. 86. 146. 162. 245 elc. quare et vastis minus probum.

333. Cf. E. 1 , 7 lUius aram Snepe tener nostris ab ovilibus imbuet aoiius. — Cadere deo liostia, quae immolalur, saepe dicitur cf. Hor. C. 3, 18, 5 si tener pleno cadit haediis anno. — multa victima. Multus adieclivum saepe singu- lari dicilur, quando plurali videlur opus esse; pluralis enim nolio iam inest vo- cabulo. Multa arbor huc. 10.304. multa rosa Hor. C. 1, 5, 1. multa canis Ep. 55, 31. Sic plurima nux G. 1, 187. piv- rimiis oleaster 2, 183. piurinia unda 4,

334. Nos modo ita iii collectivis: viel n aldung. Cf. Gr. ^ 360 Aii.’

335 — 371, Venus docet Aencara prope

esse Carthagincm a Didone profuga

conditam.

333. Tum T enus. Omissum est dicendi verbuni ut saepe cf. 4, 416.

334. Colhurno opus erat venanlibus, ne laederenlur cf. E. 7, 32. „Colhurni suiit calceamenia venaloria. crura qiioqiie viii- cientia, quorum quivis ulrique apUis est pedi.’’ S.

335. yigenoris urbem dicit eam, quae ab liuius progenie condita est. Sic Car- thaginiensis dicilur Agenoreus saepissime apud Silium I, 15 ^^. arces; 17, 58 A. litora; 198 J. porla; 392 .4. ductor; 404 .4. nepotct. Pl. tameii Agenoris urbem iiisipidum vocans alia proponit pro lubilii eligenda, aul P. r. v. liemislichio, aul Tyriuque ab origine stirpem sive Tyrioque ab Agenore stirpem! Deinde coni. f icini Libyes pro A\ /. L. Agenor, Beli, Aegyptii regis, frater, primus Sido- nis urbis rex dicilur. eius filii Cadmus, Phoenix. Cilix, filia Eiiropa. Sidonii au- tem ,,Tyron urbem anle annum Troianae cladis condiderunf luslin. 18, 3; inde etiam Dido Sidonia vocatur 446, alibi. — Didonem aulem posteriorem fuisse illo tem- pore, quo Troia capla esse vulgo dicilur, plerique tradunt; sed eliam aliquos esse scripiores, qui Romain non mullo post Troiam eversam condilam esse scripserinl, res est satis nota, et iam Naevius idem quod Vgl. narrasse videlur.

336. Fincs Libyci sunt, non Asiae, ubi Tyrios tu scies habitare genus : De liberiore appositionis genere cf. 5, 734.

337. impcrium regit. Ila Ov. Pont. 3, 3, 61: Sic regat imperium terrasque coercent omnes Caesar ; ita iura regere pro exercere alii dixerunl. Licet eiiam imperium inlelligere de terra, cui iinperal. Novum esse regere imperium et audacter

AENEIDOS LIB. I.

31

Ambages; sed summa seqiiar fastigia reriim. Hiiic coniunx Sycbaeus erat, ditissimus agri Plioenicum, et magno miserae dilectus amore, Cui patcr intactam dederat primisque iugarat Omini1)us. Sed regna Tyri germanus habebat Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes. Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum Impius ante aras atque auri caecus amore Clam ferro incautum sui^erat, securus amorum Germanae; factumque diu celavit et aegram, Multa malus simulans vana spe lusit amantem. Ipsa sed in somnis inhumati venit imago Coniugis, ora modis attollens pallida miris; Crudeles aras traiectaque pectora ferro

345

350

355

dictiim laiiilat /Frf. Contra Gt. ..tiir- pis.siiniiiii ineiiiluin" putal scrihitqut! gerit!

342. Summa fa«tigia i. e. reruin ca- pila, TfS maxiine illiislres. Vox eadfin vi reperitiir apiid Varronen», translata de fastiKio aediiiin. — Sequar sc. diceiulo (cf. vcrfotgen) ita 2, 43-1; prosequor 8, 107; et resequi apiid Ovidium (M- fi, 36. 8, 863. 13, 749) est pro respon- dere.

343. Sychaeus. Rem narral Iiislin. 18,

344. — ditissimus agri cf. 14. — Eundem divilianiui fonleni, qui Romanis esse sole- hal, latifundia, pascua, arboreta \fi. Irihuit Plioenicilius, (lui. niercatnrae dedili, pollebanl auro. Sed poterat Tyrius eliaiu dive.s esse agris. Hanc scripturam et libris Mss. et a grammaticis defensam ex 10, 563, lemere illatam pntat Rb. et Huelinm seciitns scribit auri, allatis v.

345. 3o8. 364, ubi auri sit meinoratiol quasi id locis opns sil demonslrare auriim posse surripi noii agrum. Atque iilos ver- sus Serviiim aliositiie el eos qui describe- baiit libros, non vidisse opinatur! — Ueinde Pl. quod in Sychaeus v. 343 et 48 prima syllaba diverso inelro est cf. §

346. in V. 343 pro Sychacus scribit ae- quaevus (!) omisso nomine necessario !

347. Miserac, quae mox deliciis suis orbaretur. Vgl. saepissime vocabulo ali- quo narrantis de re sententiam profert antequam narral.

348. pater Belus. — intactam , castam virginem cf. luven. 6, 162 intactior omni Sabiua. llor. C. 1, 7, 5 intacta Pallas.

— iugarat ominibus. Erant enim apud Romanos etiain nuptiarum auspicia cf. Val. Max. 2,1. Tac. A. II, 27. C. Div. 1. 16. luv. 10, 336. Catull. 61, 19 bona nubet alite virgo. Prop. 3, 19, 14 Conlineant nobis omina prima fidcm.

— primis om. Itaque nondum ob arutm

niaritum antea capta erant omina. Erat prinius ainor.

347. Pygmalion Didonis est germanus.

— .-//i(e alios cuin comparativo est poe- tarum.

350. Securus amorum , nihil curans Didonis amorein, quo maritiim amplecle- baiiir; ita securus c. gen. inde a Vglio cf. 7, 303. 10, 326. securus belli I.uc. 5, 526. secuTus famae Ov. Trist. 1, 1, 49.

351. Aegram sc. animo; aeger enim de animi, aegrotus de corporis dici solet valetudine. Inde mortales aegri 2, 268.

352. Malus nt antea impius inlerposi- tum est ex iiarranlis iudicio. — / ana spe lusit, qiiiim euui posse vivere diceret, qiiem ipse iiiterfecerat. — ludere , sc. de- cipere 407.

353. sed cf. 19. in somnis cf. 2, 270.

— inhumati. Etiani in hoc, quod ne sepelivit quidem, Pygmalionis apparet im- manilas.

354. modis miris i. e. mirandum in modum. Idein 6, 738. 7, 89. 10, 822. G. 1, 477. I.ucr. 1, 124 simulacra mo- dis pallcntia miris.

355. crudeles aras. De re cf. 349. Quodvis facinus locum quo fit afficere, et lioino loco. in quo est, eandem quam habet indolem videtur praebere. Inde litus ava- rum 3, 44. fortunata nemora 6, 639. limen crudele 3, 616. sceleratum 6, 563 al. Romae erat vicus sceleratus et porta scelerata. Hinc locorum expia- tiones el consecrationes; hinc horror sacer, quo afficimur, si ad locum accedimus, quo egregium aliquid factum est. Cf. Gothe: Die Stdttc, die ein guter Mensch be- trat, ist eingcweiht — das heilige Land.

— Traiicere est transfodere 2, 273. 9, 633. 10, 339. 400. Caes. B. G. 7. 2S Scorpione Oeli genus) ab latere dc.rlro transicctus exanimatusque concidit.

32

P. VIRGILII MAROMS

Nudavit caecumquc domus scelus omne retexit. Tuin celevaro fugani patriaque excedere suatlet, Auxiliumque viae veteres tellure recludit Thesauros, ignotum arjienti pondus et auri. His commota fu^am Dido sociosque parabat. Conveniunt, quibus aut odium crudele tyraimi Aut metus acer erat; naves, quae forte paratae, Con’ipiunt onerantque auro; portantur avari Pygmalionis opes pelago ; dux femina facti. Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis jSIoenia surgentemque novae Carthaginis arcem; Mercatique solum, facti de uomine Byrsam, Taurino quantum possent circumdare tergo. Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris? Quove tenetis iter? Quaerenti talibus ille Suspirans imoque traheus a pectore vocem:

0 dea, si prima repetens ab origine pergam, Et vacet annales nostrorum audire laborum,

360

365

370

356. JS’ti(lavit ad pectora pertinet, ex eoqiie alhKl verbiim inon.strandi ad arna est extricandiim. Id sihi siiinpserunt vel optiiui scriptores. Cic. pr. R. A. 8 f/iiiim eodem teinpore et ea, quae praeterita siint, et ea, quae videntur instnre, praeparet. I)e Zengmate cf. Gr. t^ 500. — caeciim, obscurum cf. fi, 715.

357. suadet c. inf. (ir. ^ ^’^^ ■ An. 3.

358. Tellure recludit; i. e. e tellure elfodit. Verba enim cum re composila saepius simpliceni ablativum praepositione noii addiia assumunt; cf. refulgeo 402. res<o 679. reporto 2, 115. resigno 4,

359. revello 546. remilto 5, 99. reddo

360. rcfero  409.     refluo  9.   32.     re^mlto 
     

10, 330. reporto G. 1, 27.-). rcdeo 3,

11. rei^oco 4, 28. — /tuxHium viae ap- posilum ad thesauros, qui sint auxilium; ita 443. 636. 12, 84. Apposiium est id, quod re ipsa efficitur. Cf. Olho pontijicu- ius augaralusque honoratis iam senibtts cumulum dignitatis addidit T. H. 1. 27.

12. A.   2,  64. 
    

13. iarnottim sc. Pygmalioni, aUis, notum Didoni, cf. Iiist. 18, 4: „Huic CSychaeo) magiiae sed dissimulatae opes erant, aiirumque melu regis non tectis sed terrae crediderat. Qnam rem etsi homines ignorabant, fama tanien loquebaliir. Qiia spe iiicensHS Pygmalion geneniin suinn occidil.’’

14. paratae sc. eraiit el 367 merca- tique sc. sunt cf. 5 , 362.

15. Pygmalionis opes, non quas ille iam suas putabat ; sed quae ex iure im- perii ipsi cedere dehebant, eiusque eranl. P/. pro opes coni. spes., versumque cor-

rumpit. — dux femina. Id attentum facit eum, qui audit, in talein feminam.

365. cernis M. „cum mullis" Hn. cernes Pliy teste Eb. i. e. slatim vide- his. Sed docuit IFg. nunc cum futuro non ita dici. Ac reni coiificit quod nar- ratum est ad 159.

366. arcem i. e. B^Tsam , quum arces V. 20 significet urbem Carthaginein.

367. mercatique: Notissima est de tau- rino corio fabula, orta .sine dubio, quod Phoenicum vocem Bosra, qua ar.x signi- ficatur, Graeci cum ipsoruiu aliquo voca- bulo ^VQOa confundebant; ul Tac. hist. 5 , 2 Idaeos Cretenses cum ludaeis per- niiscet. — Delet tVd. quod male iungitur; qiiod male narratur, quum mercati .sint non solam Byrsam; quod singula inler se niale cohaerent. ff^g- “’ servet, transpo- nit versus : Merc. Tan. Dev. Moen ! Frustra Pl. e.x Sil. 1, 24 demonstrare conatur hos versiis iam lectos esse a Silio. Nihil ibi legitur qiiam nota haec hisloria, quam interpolatorem etiam a Silio sumpsis.se non miniis probabile est, quani a Vglio Silium. At Piihlig , Stcndal 71 ex imitatione quae est Ciris 488 versus iam priiuo sae- ciilo leclos esse deraoitstrat.

368. Qui tandem siguat sciscitantis desiderium.

372 — .3S6. Aeneas qiiae sibi accide- rint narrat.

372. repelens a prima origine. Simile 8, 371. G. 4, 285. — Pergam sc. nar- rare. Ita Cic. Verr. 3, 3, 20 pergam atque iwiequar longius.

373. Annales dicit, quod multos annos

AENEIDOS LIB. I.

33

Ante diem clauso componet Vesper Olympo.

Nos Troia antiqua, si vestras forte per aures 375

Troiae nomen iit, cliversa per aequora vectos

Forte sua Libycis tempestas appulit oris.

Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates

Classe veho mecum, fama super aetliera notus;

Italiam quaero patriam et genus ab love summo. 380

Bis denis Plirygium conscendi navibus aequor

Matre dea monstrante viam, data fata secutus;

Vix septem convolsae undis Euroque supersmit.

Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

Europa atque Asia pulsus. Nec plura querentem 385

Passa Venus medio sic interfata dolore est:

Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

coiitimios vexatum se maeret esse labo- ribus.

374. componet MP2. componat RPl. Utriimqiie per se boiniin; standiim igitur a lil)ris melioribus et Hor. C. 3. 3, 7 Si fractus illabatur orbis , Impavirlum

ferient ruinae. Cic. Tnsc. 5 . 35 , 102 Dies deficiet (alii dant deficiat~) , si velim paupertatis cnusam dcfenderc. Cf. Gr. § 406, 2. — Componere est quieli tradere cf. 249 et Pl. Ep. 2, 17 com- posito die. — Hoc loco Olympus dicitur pro caelo naturali, sic 7, 218. 8, 280. Ecl. 6, 86 ut G. 1, 450 emenso quum iam decedet Olympo et Cic. de Consu- latu I. 2 !\am pnter altitonans stel- lanti nixus Olympo qui v. legitur in de Div. 1 , 12. Rarior tamen ea est significatio, quam vulgo creditur; certe multis in locis Olympus aut montem, aut deorum sedem signat , non ipsum caelum.

375. Xomeii si it per aures, auditur.

376. diversa : procul inter se remota 3, 4.

377. Forte sua urgendum est Aeneae, ne videatur consulto et ut popularetur Africam adiisse. Idem facit Ilioneus 527. Incolaeque advenarum solebant metuere iniurias et rapinas; sic Pallas 8, 110 ad- venientibus quasi liostibus occurrit. Ita- que Aeneas primum memorat, tempestate se esse appulsum, deinde se esse pium, deorum colentem ob eamque rem fama supcr aethera notum. Ilaque libi tuisque a me nihil est periculi. P/. scribit aeq. ventis Jactatos Libycis Gt: Ortn furens Libycis. Ita 384 Libyae desertn memoran- tur. Terrae autem nomen modo a virgine audierat, quod vel bis eidem obtundere mim ex narrationis indole sit, quaero.

378. Penates cf. 527.

379. Ex Italia, Corytho scilicet, Etruriae urbe, Dardanus erat filius lovis. Talem quaerit patriam, quare periculum non est,

ne in Africa, terra externa velit sedem ponere. Pl. proponit: .S\ p. A. f. s. a. n. L q. patrinm: genus a. L s. Classc V. m. raptos ex hoste P. — et genus Mss. plures, et omillunt al. Si eiicis et, cogeris genus habere apposilionem ad v. patriam , qualis notatur 33it. Non potest genus perlinere ad Aeneam, iion quod ea nimia esset gloriatio eius. qui modo fama super aethera notum se esse dixil, sed quia, qui sit, iam 378 et 379 indicavit. lani respondet a v. 380 alleri quaeslioni: Quove tenetis iter? Hoc si slalueris, non erit magni momenli et aut positum aut omissum. — genus ab love sc. ortum cf. 7, 647.

381. bis denis cf. 71.

382. data fata cf. 3, 5. — Matre monstrante. „Hoc ioco per Iransitum tangil historiam, quam per legem arlis poeticae aperte non potest poiiere. Nani Varro in secundo rerum divinarum dicil: Ex quo de Troia esl egressus /ieneas. feneris eum per dicm quolidie slcllam vidisse, donec ad agrum Laurentem veniret, in quo eum non vidit ulterius, qua re et terras cognovit esse falalcs”’ S. data Pl. coni. mea.

383. Libyae Pl. coni. exsul.

384. Interfnta quereutem non passn plura sc. queri. Ita iungi potest et in- tcrfari c. acc. ap. Liv. 32, 34. Orsum eum dicere Phaeneas interfatus. Plin. Ep. 1 , 23 quem interfari nefas esset. Praestat tamen iungere passa querentem : ut vel Cicero usus est parlicipio Off. 1, 21, 71 lis forsitan concedeudum sit rcm publicam non cap es sent ibu s, fjiii extellenti ingenio dnctrinae sese de- diderunt. Cf. 7, 421. 10, 426.

387 — 401. Venus Aeneam socios re- visurum promittit. 387. Credo iniectum orationi ut 10, 865.

3

34

P. VIRGILII MARONIS

Vitales carpis, Tyriam qui adveneris urbem.

Perge modo atque hinc te reginae ad limina pcrfer.

Namque tibi reduces socios classemque relatam

Nuntio et in tutum versis aquilonibus actam,

Ni frustra augurium vani docuere parentes.

Adspice bis senos laetantes agmine cycnos,

Aetberia quos lapsa plaga lovis ales aperto

Turbabat caelo; nunc terras ordine longo

Aut capere aut captas iam despectare videntur.

390

395

Similis sententia ap. Hom. Od. 3 , 28. — Jitalex aiiras dixit Liicr. 3 , 406 T ivit et aethcrias vitales sitscipit auras; alibi.

388. Carpere ita saepius ap. poetas; (nostram, pjliicken, d. h. was am If^c^e steht., sich darbietct , ^eniefscn}. Ita 4, 522. o55. G. 3, 435 molles ntib divo carpcre somnos. Pers. 5, 151: Carpa- wus dtilcia. Hor. C. J, 11, 9: Carpc diem , quam minimum creditla postero.

389. in tutum cf. 422. — actam. Agi ventis nautae dicuntar cf. Hor. C. 3, 7, 5 actus ad Oricum. Ov. M. 4, «20 Inde pcr immensum ventis discordibus actus.

390. Fani, ut qui doctrinam professi sunt, quam non habent.

391. In hoc augurio cycni sunt; iiam est avis Veneri sacra et ,.cycnus in au- guriis nautis gratissimus ales, hunc optant semper, quia nunquam mergitur undis."

— laetantes ,,post pericuhim" S. — duo- decim ; is enim fuit numerus navium amissarum, ut iam ex eo Aeneas cognos- ceret augurii iidem. — agmine, i. e. non amplius turbati, sed ordinem servanles.

394. Aquilae cum oloribus inimicitias e.vercent tesle Pliiiio 10, 74, 95 et BuHbnio.

— Caclum apertum , frcier Himmel, dici potest nubibus non ohductum, ut Ov. M. 6, (193 et G. 1, 393 aperta serena, ut campus apertus est arboribus non con- situs et impeditus. Sed esset otiosum; quare ita accipe , ut simul signiticet , in quo nihil est, quo quis se tegere possit aut defendere. Sic Caes. B. C. 3 , 84 : His erat rebus effectum, ut equites mille apertioribus etiam locis septem milium Pompeianorum impetiim sustinere au- derent. Itaque caelum apcrtum est, quo cycni ubique expositi sunt aquilae impe- tui, et bene comparantur cum nautis in allo mari tempestate iactatis.

396. Despectare terram est ap. Ov. M. 4, 623 e.r alto .. aethcre longe despcciat terras. Cf. 224. — ^iut capere respon- det versui 400: aut porlum tenet ; aut captas iam despectare videntur respon-

det: aut pleno subit ostia velo. Rem quotidie potes videre; priores aves iani locum capiunt, reliquae intentis in illas oculis devolant; ilaque captas explica captas a prioribus avibus. Tali modo si haec verba inlerpretaris, neque lann;ui- dum quidquam inest comparationi, neque verbum ullum supervacuum. neque slructura difficilis. Versus autem 397. 98 nihil significaut nisi gaudium olorum e.x aquilae impetu liberatorum, quo non minus socii e tempestate servati fruebantur, cantuque id ex nautarum more signiflcabant. Quod quum lempore prius sit eo, quod inest v. 396, perfectum ponitur. Atque ut illi cycni, qui iam in caelo aperto aquilam decussere, non aufugiunt in terram vo- lando, sic nautae in mari aperlo iam ven- tis placalis liberatique periculo eamque ob caussam iam congregati ac laeli et canentes, ut illi cycni terram, ila ipsi portum petunl, quo quiescanl, non quo de- fendantur. Superest memorare quantae turbae in h. I. niolae sint. — P/. v. 393 ut ingratum sihilum tollat, dat Agmina bis senos laelaniia conspice cycnos et 396 explicat: ,,Terras capiunt et captas, metu dempto, statim reUnquunt et in altum evo- lant. CQi’id ibi volunt?) Despectare terras est super terras se toHere. Idem vidit fVg.’’^ Sic tollilur omnis comparati similitudo ; magis eliam quod 398 dal : et coetu cinxere lacum. — Post scribit ftaud aliter puppesque ducum ; additque: ,,Quare Vgl. di.visset puppes tuae et pu- bes tuorttm non intelligo." At ista mu- landi caussa non est sed accuralius quae- rendi. Schenkl ( Recens. ff^eidneri) pro captas scrihit captis et ita iungit: „Ad- spice ut cycni, quos a. turb. quique terras

capere videntur reduces (i. e. rursiis

in caelum elali} CO polum cinxerinl." lih. novum inferl vocabulum capsos (_i\istkasten, saepta} pro captas et re- speciare (quod est in uno P.). Qiiaerit enim perfugii aliquam significationem ab h. 1. alienam. Neque ff^d. expe- dire se potest, nisi scriptura respec- tare pro des. et deleto versu 398. Be- noist v. 396 explicat: capere per quae-

AENEIDOS LIB. I. 35

Ut reduces illi ludunt stridentibus alis

Et cnetu cinxere polum, cantusque dedere,

Haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

Aut portum tenet aut pleno subit ostia velo. 400

Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.

Dixit et avertens rosea cervice refulsit, Ambrosiaeque comae divinum vertice odorem Spiravere; pedes vestis deliuxit ad imos;

Et vera iucessu patuit dea. Ille ubi matrem 405

Adguovit, tali fugientem est voce secutus: Quid natum totiens crudelis tu quoque falsis Ludis imaginibus? cur dextrae iungere dextram Non datur ac veras audire et reddere vocesV Talibus incusat gressumque ad moenia tendit. 410

At Yenus obscuro gradientes aere saepsit, Et multo nebulae circum dea fudit amictu, Cernere ne quis eos, neu quis contingere posset, Molirive moram aut veniendi poscere caussas. Ipsa Paphum sublimis abit sedesque revisit 415

Laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

rere: alii ailhiic quaKrimt, aUi iii quae- tiis est VirgUius. luiige vera patuit :

sitiini locuiii oculos defigunt. (Sic com- incessu igitur patuit veram esse deam. paiaiio plaiie sublala est.) Ld. qui antea 407 toticnit. Itaqiie et aUbi sub falsa

versus traiisposuit. nunc meam seciuitur imagine Venus se obtulerat fiUo, vera 2.

sentenliam el ffg. 5^9 _ i,tnlere aUquem 7, 442. II,

398. cantiisque dedere cf. 2, 698. 427. Cic. ad Q. Fr. 2, 12 Euvi lusi

„Anas cyciiiis ferus" dulciter canere dici- iocose satis. Ter. Ad. 4, 5, 63 Obsec.ro

tar, ita 7, 700. E. 8, 5.5. Hom. II. 2, num ludis tu niinc me? — Sine copula

459. Quare  ApolUni  eliam  sacer  et  poe-  ad   prius   adiunfjiiiir   alieruiu   idque   expli- 
     

tae cycni diciiiitur, ut ap. Horat. 4, 2, calius ut 421. 461. cf. 266. 25 Pindarus est cycnus Dircaeiis. 409 ,.gras i. e. voces matris filiiim

400. Ostia sc. X)ov\us, na, porlus ostium audire et matri suas reddere, non quasi

dixit Cic. Verr. 4, 53, 118. alienum aiienae.

411. Jenus — dea. Nomini proprio

Af^n <iA » •. /- .u ■ in altero enuntiato addilnr appellativum

402 — 440. Acneas venU Carthao;inem. , tmo 10 c<n . n .■

^ ut 692. 12. 634, et appellativo propruim

402. avertens cf. 104. — lu discessu ‘’■ ‘’^’^- Non absimile, quod notalum est dii solent numeii suum indicare cf. 4. 277. ad 8. 168. - Eodem modo Ulysses per 5, 658. 9, 659. — Cervice et vertice Minervam nube circumfusus Alcinoi domum iunge cum v. refulsit et spiravere cf. ““rat. Cf. Hom. Od. / , 14.

403. 413. Aut nou est interrogati\nim sed

404. Amhrosia omuia sunt deorum. ita «er’‘ae iuterrogationis discernit partes cf. et comae, vestes ut Hom. U. 5, 338 ^’^- ^ ^*’^’ f^}^- ^-

dfi^Qoatog ntnkog. H. 1,529 «. xo:iTcci. ’■• tnoliri cf. 2, 108.

iA« T .■ 1 M ■. .■ • 415. sublimis abil cf. 4, 22. — Pa-

404. / estis defluxit. „quia dixit supra 7 … ..<-.„• ^- • ^.jon^ • 11 . a . .(. c )>/””’ «?t Amatlius. urbes Cypri \ eneris 03201 sinus coUecta fluentes" S. ‘, ,.,- • ■ , 1-.,^ , n , ■ ^ -^ cultu uobilissimae; lude \enus et Paplua

405. Incessu etiam dignitas apparet cf. et Amatliusia dicitur. Omuino in insuia

406. 5, 647. Ov. M. 3. 609: Specto Cypro Venus colebatur; inde Kvnfjig cttltutn faciemque gradumque , .A«7 ibi, dicia.

quod posset credi mortale , videbam. 416. Laeta, quod sedes suas revisit

Cum nostro loco confer Ovidiiim, qui de missa de filio cura. — cenium arae. Is

Flora Iiaec: Tvnucs secessil in auras, numerus in sacris soUemnis cf. 4, 200. —

Mansit odur, posnes scire fuisse deam Snbaei Arabum gens, ex Saba autem

Fast. 5, 375. Lusit hic; dignitaiem secii- tus cf. G. 1, 57. 2, 117; quod iiec Homeri

3(i

1>. VIRGILIl MARONIS

‘riire calcnt arae sertisque recentibus halant.

Corripuerc viam interea, qua scmita monstrat. Liraque adsccndebant coUem, qui phirimus urbi Imminet advcrsasque adspectat desuper arces. Miratur moh>m Aeneas, magalia quondam, Miratur portas strepitumque et strata viarum. Instaut ardentes Tyrii, pars ducere muros, MoHrique arcem et manibus subvolvere saxa, Pars optare locum tecto et concludere sulco. [lura magistratusque legunt sanctumque senatum]

420

425

tempore Graecis, nec Numa regnante Ro- manis in usu erat, cf. O. F. I, 341; tanien a poeta tempori tribuilur Troiano. Sic 4, 453. S, 1(16. 11, 4Sl. — Veneri autem Paphiae ,.sans;uinem arae offundere veli- lum. precihus et igne puro allaria ado- lentur" Tac. II. 2, 3.

418. corripere viam, ita Ov. M. 2, 158. Plin. Ep. 4, 1 sed tanto magisi viam ipsam corripiemiis ; sc. celeritale, ita ut ainbo viae termini brevi temporis inter- vallo inlerposiio al) eo, qui it, attingantur atque in uniini quasi corripianliir; ita corripere spatia 5, 31K, campum 5, 144. G. 3, 104. lam socios visenili cupidi properant ad urbem. — qua cf. 2, 505.

419. collem cf. I-^iO. — plurimus cf. 6, «59.

420. Imminere montes infra iacentibus lerris saepe dicuntur ut IfiS. Ov. M. 4, 524 Imminet aequoribus scopulus. Liv. 28, 6 nnas arces urbs habet, iiuani immincntem mari. 29, 35 Exer- citus ab imminentc prope ipsis moeni- bns tumulo est arlmotus. — yldvcrsus i. e. ad nos versus, regione oppositus; ita saepissime 4. 701. 5, S9. 6, 418.

421. H84. 7.i5 et ap. Ciceronem. — Aspeclare primiis dixit Vgl. pro prosaico spectare ad i. e. vergere ad. Post Tac. Agr. 24 liritannia Hiberniam adspicit. — arces : Pl. coni. aedes.

422. Molem sc. aedificiorum cf. Cic. Mil. 3J. Hor. C. 3, 29. 10 Fasddio^am desere copiam et molem propinquam nubibus arduis. — magalia. Suliurbia Carthaginis id nomen retinuerunt. Magalia auiem sive mapalia ,,aedificia Numidanim aKresiium, oblonga, incurvis laleribus tecia, quasi navium carinae sunt" Sall. lug. 18. ,,MagaIia, Afrorum casas, et mapalia idem significant, sed magalia ma producil , mapalia vero corripit iit G. 3, 340" S. ad 4. 259. — Magalia quondam fuisse recle monel Ld. intellexisse Aeneam ex magalibus circumiacentibus cf. 4, 259. Versom delet Pl.

423. Strata viarum ita Lucr. 1, 316

strataqtie lam vuJgi pcdibus ilelrila viarum. 4, 417 cvlleitus aquac, qui lapides intcr sistit per strata viarum (gcpjlasleite Strafse). Poelae enim sub- slanlivorum niaxime abslracloruni pauci- tate coacti, neiitra adiectivorum fecerunt substanliva, neque solum pliiralis numero sed eliain singulari quae genilivum as- suinerent, seculi illi suae linguae inge- nium, quo si (jua vis inest in adieclivi nolione, substantivo ea proferri solet cf. Gr. «5 363.

423. Instant ahsolule dicilur 2, 491. lam vero quum h. I. ardentes noii minus absolute diclum sit, ut etiam 472. 2, 41. 529, magis conveiiit iungere inslant cum infinitivo ducere, ul esl 2, 627. 10, ll^. liUcr. 4, 998 corripere instaut. Neque offenderis, quod pars — pais sequitur, si comparaveris 11, 8S7. — Ducere muros, Mauern fiihrcn et Salluslius et Livius aliique dixerunl, quos laudat Bentl. ad Hor. C. 3, 3, 65.

424. Subvolvere, hoc uno loco lectum, est in sublime efferre cf. subiicere 12, 288 et suspicere 438. — moliii arcem ,.molibus faclis extollere" S. Cf. 2, 108.

425. Optare est eligere; ita 3, 109. 5,

426. 8, 503. Cic. pr. RA. 11.

427. iura magistratusque lcgunt. Ex legunt verlio ad iura verbum constituiint vel siuiile aliquid eruendum est cf. 356; vel /i;rn iiidicat iudices, qui ius dicunt, el habemus e/?ic rirhtenile , vcrwallende und berathende liehurde. Tamen nou falsi sunt ii, qui in hoc versu haesere inlerpretes. Nam et ante et post de aedi- ficiis est sermo, neque iura legiint placet ob zeugnia; adversaiur hic versus eliam rationi , qiia Dido regiam exercet polesla- tem cf. 507 et 5, 758, neque unquani apud Romanos populus Senatum legil. Inliilit liunc versiim aliquis, qui comi- liorum eliam fieri mentionein voluit, et qui meinineral locoriim 3. 132 sq. 5, 755 sq. Ilck. ]'ck. versum retinent ; de- leiil Pl. Hg. Ld. Wd.

AENEIDOS LIB. I.

37

Hic portus alii effodiimt; hic alta theatri Fundamenta locant alii, immanesque columnas Rupibus excidunt, scenis decora alta futuris: Qualis apes aestate nova per florea rura Exercet sub sole labor, quum gentis adultos Educunt fetus, aut quum liquentia mella Stipant et dulci distendunt nectare cellas, Aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto Ignavum, fucos, pecus a praesepibus arcent; Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella. 0 fortunati, quorum iam moenia surgunt! Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis. Infert se saeptus nebula — mirabile dictu — Per medios miscetque viris, neque cernitur ulli. Lucus iu urbe fuit meclia, laetissimus umbrae,

430

435

440

427. theatri MyP2. prob. //n. Pl. IVg. thcatris FRP2. prob. Rb. Nck. IVd. UtninKiiie recte dicitur. — lata unii.s F. prob. Pl. Rb. IVd. alta MPRy. prob. fVg. Ld. et si S. dicit „Hinc fulura magnitudo inteUigitur’’ non patet utrum legerit , lala autem videtur correxisse cui alta 429 repetitum displicebat. Qua de re cf. 6, 901. Neque ut quis pro lata iii- ferret alta cau.ssa erat. Theatrum Vglii tempore in quavis fere iirbe Graeca et Romana erat; quare non dubitavit poeta etiam Poenis aitribuere.

428. fiindamenta locant: Apud scrip- tores usitatius iacere cf. 5, 631. locant MPRF2. petunt Fl. rec. Rb.

429. excidunt cf. 6, 42. Suet. Cal. 37 excisae rupes duriisimi sHicis. In hac arte Romani praestabant. — Sceiiis dat. a substaiitivo dccora peiulens. Rutil. Ilin. 1, 93 Perccnserc labor den^iis decora alta tropaeis. A. 10, 203 ipsa ca- piit ])opulis. 8, 65 celsis caput urbibus. Sen. Ira 1, 9 m(7es qui signum receptui iicgUgit. Flor. 1 , ! , 4. Latio caput cf. Gr. S 3ti6.

430 — 36. Hoc loco praeivit compara- tiim, ut saepius; ipsa autem comparatio aptissima est, et quod sedulitatem Poeni ostendunt, et quod quum inter se discurrant variaque officia exsequantur, ordine tamen omnia et consilio agunt. Ad rem cf. G. 4, 162 sq. — Per jlorea rura Claud. R. Pros. 2, 118 sed quod ibi iam fere eadem leguntur, (il. 431 — 36 ab alio illalos putat et eiicit, contra nitente IVdro, qui ipsi huic loco eos aptissimos esse de- monstravit.

431. cjercet cf. 3, 182. — Sub sole signiiicantius et reciius , quam in sole ; ita E. 3, 13 sole sub ardenti. Ov. M.

1, 603: sub nitido die. Hor. C. 1, I, 25: sw6 love frigido.

433. Distendunt notat ingentem copiaiu cf. Tib. 2, 5, 84 distendet spicis horrea plena Ceres. E. 7, 3 distentae lacte capellae.

434. ignavum , fucos genus: Verba ila posita etiam alibi ; FJor. 1 , 1 1 , 7 aestivae, Praeneste, deliciae. Cf. E.

2, 3. 3, 3 infelix, o semper , oves, pecus.

436. Ut ex diverso apum labore fit aii- quid sc. mel, sic ex Poenorum Carthago.

437. Aptissima haec exclamatio.

438. Quid sit suspicere docet S. ad 224. Verbum id significare testantur loci 6,

439. Cic. N. D. 2, 2 qitum caehijn suspeximus etc. ; quem locum qui est imi- tatus auctor orationis de Har. Resp. 9 dixit : quum suspexerit in caelum. Inde eliam subslantivum suspectus ad Olym- pum 6, 579, et frequentativum ap. Avien. descr. terr. 369 Memnnn suspectat roseas Aurorae matris habena^. — Suspicit, quum colle reliclo urbem inlraret.

440. mirabile dictu cf. 7, 73.

441. cernitur ulli. Dativus cum pas- sivo saepius apud poetas, rarius apud scriptores inveniUir et Ciceronem; saepius cum participio iunctus quam cum verbo finito cf. 326. 2, 247. 3, 14. 6, 793. Cf. Gr. S 2!?8.

441 — 493. Aeneas quae in lunonis teinplo sunt imagines perlustrat.

441. Unibrae et umbra est in M. Vm- brae significat cui rnagna est umbra; ita 11, 73 laeta laborum ; et laudatur fraginentum Sallusli: frugum pabulique laetus ager. Cf. 343 ditissimus agri ; et est geii. copiae cf. Gr. § 265 , 7 et 4.

38

1». VIRGILII MAROMS

t^)n() prinmni iactati undis et turbine Pocni Ktiodere loco signum, quod regia luno ^Monstrarat, caput acris equi; sic nam forc l)ello Kgregiani et facilem victu per saecula genteni. Ilic templuni lunoni ingens Sidonia Dido Condebat, donis opulentum et numine divae; Aerea cui gradibus surgebant limina, nexacquc Aere trabes, foribus cardo stridebat aenis. Hoc primum in luco nova res oblata timorem Leniit, bic primum Aeneas sperare salutem Ausus et adHictis melius contidere rebus. Namque sub ingenti lustrat dum singula templo, Reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi.

445

450

Pracstat id altfri itmbra iiam i. e. (iiii iHeiatiir unibra . (iiiaiu hahet (cf. v. 275). Sic ejst Ov. Poiil. 1. 2, 25 Adde loci fn- cicm. nec frotide nec arbore laeti. Qim significalioiie po.sleriores poetae pnsiiere vel genitiviiin. iit Siliiis. Statiiis, (‘iaiidia- iius, fortasse niale intellecto lioc Virgilii loco. Lmbrti aulem videtur ex media orliiin esse.

443. Signnm ut esset obtuUt dea cf. 358. Rem saiis notain narrant Sil. 2, 411 et luslin. 18, 5 Ibi quoque equi caput re- pertum beUico^^um potentemque pnpvhim futurum si^nijicanft, urhi nuxpicatam sedem dedit. S. : ..Sacerdos locuni elegit facieiidae iirbis, (juo efTosso inventuni est capiit bdvis. (juod qiium displicuisset, (juia bos seinper sultiujratus est, alio loco ef- fosso. caput e(nii inventiim placuit. Illic ergo luiioni templa fecerunt. Unde et bel- licosa est Cartliajio per equi omen. et fer- tilis per bovis." In moneiis Carlhagi- niensium equiis esl ; el ajrricultura Cartha- ginienses clari . ut Romani eoriiin de ea re liliros converterint. Revoca tibi in meino- riam. quae narraniiir de Capitolio Romano. •Simile ex eijuis aucruriiim 3, 540.

444. Sic, lioc sigiio, fore a verbo mon<itrurat pendei. — Af/m secundo ioco posiiiiin nt 3. 379. 10. 585.

445. Facilem viciu ut 3, 621 nec vifiu facilis cf. Gr. S 443; el ipse virlus di- ciliir facilis G. 2. 460. Contrariiini est asper victu 8, 318 et Mensit asper po- piilus virtuque mnlinrno Sil. 3, 280. Farile aiiteni vivere dicitur. qiii seciirani ac iiicuiidam vilam degit; ita Plaut. Ciirc.

446. 2. l! yu^as garris. — Soleo . num propter eas vivo facilius. Hrk. Ih Pl. victu dcducmii a vinrere, et PL coni. : Egrefriam haud farilem vinci per s. »•.

447. Condcbat; ila(|iie nondum perfec- tiim erat templiiin, iit intelligitur ex v. 454. Sed tamen paene erat perfeclum, ut iam imagines appictae essent et ul eo iam

posset iiti Diilo ad ius dicciuliiin. — doiiis opulentum et uumine. yund niagnum erat deae nuineii et poleiitia, doiia niiilti oflere- baiit, (|ui ab ea auxilium e.\spectabant. In meiitem revoca templa, ((iiae erant Delphis, Deli, alia,

44H. .Surgebant irradibus limina 1. e. gradiliiis siipposilis factiim esl , iit limiiia esseiit altiora, Ilaque gradibus ascende- batur ad teinplum,

44!^. nv.rarqne aere trabes. Ila Snph. El. 837 XQva668Tog dixit pro XQvOhog. — ..Aerea ideo vel (juod aes veteres inagis in usu habebanl, vel quod religinni apta est materies." .S. — Cuiii vi qiiadam re- pelit ideni verbum ut 4. 138; saepe t)v, M. 4. 636. 5, 566. 2, 107 Aureus axis erat. tenio aureus^ uurea svmmae cur- vatura rotae. — Ad reni nnta. qiiod Ar- gis colebatur Iiiiio Xcch/.ioiv.og , Sparlae Alhene, et Alciiioi domiis (Honi. Od. 7, 84 sq.) aere, argento, aiiro, el Pantheon, ab Agrippa conditum, aereis trabibus et valvis exstructum est. Neque miiiiis alia Italiae templa ornala fuisse probabile. 7ie.rae FMPRyc. prob. Ub. tFd. ,.>lulti nixae legiint. iion Tiej-oc" S, nixac Pl. IFtr. Ld. Genuiniim videtiir nexae; utrumqiie fere ad idem redit; neinpe et coliimnae. trabes, cardo, al. aere facta sive obducta siiiil; sed recte JVd. monet in nixae non probam esse dicendi ralionem. — surgebant , nexaeque cf. 5, 362.

452. melius: inagis. — (onfidere ab- solute dictiim. Muth fassen; nfflirtis re- bus est alil. quamquam res afflictae eraiit. Cf. 2. 402.

453. Sub templo i. e. in inferiorfr templi parte (cf. 4. 387) slans opera iii eo sculpta cnnspicil.

454. Opperieiis; exspectans. Aeneas v. 3^9 iussiis est ad limina adire reginae; qiiiim ad teniplum iiondiim perfeclum, cf. V. 447, pervenisset, poluit ex operariis

AENEIDOS LIB. I. 39

Artificumque mamis inter se operumque laborem 455

Miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,

Bellaque iam fama totum volgata per orbem,

Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Acbillen.

Constitit et lacrimans: Quis iam locus, inquit, Achate,

Quae regio in terris nostri non pler^a laborisV 460

En Priamus ! Sunt bic etiam sua praemia laudi ;

Sunt lacrimae rerum, et mentem mortalia tangunt.

Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.

Sic ait atque animum pictura pascit inani,

Multa gemens, hxrgoque humectat flumine voltum. 465

Namque videbat, uti beHantes Pergama circum

Hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus;

Hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.

inter se conoqiienlibiis auilire reginam ad- venliiram. Nam poeta epii-iis non ciirat lingiiae diversitatem. neque eius est inter- poiiere interpretem. — fortuna ..felicitas" S. opes.

455. Arlificum manus etc. i. e. artem in operihus et laborem comparans mira- tur. Cf. Petron. Sat. 83 Zcusidos maniis vidi nondnm vetufitatis iniuria victas. Nos : er schreibt eine ^ute Hand. — inter se Vulg. intra se FyiPRyUxp. teste Kb. (|uuin Hn. et ff’‘g. ex libris omnibus danl inter se ; quod Sb explicat ..manus artificum inter se operantium. fib. coiii. intrans sive intras. Sed non intus sunt imagines, nec recte narratur : inirans miratur. IVd. suspicatur pro inter se tale aliquid, ((uale nitidas. — Operum laboreni ita G. 2. 155 i. e. opera ipsa, (luatemis labore et diligentia perficiuntur. De voce /a6or cf. 7, 248.

456. Saevum c. dativo: ita Tib. 1. 2. 88 saevire c. dativo. — Priaiuo iratus est , ut liosti . Atridis per tempus ob ereptam Briseidem; quare his verbis inest argumentum Iliadis. Hiinc v. eiicit P/. quod saevus Atridis AcUilles non pertineat ad Hiacas ex ordine pugnas, et quod sae- vus Priamo non recte dicatur sc. ei, cui tot filios interfecit ‘.

457. Plena taboris, cf. 4, 189.

458. En cum nominativo, ut 4, 597. 5, 639 .solet iungi. Cf. Gr. § 311. — Laus est quam virtute et rebus gestis aliquis mereliir cf. 5, 355. 8, 273. 10,

459. 9, 252 Quae digna viri pro laiidi- bus /<//< Posse rcar snlvi.^ Iiaqiie laus oninino de facto laudabili. Efffctum pro efficiente. ut vuhius pro tclo 2. 529. — Hic. ubi minc sumus, Carthagini.

460. Sunt lacrimae rerum cf. 2, 784 i. e. rerum factarum etiam earum quae non

ad ipsos pertinent; et mentem sc. Carlha- giniensium tangunt, riihren. cf. Cic. Att. 2, 19 Minae Clodii … modice me tan- f^unt. — Itaque huius terrae incolae et virtuteni laude. et iniseriam misericordia prosequuntur. — lam Br. coniecit gentem ; Gt: sunt lacrimae aerumnis: gentem. Pl: sunt lacrimae. reor, atque homines moriaUa tangunt!

463. Solvere metut cf. 5. 420. — Plu- ralis recte, nam niulta adversa accidere poterant omniiim rerum inopibus et in terra incognita versantibus. De hoc plurali cf. 5, 359. In eo auiem magna est sermonis dulcedo, qnod Achatem alloquitur eumque ut bono animo sit exhortatur. — Aliquam i. e. non contemnendam; qualis fatura sit, iiomlum potest signare.

464. Pascit animum: er weidet sich am todien liilde cf. Cic. Verr. 5, 26. Quiim eius cruciatu atque supplicio pascere oculos vellcnt. — Inanis est pictura sive caelatura, si comparatur ciiin rebus quibus interfuit ipse.

465. Similia 6. 1. 11, 90. Hom. H. 9, 14 Agamemno Say.Qvx^oiv coGzf •aqtjvt] fieldvvSQog. Lucr. 1, 919 FA lacrimis salsis humectant ora genaf^qne. Ex nostro more. qui lacrimas fundere viro forti indecoriim habemus, non est haec res iudicanda. Dixit etiam Ov. Met. 1, 584 Inachus fletibus auget aquas; qiiod nos non diceremus, nisi forte iocantes.

466. Hac — hac iia opposita leges ap. Prop. 1, 3. 13. Cf. 9, 572. — Premere hostem. proprium hac in re verbum apud Livium, Caesarem, al. cf. 324.

467. In crista inest aliquid, quod ter- rorem moveat; hinc v.OQV&odolog £•/.- rrop et II. 6. 469 Xocpov liniLOxcdTrjv diivov dn dy.QOTccTTjg y.OQvQ-og vevovTcc vo^Gccg tremit Astyanax. Cf. 12, 88.

40

P VIllGILII MARONIS

Nec procul liinc Rhesi niveis tentoria velis

Adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno 470

Tydides multa vastabat caede cruentus,

Ardentesque avertit equos in castra, prius quam

Pabula gustassent Troiae Xantliumque bibissent.

Parte alia fugiens amissis Troilus arniis,

Infelix puer atque impar congressus Achilli, 475

Fertur equis, curruque haeret resupinus inani,

Lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur

Per terram, et versa pulvis inscriliitur hasta.

Interea ad temphim non aequae Palladis ibant

Crinibus Ihades passis, pephimque ferebant, 480

Supphciter tristes et tunsae pectora palmis;

Diva solo lixos oculos aversa tenebat.

Ter circum IHacos raptaverat Hectora muros,

Exanimumque auro corpus vendebat Achilles.

469. I)e Rlieso, Thraciae rege et He- ciihae fralre eiiisque sociis, a Dioinede occisis. el eqiiis ab Ulysse abductis Hoin. II. 10. 433 s(|. 470 sq. ; sed priinus, iit videUir. Piiidarus tradidit, in fatis fuisse, Troiani iioii poluisse capi, si Rliesi equi pabula gustasseiil Troiae Xanlhuinque bi- bisseiit. — niveis tentoria velis. Iii bello Troiano aut sub dio noclein peragunt aut iii tuguriis CxAtCtaig) ; non sub tenloriis linteis. Cf. 16s.

470. jnimo prodita somno. Prinuis eiiiin soiniius arUis esse solet sed melius est accipere vere primuin i. e. priinae noctis somiuim , ila IVg. Cf. Ov. Her. 1 , 40 Uhesns somno proditiis.

471. vastabat. Ila 8, 8 latos vastnnt cultoribus agro^ , deleclum liabenles, et (Caes. ) B. G. 8, 24 fines vastare civi- hiis. Cf. populare b^il. Ila de deleclu Stat. Theb. 4, 36 quantas populis sola- veril urbes. Adde Sall. Iiig. 48 vastus ab nnturn et fiumano cultu. Liv. 2, 50 afrre^tium fuga vasti relicti ao;ri. Deinde eliam diclum de iis, qui in proe- lio caesi siinl. Cf. 9, 323 vastare cor- pora el 771 ferarum vaslatorem Amy- cum. Ov. M. 13, 255 Quid referam Sarpedonis agmina ferro Deviistata meo? — Vastabat iinp. , nain in piclura eraiil iam multi caesi; avertit perf. est facliim unum.

472. ardentes, aninio fervidos.

473. Troilus Prianii filius ,,miniinus nata, non iniiius forlis quam Ileclor" Dares c. 7, adniodum iiivenis CHor. C. 2,

474. 15 impubem Tioilon) aiile leinpus, quod describit Ilias, cum Achille congres- sus, sculo amisso el e curru deieclus, quum lora noii remilteret, equis per pul-

verem Irahilur, hasla per corpus traiecla pulverem iiiscribente. Cf. Hom. II. 24, 357. — Secundum Plaul. Bacchid. 4, 9, 30 eius vila erat iiiler Troiae pignora. ApoHinis habebalur filius Apoll. 3, 12, 5 et secundum alios ab Achille iii ipsa ara Apollinis Thymbraei occisus est, quem uluirus deus Achilli niorlem paravit. — amissis armis i. e. sculo cf. 119.

478. inscribitur. Recle et inscribi ali- cui rei aliquid et aliquid aliqva re di- citvr cf. 6, 229; et si non ofTendimur, si Cicero Verr. 2, 69 statuae equeslres, qiias tu poni inscribique iussisti dicit, hoc qiioque recle dictum est. Cf. E. 3, 106 inscripti nomina regum nascuntur

jlores.

479. Interea non est per idem tempus, sed iiiter alia videt eliaiii haec. Res nar- raliir Hom. II. 6, 269, ubi Heclor ab Heleiio monilus inatronas Troianas exci- lat , ul peplo doiiato a Miiierva implora- reiit auxilium ad arceiidum ab urbe Dio- inedem. — non aequae, adversae.

480. Crinibus passis feminae ulebanlur maestae cf. 3, 65.

481. Diva solo fixos ocnlos aversa tenebat cf. 6, 469. Id facit, qni timet, ne precibus fleclaiur. Iia Regulus dicilur virilem torviis hunii posuisse voltum ap. H. C. 3,5, 43.

482. Ap. Hom. II. 22, 399 Achilles Heclorem quum inlerfecisset, slalim currui aHigalum ad naves Irahit; sed poelae, qui posl Homerum scripserunt, v. c. Sophocles ei Knniiis idein quod Virgilius tradidere. liaptaverat narranlis est non describentis, nec polerat illa ter repelila rapiatio pingi, tamen eius signa eraiit iii corpore.

483. auro vendebat. Priamus enim,

AENEIDOS LIB. I.

41

Tum vero ingeiitein gemitum clat pectore ab inio, Ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici, Tendentemque manus Priamum conspexit iuermes. Se quoque principi])us permixtum aclgnovit Achivis; Eoasque acies et nigri Memnonis arma. Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis Pentliesilea furens, mediisque in millibus ardet, Aurea subnectens exsertae cingula mammae, Bellatrix, audetque viris concurrere virgo.

Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur, Dum stupet obtutuque Imeret defixus in uuo, Regina ad templum, forma pulclierrima Dido, Incessit, magna iuvenum stipante caterva. Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi

485

490

495

qui , iit Hectoris fiiii corpxis sepeliendum reciperet, iioctii adiit Achillem, et doiiis et supplice voce usus esl cf. Hom. II. 24, 486 s(i.

485. dat gemitum cf. 2, 698.

486. Spolia, cnrrus, corpiis amici Hectoris, posiia omnia in Acliillis lentorio.

4S8. priiicipibus permixtum Achivis. Itaque inter medios liostes versatur. Ae- neas enim apud Hoineruni fortitudine in- ter primores Troianorum excellit, cf. praef. — adgnovit M. al. — adgnoscit FR. fortasse e v. 470.

489. Eoae acies suiit Aethiopum, quo- rum rex Memnon, de quo 7al.

490. Penthesilea, Amazonum regina, Troiae venisse auxilio poetae narrant, qui scripserunt posl Homerum. Cf. lustin. 1.

491. Apud Homerum Amazones tempore, quod fuit ante bellum, memorantur II. 3,

492. Artiflces vero earum facta expri- mere certalim lentarunt. — Luiiatis pcltis; ila 11, 663 i. e. „scuUs brevissimis in modum lunae iam mediae" S.

493. Siibnectens Pentliesilea furens i. e. excitala, turbida, Amazones turmas suas ducit contra viros, dum tapfer und scliamhaft zugleich das zufaUig herabglei- tende ciiigulum fest anheftel JFd. Sed nondum mauus conseruit, ut idem JJ’’^. explicat, medioque in certamine tenipus non esse recle monens Lf/., sine caussa lo- tum versum suspicatur esse spurium. — • concurrere c. dat 10, 8. — Exsertus est nudalus cf. 1 1 . 649 de Camilla. Lersch Rhein. Mus. 1S51 p. 37 oclo suniil ima- gines inter se opposilas in fronle fasti- gii 1 a) Aictoria Troianorum et Hec- toris, b) Victoria Graecorum et Acliillis. 8 a) Mors Troili, b) Mors Rhesi. 3 a) Pri- ami preces ad Achillem, b) Troianarum ad Minervam. 4a) Mors Memnonis, b) Mors Peulhesileae. Idem Ld. PauUo aliler dispo-

nit /rrf. 3 a) Iliades et Minerva, b) Pen- thesilea et Amazones. 4a) Achilles et Priamus, b) Aeiieas et Memnon. Quae quamquam disponere iuvat, non ad amus- sim res descripsil poela; ita v. 488 se quoque qua in tabula aut quibus in la- bulis videril non facile dixeris. lib. versus Iraiecit, ita ut post bibissent v. 473 ponat Interea ad templum — tene- bat 479 — 82 et adiungal Parte alia — hasla 474 — 78. Sc. ut Uiomedis facta op- ponantur supplicationi mulierum. Sed recle monet Ld. sic supplicationem factam esse nocte, ueque eam pertinuisse ad mortem Rhesi. Omnis in talibus rebus mulatio vana est.

494 — 519. Dido adveuit, mox Aeneae socii.

494. Dum stupet, quod suorum faia lam iiota et celebrata sint in terra remo- tissima, el in hoc uno obtuUi defixus est, advenit Dido.

495. Defirrere lumina cogilantis est cf.

496. 7, 249.

497. Versus incedentem maiestaie signat reginam.

498. stipantc caterva : Proprium id verbum ; ila Liv. 42. 39 siipante tiirba, et stipator , Trabant Cic. Off. 2, 7.

499. Diana et Lacedaemone et Deli imprimis colebalur, Eurotas notus ille Laconiae fluvius; Cynthus mons Ueli, unde Cynthia dicilur Uiana. — Qualis rectfi iungitur cum voee Diana, non cum verbo. Coinparatur enim omiiino Uido cum Diaiia maiestale, non aclioiiibus; ne- que quae ad bonorem deae augendam ad- duntur singula Irahuiilur in comparationem; sed id modo dicitiir, Uidonem ea fuisse pulchriludine, qua Uiana esl, quum maxime niaieslale sua splendel. Valerius Probus ap. Gellium 9, 9 hunc locum cum Home- rico comparat (Od. 6, 102) eumque illi

42

P. YIRGILII 3IAR0NIS

Exercet Diana choros, quam mille seciitae

Hinc atque liinc glomerautur Oreades: illa pharetram

Fert humero, gradiensque deas supereminet omues;

Latonae tacitum iDcrtentaut gaudia pectus:

Talis erat Dido, talem se laeta ferebat

Per medios, instaus operi regnisque futuris.

Tum foribus divae, media testudine templi,

Saepta armis, solioque alte subnixa resedit.

lura dabat legesque viris, operumque laborem

Partibus aequabat iustis aut sorte trahebat;

Quum subito Aeneas concursu accedere magno

Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum

Teucrorumque alios, ater quos aequore tiu-bo

Dispulerat penitusque alias avexerat oras.

Obstipuit simul ipse, simul percussus Achates

500

• 505

510

miilto habet inferioreni , as.senliiinturque Rb. et U^d. Sed cur intulit Honierum, nisi ut niaie imitatus videretur Vgl.V Quid iiiitur, si non imitatus estV si non comparavit singula? Sic 4, 143. 7, 674. Gr. qui premit singula, Didonem facit maiorem omnibus viris, talemque feminam ab Aenea non amatam esse affirmat, eii- citque v. 498 — .5(15 Qualis — templi. Gr. eiicit et 490 — 93 ne Penthesileae imago detraliai de pulcliritiidine Didonis(!)

499. exercet choros. Diana enim sem- per mas:no est stipaia nympharum nu- mero. .,Hoc non ad comparationem perli- net. sed est poeticae descriptionis eva- gatio." S.

oltO. Oreades , nymphae, niontiiim ba- bitatrices et venatrices. — Pharetra per- petuum Dianae insigne.

501. Svpereminet c. arc. 6. 857. 10.

502. Cf. Ov. M. 3, ISI Tamen altior illis (nymphisj Ip^a dea (Diana) esl, collor/u<: tenus stipereniiuet omiies. Cor- poris eiiiin majrnitudine deorum spectatur maiestas cf. 2, 772.

503. Pertenlant gandia pectiis cf. 5,

504. 7. 355. G. 3. 250 vides, vt tota tremor perlentet efjuorum corpora. Sumptiim hoc verbiim a Lucrelio 6, 2S6 inde tremor terras graviter pertentat. — tadtum pcctiis. Hiiius vocis vim iit plane intelligas. observa niatrem, liberos defixo aniiiio intuentem: nihil loquitiir, >sed gaudia, quibus (ota tenetur, facile sen- tiuntur.

5<l3. laeta. Aultu laetitiam indicaiis. quae orilur ex viriuiis conscieiilia rerum- que gestariim memoria et adspeclu, quas futurariim onien habet.

504. Instans ciim daiivo: dans sedu- lam operam, iia Tac. Agr. 18, et excitans operantes.

505. Foribus divae i. e. cellae et inedia f. testudine .,camera incurva, quae se- cundum eos, qui scripserunt de ratione templorum. ideo sic fit, ut simulacro caeli imaginem reddat" S. Senalus autem Ro- nianus saepius in templis conveniebat ut Concordiae, Bellonae etc. neque tamen in ipso adyto, quod sacerdotibus modo adire licebat, sed in locis, quae inaugurata eodem tecio comprehendebantur: itaque recte in foribus divae sed media in testuiHne templi sedere dicitur Dido. Pl. coiii. divac media, a testudine templi, lib. divae, media e te. 1e. Vides autem Vgliiim non imitari Graecos mores sed inferre Romanos exlernis etiam gentibus.

506. saepta armis ..salellilum scili- cet" S.

507. hira dare legcsque regiae po- testatis signum est cf. Ov. M. 1. 576. In Iribiinali et ius dicit et quae ad urbem coiulendam pertinent. ordinat , ut aut ex arbitrio rem consliiuat aut sorte. ..aut sorte: ,.Hoc Iracliim a Roniana consiie- tudine: nam praetores trahebant iii expe- dieiidis negoliis sorles ex urna" Pomp. Sab. — De regia potestate cf. 5, 758 el

509. Quum subito saepius iungitur ut

510. De indicativo cf. 3, 590. — Con- cursu magno, niultorum concursatione facia. qui peregrinos spectare ctipiebant; ut 519 clamor est non Troianorum. sed Troiaiios comitaiilium. Cf. Cic. OflT. 3, 1 1 Arislides in contionem mairva ei- spectatione sc. Atheniensium venit di- litqne.

511. oras acc. loci cf. 4, 106. — aveierat MRP. sc. ab Aenea rec. Iln. 11’or. Ub. advcierat >l2 rec. Hck. Pl. Lch. ad Prop. 4. 6. 63. avcrlerat Fy.

512. percussus FRP. perculsus M.

AENEIDOS LIB. I. 43

Laetitiaque metuque; avidi coniuiigere dextras

Ardebant, sed res animos incognita turbat. 515

Dissinndant, et nube cava speculantur amicti,

Quae fortuna viris, classem quo litore linquant,

Quid veniantV Cunctis nam lecti navibus ibaut,

Orantes veniam et templum clamore petebant.

Postquam introgressi, et coram data copia fandi, 520

Maximus Ilioneus placido sic pectore coepit: 0 Regina, novam cui condere luppiter urbem lustitiaque dedit gentes frenare superbas, Troes te miseri, ventis maria omnia vectij

Oramus : prohibe infandos a navibus ignes ; 525

Parce pio generi, et propius res adspice nostras. Non nos aut ferro Libycos populare Penates

ol4. Obstiipescimt, quod ii, qiios dis- pt-Hi et alistralii vitleranl, iam roniiincti in iirhe ad.siint; luetaiitiir ^ (liioil viilciit servalos, mctinnit, ciiiod iii alionim, qiio- riim meiis lioslilis videlur, suiil poteslaii’; nam capli adduciinliir. — avidi ardcbant cf. o, 137. — arilebant c. iiif. cf. 2, lO.i.

5I(). Pissimulant se adesse. — 7ii(6e cuua cf. 6, 293.

517. viris sc. sit cf. 5, 362. — lin- quant. I)e praesenle cf. 4, 228.

518. quid veniant cf. fi, 389 Fare age , qiiid venias. ll’as kommst du? cf. Liv. 31, 39 / en/sse caducenlomn et qiiid venisset, niinviatum est. yiiid gerimiis lela*" A. 11, 73.5. — Quid veniant ciincti. UF. Id veriiiu iion esl, cf. V. 633. cuncti Ih. Sk. ff^g. qui cuncti explicat iii unam leffalionein con-

*iuiicli. Principes igilur et duces adsiiiit, neque ex v. 584 concludes, quod ibi di- citur: unus abest sc. Orontes, cuiictos e navibus adesse, sed cunclis e navibus duces (lecti). ilaqiie abesse Oronlem, qui perierat, iieqiie solus sed omiies simul socii. Hac voce cunrtis salis indicatur, id quod opus erat, omiies esse servaias iiaves. — renianl. Cunctis Mss. plur. ii etiam. qui ciim Mediceo solenl coiicor- dare. Iii M. ipso est veniant. cuncli. quod punctum pro liltera s videliir obiiiuiisse, cunctis Pl. lib. ird. Custodes igitur. qui a lilore arcebant, permiserunt, ut Troiani legHtis missis a regiiia pelerent veniam. Neque eiiim omnes Troiani ultro naves inaiies reliquisseiit. neque lanla eral cuslo- dum muHiliido. ut eos invilos abslraliere poluisseui. iieqiie capere eos, qui appiile- ranl , sed depellere debebant ciislodes.

519. veniam. Cf. 4. 50 Posce deos veniam. 3, 144 veniam precari. 11,
520. Eiiis igitur voifis nsus est eliam, quando petitur a potenliore, ne exerceat

polenliani suam iii debiliores, iioii modo, si peccalum coiumissum est cf. 3, 2fil.

520 — 5(;o.

Iliuneus a Didoue petit aiixiliiini.

520. Idem v. 11, 248.

521. maximus sc. nalii iia 654. Idein esl oralor ad I.arniiim missiis 7, 212 sq. yuod Teiicroruin liiiguaui inleHifiunt Poeni cf. 454.

522. In iis, quae sequuntur, inest ca- ptaiio benevolentiae quae diciliir. Tii cui inaxiiiie beiiigiiiim se praeslilil Iiippiier, iioii deeris miseris; qiiae iuslilia regis subieclos, iion eris iniusla in peregriiios; qiiae urbe coiidila lioc loco liuiiianitalis seniina iecisti, non oslendes le iiiliuuia- nani.

523. (renics . Afros noii Poeiios.

524. maria omnia. Oe acc. cf. 5, 235.

525. infandns: qiios dicere et coiiime- inorare iion possiim siiie horrore cf. 2. 3. Navibus enim amissis omiiis salus vide- baliir adempla.

526. pio generi, a quo libi nibil est metuemlum. Propius adspirc, iiam si lioc feceris, nos iioii perdes cf. 9, 209.

527. Populare i. e. populari cf. 12,

528. esl incolis privare cf. Liv. 3, 6 urbs Romana morbo populatur Cf. vastare

529. — Penates i. e. Iiabilationes. Quam- quaiu enim Penales geiitis et familiae, Lares aedium sinl lutores, quare illi cum gente emigrant. cf. 37f^, noii itein Lares; lamen saepiiis eorum nomiiia confiiiuleban- lur fut 5, 744. Tib. 2, 5, 20 alibi) qiiiim iidem dii et Penates et Lares ab eadem genle saepiiis colerentur. Inde eliam Pe- nales ut Lares cf. 171. pro aedibiis et foco. cf. 704. dicebantur. Sic Ovidius ausus esi : Caelicolae … suos po- suere penates i. e. domos. Non ea sibi

44

P. VIRGILII MARONIS

Venimus aiit raptas ad litora vertere praedas;

Non ea vis animo, nec tanta superbia victis.

Est locus, Hesperiam Graii cognomine dicunt,

Terra antiqua, potens armis atque ubere glebae;

Oenotri coluere viri; nunc fama, minores

Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

Hic cursus fuit;

Quum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion

In vada caeca tulit, penitusque procacibus austris

Perque undas, superante salo, perque invia saxa

Dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.

Quod geuus hoc hominum? quaeve hunc tam barbara morem

Permittit patria? Hospitio prohibemur arenae; 540

530

535

licere inteUexil Cicero, qiii pr. RA. 8 nudum eucit domo atque focis patriis diisque penatibus praecipitem exturbat.

528. T enirc cuiu iiifinitivo iuiictiim, qui consiliuin iiulicat, admoduin est rarum; legitur sic ap. Plaut. Baccli. 4, 3, 18 Parasitus modo vcncrat aurum pctere, Liv. i’i. 25 quod alii super alios legati venirent speculari dicta factaque sua. Cf. 2, 33. — Jd litora, ut inde navi- bu.s abducant.

530 — 33. lidem versus leguntur 3, 163. Hesperia oinnis a Graecis ad occidentem terra dicitur ut 569. 2, 781.

531. Terra antiqua i. e. clara rerum antiquitate ut 12. 2. 363. 3, 131. 10, 719; et excellens incolarum foriitudiiie et ubertate agrorum. — Vber dicitiir pro ubertate, ut 3, 95. 7, 262. G. 2, 185.

532. 275. Tac. H. 3 , 34 ubere agri floruit Cremona.

533. Oenotri antiquus Italiae populus, unde Italia etiam Oenotria teniis apud poetas dicitur. — Minores posteros dicit Vgl. ut 733. 8, 268; post eum O. Tr. 4, 10, 55. luven. 1, 148. 2, 146. 8, 234 al.

534. Italiam ,.Itahis, rex Siciliae fSi- ciilorHin cf. Tbuc. 6. 2) ad eam partem veiiit. in qua regnavit Turnus, quain a suo noinine appellavit Italiam. Uiule est (11, 317} Jines super u<tque Sicanos^’’ S. et Dion. Hal. 1, 12 Oenotros ab ipso- rum rege Italo Italos narrat esse nuncu- patos. De Ilalis et Sicanis cf. 7, 795. — Gcntem polest referri ad v. Oenotri, ila ut Oenotros nunc Italos vocari diceret Uioneus. omisso accusativo subiecti eos ul 3. 201. Simplicior tamen ratio est gcntem pro terra dictam accipere. Ut enim anliqui. nec soli Graeci et Lalini, et terrarum nomina pro populis et popu- lorum pro terris usurpabant cf. 2, 193, sic eliain vocahula appellaiiva terram et gentem miscere licebat cf. 11, 325. Ov.

M. 2, 215 Cumque suis totas populis incendia gentes in cinerem vertunt.

534. Hic Mss. fere omnes, huc P. sed nunc Rb. testatur in eo esse hic.

535. Orion sidus tempesiates movere putabatur cf. Hor. C. 1, 28, 21. 3, 27, 17 iam apud Homerum, ut II. 18, 486. 22, 29. Inde est aquosw^ Orion 4, 52. Cf. 4 , 576. „Multi superfluo quaerunt, cur ortus commemoretur Orionis, quum sit immissa a lunone tempestas. Sed Ilioueus ista non novit, quae a poeta supra dicta sunt, per Musam ut dixi- mus cognil.a. Et constat numina, nisi inventa occasione , nocere non posse . . . quod in oinni suo opere Vgl. diligenler observaf S. Id est: A poeta deorum interponitur interventus ita. ut ciini reriim natura cohaereat. Cf. 4, 5o4. 5, 614.

536. Caeca saxa ut 5. 164 ..incogniia, latenlia" S. caecae undae 3. 200. Cf.

6, 715. — Ut procares Austri b. 1. di-’ cuntur, ita petulantes Euri Lucr. 6, 110, protervus Africus Hor. Ep. 16, 22, venti protervi C. 1, 26, 2. Ov. F. 5, 321. „Procax proprie peiax est. Nam procare est petere. Unde et proci petilores dicun- tur" S. et petere virginem procus dicitur

7, 54. 0. M. 9, II.

537. superaute salo cf. 122 vicit hiems et 2, 311 fuicano superanle. Fingitur quasi cerlamen hominis cuni elemenlis.

538. huc — vestris oris cf. 5, 609. — Pauci, ut timeniU non simus; et adnavi- mus noii voUinlale diicti sed acti fluctibus.

539. Quae patria, i. e. quae terra, lam harbara est. ut hunc morem perinit- tai? Patria aulem dictum, ut lerra qiiae palria esset moris. JVo ist dicse Sitte zu flause?

540. ,,Litus iure gentium conimune om- nihus fuit . . . Cicero in Rosciana ( pr. R. A. 26): ]\am quid est tam commune, quam spiritus vivis. terra mortnis, mare fluctuantibus, litus eiectis? Uude osteu-

1

AENEIDOS LIB. I.

45

Bella cient, primaque vetant consistere terra. Si genus humanum et mortalia temnitis arma, At sperate deos memores fancli atque nefandi. Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter Nec pietate fuit nec bello maior et armis; Quem si fata virum servant, si vescitur aura Aetlieria neque adhuc crudelibus occubat umbris, Non metus officio nec te certasse priorem Paeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes, Arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes. Quassatam ventis liceat subducere classem,

545

550

iluiitur crndeles, qui etiam a communibus prohibent" S. Attende etiam arenam dici, litiis iiifecuiiduiu.

541. Hella cient liomines Iiic Iiabitan- tes; siinile 5, 585 belli simulacra ciere et Tac. H. 2 , 24 irritare proelium. — prima terra ,.i. e. iii litore" S.

542. Si luiiiiaiiitatem omnem exuistis, neciue Iiominuin timetis viiidictam. deos cerle veremini eosque metuite. — Temnere simplex leRitur 665. 6. 620. 10, 737 apud Lucretium et Horaiium; in prosa oratione ap. Tac. H. 3, 47. Cf. 5, 154.

543. ylt cf. V. 4 at nvnc cano. At particula, quae indicat. etiaiusi sint ve- rissiina et certissinia. quae in protasi di- cantur, coustare tameii ea quae in apo- dosi iusunt. Cf. 555 — 7. Ter. Euu. 5, 2, 27 si ego digna hac contumelia sum ma- jcime, at tu inrlignus qui facere". Legi- mus eliam o( post enuuliatum conditionale cuiu imperaiivo iunctum, ut h. I. Liv. 3, 17 si vos ve^iri nutla cura tangit, at vos veremini dcos v(;slros ab hostibiis captos; et cum coiiiunctivo qui est pro iniperativo ut 4, 615. 6, 406. G. 4. 239. Liceat haec nobis, si oblivisci non possumus, ttt tacere C. FI. 25. Cf. Gr. S 483. — Sperare cum acumine quodam dicitur pro exspectare. Ita legitur 4, 419. 11, 275. Flor. 3, t Quis spcraret post Carihagi- nem aliquod in Africa belhim ? Apud Ciceronem similesque non videtur esse ea sigiiificatione nisi addita negatione. In locis Plautinis qiios Serv. laudat deos sperare est diis confidere.

544. ,,Bene memorcs, quia etiamsi non statim puniant crimina, sunt tamen me- mores. Ut Horatius {C. 3, 2, 31) Raro antecedentem scelestum deseruil pede poena claudo.’’’ S. — Aeneas neque pietate nec militaris rei scientia (bello) aut fortitudine (armis) cuiquam inferior. Attribuit ei virtutes proprie Romauas. — Hck. iunxit iustior pietate, et est pietas itistitia adversum deos C. ND. 1 , 41, quem nunc sequor post alios, maxime

quod omissae in parte prima negationis quae olim collegeram exempla, iain ex Mss. correcta evanuerunt. Autea : quo nec iiistior alter, nec maior pietate, nec maior bello et armis interpretatus sum.

546. vescitur aura ut 3. 339.

547. occiibat iimbris, Sic 5. 371 tu- mulo occubat Hecior , 10. 705 Paris tirbe paterna occubat. l mbrae crudelcs sunt. quod dilectum ducem eripuere. Quod pluribus verbis idem dicit, quaulopere eum ea res moveal , significat. Cf. 266. Sed recte Hck. nionet ablativum cr. v. non certam loci dare significaiionem. quare quum occumbere morii 2, 62 sit mori, melius erit cr. u. habere dativum. Ita explicat Ifg-

548. laiu apud Servium est, non metus officio, nec. l^on metus est officio i. e. ex lioc quod praestabis officio nulluni tibi uascetur periculum. ,.nec tibi parum vi- deatur prima beiieficia praestitisse , quum possis maiora recipere" S. , et nec dicitur esse in Mss. omnibus, recepere lib. U’d. Hck. yck. Ld. Contra non meius. of- ficio ne scribunt Pl. ff g. Hn. struclura planiore, senteutia eadem. Et nos illo amisso gratiam reddere possumus; sunt enim nobis in Sicilia urbes, agri, et po- pularis Acestes, qui gratiam habebit ser- vatorum.

549. arva 31. al. arma R. al. prob. Rb. Hck. et Serv. Si arma dicit, mi- natur iam, nisi salvos Dido dimiserit, quod inter preces tam aperte fieri non placet, neque couveiiit cum placido pectore, quo Ilioueus loculus est. Contra quod arva dicit, uon sibi opus esse ostendit. ut cuni Tyriis de Africa contendant, sibi iam esse arva et urbes , quare a se Tyriis nihil esse timendum. — Acestes cf. 195. ..Beiie Troiano, ut necesse habeai, si passi fuerint iniuriam, vindicare cf. 11, 179, quod iu priiicipio bene tacuit."’ S. Rb. lacunaiu esse suiuit post 550.

550. subducere cf. 573.

46

P. VIRGILII MAROMS

Et sih-is aptare trabes et stringere remos; Si (latur Italiani sociis et rege recepto Tendere, ut Italiani laeti Latiumque petamus ; Sin absumpta salus, et te, pater optime Teucrum, Pontus babet Libyae, nec spes iam restat luli, At freta Sicaniae saltem sedesque paratas, Unde buc advecti, regemque petamus Acesten. Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant Dardanidae.

Tum breviter Dido , voltum demissa , profatur : Solvite corde metum, Teucri, secludite curas. Res dura et regni novitas me talia coguut Moliri, et late fines custode tueri. Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem, Virtutesque virosque, aut tanti incendia belliV Non obtunsa adeo gestamus pectora Poeni, Nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe. Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva, Sive Erycis fines regemque optatis Acesten, Auxilio tutos dimittam opibusque iuvabo. Voltis et his mecum pariter considere regnis?

555

560

565

570

552. s«7l’/s pro in s.

553. Auiisso Aenea luiUa iam salns speranda Troianis — Conversio orationis in vocativiini aninii veheinenter agitati signuni est cf. 2, 56. — sin — at cf. 543.

554. poidus habet. Cf. 6, 363 et lu- dentem Ovidiiim M. 1, 361 ISamque ego, crerle mihi, si te modo pontus haberet, Te seqiierer, coniux, et me quoque pon- tus haberet Hor. C. 1, 28, 10 habent Tartara Panthoidem.

555. sedes paratas ab Aceste; ita Mr6s parata 4, 75.

556. Dardanidae delet Gr.

561 — 78. Dido auxiliuni promittit.

561. voltum demissa; itaque leniter. De acc. graeco cf. 229.

562. Solvite corde vietiim, abire sinile metum. Solviiur et metus corde et cor metii, quare ulrumQue recte dicilur, et si allerum est usitatius. 2, 26 solvit se luctii. Prop. 4, 6, 41 solve metu pa- triam. Ov. Fast. 3, 2 nitidas cas^ide solve comas, al.

563. lies dura (die l'Oth); ita dura temporu di.xit Liv. 33, 5. Ad rem cf. 4, 40 — 44; tiinet etiam, ne fraler beilum inferat. — regni novitas „quae semper habel timorenr’ S.

564. custode: De singulari cf. 9, 380 Vides rem duram significari miiltis spon- deis.

565. Troiae ttrbem : IJe gen. cf. 5, 52. Tam clari sunt Troiani eorumque virtules

et fata, ut nemo sit, qui eos iiesciat, ne- que iia nos sumus stupidi, ut quae alibi gerunlur ignoremus iisqiie non inoveamur, neqiie tam remoti ab omni hoiuiiuiin com- mercio, ad quos rerum faiua iion per- veniat.

567. Obtundere est conlra tundendo aciem miiuiere; traducitur eliam ad sen- sus et animum cf. Cic. Tusc. 1 , 33. CM. 23.

568. A quibus Sol remotus curnii suo equos adiungii, ii ipsi a terrae regionibus, quae lua.xime incolunlur, remoli suiit cf. 6, 796.

569. ,,Eryx Veueris et Bulae filius fuit Cet deus 5, 391), qui occisus ab llercule (quocum caeslu conlendere ausus eral) monti ex sepullura sua noinen imposiiit, in quo matri fecerat templum, quod Ae- neae adscribil poeta 5 , 759. Secundum Siculas narraiiones Aeneas modo 7ioi.loig dva^rjpaOL rb hgbv .. ty.oa^urjG^ Diod. 4, 63. In hoc aulem monte dicitiir eiiain Anchises sepultus, licet secuuduin Cato- nem ad Italiam venerit." S. Mons erat prope AeReslam sive Se.gestam, quam Ae- neas condidisse putabatur cf. 5, 703; clarus rebus ab Hamilcare gestis.

57 1 . Hefendam ab iniuriis et iuvabo in rehus necessariis.

572. f uUis et ut 6, 818; et quum .se- qiiatiir alterum euuntiatum, sequilur is modus, qiii post si poiiendus erat. Ha indicativus G. 2, 519. Ter. Eun. 2. 2, 21: ISegat qnis, nego; ait, aio. Cic. Tusc.

AENEIDOS LIB. I.

47

Urbem qiiam statiio, vestra est; subducite naves; Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur. Atque utiuam rex ipse noto compulsus eodem Adforet Aeneas ! Equidem per litora certos Dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo, Si quil)us eiectus silvis aut urbibus errat.

His animum arrecti dictis et fortis Achates Et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem Ardebant. Prior Aenean compellat Achates: Nate dea, quae nunc animo sententia surgit? Omnia tuta vides, classem sociosque receptos. Unus abest, medio in Huctu quem vidimus ipsi Submersum; dictis respondent cetera matris. Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente Scindit se nubes et in aethera purgat apertum. Restitit Aeneas claraque in luce refulsit, Os humerosque deo similis; namque ipsa decoram Caesariem nato genetrix lumenque iuventae

575

580

585

590

2, 24: Ira exardescit, libido concitatur: in eandem arcem confugiendum est. Coniiincliviis 6, 31. Cf. Gr. f» 411. — pariter: iina meciim et aeqiio ciim Poenis iure.

573. urbem quam statuo vestra est. Raro apud Ijaiinos siihstaiUivum attraliitur sequeiile relaiivo; Pl. Curcul. 3, 49 »ed istum, quem quaeris, cn^o sum. Cf. Gr. 8 249, An. 2. — Subducit cf. 3, 13.5; naves, iie putrescanl, si qiiis per loiigius teinpiis voluit reiuaiiere; deducit, qui de substratis Iraliibus, iii quibus in terra sunt coHocatae, in luare propeUit cf. 3, 71. De sub e1 de cf. 224.

574. certos (sichere Leute). Cf. illud dictum : Amicus certus in re incerta ccr- nitur; Cic. Fam. 1, 7 Quoties mihi cer- torum hominum potestas erit, quibus recte dem, non praetermittam.

575. si, ob; cf. 181. 2, 756. 6, 78. 10, 458. Sed sequi debet in interroga- tione relativa coniunctivus et sequitur in locis allatis, Cf. Gr. S 419, 9; quamquam in vulgari sermone indicati^is reperitur, iit visam si domi est. Cf. Gr. § 41 9, An. 11. Neque tanien ita licet construere in culto sermone; itaque praestat expli- care: Lustrare iubebo, ut reperiatur, si errat. — Eiectus proprium de naufragis cf. 4, 373. — silvis aut urbibus: Si errat per deserla loca aut per hominum habitationes. „In libris quibusdam" (Sic iJA.) est montibus qiioi praef. Br. Pl.

579-

612. Aeneas  Troianis   et   Tyriis 
     

raedium se inferl.

579. arrecti cf. 153.

580. Erumpere nubem singulare est pro er. ex nube. Alius est acc. Ter. Eim. 3, 5, 2 lamne erumpere hoc licet mihi gaudium. C. Att. 16, 3 /Ne in me sto- machum erumpant, quum sint tibi irati. se erumpere <•. 4, 368.

581. ardebiint cf. 2. 105.

582. Animo sentcntia surgit , ut iios: Der Gedanke steigt in der Seele auf.

583. rcceptos; servatos cf. 178.

584. unus: Oroiiles cf. 113. lunge: quem medium in fl. submersum nos vid. ipsi — !\ck.: quem sub. vid. quum esse- mus in m. fl. ipsi.

585. In aethera purgat apertum sc. se nubes. Nubes enim ex Romanorum senteiitia fit ex aere concrelo cf. 6, 42. Cic. X. D. 2, 40, 100 aer concretus in nubes cogitur. Xoli ad apertum obiecliim liabere Aeneam; nam hoc versu uiia sen- tentia concluditur de iiube; in sequente sermo est de Aeiiea.

586. Lati sunt humeri Apollinis cf. Hom. Hymn. ApoU. 7. P/. iubet legi decorem caesarii vultque esse genili- ^im pro caaariei. At si dea afflat decoram cae.sariem, non afflat crines, quibus iam tectum est Aeneae caput, sed decorem, idque salis inlelligitur, ut PUpi machinis opus non sit.

587. Caesaries lioniinem ornare puta- hatur cf. Tib. 1, 4, 37 Solis aeterna est Phoebo liacchoque iuventas, I'am decet intonsiis crinis utrumque deum. Liv. 28, 35: Praeterquam quod suapte natura multa maiestas inerat 0" ScipioneJ, ad- ornabat promis^a caesariey. Ap. Claud. IV Cons. Hoii. 5.i2 Honorii laudatur cae- saries. Purpureum noii de nilore, qui

48

P. VIRGILII MAROMS

Purpureum et laetos oculis adflarat honores: Quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo Argentum Pariusve lapis circumdatur auro. Tum sic regiuam adloquitur, cunctisque repente Improvisus ait: Coram, quem quaeritis, adsum, Troius Aeneas, Libycis ereptus ab undis. 0 sola iufandos Troiae miserata labores, Quae nos, relliquias Danaum, terraeque marisque Omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos, Urbe, domo socias! Grates persolvere dignas Non opis est nostrae, Dido, nec quidquid ubique est Gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.

595

600

iain inest voci lumcn , sed de riibore ac- cipiendum. — inventae: ,.luvcntus est multitiido iuveiuun, luventas dea ipsa, siciit I-iliertas, iuventa vero aetas, sed haec confundunlur pleruinque" S. Ita ap. lAv. 28, ‘^b flos iuvenlae (Jugendhliithe ). Liv. 40, 6 weilio iuventae robore ille, hicflore; sed luventas pro ittventa dictum est 5, 398. Lucr. 5, 886. H. C. 2, 11, 6. Flor. 2, 2, l.

591. Honor rorpori tribui non potest alius nisi pulchritudo; cf. G. 2, 404 sil- vis aquilo decussit honorcm. Inde 7io- nestus paene idem quod pulcher 10, 1.33. 12, 155. G. 2, 392. — .ifflari dicitur vates a deo 6 , 50 , et Anchises fulinine a love 2, 649.

592. Manus sc. arliflcis solet ebur aut aUud per se iam splendens auro inclu- dere, quo magis luceat. Hanc explica- tionem probat locus Homeri Od. 6, 229 et A. 10, 135 sq. Itaque pulchrum Aeiieae corpus dea auxil venustate.

593. Pariuin marinor pulchritudine et albitudine claruin.

594. In adsitm duo sunt et ego i. e. Troius y/. , de quo locuti estis, et coram suin i. e. L. e. a. w.

595. Sola; nondum enini alienae stir- pis quemquam invenerat, quem misererel Troianorum.

596. rcUiquias Danattm cf. 30. — Terra belium et pestilentiam (3, 147) perpessi, mari tempestates. Q\24. 3, 192.)

597. Et bella exhauriunlur et labores cf. 4, 14 sed etiam ii qui perferunt. Sic plcbs c.rhausta impensis Liv. 6, 5; pro- vincia sumptibus crhausta Cic. Att. 6, 1; exercitus bello e.rhanstus \e\l. 2, 21. exhaustos F2MPR e.vhaustis Fl .,cum Servio" Hb. , qui recepit. Apud Servium est exhanstos. — omniiim egenos. Ro- mani qui et masculinuin et neutrum ad- iectivi substantiva faciebant (cf. 422) ; tamen quum perspicuiiatein sermonis om- nium virtutum praestantissimam iudicarent,

vitarunt formas ambiguas. Itaque casus obliquos praeler accusativuiu nolebant usurpare in genere neiitro, nisi ex verbo- ruin connexu neutrum satis intelligebatur. Sunt tamen ap. Vgliuin loci pauci, in qui- bus casus obliquus legilur ut h. 1. et 7, 197 cuiiis egentes pro cuius rei. G. 8, 472 exigno adsueta iuventiis. Sic A. 12, 882 aut quidquam mihi dulce meorum, meorum neutrum esse iam ex voce quid- qvani apparet, ut ap. Cic. Lael. 15 eius cnim est istorum quidquc. Cf. Gr. § 373.

600. itrbc domo socias ,,pubrico pri- vatoque dignaris hospilio" S. Dido autem iam recepit 573 ; quare socias de conalu accipiendum non est, sed iam fit. — Ne- que ego neque oinnes si convenerint Tro- iani, per totuni orbein nunc sparsi, graiias dignas referre possumus; dii libi referent, siquidem pios Ci- e. eos qui bonum rectum- qiie colunt ex metu deorum) respiciunt, si iuslitia non est vanum nomen neque conscientia probe factorum. Cf. Slat. Theb. 7, 379 Aec laudare satis dignasqne rcpendere gratcs Sufficiam, rcferent Superi.

601. Qttidqnid ubique cst genti^, quol- quot ubique Uardani sunl; cf. 5, 793 quod superest et 716 quidquid est invalidum ila I-iv. 2, 5 quidquid dcorum esset. 35: quidqnid crat patrum . rcos diceres. c.

602. 3, 17. 25 elc. Hor. Ep. 5, 1 /it o deornm quidquid in caelo regit. Sat. 1, 6, 1 Lydorum quidqnid Etrusros inco- lit ^«e.s. lungitur eliam pluralis verbi Ov. M. 10, 18 Quidquid mortale crea- mur. Luc. 7, 364 Quidquid hominum sumus. Ter. Andr. 4, 4, 6 quid illic hominum litigant?

603. Troiani erant in Epiro, Sicilia, Creta, Venetis — m. q. s. p. o. eiicit PL Gr. iieque enim scisse Aeneam, ubinam dispersi essent per orbein Troiani. At si res ita se habebat, ne illud quidem poterat

AENEIDOS LIB. I.

49

Di tibi, si qua pios respectaut nuiuina, si quid

Usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,

Praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt G05

Saecula? qui tanti talem genuere parentes?

In freta dum tiuvii current, dum montibus umbrae

Lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet:

Semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,

Quae me cunque vocant terrae. Sic fatus, amicum 010

Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,

Post alios, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.

Obstipuit primo adspectu Sidonia Dido, Casu deinde viri tanto; et sic ore locuta est: Quis te, nate dea, per tanta pericula casus 615

Insequitur? quae vis immanibus adpHcat oris? Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae Alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam? Atque equidem Teucrum memini Sidona venire Finibus exj^ulsum patriis, nova regna petentem 620

ilicere: Qitidquid ubique est geiiti.s Dar- daiiiae.

fi03. Si qua pios respectant mtmina cf. 2, 536 Si qua est caclo pietns ( IVenn noch Gerechtigkeit itn Himmel ist). Si qua deis pictas Sil. 6, 410. Si uoii du- bilantis est .sed affirmantis.

604. Si quid est iustitia i. e. „Si va- let apud lioinines iustiiia" S. et iustitia legi dicilur in MlFPR. iustitiae 3I2. quod prob. Hck. , facile ex est sequente ortum. Cf. Cic. ad div. 6, 18 Ego quoque ali- quid sum.

605. Felix hominum aetas, qua tu nata es. Simile ap. Hom. Od. 6, 154. Ov. Met. 4, 322., et egregii suiit parentes, qui te genuerunt. Recte contulit Ld. locuni SchiHeri ex Virg. Aurel.

606. Equidem tibi perennia beneficii tui nionumenta statuam , quamcunque in ter- raiu pervenero. Similis descriptio vocis semper est E. 1, 60. Tib. 1, 4, 65. AUa E. 5, 76.

607. Dum montibus umbrae lustra- biint convexa: ,,QHamdiu inclinata in montibus latera umbrae pro Solis flexu circumibunr’ S. cf. 310. 11, 515 et lu- stin. 2, 10 convexa vallium. Lustrare est percurrere cf. 2, 528. — Pum mon- tibus umbrae Liistra dubunt, convexa p. d. sidera pascet coni. Hs. Ita oouvexa sidera dixil Ov. Pont. 4, 9, 129 et Vgl. convexa cacli A. 4, 451. lib. et Acfc. histrabunt sumunt esse intransitum. Quod iam vetat membrorum concinnitas.

608. Polus sive caeluiu pascit sidera, nam ex caelo ali dicunt sidera Epicuraei

cf. Lucr. 1, 838 aether sidera pasrit. l'ck polum sumit pastorem siderum. — Itaque haec est sententia: Uum fluvioriim, montium et siderum natura constabii. — Versus 607. 8 ut ineptos delent Pl. Gr. 609. Idem v. E. 5, 78. De loco ad- iecUvi cf. Gr. 8 835. A. 8.

61,3 — 42. Aeneam Dido donio recipit.

613. Obstupuit „animo perculsa est. quod iam futuri amoris est signum. — primo adspectu i. e. pulchritudine. — casu i. e. miseratione" S. el fortitudinis admiralione.

614. Ore loqui legitur 6, 76. 9, 319 ore effari 3, 584. l)e tali abundantia cf. 4, 344.

615. Quis te „admirantis est non iii- terrogantis" S.

616. Immanes orae sunl. quod inco- luntur a genlibus immanibus, quales Gae- tuli, Nasamones cf. 4, 40. Nota quod ipsa Dido hanc suam terram , in qua se- dem posuerat, immanem dicat, quam im- manitatem sua superatura est humanitate.

617. De re cf. Hom. II. 2, 820.

618. Teucer, a Troia redux , a patre, quod fratris Aiacis niortem non impedis- set, non admissus Ccf. Hor. C. 1, 7, 21) Cyprum petiit, ibique coloniam conditurus accessisse putandus est ad Sidonis et Tyri regem (Belum cf. 729) Didonis patrem, cuius apud scriptores Matgenus aut Mei- lus nomen est , ut eius auxilio iii con- denda urbe Salamine uteretur adversus incolas. quos is brevi ante doniiierat.

50

P. VIRGILIf MARONIS

Auxilio Beli; genitor tum Belus opimam Vastabat Cyprum et victor dicione tenebat. Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis Troianae noraenque tuura regesque Pelasgi. Ipse liostes Teucros insigni laude ferebat Seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat. Quare agite, o tectis, iuvenes, succedite nostris. Me quoque per multos similis fortuna labores lactatam liac deraum voluit consistere terra. Non ignara mali miseris succurrere disco. Sic memorat; simul Aenean in regia ducit Tecta, simul divom templis indicit honorem. Nec minus interea sociis ad litora mittit Viginti tauros, magnorum horrentia centum Terga suum, pingues centum cum matribus agnos, Munera laetitiamque dii. At domus interior regali splendida luxu Instruitur, raediisque parant convivia tectis: Arte laboratae vestes ostroque superbo.

625

630

635

623. Casus iiiteritiis: ita 2, 563 et ca- sus Troiae Ov. M. 13, 577.

624. Pelasgi apiid Romanos poetas omnino Giaeci; {iiiamquam h. 1. arcanam aliquara notitiam dare fortasse putabitur.

625. Etsi liostis erat, Troianos laudabat, et Teucros Teucer maltiit dicere. Laude ferebat ita Liv. 7, 10 miris pro contione eam pugnam laudibus tulit.

626. Tolebat, er wollte von ilir ab- stammen, ita Cic. de Div. 8, 44 f~o- lunt illi omnes eodem tempore ortos eadem conditione nasci. Teucer autem matre natus est Hesiona, Laomedontis filia, Telamonis uxore. Cf. .Soph. Ai.

627. — a cf. 4, 191. — stirps cf. 12,

629. ,,Nobilissimus versus; gravissima sententia; cuius, cum 628, 629, vi per- cepta, si adolescentem non vohiptate ge- stire videas, nae illum a poetae lectione statim abigas, suadeo" Hn. — Disco per- fectam rem signat cf. 4, 228.

630. honorem cf. 49. Heroum tempo- ribus sacrum fit hospitis adventu. Hoc vero loco Vgl. omnia aiigustiora narrans Romano more suppUcationem per omnia pulvinaria decernentem facit Didonem; quod Senatus Romae fecit, res maxime feHx quando eveniebat. — Indicere sacra cf. 3, 264. C. RG. 7, 90 His rebus lit- ieris Caesaris cognitis Romae dierum XX supplicatio indicitur. Imitatus Val. Fl. 2, 650 Simul hospita pandi Tecta iubet templisque sacros indicit honores.

631. Eliam illis, qui in litore remanse-

runt, dona mittuntur, ut laetum diem ce- lebrent, et viginti tauri viginti navibus. — nec minus inlerea: Eadem formula 6, 211. 7, 572. nec minus 3, 482. 6, 475. 11, 203. 12, 746.

635. terga suum, i. e. sues. Cf. 4, 132.

636. lactitiamque dii Mss. „Sane qui- dam hunc versum intelligi non putant posse, ut est ille: quem tibi iam Troia*^^ C3, 340) S. Legitur et dii et diei, Cutrumque pro die cf. Gr. 8 90. An. 1.) et dei, sed non constat in quibus quidque sit Mss. lam si diem intelligis, abest vini commemoratio, quam exspecias; si deum, nimis obscura ea est, neque facile poterit ^inum dici laetitia Bacchi, multo minus dei; Caperte loculus est Vgl. v. 734 adsit laetitiae Bacchus dator~). Ab- est etiam ante munera copula et. Nec mirum. si in versu manco et imperfecto seiitentia etiam est obscura et ambigua. Tamen monendum h. 1. et 3, 340 in versu imperfecto imperfectam inesse sententiam, quum in ceteris omnibus sit perfecta et absoluta. Utcunque res est, optima est explicatio JVdri, qui m. l. dii i. e. diei appositum habet versus prioris, tauros il- los elc. esse munera et laelitiara diei; nec opus foisse commemoratione vini praeser- tim in v. iraperfecto , quem Vgl. erat ex- pleturus. Hck. m. l. dei explicat pecora ita pinguia, ut deo possint esse laeliliae. Pl. coni. muneraque laticemque Lyaei Gt. Muneraque fiavae Cereris lati- cemque Lyaei. Utrumque contra metrum cf. S 9.

637. Laboraius prinuis dixit Vgl. h. I.

AKNEIDOS LIB. I.

51

Ingens argentum mensis, caelataqiie in auro G40

Fortia facta patrum, series longissima rerum Per tot ducta viros antiquae ab origine gentis.

Aeneas — neque enim patrius consistere mentem Passus amor — rapidum ad naves praemittit Achaten, Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat; 645

Omnis in Ascanio cari stat cura parentis. Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis, Ferre iuhet, pallam signis auroque rigentem Et circumtextum croceo velamen acantho,

Ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis, 650

Pergama quum peteret inconcessosque Hymenaeos, Extulerat, matris Ledae mirahile donum. Praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim, Maxima natarum Priami, colloque monile

et 8, 181. — festes siint Decken, stragii- lae; ita Cat. Epiili. 50. Cic. Phil. 2. 27, .saepiu.s etiani vestes stragulae dictae, ut Tusc. 5, 21. — Arte hiboratae ita Ov. M. .3, 158 antruni artc laboratiim niillo. — svperbum, spleniiiduin, cf. 2, 504. l)e talibus vestibus cf. 3, 483. — De nomi- nativo cf. 2, 170.

640. In^ens argentum est magna co- pia vasorum argenleorum. sic 3, 466 et C. Verr. 4, 4. — Omnes Tyriorum res gestae conspici poterant in caelatis operi- bus; ita slraKulis auro piclis in Epithala- mio Catulli Ariadnae res signatae sunl.

641. Antiquae lf’g. el Jh. se ex prae- slanlinribus libris recepisse affirmant, an- tiqna Iln. in My. aliis multis inesse testa- tiir. Rb. antiquae in .“MPy antiqua In R legi dicil idque recepit. Quo loco ut pluribus poles videre, ne luuic quidem de librorum scriptura ubique satis constare. Utrumque bonum est : prius auliquam esse gentem indicat. allerum nihil , ne anliquissimum quidem, ex eius gentis historia esse omissum; tamen prius huic loco videtur esse aptius.

643 — 50. Aeneas tilium arcessit.

643. Consistere, Iranquillum esse, cf. Cic. Phil. 2, 28, 6S 7’e neque vigilan- tem, neque in somnis credo posse mente consistere.

644. Praemittit, antequam Didonis le- gali ad Ascanium possent pervenire et prae- mittit rapidum, ut rapidus eat cf. 4, 22. Bapidus dicitur de celeri incessii; ut 7, 156 rapidi passus ; ila homines celeriter ingredientes rapidi dicuntur 11, 906. 12, 81 ; fulmcn rapidum 1 , 42. Sic cf. rapere viam 6, 8. Inde omnino vehe- mens, ut rapida flamma Ov. M. 2, 123

rapidus aestus.¥.. 2, 10; inde rapu/i/.* Sol G. 1, 92. 2. 321. Ov. Am. 3, 6, 106. rapidus Sirius V. G. 4, 425. — praem., ferat cf. 8, 505. 645. Waec, quae evenerinl.

648. Palla qualis sil ve.slis, cf. 11,

649. — Non mirabere, quod Vgl. tale Aeneae donum finxerit, si senatum idem donasse legeris ap. Liv. 27, 4 : ..Alexan- driam ad Ptolemaeum Cleopatramque reges legati ad commemorandiim renovandam- que amiciliam missi dona tulere, regi togam et luuicam purpuream cum sella eburnea, reginae pallam pictam cum ami- culo purpureo.’’ — signis auroqve rigen- tem. inlextis rerum formis ex auro cf. v.

650. Simile 11, 72 i;e,<t<es auroque ostrv- qiie rigentes. — ferre iubct sc. Asca- niuni cf. 2, 3.

651. T elamen praetextum est acanlhi foliis oram ambienlibus. Acanthus aulein ui craterarum, columnarum aliarumque rerum ornatu nobilis cf. E. 3, 45. Ov. M. 13. 701. — De croceo in vestibus colore cf. 11, 775.

652. Argiva Helena ap. Homerum ‘AQyiir} ‘Elevr]; sed quod Mycenis eam profugisse dicitur cf. 2. 577. Multa au- teni simul preliosa absUilerat, quae simul cum Heleiia repetebant Achivi cf. Hom. II. 3 , 70. — Sceptrum feminae regiae insigne Eur. Troad. 160. Stai. Theb. 6, 81.

6.1 3. nione ,.uxor Polymestoris Ccf. 3. 49) fuit, quae post capttim Ilium eiecta a viro, manu sua interiit.” S. Iliones no- mine Accii aliqua inscripta erat fabula.

654. Maxima cf. 521. — De dativo cn//o cf. 429. — Bacatum monile ita Sil. 8, 134. Bacas ob formae similitudi- nem margaritas dici posse facile inlelligi- tur, iieque lamen dicuntur, nisi aliunde

52

P. VIRGILII MARONIS

Bacatum et duplicem gemmis auroque coronam. 655

Haec celerans iter ad naves tendebat Achates.

At Cytherea novas artes, nova pectore versat Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido Pro dulci Ascanio veniat donisque furentem Incendat reginam atque ossibus implicet ignem. 660

Quippe domum timet amhiguam Tyriosque bilingues; Urit atrox luno, et sub noctem cura recursat. Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem: Nate, meae vires, mea magna potentia solus, Nate, patris sunmii qui tela Typhoea temnis, 665

consfat, quales sint bacae. Ita Cul. 67 Indi baca maris. Sed Ov. M. 10, 116 parilique ex aere (argento) nitebanl Auribus in geminis circum cava tempora bacae. Torques regibus a senatu dantur Liv. 43, 5. 44, 14.

6.’).i. duplicem coronam : „Sane immiscet Romanam constietudiiiem; coronis enim feminae utebantur" S. ; li. 1. etiam regium est insigne, ut 8, 505. Duplex est proprio sensu cf. Val. FI. 8, 235 Meiieae Ipsa snam duplicem Cytherea coronam donat.

— Gemmis auroque cf. 3, 618.

656. hacc celerans: Ita imperium ali- cuius celerare i. e. celeriter exsequi dixit Val. FI. 4, 80. 385. Ita active et alibi, ut celerare iter 8, 90. cursus 10, 249.

— Iter tendere 6, 240. 7, 7, et iter contendere Cic. pr. RA. 34. — Has res unde Aeneas haberet quaesivit IFd. ; sed quae profert, quamquam probo, non opus esse censeo quaerere.

657 — 96. Venus in Ascanii locum substituit Amorem.

Venus Cytberea timet, ne a lunone im- pulsa Dido animum nmtet, quare amore eam studet devincire.

658. Facies, Gestalt, sic G. 2, 131 ipsa ingens arbos facicmque simillima lauro, A. 3, 310. 5, 733. 13, 416. — oro (Antlitz). — Ut li. 1. facies et ora, sic 683 facies et vultus iunguntur.

659. Donis incendat; omnis enim mu- lier munerum splendore capitur. Cf. 713.

660. — Furentem „incendat et furere faciat, ut C4, 33 quem locum confer) animumque labanlem impulit.’’’- S. — ossibus implicet ignem: Idem 7, 355. Implicare est infigere et eadem structura cf. C. de Div. 1, 36: Dii vim suam na- tnris hominum implicant. Aliud est implicare alqd. aliqua re. — Ignis de amore 4, 2.

661. Domum ambiguam, inconstantem et fraudulentam gentem Poenorum; eorum enim perfidia apud Romanos in prover-

bium abiit. „Item ap. Livium 81 , 4 de Annibale : inhumana crudelitas , perfidia plns qiiam Punica ; veri nihil, nihil sancti, nullius dei metus, nullum iusiu- randum, nulla religio" S. Fides Punica notatur ap. Liv. 23, 6. 48. 36, 17. 30, 32. 42, 47. Carthago fraudum domus Sil. 6, 480. Apud Ov. Met. 2, 9 Proteus dicitur ambiguus, quod faciem saepe mutat. Tyrios qjie est explicativum cf. Exc. — Bilingues, fallaces, doppcl- ziingig. Dimitte bilingues ex animo socios Sil. 16, 157. Movete bilingues insidias Claud. R. Gild. 284. Ita iam apud Plautum, Pers. 2, 4, 28 Tanquam proserpens bestia est bilingnis et sceles- tus. Poen. 5, 2, 74 Bisulcitingiia qnasi proserpens bestia. Quibus ex locis vide- mus serpentium apud Romanos eo in vo- cabulo subesse cogitationem.

662. Vrit atrox luno, i. e. ut nos loquimur, urit lunonis atrocitatis cogitatio. — Sub tempus indicat cf. Gr. § 357. siib noctem : Nam Tristior idcirco nox est quam tempora Phoebi: Quae relevet luctus, turba sodalis abest Ov. Rem. Am. 585; hinc Nox curarum maxima nutrix dicitur Met. 8, 81. — cjira recursat: Idem 13, 803.

663. Cf. Ov. M. 5, 365, ubi simili modo Venus Amorem alloquitur: Arma ma- nusque meae, mea, nate, potentia, dixit, Illa quibus superas omnes cape tela Cupido et 369 7u siiperos ipsumque lovem, tu numina ponti t’icta domas etc. — nate — soltts: Vocativo apponi potest nominativus; ita Ov. Her. 14, 73 Surge age, Belide, de tot modo fra- tribus unus. Cf. Gr. 353, 5; adde 3,

664. Hck. interpungit potentia, solus.., recte refutatus a IVdro.

665. Typhon vel Typhoeus, centiceps, a Terra ut Titanum cladem ulcisceretur progenitus, a love fulmine est percussus. Itaque tela Typhoea sunt, quibus luppiter usus est in Typhoeum, i. e. fulmina. Etiam in gemmis conspicitur Amor ful-

AENEIDOS LIB. I.

53

Ad te confugio et supplex tua iiumina posco. Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum Litora iactetur odiis lunonis iniquae, Nota tibi et nostro doluisti saepe dolore. Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur Vocibus, et vereor, quo se lunonia vertant Hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum. Quocirca capere ante dolis et cingere flamma Reginam meditor, ne quo se numine mutet, Sed magno Aeneae mecum teneatur amore. Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem: Regius accitu cari genitoris ad urbem Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura, Dona ferens pelago et fiammis restantia Troiae;

670

675

mina frangens. Cf. canticum iniid ap. Soph. Ant. 781. Typhoea dat Prisc. 1, 9, 54 et MFR.

()fi6. tua numina: Cf. v. 8 et Serv. : ,,Notandum, unum deum plura habere nu- mina." Artem Luius orationis per singula verba poteris exsequi, ut feeit Servius. lam magnum inest in eo, quod frater vo- cabulo incipit.

668. lactctur defenditur ex § 9 sed iacteturque FMRy, in Uhris Servii et in tanto Ubroruni consensu Tg-. haeret vuU- que defendere novis coniecluris. Possel defendere usu illo Horatiano, ut explicaret Litora iactetur iacteturque cf. Gr. ^ 480 s. V. 71/6 — iniquae MR. al. acerbae rec. Rb. ex P. . in quo lamen suprascriptum est iniquae. El allera manus ut in M., sic in P. melior.

669. Nota: i. e. Haec omnia tibi nota sunt. — ISof^tro (lolore est ,,eo quo et ego, aut doluisti ideo, quia me dolentem vidisti, ut doleo illa re" S. Prius vide- tur praestare.

670. nunc Fl. rec. Rb. hunc F2MR. — Dido eum iam teiiet, iam moraiur et plura timenda sunt; incertum enini quo se vertant hospitia lunonis Aeneam omni modo ab Iialia retinentis. — Pro hospi- iia Gt. coni. consilia, quod ut boniim sil, significantius tamen hospitia.

671. lunonia hospitia cf. 662. luno eiiim Carlhaginis praeses est cf. 11. — cesftabit etc. „Non poterit in tanta rerum opportunitate cessare, ut sit de proverbio tractum, quo dicitur res in cardine esl, h. e. in articulo." S. — Ad cessabit fa- cile ex lunonia supplebis luno , ut non- nunquam ex antecedente adiectivo intelli- gendum est substantimm. Cf. Gr. § 846. d.

672. Cingere flamtna est quasi urbem obsessam ita includere, iit nuUi deo ad

eam aditus sit, qui possit eius mutare aninium. Cf. 7, 343 obsidere.

674. ne quo numine: ne quo deo ad- versante. Hck. expl. voluniate DidonisC’.). At vocabuluiu non dicitur nisi de deo cf 8.

67.5. Mecum i. e. tanlo quo ego teneor amore. cf. G. 1, 41 Ignarosque viae mccum miseratus agresles; 2,8. Ecl. 2, 12. 31. 3, 32. Liv. 38, 48 negaretis hoc niihi cum diis immortalibuf. Cf Gr. S 244, 4. — Pl. coni. mentem in- cendatur amore. Gt. pectus t. a.

676. Qua ut 692. 11. 293 pro qua rationc, quod plene 4, ll.i. Cf. Cic. Phil. 6, 3 Praedico Antonium delectus qua possit habituruni. Ita quacuvque Ecl. 9, 14. aliqua Ecl. 3, 15. Ter. Phorm. 5, 1. 19. — Mens est coii.silium, 2, 519. 5, 56. 812. Cic. Cat. 1, 12. Est enim et vis cogitandi et quod ea efficit, ipsum co- giiaium. — Accipe, audi; cf. 2, 65.

677. accitu: Tales ablalivi substanli- vorum in tus desinentium etiam apud scriptores inveniunlur nt ap. Tacilum A. 2, 43 misyu principis; H. 1 , 9 missu Galbae; 43 missu Olhonis etc. ; sed iam est apud anliquos Plaul. Ter. et Cic. Manil. 8 eius adventu = quod advenis- set Cat. 1, 3 discesstt ceterorum ; Lael. 3 amicorum decessu ; N. D. 1, 6 quum . . ud eum ipsius rogatu arcessiiuque venissem; Verr. 3, 28 magistrutus el quinque primi accitu istius evocantur. al. lis locus est, si caussa cur quis quid faciat, ex alio peiidet homine. Cf. Gr. §319.

678. Cura significat etiam eum, de quo cura esl, ut 3. 476. \0, 132. E. 10, 22 tua cura Liicoris. Tib. 1, 9, 34. 3, 4,

679. 4, 10, 6. et 12, 1. Per totum aii- lem carmen videmus Venerem in Ascanio mullo magis laborare quam in servando Aenea. — In eo euim omne nititur fatum. Insignis locus 10, 48 sq.

54

P. VIRGILII MAROMS

Hunc ego sopitum sonino super alta Cythera Aut super Idalium sacrata sede recondam, Ne qua scire dolos mediusve occurrere possit. Tu faciem illius noctem non amplius unam Falle dolo et notos pueri puer indue voltus, Ut, quum te gremio accipiet laetissima Dido Regales inter mensas laticemque Lyaeum, Quum dabit amplexus atque oscula dulcia figet, Occultum inspires ignem, fallasque veneno. Paret Amor dictis carae genetricis, et alas Exuit et gressu gaudens incedit luli. At Venus Ascanio placidam per membra quietem Inrigat et fotum gremio dea toUit in altos Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum Floribus et dulci adspirans complectitur umbra. lamque ibat dicto parens et dona Cupido

680

685

690

695

680. Sopitus somno dixit etiam Nep. Dio i. — super cf. 6, 203. — Cytliera, rci Kv^rjQCi, Cerigo, iiisula Lacoiuae op- posita. Veiieri sacra, unde dea dicitur Cyiherea Kvd^SQaia,

68!. Idalium „Cypri nemus est, in quo oppiduni breve"’ S. — sacrata sede. iii sacro luco, cf. 693. Ita Erechtheus iii Minervae sacro servatus dicitur ap. Hom. II. 2. 549. — Sacratus pro sacer; ita 2, 157. Ov. M. 10, 321 sacrata iura. Cf. docius, eruditus, al.

682. medius occurrere cf. 348.

683. Faciem fallere ut fiOQq)r]v do- lovv ap. Soph. Phil. 129 dictum: fallere pro simulare, ul falsus saepissime inveiii- tur, ila etiam mentiri.

684. pueri puer. Soleiit Latini in ite- randis iisdem vocabulis vim aliquam quaerere; cf. 5. 569 pueroque puer di- lectus lulo; 314 calremque terit iam calce Diores; 10, 734 serjue viro v>r contulit; 361 haeret pede pes deiisusque viro vir; 600 fratrem ne desere frater; Ov. M. 2, 92 putrio pater exse metu probor ; M. 11, 774 celeremque metu ce- ler ur^uet amore. Multa alia.

685. ,,Latex proprie est aqua, ab eo «luod iiitra terrae venas lateat; CO sed et viiium latet iiitra uvam" S. Ita saepius de vino ut 736. Val. Fl. 1, 666 pelago libat latices i. e. vinum. Additur etiam ut h. I. vocabulum, quo apertius indice- tur vinum inteUigi, ut ap. Lucr. 5, 14 Fertur Liber liquoris vitigeni laticem mnrtalihus institnisse. Ov. M. 13. 653 laticem meri ; est enim quodvis udum et fluidum; inde de aqua 4, 512. 6, 715. etiam de oleo et lacte. — Bacchus dicitur Lyaeus, quod ?.v£i curasf?). ,,Lyaeum autem pro Lyaeium di.xit." S. Cf. /?o-

manus, Graecus. Solent eiiim Romani etiam pedeslres scriplores nomina propria ponere pro adiectivis ab iis derivandis, praesertim si ipsa adiectivam aliquam habent terminatioiiem et adiectivuin auri- bus minus esset gratum; ita 3, 280 y4c- tius; 602 Danaus; 4. 207 Lcnaeus; 552 Syrhaeiis; 6, 778 .fs«a)acus; E. 6, 65 Aonas in montes ; Lnlius dux Luc. 10, 358; Latia plebs 403; Latium corpus 416 — Maurus cf. Benll. Hor. C. 1, 22, 2; Bomula gens 4, 5, 1 — Lrsi ]\u- midac luv. 4, 99; \umidae dentis opvs Ov. Pont. 4, 9. 28; adde quae 5, 37. De Horatio cf. Dillenb. 1. 1, 28 de Livio Fbr. 21, 53.

687. dare amplexus cf. 2, 698. — Oscula Jigere iam Liicret. 4, 1173 dixit.

688. fallas sc. furlim insiillando ve~ neno sc. amoris.

689. Gaudens novo babitu et cultu, ut puer, simul quod dolos struere polest, u1 Amor; ita laelus est 696 duce Achate, quod eum nova forma fallit, qui Asca- nium secum ducere opinatiir. Ita fallere ubique maximum est gaudium eius qui alienam fert persoiiam.

690. per memhra quielem irrigat; ita Furius apud Macrobium 6, 1 mitemque rigat per pectora soninum; Lucr. 4, 905 Ahjic quibus ille modis somnus per membra qttictem irriget. Simile sopor irrigat arttis 3, 54.

691. fenus — dea cf. 411.

692. amaracvs: ..Sanipsuchum sive amaracum in Cypro laudatissimum et odoralissimum." Plin. H. N. 21. 22. 93. Ex eo factum unguentum nobilissimum amaracinum cf. Lucr. 4, 1173.

693. Ibat parens et Cupido poriabat: De hoc ordine verborum cf. 8. 168. Wrf.

AENEIDOS LIB. I.

55

Regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.

Quurn venit, aulaeis iam se regina superbis Aurea composuit sponda mediamque loca^dt; lam pater Aeneas et iam Troiana iuventus Conveniunt, stratoque super discumbitur ostro. Dant manibus famuli Ij-mphas, Cereremque cauistris Expediunt, tousisque ferunt mantelia villis. Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longo Cura penum struere et flammis adolere Penates;

700

iuiigit laettis portabat , (luod est contra ordiiiem verborum.

697 — 722. Epiilum.

697. quum venit — cGmposuit — con- veniunt. Omnia recte suiit dicta : quum advenit Amor, iam locum tenet Dido suum, iam alii locum occupant. — 4ulaeis ,,ve- lis pictis, quae ideo aulaea dicta sunt, quod primum in aula Attali, regis Asiae, qui populum Romanum scripsit heredem, inventa sunt.’’ S. Imprimis ad velanda conclavium tecta utebantur Romani saepe admodum splendidis cf. Hor. S. 2, 8, 54. JVd. aulaea in sponda esse sumit. intelli- gitque vestes stragulas. — superbis cf.

K98. aurea sponda abl. loci. Sponda aut lectum auro obductum saepius erat apud antiquos cf. Cic. Tusc. 5, 21. 61 Collocari iussit CUioiiy^ms) hominem (Damoclem) in aureo lecto, strato pul- cherrimo textili strag;ulo, magnificis operibus pirto. Ita Nicomedes rex. Cae- saris aeqaalis, liabuit aureum lectum Suet. Caes. 49 , Caligula argenteis laminis ob- ductum Suet. Cal. 32. — aurea cf. § 10. — Sc composuit dictuin est cum gravi- tatis notioiie, sich niederlassen ; ita G. 4, 189, ita menibra componere 438 et corpus ponere Ov. M. 1. 300. 10. 128. 14, 427. — mediamque, iii conclavi ali- quantulum a reliquis remotam. Noli fin- gere Didonem inter Ascanium et Aeneam mediam in triclinio discumbentem, quod iam fecere quidam; id enim contra omne decorum est. Si neque ex Romano neque ex Graeco more et lioc et nonnulla, quae sequuntur, satis explicare poteris, atten- das . Didonem esse et feminam et regem et Carthaginiensem , neque ap. Graecos, nec ap. Romanos similem personam repe- riri. Videntur ab altera parte sedere Tro- iani, ab altera T^Tii cf. 738.

699. Troiani suis locis discumbunt. Aeneas loco altiore 2, 3 regiae sellae opposito.

700. „Oslro pro purpura posuit, und

fingitur purpura’’ S. — Super praep. eodem loco posita 6, 17.

701. manibus famuli GRcy. jamvli manibns b. manibus famulae M. — La- vaiit more Roinano ante coenam, dum servi aquas et luantelia ( (fasckwasser und Handtiicher) circumferunt. Dein alii panem afferunt, alii cibos adornant et coquunt . alii in mensis proponunt et curant pocula. — Mantelia tonsis villis i. e. levia. moUia. — Cererem = panem cf. 171. — Que — que quamquam aequalia iungere solet, non tamen eosdem famulos oniiiia simul facere apparet; ne- que opus esl afferre locos alios, in quibus que diversa iungil. quamquam sunt; ut 10, 130 hi iaculis, illi certant defen- dcre saxis, molirique ignem nervoque aptare sagittas, ubi plurium homiiuun diversum studium describilur. 7, 639. E.

702. 65. — Ver.sus 701 et 2 delet Pl. Gr. ut naios ex G. 4, 376 male positis aqua, pane, mantelibus. At si 703 — 6 non si- mul eiiciuntur, nihil proficitur.

703. intus in atrio cf. 726. — Lon- gam , quod recepit ff g- ff^d., firmat Charisius; sed iam Gellii aetate et loit- gam et longo legebatur cf. N. A. 4, 1. Lotigo apud Servium et in Mss. omnibus, qui niinc exstant praeter Palatinum. Et penus longa et longiis ordo potest intel- ligi; alterum magnam penum, alterum magnani fainulorum multitudinem signat cf. 6 , 482. Alterum autem alterum in- volvit. Xam si longa est penus, per multos focos et, quod inde consequitur, a multis famulis paratur; si longus est ordo famulorum, multa est penus, ul in ea paranda tot homines occupeutur. Lon- ga penus auteni dictum est, ut ap. Tac. A. 14, 31 longa opulentia pro magna.

704. cura c. iiifiii. cf. 5. 638. — Pe- num struere esl edulia et cibos adornare et parare , quod maxime igne fit , quare eas per plures focos dispositas cogita in parandis cibis occupatas. ,.Est enim omne qiio vescuntur homines penus"’ Cic. N. D.

e2 , 27. ,,Iiiter penum et cellarium hor

56

P. VIIlGILir MARONIS

Centum aliae, totidemque pares aetate miiiistri, Qui dapibus meusas ouerent ct pocula ponaut. Nec nou et Tyrii per limina laeta frequentes Convenere, toris iussi discumbere pictis. Mirantur dona Aeueae, mirantur lulum, Flagrautesque dei voltus, simulataque verlja, Pallamque, et pictum croceo velameu acantlio Praecipue infelix, pesti devota futurae, Explcri meutem nequit ardescitque tuendo Phoenissa et pariter puero donisque movetur. Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit, Et magnum falsi implevit genitoris amorem, Reginam petit. Haec oculis, haec pectore toto Haeret et interdum gremio fovet inscia Dido, lusidat quantus miserae deus. At memor ille ^latris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum

705

710

715

720

iiiterest, quoil cenarium esl paucoriim die- rum, uiide et iii ceUam dicitur imperalum frumenium; peiius vero temporis longi." S. Inde etiam Klaussen in libro suo de Penaiihus inscripto Penates dictos putat, quod perpeluam conservandae famiUae curam agunt. .,Sane dicimus et hic et hncc et hoc penus, sed a mascuUno ge- nere et feminino quarta est decUnalio, a neutro terlia." S. — flammis adolere Penates: .,A(1olere i. e. colere. Sed proprie est augere; in sacris autem per bonum omen dicitur" S. Et dicitur ado- lere rem, quae crematur cf. 3, 547, eam rem, iii qua flamnia est; ut h. I. sl Pe- iiales diclum sumis pro focos cf. 527. et 7. 71. Lucr. 4, 1231. adolent altaria (lonis. Tac. A. 14, 30. H. 2. 3 el inde G. 4, 379 adolescunl ignibus arae. Ita eliam incendere aras 3, 279; incensa altaria 8, 285. Cf. die Lampe anbren- nen. Hunc locum imiiatus est SiUus M, tlb !\on una ministri turba gregis, positisse dapes his addita cura , his ndolere focos, his ordine pocula ferre, Jicc non et ccrtis struitur penus. — Strucre .,ordinare, componere. Unde et struclores dicuntur ferculorum composito- res.’ S. struere convivia T. A. 15, 37.

705. ,,Noii immerus, sed aetatis aequa- liias habet adniiralioiiem" S. Secutus est Val. Fl. 2, 653 eentumque pares pri- maeva ministri corpora.

706. onerent — ponant MP. Est iis cura, iit … et praesto sunt, ut quando lempus esl, ponant; noiidum enim pnnunl. — onerant — ponunt RG.

707. nec non et rf. 5, 100. — laeta limina cf. 355.

708. Assignaiitur iis tori, qiiibus pictae iniectae sunt stragulae.

709. flagranles voUus „ardentes divi- nitaie" S. cf. 5, ()48. Melius lamen Ntirn- berger vertere videtiir: Doch /tlles fes- selt der leichtferlige Ascan Durch sei- ner schelm^scheu Jilicke Macht. Cerle notat Cicero pr. Cael. 20, 49 flagrantiani oculorum in iis , quae ad amorem pelli- cere cupiunl. — simulataquc verha ,,coniposiia in Ascanii similitudinem" S.

710. Rb. IVd. versum delent ut „te- mereCO assutum" e.x v. 649 sq. Retineiit IV g. Ld. et V. 710 ad lulum, v. 711 ad dona perliiiere quum videant, li. v. ser- vato concinnam fieri oralionem autumant.

711. Rb. delet versus 712 — 14, quos defendit acerrime et optime JVd. Rb. vult iion nioveri Didonem donis sed solo puero. Cur igilur Aeneas dona dedissetV Dona autem per se egregia , insignia e.Y priori- bus possessoribus, Didoni quod ab Aenea et per Amorem faciUlate et urbanilaie capientem oflferuiilur, acceplissima suiil. lam donis acceptum Amorem minc lan- dem decet sponle accedere ad Didonem, eamque eum sinu recipere. Dido autem qiium devota sit pesti, infeUx magis est quam scelerala, pudore abiecto.

712. expleri mentem cf. 2, 273.

713. Quum ex falso genitore Amor ve- rum osculis hausisset filii amorein, accur- rit ad Didonem et oscula, quae quasi in ore adhuc sunt ei, figit; ita ut Aeneas quasi Didonem osculari ipse videatur et aniare.

714. .,lnsideat , in siim sideat, legitiir et /jistrfot." S. insideat R. al. ; insidat MP. — Quantus deus sil, cf. 664.

715. ,,Acidalia Venus dicilur . . . a fonle Acidalio , qui est in Orchomenn , Roeotiae civilaie, in quo se Gratiae abluunt, qiias Veneri conslat esse sacratas" S. — Abo-

AENEIDOS L!B. I.

57

Incipit, et vivo tentat praevertere amore lam pridem resides auimos desiietaqiie corda.

Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae, Crateras magnos statuuut et vina coronant. Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant Atria; dependent lyclmi laquearibus aureis Incensi, et noctem flammis funalia “^Tincunt. Hic regina gravem gemmis auroque poposcit Implevitque mero pateram, quam Belus et omnes A Belo soliti; tum facta silentia tectis: luppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur, Hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis Esse velis, nostrosque Imius meminisse minores.

725

730

lere aliquem sc. eiiis memoriam cf. Sil. 1, 61 abolere Aegates.

721. praevertere „praeoccupare, propter liiiioiiem sine dubio” S.

722. resides ,,pigros, atl amanilum iner- tes’ S. cf. 6, 814.

723 — 36. Alterae mensac. Libatioues, preccs, cantus, sermones.

723. Quies epulis .,propter regalem af- Huentiam; contra supra (216) ait: posl- «juam exempta fames epulis."’ S. — vne/j- saeqiie remotae: „Licet sub extranea per- sona Romanorum tamen exsequitur mo- rem, apud quos duae mensae erant, una epularum, altera poculorum."’ Cf. 216. Sed antequam potarent , Ubare et deum aliquem invocare solebant.

724. Ad hunc versum conferunt Home- ricum II. 1, 469. ubi: AvrciQ bitel Ttooiog ■Kcd iSrjTvog t^ Iqov evto , -hovqoi (ibv y.QT]zrJQC(g iTtsOTixpccvzo tiotolo i. e. vino implebant. Neque tamen lemere Virgilium imitari Homerum, Iiic locus documento est; nam servavit Romanum morem po- cula corollis cingendi sive coronandi; qui niemoraiur 3, 525. Tib. 2, 5, 98 C’iiter Romanos poetas ceteris minirae Graeca affectans) Coronatus stabit et ante ca- Ux. Quare minime audiendi sunt ii , qui Virgilium Homeri GzicpfLV pro GTScpavi- ^iiv dictum habuisse opinati sunt. — fina autem coronare contraria dixit ra- lione, quam pateram fundere cf. 3, 354. lina etiam alibi signilicant vasa vino impleta ut 9, 309. Aal. FI. 3, 609. — E cralere vinum hauriebalur cyathis et iu pocula epulantium infundebatur.

725. Strepiius ut fere ubique, si ad pocula ventum est. — ,,/t strepitus tec- tis i. e. ad lecla, ut it clamor caelo (5, 424). Legitur autem et: Jit str. tectis,’’^ S. it P. rec. Rb. fit MRy. — Tocem volulare legitur etiam 5, 150. Ov. M. 12, 55 ; et Cicero dixit vcrba volvere pro

pronunliare, ut de or. 3, 47 Lovgissima e<t igitur coinplexio verborum . qiine volvi uno spirilu potcst. Brut. 70 cele- riter sua verba volvens.

726. atria per ampla: .,Tangit morem Ronianum; nam ut ail Calo, el in airio et duobus ferculis (^zwei Gdnge) epula- bantur antiqui" S. ita 3, 353. — Lifchni et finalia verba ad ornalum maxime composila. Cf. regiani Alcinoi Hom. Od. 7, 82 sq. Sil. 11. 280 Eripiunt flammae noctem , strcpituque moventum murmu- rat alta domus. — Laquearia quae sint 8, 25.

727. hic: „lHnc, est ergo adverbiiim lemporis" S. demonstralivum et quidem non praesenlis solum sed etiam perfecli ut saepius cf. 2, 122. 199. 386. 533. 699.

729. Belus „Lingua Punica Bal deus dicitur, apud Assyrios aulem Ber’ S. Res iam ex libris sacris nola. Belus igitur h. 1. Tyri primus rex fuisse fingitur. — implevit pateram. \am quum ante po- cula pateris anliqui usi essent, mansit is usus, quo patera libabant diis; ut mola salsa, antiquissinium cibi genus, semper in sacris adhibebatur. Ila pateris libatur 3, 354. 7, 133. 12. 174. Libalur autem, anlequam polandi fit initium cf. 8, 278, et Iil)atur mero.

730. soliti sc. implere. — tum facia silentia teciis. Ita Val. Fl. 2, 348 Cir- cum paieris it Bacchus et omnis Anla silet; et apud Servium legitur, dubium an a Servio scripUim hoc: „Apud Roma- nos eliam coeiia ediia sublaiisque mensis priinis silenlium fieri solebat, quoad ea quae de coena libata fuerant ad focum ferrenlur et igni darentur".

731. luppiier hospitalis, Zfvg IsWog, invocatur.

732. Trniaque profectis: „Bene noluit profiigis dicere" S.

733. felis vox solemnis, cf. 3, 457.

58

P. VIRGILII MARONIS

Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona luno.

Et vos, 0, coetum, Tyrii, celebrate faventes.

Dixit, et in mensam laticum libavit houorem,

Primaque, libato, summo tenus attigit ore;

Tum Bitiae dedit increpitans. Ble impiger hausit

Spumantem pateram et pleno se prohiit auro;

Post alii proceres. Cithara crinitus lopas

Personat aurata, docuit quem maximus Atlas.

Hic canit errantem lunam, solisque labores ;

Unde hominum genus, et pecudes; unde imber et ignes;

Arcturum, pluviasque Hyades, geminosque Triones;

735

740

— minores cf. 532. Attende h. I. inver- sam in peius esse precationem; memores enim pufjnanl ip.sique nepotesque cf. 4, 629.

734. /idsit etc. Si ad auxiUuni voca- tur deus, semper ut ad.^it rogatur cf. 4,

735. 8. 78. 10, 254. 461. 773. Nam modo praesentes deos auxilio esse posse antiqui putabant. ut nos, qui omnipoten- tem habemus deum, eundem ubique prae- sentem esse dicimus. Sic prae<enx pro potens cf. 12. 152. — bona cf. 12, 647.

736. Coelum celebrare Cic. Att. 1, 19, 9 conventiis, qui initio celebraban- tur, iam diu fieii desienint.

737. laticum honorem : De genilivo id quo regens constat significante cf. -i, 52.

— /h mcnsam libat „more sacrorum" S. cf. 8, 279.

737. Libato, participium neutrius nude positum cf. Gr. §451. — summo tenus attifrit ore: „Et verecundiam reginae ostendit et morem Romanum. \am apud maiores nostros feminae non utebanlur vino , nisi sacronim caussa certis die- bus’" S. Itaque ut regina debel bibendi facere initium, ut femina vino abstinere. Pl. coni. J inaque vix labio siimma te- nus attigit ora, (sc. poculi) Cum Bitiae.

738. Increpitans, exhortans ut 3, 454. lam Servius monet, si Dido Aeneae pro- pinaverit, fuisse contra decorum. Propi- nandi mos apud Romanos saepe memora- tur. — Bitias autem et lopas, teste Ser- vio, Punica erant nomina.

739. Cf. Copam 29 aestivo recubans te prolue vitro.

740. Ut h. 1. lopas, ita ap. Homerum Phemius et Demodocus canunt ad citha- ram; cf. Quint. 1. 10, 10. 104. — crini- tus: Is in Apollinis morem citharoednrum habitus erat. Cf. 590. — Persoiiare, v. neutrum, est magna voce sonare, ut per magnum spatiura audiatur cf. Cic. pr. Coel. 20 Mon loquuntur solum., verum etiam personant. Tac. An. 16, 4 Plebs perso- nabat certis modis. plausuque compo- $ito. Ita resonarc Hor. C. 3, II, 3. Ali-

ter Cic. Piiil. 2, 41 Personabant omnia vocibus ebriorum.

741. ..Quue legendum est, non quem" S. — Quem MPRy praestat alteri quae, quod etiam in libris est, quo recepto rec- tus ordo non servabitur sententiarum ; nam 741. 42 de ipso lopa, in sequenti- bus de iis quae canit est sermo; quae autem propterea S. probat, quod Atlas do- cere non potuerit lopam, Didonis tempore viventem. Sed in mythicis narrationibus non est ea temporis concinnitas quae- renda, et Atlas deus est seniper vivens, et lopae canentis maior est laus et ex- spectatio, si ab ipso Atlante praeceptore didicit. — maximus Atlas cf. 8, 136. Cicero autem Tusc. 5 , 3, 8 Atlantem astronomiae studuisse putat , quapropler etiani h. 1. ab eo lopas doctus esse fingi- tur.

742. errantem lunam : Luna omnium steUarum maxime locum niulat. — Solis labores canit, i. e. canit qui sint solis labores, quando cursuni suum conficere tendat. In animum revoca duodecim Her- culis labores, quibus Solis per zodiacum decursum putant indicari, et Phoenices Solem et Lunam deos raaxime coluisse. Alibi labores significant defectus ut G. 2, 478 Defectus Solis vario-i lunaeque la- bores ; Lucan. 7 , 4 Defectusque pati voluit raptacque labnres lupis.

743. Arcturus stella in Boeotae sidere cf. 3, 516. — Hyades sive Pluviae. Su- culae, Virgiliae dictae, in capite Tauri. — Gemini Triones siint nrsa maior He- lice, in quam eliam Callislo dicitur mu- lata Ov. 3L 2, 496 .sq. , et rainor Cyno- sura, nymphae quae lovem infantem nu- triebant, quapropler in sidera niutatae. Quid Iriones (unde septentrio quod sep- tem magnis stellis constant, cf. Cic. N. D.

2, 41) significet docet Gell. 2, 21 et S. qui: ,,triones sunt boves aratorii". Cf. G.

3, 381. Maior praecipue dicitiir etiam ap. antiquos u/j,ci^a, plaustrum, Himmelswa-

AENEIDOS LIB. 1. 59

(^uid tantum oceano properent se tinguere soles 745

Hiberni, vel quae tarclis mora noctibus obstet.

Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.

Nec non et vario noctem sermone trahebat

Infelix Dido , longumque bibebat amorem,

Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa; 750

Nunc, quibus Aurorae venisset filius armis,

Nunc, quales Diomedis equi, nunc, quantus Achilles.

Immo age , et a prima dic , hospes , origine nobis

Insidias, inquit, Danaum, casusque tuorum,

Erroresque tuos. Nam te iam septima portat 755

Omnibus errantem terris et fluctibus aestas.

746. „tardis, iioii loiigis, sed aeslivis, i. e. tarde veiiientibus’’ S. Recte; ita et hieuiis et aestatis raiiones exponit, — lidem v. G. 2, 4S1. 82. Cf. Lucr. 5, «80. — \on lialiuit aliud, quod canentein lo- paiu faeere possel , nam Phoenicum res gestae hominibus Romanis, qiiibus scrip- sit, et ipsi Vglio erant ignotae; Graecas fabulas a Poeno referri carmine ineptum erat: quare res modo supererat, qualis est hoc loco. Et has de rerum nalura quae- stiones libenter audiebant et carminibus aptissimum habebant argumenlum cf. E. fi, 31 et praecipue G. 2, 475 sq. A. 6,

747. Idem caiiit Apollo ipse Stat. Theb. 6 , 3i7. Ita Lucretius libros de rerum iiatura scripsit, poeta, si quid iudicare possum, inter Romanos multum praestans ingeiiio.

748. ingeminant cf. 104. plaufiii cf. Si^^SlL — Troesque sef/uuntur, ut hospi- tes verecundi signum exspectant.

749. i\octem trahere dicil Ov. M. 12, 159 noctcm sernione trahunt, Petroii. c. 111 Femina {/iiintum iam diem sine alimento trahvbat.

750. liibcre translate dicitur, si quid cupide arripimus; ila aure bibere aliquid llor. C. 2, 13, 32. Ov. Tr. 3, 5, 14; aures bibulae Persius 4, 50 dixit, aures sitien- tes C. ad Att. 3, 14.

751. Multa in inilio et in fine versus cf. 11, 358.

752. Memnon Aurorae et Tithoni filius, rex Aethiopum, ex oriente copias Troia- nis adduxit. Pulchritudine exrellebat cf. Ilom. Od. 4, 188. 11, 521; interfecit Anlilochum, Nestoris filium. et ipse occi- sus est ab Achille, eiusque niortem ma- ter rore matiilino flere dicilur. Ov. M. 13, 576 — 622. Arma eius erant a Vul- cano facta A. 8, 384. — Arctinus Mile- sius scripsit Aethiopin quinque libris, in iisque Memnonis facta.

753. Diomedis equi cf. 10, 581. Et pater eius Tydeus apud Homerum equo-

rum cura insignis est CH- 4 , 370. 387. 5, 1263 «’ ipse Diomedes; C^i 51, 711.) saepius etiam in proelio equos capil sc. Darelis 5, 25, Chronici 165, ipsius Aeneae 264 diviiiae originis. Insignes eraiit eliam Rhesi II. 10, 568 cf. 469., quos abduxil. Hos opinor h. I. intellexit poeta; quam- quani Dioiuedes usus est Aeneae equis II. 8, 10«. 23, 400. Certe si ad hanc rem aiiimum Vgl. attendisset, non potuisset sic iiiterroganlem Didonem inducere. — Quantus fuerit corporis viribus et animi virtute.

753. yl prima orio^ine insidias vult audire, ilaque iion totum bellum Troianum, sed modo urbis interitum. Quum singula quaesita essent et responsa, iain nascitur cupiditas reiu totam ex ordine audire. Dido autem quum id flagitat, iioii tain cu- pida est scire quantus fueril Achilles vel quales Diomedis equi muliaque alia, sed id eius interest, ut pergat narrare Aeneas, quem vult retiiiere.

754. Annorum numerum ex ipso Aenea Dido in sermone vario scire potuit, ut Rb. et trd. non debuerint haesitare in eo , quod ,.subito" et quod Dido tempus memorat, quod aliis locis Vgl. declarare vitaveril. Iiaque ff^d. \am — aestas tibicinem habet ab ipso Vglo factum, Kb. eiicit. Sed recte ipse ff^d. docet ex libro III non posse tempus constitui, el si Hey- nius 6i annos, Conrads LJ annos eo libro contineri sumunt, posse stare utrumque. Iliiic autem sequitiir, h. 1. septem annos coinmemorari non esse absurdum, neque ille locus, quein ff^d. lib. obstare dicuiit, revera obslat 5, 6<J6 septima rresfav. Xegaiil aulem si illo loco septimus aniius sil, posse idem esse h. 1. Sed qui annus memoratur 5, 46 praeterlapsus est ititer morlem Anchisae et ludos, noii inter Aeneae in Africam adventum et ludos; et 5, 626 septima aestas iam v ertitur, neqiie per loluin anniim Carthagine Aeneas commoratus esse usquam dicitur.

60 P YIRGILII MA.RONIS AENEIDOS LIB. 1.

Iii Iioc libro Aeiieas fatis inagis (luam faclis laudaiur, quod dii iii eo servando ocrupali suiil. iil ali(|uaiulo regiiet Augusttis; deiiule ipse coiistaiis iii adversa for- luiia siiiiiinis laudilius exiolliiur a siiis. Tandem ipse prodil. Ilaec omnia duobus fiuiil diebus 1. I — ;J05. 2. 30« — Toij.

Exciirsus acl v. 2.

Uiu iu editis oblinuit Lavinaque , Heynius dedit Lavinia, Wagnerus Lavinia- qiie.. Apud Serviuiu haec leguiilur: ,,Lavinaqiic venit litora; haec civitas tria ha- buit nomiiia. Naiu priiuuin Laviuiuni diclum a Lavinio, Latini fralre; postea Lau- renliim a lauro, inventa a Latino. dnm adepto imperio post fratris mortem civitatem au;reret. Postea Laviniiim a Laviiiia, uxore Aeneae. Ergo Lavina legendum est, iion Lavinia; quia post adveutum Aeiieae Lavinium nomen accepit. El aut Lavi- iiiiiu debuit dicere, sicut dixi, aut Laureiituiu". Ex his verbis haec duo apparent, priiuum fuisse eo tempore iu libris etiam Lavinia, nou tantum Lavina, et Serviuiu hoc praeferre, fortasse inferre primum, ex praecepta sua ratioue, quod temporis pro- lepsin, fcf. ad 3, 6.) saepissirae apud Virgiliuiu obviani, hoc loco admitlere uon vuli. Deinde id apparel, scribendum esse supra: nam primum L avinum dictum a La- vino. ui saiia verbis sententia restituatur. Nomen autein Lavinum nou satis certo loco demonstratur; uam genitivus Lavini Aen. 1, 2.58. 270. Ov. Mel. 14, 728. Tib. 1, 5, 49 etiaiu a Lavinium recle deducitur; luvenalis auleiu locus 12, 71 Atque novercali sedes pradata Lavino etiam Lavinio , ut iu fine versus, admittit Ccf. M. §. 4.); et a librario, qui leges versus ignoraret , Lavino videtur esse substilutum. Neque adiectiva Lavinas (iit Arpinas Privernas etc.) aut Lavinus . quae duci pos- suut a voce Lavinum , reperiuntur. rnicus locus Propertii , qui hunc nostrum imi- taiiir 2. 25, 64 lactaque Lavinis O- e- Laviniis) moeniu litoribus iu iucertis est et ex Virgilii loco coustiUiendns iion valet ad litem diriinendam. Conlra quae iusto modo deducuntur a Lavinium , scilicet Lavinius et Laviniensis cerlissima sunt cf. Sil. 1. 44 Sceptraque funrlarit victor Lavinia Tcucris; al. et Varro R. R. 2, 4 „ltaque quod portcnderit , facttim AA.Y annis. ut Lavinienses condiderint oppi- dum /tlbam.’’’’ — lam vero quuin Lavina ei Lavinia facile permulari possiiit, magni est momenti, quod Gellius 10, 16. Quint. II, 3, 37, qiii huuc versuiu laudant, que parliculam aguoscuut. Hac autem copula opus est hoc loco, iiain est epexegesis i. e. latiori notioni subiicitur arctior tt augusiior, qua prior accuratius deflnitur; quodsi fit, recle locum habet copula cf. 13. 554. 569. 4, 236. elc.

Ilaque Lavinia omisso que improbandum, et quum Lavina vocabulum esse vix possil conimonstrari, superest Laviniaque, quod ex ratione ad §. 13. exposita ob metrum potesi probari. lam restat ut dicamus, quid Mss. praebeant. Quod ex iis, quae supra diximus, probabile est, eliam Servium legisse: Laviniaque exstal in uno libro, in M. est Lavinia’.’ Cqnod esl signum liturae), reliqui dant Laviuia aut Lavinaque, orta haec e sludio, quo versui ut videbatur laboranli librarii subvenire cupiebanl.

P. \ IRGILII I\IARONIS

A E N E I D 0 S

LIBER SECUNDUS.

vonticuere omnes intentique ora tenebant. Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto: Infanduni, Regina, iubes renovare dolorem, Troianas ut opes et lamentabile regnum Eruerint Danai, quaeque ipse miserrima vidi, Et quorum pars magna fui. Quis talia fando

1 — 13. Didoni petenti Aeneas Troiae narrare parat interilum. Difficilis erat Aeiieae lie se narratio. Debebat eniiu viiare, ne videretur esse gloriosus , neve quum ex capia Troia cessisset, viderelur esse ignavus. Ulrum- Que conseculus esi poela, quum Aeneam tam modeslum se, tam propensum prae- beat ad peccaia confiienda, lam sincero animo facia sua quasi ex re non ex ip- sins virtule nata describenlem, ut vera viri virius eluceat. — Una el conlinua nas- citur narraiio, quod Aeneas non narral, nisi quod ipse vidit ; itaque in uno Aenea etiam narraiio coalescit et qui audiunt majore afficiuniur voluplate, quam si quis aliena facta refert.

1. „Conticuere omnes, quia supra di- xit: fit xtrepitus tec(:s." S. — Intenti ora tenebant ut 8, 520 defixi ora tene- hant explica, sie richteten gespannt den Blick, non sie richteten den gespannten Blick, quasi esset inlelligendum intenta, hypallage aliqua, qua opus non esl, nec intente recle diceretur cf. 5, 137. — in- lenli^ue tenebant: De tempore cf. Gr. § 458.

2. Pater h. 1. diciliir Aeneas eo- que vocabulo iam indicatur quo dolore eius animus afTeclus fuerit, qui coram filio florenle, quem vix ex incendio ser- vaverat, amissae meminisset matris et avi nequidquam servaii, ul non posset non dicere versum lenium. — Sellarum altiiudo in lionorem accipilur cf. 8, 541.

3. Infandus dolor est, qui verbis uon polest exprimi ob rei asperilalem. Sic infandae caedes 8, 483. infandus ca- siis 578. Cf. 1, 525. 10, 673. 11, 257. 12, 804. Ad rem simile babes Ov. M. 14, 465 Admonitu quamquam luctus renovatur amaro. — Iiibes renovare do- lorem sc. narrando, ut eruerinl. — Sae- pius fit, ut, accusativus eius qui iubetur facere aliquid, ad infinitivum omiltatur cf. Gr. § 434. Neque ad rem facii, sive quod verbi subiectum idem est infinilivi, ut 2, 433. 3, 603. 4, 493, sive diver- sum, ut h. 1. 184. 6,457. 7, 290. 9, 354. Non iubel Uido Aeneain ilerum cum Graecis pugnare, sed narrare illa.s pug- nas: dolor igitur non est Troiae eversio sed eius narraiio. Inest ergo in reno- vare dolorem narrandi significaiio, ut bene sequalur ut etc. — Hck. Hb. do- lorcm. Trojanas … fui, quis talia, perversa senienlla, perversa struclura. Opiime et muliis verbis redarguit If^d.

4. Opes „semper ad magnificentiam, divitiae ad usum" S. cf. Cic. Lael. 6, 1 Opportunae sunt divitiae ut ittare, opes ut colare. — Lamentabile est regnum propterea, quod eruilur. — Eruere nove dicium pro evertere; imitatus est Tac. H. 4, 72 eruendae civitatis avidus milcs.

5. Quorum pars magna fui, magnam calamitatum pariem ipse periuli cf. Ov. Her. 3, 46 et fuernm patriae pars ego magna meae. — Fando explicatur dum fatur, qui ablativi in gerundio usus, quo

62

r. VIUGILII MARONIS

Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi Tomporct a lacrimjs! Et iam nox liumida caelo Praocipitat, suadentque cadcntia sidera somnos; tSod, si tantus amor casus cognoscere nostros Et brovitor Troiae supremum audire laborem, Quamquam animus meminisse horret luctuque refugit, Inoipiam, — Eracti bello fatisque repulsi Ductores Danaum, tot iam labentibus annis, Instar montis equum divina Palladis arte Aediticant, sectaque intexunt abiete costas.

10

15

80liim lempiis indicatur, est dubius. Ex- plicanl iia 6. 660. 7. IH2 ptignando ; .sed in Iiis eiiara locis accedii caiissae sisnificaiio ui 1, 713. 6, 664, ul h. I. nam ipsa narraiio lacrimarum caussa esi. rf. nr. «ij 44«). 3.

7. Mijrmidonum dux .\cliilles poslque eius morieni filius Neopiolemus fuit; el l)olope<t duce Phoenice Achilli parebanl cf. Uom. II. 9, 484. Sunl eiiam „UoIo- pes Pyrrhi, qui eum de Scyro seculi sunl" S. — Durus, qui non facile mise- ricordia movelur: Tib. 3, 4, 76 fincun- tur molti peclora dura prece. Durus enim. ul ex durare verbo inlelligi licet. est is. qui suo slaiu manet; hiiic esl eliam inexorabilis precibus. Huc quae det Serv. ailende: ..Virgilius pro nego- liorum qualiiaie dai epiibela, quam Ho- merus eandem eliam in conlrariis ser- vet." — Llixi de geniiivo cf. l. 30. Quibus is populis imperaverit ap. Hom. II. 2. 631 sq. narratur. Iiaque ne illi quidem slragis el ruinae auclores hosles- gue infeslissimi, si in memoriam revo- cant Troianae genlis casuni. lacrimas pnierunl reiiiiere. Simile II. ^.^iS. Ov. ;\I. 14, 474 Graccia ttim potuit Priamo quoque jlenda videri. Claud. B. Gild. 37 Lus^cnda Gctis et Jlenda Suevis Hausimus sc. Romani. — Sil. 2. 647 Quis tristia facta piorum temperet evolvens lacrimis.

8. Humida nox, iia humentes umhrae cf. 4, 7. Humor, ros cadit nocie paene praeterita.

9. Praecipitat verb. inlrans. etiam apud Cic. de or. 3, oo. 209: sol praeci- pitans (unterfrehcnd). Caes. B. C. 3, 25 hiems iam pruecipitavcrat. Cf. 1, 104. — Suadcntq. ele. idem 4. 81. inviiant ad somnum; iia Ov. Fasl. 2, 635 lamque ubi suadebit placidos nnx ultima som- nos. .>!. 13. 4IH lamque viam suadet Boreas. — (udvre sidera saepe dicun- lur ap. poetas ul 8, 59; in oraiione oc- cidere. — Est igitur iam extremum noc- lis tempus.

10. Amor est siudium; quare compo- iiilur I I, 739 hic amor , hoc studium Ouod cum infin. iungilur cf. 5, 638.

11. Supremum laborem i. e. exlre- mum. qiio omnia perierunl, urbis exci- diuiu. Labor eiiim. cf. labi. aerumnas significai; quibus vires aiterunlur; binc laborare aegroii recte dicuniur; iia

12. 481 labores suni aerumnae el miseriae belli.

13. Horret regit infiniiivum et refu^it ut ap. Cic. CPbi’- l-*i ■^- rcfugit animus eaque dicere reformidat. Tusc. 1 , 45 Ita taetra sunt quaedam, ut ea fugiat ct reformidet oratio . ubi refugere est iuncium cum alio verbo. Addi- H. C. 1, 1, 34 Laboum refugit tendere bar- byton. Sen. .\g. 417 Refugit loqui mens aegra. — Nunc. quum memoria facla esi, horret animus ei antea semper refugit, eviiavit eam sibi revocare. Iiaque ulrum- que lempus recie posiium esi. Gt. coni. luctusque resurgit- Pl. refugilque do- lore sive(l) lucture fugitque. Fd.{Bonn

45. perfeclum surait diclum esse doQi- aT(ag(!) i. e. tempore nullo. Quibus co- naiibus removere siudenl perfeclum ab omni parle prubabile.

13 — 20. Graeci eijuum exstruunt.

13. fracti: Iia 170. 12, 1. — Fatis- que repulsi; quod vi capi Troiani faio veiilum erai; itaque ad fraudes se ver- tunt, „In hoc libro duplex inlentio esl, ne vel Troiae quod vicla est, vel Aeneae turpe videatur esse, quod fugit" S.

14. labentibus. dum labuntur cf. 1,305. — Ductor pro duce dicere amat ob so- num ul 8, 6. 470. 513. et alii poeiae.

15. Instar montis: ad moniis magni- tudinem ; Tac. .\n. 2, 61 instar montium eductae pyramides. — Palladis arte cf. Hom. Od. 8, 493 iTtnov, zbv ‘Ensibg inoiTjOiv Gvv ‘A9->jvr].

16. Aedificant ,,ul Cicero" S. Verr. 2, 5, 1.3 navem essc aedificatam. — Texere de irabibus iungendis imprimis navium dicitur cf. 112. 11, 326 et S.

AENEIDOS LIB. II.

63

Votum pro reditu simulant; ea fama vagatur. Huc delecta virum sortiti corpora furtim Includunt caeco lateri penitusque cavernas Ingentes uterumque armato milite conplent.

Est in conspectu Tenedos, notissima fama Insula, dives opum, Priami dum regna manebant, Nunc tantum sinus et statio male fida carinis: Huc se provecti deserto in litore condunt. Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas. Ergo omnis longo solvit se Teucria luctu. Panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra Desertosque videre locos litusque relictum. Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles; Classibus hic locus, hic acie certare solebant. Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae

20

25

30

„Naves dicuntur lexi, nani ubi naves fiunl, lexlrinuni vocatur."

18. virum corpora cf. 4, 132. furtim, clani cf. 6, 24. caecus, obscurus cf. 6, 714. — Huc verbis caeco lateri ex- plicatur cf. 5, 609.

19. Penitus complenl cavernas.

20. militc: Singul. pro plurali cf. 9,380.

21 — 39. Troiani in Graecoruui castra exeunt, de equo consultant.

21. Est in conspectu sc. Troiani lilo- ris. — Tenedos insula XL stadiis ab agro Truiano remota, in qua templum ApoUinis Sminlhei, sed a Graecis deva- siaia esse fingitur. Postea colonia Aeo- lensium, a Pisandro, Orestis filio, in il- lam Asiae parlem ducla, eam eiiam in- sulam occupavit cf. Pind. Nem. 11, 34.

22. dives opum cf. 1 , 14. — regna: Nam unum regnum ex multis constal minoribus , ilaque ad augendam regni ampiitudinem utitur plurali.

23. male: De adverbio male adieclivis apposilo cf. 735. — Fidus aulem ab animaiis ad inanimata Iranslaium cf. 10, 592.

24. abiisse sc. eos. De forma iisse cf. 3, 603.

25. Soluit se luctu. cf. I, 562.

26. Panduntur portae „signum pacis esl" S. — iuvat ire cf. 7, 628. 749. 3, 282 iuvat evasisse (es erfreuet). — Dorica castra ita 6, 88 et Prop. 2, 7, 16 de castris Graecorum in bello Troiano dictum. Doram autem opes maxirae post bellum Troianum creverunt ducibus He- raclidis. Nomine igitur poela Graecos signal, quod illo tempore, de quo narrat, nondum clarura erat. Tales anacbronismi saeplssime apud poetas cf. 3, 6. — „Do- rica castra mala est composilio, ab ea

syllaba incipere qua superius finilus est sermo." s. KciK^ficpciTov late (cf. Qnint. 8, 3, 45. 695.) viiandum esse censebant, qui dicendi dabant praecepta, neque ta- men poeiae vitarunl. Sic tempora ramis 5, 71. 8, 286. temporii ramo 7, 135. — currcre remis 5, 222. alia. cf. 3, 183.

29. Tendebat: „Tentoria Iiabebai, ut 8, 605" S. — saevus cf. I, 458. „Ta- lis ubique inducendus est, ut Horatius (A. P. 122): lura neget sibi nala" S.

30. ,,Acies legitur et acie’"’ S. quod praebent I>1R. al. acies P. al. cf. 559. ..Sapientius Vgl. de equo consilia jnire Troianos facit, anlequam in arcem de- ductus erai, quam apud Homerum de- duclo iam in arcem equo Od. 8, 504" Hn.

31. Stupet regit accusaiivum ut ap. Val. FI. 1, 149. 2, 510. 620. Talia sae- pius apud poelas. Amant enim vocabula fortiora et rariora, ea eliam quae res magis pingunl et oculis subiiciunt. Itaque poetae, quum nova verba formandi Laiina in lingua non magna esset faculias, verba primum aliud significaniia in aliam signi- ficalionem traxerunl, verbaque quae se- cundum vim primariam nullius erant rec- tionis, casus regere iussernnt. Qua ex raiione in animi moiibus designandis ea verba quae e.Yternura signanl corporis liabilura, quo is qui animo movelur esl, subsiiiuunl verbo proprio. Sic pro timere dixerunl tremere , tremiscere , liorrere, pallere, paverc aliquera ; pro amare dixe- runt ardere al. cf. Gr. § 295. — Miner- vae et lioc loco ei 189 recle liabebis da- livum cf. 1, 429; aut genilivum obiecii; ut scripsisse dicitur Claudianus: Mala legnnt donxim l eneris i. e. quae Veneri dono offeraniur, el scripsit Cicero Verr. 3, 80. Hck. Minervae habet gen. suhi.

64

P. VIRGILII MARONIS

Et molera mirantur equi; primusque Thymoetes Duci iutra muros hortatur et arce locari, Sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant. At Capys et quorum melior sententia menti Aut pelago Danaum insidias suspectaque dona Praecipitare iubent subiectisque urere fiammis, Aut terebrare cavas uteri et tentare latebras. Scinditur incertum studia in contraria volgus.

Primus ibi ante omnes, magna comitante caterva, Laocoon ardens summa decurrit ab arce, Et procul: 0 miseri, quae tanta insania, cives?

35

40

— ExUiale, quod nunc scit quum nar- rat, non iJlo lenipore, quo vidil. Cf. 237 fatalis el 245 infelix.

32. Mirantnr, nam si solvilur stupor, sequitur miraiio. De plurali verbi ad collectivum relato cf. 1, 212.

33. Hortatur cum infiniiivo iungilur

34. 3, 134. 144. 608. Cic. Inv. 2, 5. Sest.

35. f/iv. 37, 49; dehortari Sall. lug. 24. De hoc infinilivo verbis, quae intentionem aliquam signant, adiuncto cf. Gr. § 425 A. 1. 2. 3. Apud Virgilium eius generis legunlur baec verba monco 10, 439 = impello ut, ago 3, 682, subigo 3, 257, adigo 6, 696, tendo 1, 19, luclor 12, 387, ccr<o 4, 443, oro 6,313, venio 1, 527, sufficio 5, 21, SH«r/eo 12, 813, edico 1 1, 463, praecipito 11,3, horreo = limeo ne 11, 636, coniuro G. 1, 280, peto 7, 96. Poetae autem inde progressi non iia con- silii, quam eflFecli tenebant cogitaiionem ; posteriores autem scriptores imiiaii sunl poelas, ul in his, sic saepissime; et quid inter ulramque sirucluram infinilivi et vt ac coniunclivi inleressel, obscurabatur. Inde posleriores ut Avienus talia aude- bant: Aeolun impositnH pelago est ef- fundere carcere ventos et sedare salum. Descr. terr. 627. Cf. 1, 66.

36. dolo. Id suspicatur Aeneas, quod, ut S. narrat ex Euphorione, u.xore filio- que a Priamo occisis iusiam prodiiionis caussam liabere videbatur. Noli lamen piiiare, eum cum Graecis consilia com- nuinicasse. lusserat auleni equum dicari minervae el in arce collocari.

37. Capys memoratur 1, 183. 10, 145, qui idein foriasse esl. „Et bene nec se nec palrem huic consilio dicit inlerfuisse, per quod inleritus palriae immineret" S.

38. pelago, in pelaguin cf. 5, 451. — Insidiae ipse diciiur equus, quo paraniur insidiae cf. 1, 358.

39. ivbent cf. 3. — subiectisque Mss. Non opus est particula ve, nam in eo modo dissentiunt Troiani, ulruni equus

aboleaiur an servaius in arce locelur; neque ad rein quidquam inlerest , aqua an igni pereal , nec qui delendum cense- banl, reniiebantur, si qui antea volebant perscrutari. Quare vides aiit eliam res qiiidem diversas, quae tamen ad idem re- deani significare. Cf. 127. 187. 779. 786. 4, 529. 8, 205 al. C. pr. Q. 2 Quid ini- quius dici aut commemorari potest? — Pariiculam qve sic positam videbis 5, 68. 10, 709. 12, 893 nec minus et Tib. 1, 9, 49 llla velim rapida Fulcanvs car- mina flamma Torreat, et liquida de- leat amnis aqua. Hor. Sat. 2, 3, 157 Quid refert morbo an furtii pereamque rapinis. Liv. 4, 28 an denm aliquem protectvrum vos rapturumque hinc pv- tatis?

39. Incertvm, nesciens quid facienduiu sit, in conirarias paries abil. Atlendas lamen ad vocem studia, quippe homines quo niiiius senienliae suae ceriam pos- sunt alferre rationem, eo acrius defendere solent.

40 — 56. Laocoon equum censet esse delendum.

40. Ante omnes 5, 540. G. 2, 475 ap. poetas. Eo addilamento aui superlailvi vis augetur, (ut h. 1. ei 7, 55.) aut com- paralivi (ui 1, 347. ante alios immanior omnes) aut posiiivi extoHitur, ut 3, 321 O felix una ante alias Priamcia virgo.

41. Ardens ira, quod de re cerlissima dubilanl, decurril, rein slaiim confecturus.

42. procvh lain ex ionginquo cives alloquiiur, ardore ahrepius. inquit omis- sum cf. 4, 416. — Quae veslra est in- sania, num revera crediiis hosies avectos esse, aut quidquaiii facere Graecos, quod dolo careat; esine tam male nolus vobis Ulysses eiusque asiulia? Uleniur hac machina, ui aut ex ea velut turri urbem inspicianl , aui in muros (venlura desu- per) descendant. Talium aulem lurrium apud Romanos multus usus, nondum in bello Troiano.

AENEIDOS LIB. II.

65

Creditis avectos liostes? aut uUa putatis

Dona carere dolis Danaum? sic notus Ulixes?

Aut hoc inclusi ligno occultantur Acbivi,

Aut haec in nostros fabricata est macbina muros,

Inspectura domos venturaque desuper urbi,

Aut aliquis latet error: equo ne credite, Teucri;

Quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes.

Sic fatus, validis ingentem viribus bastam

In latus inque feri cui’vam compagibus alvum

Contorsit. Stetit iUa tremens, uteroque recusso

Insonuere cavae gemitumque dedere cavernae;

Et si fata deum, si mens non laeva fuisset,

Impulerat ferro Argolicas foedare latebras;

Troiaque uunc staret, Priamique arx alta maneres.

Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum

45

50

55

45. Huiic versum ailscripsisse V’gliuni putat Rb, ul aliquando euni, vei 46 et 47 eligerel. Seil apparet opponi (lel)ere duplex aut, cui poiest adiungi aut ali- quis latet error, in (juo compreliendilur utrumque et quodcungue aliud polest lii!2i.

46. aliquis cf. Gr. «^ 386, A. 2. — Error, fraus, id quod in errorem ducit, cf. 6, 27.

47. Quidquid id est , indicaiivus, iit 1, 601, in talibus diciionihus apud Laii- nos legitimus. Cf. Gr. J^ 395. — et dona ferentes: „eiiam quuni ullro offerunt dona" S. Alia esl explicaiio: alque eiiam tum niaxime quum dona feruiit ; ul ap. Cic. pr. Uei. 10 Calamitosus Deiolarus, qui, et ab eo, qui in iisdem caslris fueril, accusetur. pr. Mil. 25, 671. Man. 3, 7. etc. Sed ea vis non inesl pariiculae, ,,sed inest iii collocaiis reiiquis verbis, quae rem explicant." Hand. — Sic que 10, 874.

48. feri. Et fera (sc. besiia) et fe- runi diciiur, Csc. aniniaO unde gen. feri Ov. M. 8, 355. 382; acc. ferum 7, 489; dat. feris 5, 818. Sed Iiabes eiiain masculinum apud Ov. M. 8, 422 imma- nemque fernm multa tellurc iacentem Mirantes spectant. Fast. 1, 550 Traxe- rat avcrsos Cacus in antra feros.

49. illa , basta ; cuius niagna vi ligno impactae tremor bene iioiaiur, ui ingens fit liasia viribus validis, quibus miitiiur.

50. Insonuere cavae cavernae i. e. ila, ut cavas eas esse i. e. equi uleruiu ca- vum esse facile posses cognoscere: sie klangen hohl, als hohle. Adiectivum enim nonnunqiiam nec praedicaium nec atlribuium, (quid enim cavae cavernae?) sed potius dixeris appositum; cf. 5, 137. gemitumque dedere cf. 698.

5i. Fata deum .,quae dii loquuiitur’’ S. cf. 257. — Laevus, perversus ut Ecl. I, 16 si mens non laeva fuisset. Hor. A. P. 301 o ego laevus! Si fata deum sc. fuisscnt, eruendum hoc ex se- quenle fuisset cf. 1, 16. Alii supplent s. /. (/. non laeva fuissent.

55. impulerat. Ceriiim erai, euni nos impulisse, si fata iioii obsliiissenl. Cf. Gr. ^ 408. — Inipellu cum infiniiivo le- giiur 1, 11. 2, 250 et ap. Tac. ei lusli- num cf. 33. — Foedare ,,dilacerare" S., vuliierare, quum quovis vulnere quodvis vel foedissimum corpus foedeiur cf. 3,

56. 4, 673. T, 575. Tib. 4, 1, 57. Ov. M. 3, 522. 14, 190.

57. staret — - viancres My. A nomi- iiativo ad vocaiivum transeuiit poetae, si aiiimi affectiis erumpii. Cf. 1, 5,55. 2,

58. 3, 118. 371. 6, 18. 7, 684. 10.542. Ov. V. 2, 492. — slares — maneres R. al. — staret, — ret .\pronianus, sc. ul eadem esset terminatio. Contra Serv. : ,,starcs, si slaret legeris , mancres se- quiiur, propler oiioiOTaXsvTOv.^’ — Lao- coon cum magna manu accurreiis, talem fecil in equum impeium, ui nisi alvum teligisset, ubi conipagibus coiilinebatur, eum perforassel, neque minus impulisset ad equum delendum, nisi adstaiiiium ani- mus ad rem novani essel abstraclus.

57 — 76. Sino Graecus ad consultantes Troianos adducitur.

57. Ecce repeniinum aliquod fieri indi- cat et inexspeclaium, quo slaUis rerum conimuiatur. Sic 318. 525. 3, 477. 7,
58. 11, 226. ei absolute dicilur cf. Gr. S 311. — Siiionis de fraude narralio post Houierum vulgaia esl , et apud Romanos in vulgus nola, quod constat ex raiione, qua Siuonis meminit Plaut. Baccli. 4, 9,

60

P. VIRGILII MARONIS

Pastores magno acl regem clamore trahebant

Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,

Hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Acbivis,

Obtulerat, fideus animi atque in utrumque paratus,

Seu versare dolos seu certae occumbere morti.

Undique visendi studio Troiana iuventus

Circumfusa ruit, certantque inludere capto.

Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno

Disce omnes.

Namque, ut conspectu in medio turbatus, inermis

Constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:

Heu, quae nunc tellus, inquit, quae me aequora possunt

Accipere? aut quid iam misero mibi denique restat, 70

Cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscuntV

60

65

1.3. ibique (loceniur. loiam de Troiae in- leriiu nariaiioiieni. quani ilal Virsilius, Plauii lempore omnibu.s fuis.se nolis.si- mam. Allenila.s vclim, qua arle poela eam composueril; Sinoneraque iia a ve- ri.s ad ficia iransire, ul Troiani vix pos- senl fidem non habere.

58. trahebant: Trahere est cum festi- natione ducere, ita ut is qui ducitur aut nolit aut nequeat tam celeriter sequi, at- que inde renitatur. Volunias sequendi h.

59. deest et 123. 404. poteslas 321. 457. 6, 753.

60. ultro cf. 12, 3.

61. .Strwere insidias Livius dixit 2. 3. 23, 17. 34.

62. Fidens animi .,est nomen; desinit enim esse participium, quia genitivo ca- sui cohaeret." S. Apud Lucan. 9. 373 est fidens armorum cf. 1, 14. — in xitrum-

que paratus: Similis structara Hor. Ep.

I, 18, 10 in obsequium plus aequo pro- nus. Tac. An. 15, fil promptum in adu- lationes ingenium. — Paratus cum in- finiiivo iungi satis notum est. Polest ta- men infinitivus appositionis loco haberi ad utrumque cf. 3, 240.

62. fersare dolos ..exercere" S. Ita

II, 704. et vcrsare artes 1, 6o7. Quodsi dolos versai, peragit; si non peragit, certa ei est mors. Dolos et dolo legit S. et explicat ,.dolo evertere et subaudis Troianos.^^ (At id ipsum addendum erat} H’d. dolos improbat, dolo praefert, sed tamen vitium inesse sumit, quare coni. domo-< , sed id ipsum ei non satis placet. Pl. coni. seu superare dolo. — Occum- here morti ..novae locutionis figura et pe- nitus reniota. Ennius: Ut vos vostri li- beri defendant, pro vostra vita morti oc-

cumbant." S. Ita Ov. M. 15, 499 occu- biiisse ncci. Usitatum esl et simplex oc- cumbere et occumbere mortem.

64. Circumfusa ruit cf. 169. — cer- tant c. inf. 4. 443.

65. Accipere est audire cf. 1, 676. 8,

66. 4, 611. 6. 693. Ita dare sigmificat dicere Ecl. 1, 19. Cic. Acad. 1, 3, 10 Z>a mihi nunc, salisne probas? Ter. Heaul. pr. 10: Paucis dabo. Audacius Ov. F. 6, 434 Aeneas eripuisse datur. Slat. Theh. 7, 315 Asopus genuisse datur. Claud. R. P. 3, 337 Pater post proelia praedam advexisse datur.

67. Apud Romanos Graeci propter per- fidiam male audiebant cf. Cic. Flacc. 4. ..Teslimoniorum religionem et fidem nun- quam ista (Graeca) gens coluit." — Af- feri U’d. aptissimum locum Sil. 6, 39 Aosces Fabios certamine ab uno. Pro omnes coni. Gt. homines.

68. Tttrbatus certe videbatur melu.

69. Circumspexit: Attende huius ver- SHS per singulos pedes artem.

70. quae nunc 31ss. quae me Quint.

71. 2, 9 ex memoria ut saepe, non e scripto, probat Pl.

72. Qiiid denique restat ut 12, 193. Sic restare 7, 270.

73. super; ..insuper" S. cf. 7, 462. ipsi ,.quibus sum praeslaturus salutem" S.

74. poenas cum sanguine i. e. et san- guinem. Nam per cum praepositionem et subiectum cf. 1. 675, el obiectunt adiungi potest cf. 688. 3, 176. 4, 514. 8.84. 10,

75. lustin. 17. 1 Regni ruinam cum rlade vexatarum regionum portendchat; saepe Ovidius Her. 7, 9. Certus es icnea cum Joedere solvere naves? M. 2. 610. 5. 112. Cf. Dl. ad B. C. 1,1, 31. Pl. coni. poscant.

AENEIDOS LIB. II.

07

Quo gemitii conversi animi compressus et omnis

Inipetus. Hortamur fari, quo sanguine cretus,

Quidve ferat; memoret, quae sit iiducia capto. 75

Ille liaec, deposita tandem formidine, fatur:

Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcunque, fatebor Yera, inquit, neque me ArgoUca de gente negabo; Hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem Finxit, vanum etiam mendacemque improba iinget. 80

Fando aliquod si forte tuas pervenit ad aures Belidae nomen Palamedis et incluta fama

73. laiu qiii rapto illuserunt, miserescunt et iiova audiendi cupidi ah ipso exposcunt. Sane veio miiuni erat, quod Graecus ho- mo id maxinie lugebat, quod a Troianis, Graecorum liosiibus, ad morleiu tralieretur.

74. quo sangttine cretus cf. 4, 191. De participii fornia cf. 5, 332.

75. Qitid fernt? ut nos, was er bringe. qiiid liabeat dicere. Iia fero Ifil. et 8, 119. deferre 4, 298. referre 1.309. perferre o, 665. 11, 181. Sic afferre ut Liv. H, 6. al. — Quae sit fiducia? Niim Jiabeat quidquam, quo fretiis veiiiam spe- ret impetrare liostium, quiim iiltro se ob- tulisset. Rh. coni. Quive fuat, memores, de quo J(’d. „ ffir wullen dieses tiind dem IVohlwoUen seincs J ater^ iiberlas- sen." Ipse 74 et 75 perturlialos esse monet; maximeque movetur, qiiod iii hor- tamitr rex niiuis obsciiretur. ciii Siiio re- spondeat. Pl. eiicit memoret — capto; assentitur Gr. Hck. expl.: doceat, quanta ei fides possil liaberi! Tale quid non so- iet ex Iransfuga qiiaerl.

7fi. Hic versus abest a niultis Mss. sc. a Mor. al. ; additus in Med. a uianu re- ceiitiore. Silelur a Servio, et potest sine damno abesse, et potuit ab alio ex libro 3, 612 iiiferri. In ipso taiuen versu nihil inest ineptiaruni, neiiue v. 107 liuic ad- versatur; nam li. I. formidinem ita depo- nit, ut loqui audeat. v. 107 nova simulat se angi formidine, ne peccet, quod arca- num equi eloquaiur. Tota igitur res ex libris pendet. Versuin eiiciunt Pl. Rb. IVd. Ld. Gr.

77 — 144. Sino narrat sua.

77. Vera dicam, qiiodcunque fuerit, i. e. „quicunque me sequenlur eventus" S. idque primum, quod mihi maxime obest, me esse Argixiim. — fuerit cf. Gr. S411 et 421, 4.

78. Inquit post aliud dicendi verbum cf. 5, 551. — mc cf. 549. Suppleri solet esse. — l\egabo, ut nos: ich werde nicht leusnen.

79. Sinonem pro me. ..Solet iii iiomine quaedaui esse emphasis" S. iit 549. (j"4. 1, 48. 3, 433. 4. 31. Quid est quod pos- sit graviter a Cicerone (me^ seribi ad Curionem {\e)* C. Faiu. 2, 4. Hunnibal peto pacem L. 30. 30. cf. Gr. 8 237. 2. — Si, condilione posita dicil, sed Troiani dehebanl accipere pro quum ; ipse autem quod fortuna miserum iion fiiixil. noii co- gilur iion mendax esse. Quam verum est illud, se a fortuna miserum esse factuui, tam verum. se noii esse mendacem.

80. Improba est, quod unum prae aliis avgit; neque opus est. nt confugiamus ad explicationem hanc: quae facii im- prolios sc. quod miseria ad improba fa- ciiiora impellat. — finxil ,,formavii ut (8, 6343"’ S.

81. fando „dum dicitur" S. Iia Ov. M. 15, 497 fando vestras puto contigit aures. Plaut. Amphiir. 2. 1. 41 ncr/ue fando unquam accepit quisquam. l’ic. NU. 1 . 29 nt vero ne fando quidem audilum cst; et fando audire vulgaris formula — Cf. 6. Orditur Sino a re nota notoque homine et vera refert, iit Troiani ea etiam vera habeant , quae menlitur: simulque quiiiu fando etc. dubitet , niiin Troiani de Palaiuedis morte audierint, ipse tam rerum ignarus et stolidus videtur. ut fallere non possit.

82. Palamedes, cuius apud Homerum nulla est mentio, variis posteriorum poe- tarum celebratur fabulis; dicitur trium litterarum i&x^^ ^’ ‘"•*’ tesseranim in- ventor et callido consilio Ulyssem coe- gisse. ut in bellum Troianum proficiscere- tur. omniaque officia melius illo admini- strasse. Quare eius exarsit invidia et facto crimiiie quasi proditionem agitasset Palamedes, perfecit ut capitis damnarefur. Erat fil. Nauplii Euboici; alius erat Nau- plius Neptuni et Aniymones fil., quae ne- ptis Beli, inde BeUdes Cforma quasi Be- leus sit primitivum cf. M. ^ 13.) h. I. falso dici contenditiir; quamquam Servius Apollonio auctore a Belo Palamedem

68

P. VIRGILII MARONIS

Gloria, quem falsa suh proditionc Pelasgi, Insontem infando indicio, quia bella vctabat, Dcmisere ncci; nunc cassum luminc lugcnt: Illi mc comitcm et consanguinitate propinquum Paupcr in arma pater primis huc misit ab annis. Duni stabat regno incolumis regumque vigcbat Conciliis, et nos aliquod nomenque decusque Gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi — Haud iguota loquor — superis concessit ab oris; Adtlictus A’itam in tenebris luctuque trahebam Et casum insontis mccum indignabar amici, Ncc tacui demens et me, fors si qua tulisset.

85 4

90

seplimiiin fiiisse dicit. — De Palamedi.s caede cf. Ov. M. 13, 55 sq.

83. ..Siib falso crimine prodilionis’’’ S. sub caiisam indicat cf. Gr. ^ 357, 3.

84. Infando indicio. qiiod auriim, (iiiod a Priamo Palamedes accepisse dicebatur, Ulysses siio iussu in eius tenlorio ab- scondituni detexit atque eo indicio culpain acciLsati confinnavit. — vctabat: dissua- debat. ,,Iam lioc falsum est, sed dicilur ad Siiionis conuuendationem" S.

85. De dativo neci cf. 398. — cassum lumine, ut Lucr. 5, 719 cf. 11, 104 aelhere cassi. — lumen et liix ut 6, 7<il, dicitur pro vita 1, 306. — Lu- gent , nam ,,virtutem incolumem odi- mus. sublatam ex oculis quaerimus in- vidi • Hor. C. 3, 34, 32.

86. Si pervenit nomen — illi mc co- mitem: supplendum est cogitatione: sciat. dicam tibi; cf. Liv. 21, 40: Ae f!^eiius belli neve hostem ignoretis, cum iis est vobis pugnanditm etc. 2, 12 Quando quidem cst apud te virtuti honos, tre- centi coniuravimus. Alibi. — Et cons. prop. contuiet caussam, cur missus sit comes. Cf. 49. Vide, quot veniae caussas afferat Sino; si quidem iam ante bellum Troianum non sua voluntate Palamedi ad- dictus est sed iussus a patre, paupertate coacto, et dalus propinquo, cui denegari non poteral; famulusque quum esset, in bellum sequi debebat eum. qiii ipse bel- lum dissuaserat et propterea occisus erat.

87. [^rimis ab aniiis sc. aetatis i. e. a prima iuventute, ut est 8, 517. — Pau- per; .,haec enim fuerat caussa militandi ut Terenlius (Ad. 3, 3, 31): quum hinc egens profugiet aliquo militatum’’ S. cf. 3, 615. Tib. 1, I, 1. Ilaque caussam suo tempore valenteni infert lemporibus anti- quis.

88. Et stare et esse incolumem recle dicitur, statumque, quo erat incolumis, no- tat ablativus regnu i. e. regia aucloritate cf. I, 268 et Tac. A. 1, 9 !\on regno

tameii , neque dictatura , sed principis nomine constitutam rempublicam. Pl. rerum coni. pro regno.

89. Conciliis i. e. in regum consessu eius vaiebat sententia. — hos ,,pluralis numerus pro singulari ad evitandam iac- tantiam, iit Sallustius: Nos in tanta doc- tissimorum copia" S. ut pluralis etiam apud Ciceronem noii est ille maiestaticus qui dicitur. Cf. nostrum unser einer. — yiliquod est non parvum, aliquantum. — .Vowien^uc decuaque gessimvs: et fama et honore florui. Transtulit autem Virg. verbum gerere ad liaec vocabula, quum usitatum sit: gerere vestem, galeam, barbam 277. habitum 1, 319. — Nomen esl ,.gloriain" S. ut 5, 621.

90. Pellacis est ,,per blanditias deci- pientis: pellicere enim est per blanditias illicere" S. cf. Lucr. 5, 1002 Aec poterat qiiemquam placidi pellucia Ponti Sub- dola pellicere in fraudem ridentibus undis.

9L Superis ab oris opponitur inferis, ubi mortui delitescunt cf. 6, 481. De v. ora cf. 282. — Concessit. Tac. A. 14, 51 dixit: Burrus vita concessit.

92. f itam trahere, hinbringen cf. 1, 748; et h. loco et 3, 696 et Ov. M. 7, 2 perpctuaque trahens inopem sub nocte senectam aerumnae ex apposilis verbis intelliguntur non ex vitam trahere. — In tenebris i. e. reinotus ab aliis. Cf. illud Ciceronis in foro et in luce versari. Quuin remolus ab aliis vitam iraheret, non pugnavit contra Troianos. et q. c. arma eiiciunt Pl. Gr.

93. Mecum ut G. 1 , 389 Kt sola in sicca sec:im spatiutur arena. 4, 465 te sulo in litore secum canebat.

94. tulisset. Coniunctivus qui dicitur Pluinquamperfecti nec 189. 3, 652. 6, 880. 9, 41. iiec apud scriptorein quemquam est pro Coni. Puturi E.xacti cf. Gr. § 463 et

95. An. 7. Acfc. coni. demens sed, ver- sum 95 eiicit et v. 97 scribit Aaec mihi.

AENEIDOS LIB. II.

69

Si patrios unquam remeassem victor ad Argos, Promisi ultorem et verbis odia aspera movi. Hiuc milii prima mali labes, hinc semper Ulixes Criminibus terrere novis, hinc spargere voces In volgum ambiguas et quaerere conscius arma. Nec requievit enira, donec Calchante ministro — Sed quid ego haec autem nequidquam ingrata revolvo? Quidve moror? Si omnes uno ordine habetis Achivos, Idque audire sat est, iamdudum sumite poenas; Hoc Ithacus veKt, et magno mercentur Atridae.

Tum vero ardemus scitari et quaerere caussas, Ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae. Prosequitur pavitans et iicto pectore fatur.

95

100

105

95. Jrgos pro Graecia omnino. Oiunes aulem Graeci si victore.s reiieuiit, et Sino vielor redit, quare iion inest vana osten- tatio. In Graecia autem pliires Palame- dis amicos et cognatos excitaturnm se speral.

96. Ad promisi iiUorcni cf. lusl. .i, 2: Spnrtani . f/tii vindicefi se libcrtatis (irncriac profc^ii riint ; cf. v. 549. — Odia sc. Ulyssis vinvi, excitavi ut O. Am. 3, 11, 43 Facla Tnovcnt odinm. Itaque ipse sibi culpam odii imputat sc. ut de- Uclum suum confessus maiorem sibi para- rel fidem audientium.

97. Prima mali laba i. e. initium la- bentis in me mali , ornalius id quam H. II. 11, aOi ■nccnov d’ aQK ol TifXfv cIqj^tJ. Cf. lust. 17. I Hncc primu innli Inbcs, hoc initium impcndcntii ruinae fuit, De noiuinativo iabci cf. 170.

98. Criminibus terrerc novis i. e. mi- ris, inaudilis et quae ad illa accedebant Palamedis facta, quorum ut amicus parti- ceps fuissem. Ue inf. historico cf. 132.

99. Spar<xere voces ambiguas, zwei- deutige ficden aus-itreucn ; quibus au- dientium animi ad sceiera aiuiienda fiunt proniores. cf. 1, (>61. — Conscius iniu- riae Palamedi illatae , cuius ullor futurus es.sem, paral arnia. ,,/irma sunt instru- menta cuiuslibet rei , unde et insidiantis fraudes arnia nomiuavit’" S. cf. ad 1, 119. Julgum masc. cf. Gr. S 74. An. 2. H^d. pro armn coni. ansam — et q. c. a. eiic. Pl. Gr.

100. Ministro esl iuvante cf. Sall. I. 33 quibus iiivantihus, quibusqnc mini- slris ea egerit. Et minister adiectivum est ap. Cic. Nl>. 2, HO, 150. Quum cp- tas , quainquc mnllarum arlinm mini- stras manus natura homini dcdit. — „Arte agit, ut semiplena dicendo cofrat et interrogare et avidins audire Troianos" S.

101. Sed autcm est ap. Plaut. Rud. 2, 5, 15. Ter. Phorm. 4, 2, 11 plebeia

abundantia, qualis: dcinde poslen, deinde deinceps, elsi quamvis, ctiam quoque, alia liic iUic apud scriptores obvia. Pl. coni. A\ q. e. h. aut cur n. — Ingrata, quae mibi apud vos nihil uratiae referent, quum hostis mala vobis cordi non pos- sint e.sse. Cf. 6, 213.

102. Uno ordine i. e. uno loco, pares. Cf. 10, 108.

103. Idque, sc. me Argivum esse. — Inmdudum sumite poenas : sumite poe- iias quod iaindiidum debebatis; ita iam- dudum cum iniperativo est quam pri- mum Ov. M. 11, 482. 13, 457. — Cf. G. 1, 213.

104. Iihacus gentile de voce Ilhaca, ut “iQ-ciHog Eur. Cycl. 103. saepius apud VkI. et Ov. M. 13, 512. pro Ithacensis cf. 1, 686. Elegans fraudium color, ut quidquid suppliciorum Sinoni fuerit illa- tuni, Graecis facta videatur gratia. Simile Ov. Her. 9, 7. Fast. 2, 693 Occidite di- xit CSexUis) intrmem, huc cupiant fra- tres Tarquiniusque pater. — „Magno mcrcentnr, iiuia sacrorum est, ut fugiens victiuia ubicunque inventa sit occidatur, ne piaculuni coinmiltatur” S. Sed li. I. potius ad inimicitias referas.

105. 7’««! vero, ut y.cd rdrf 6rj , da erst recht. — Ardemvs valde cupimus c. inf. 1, 515. 581. 2,316. 4, 281. 8, 163. Sall. lug. 39 Quamqnam persequi lu- gurtham animus ardebat. Cf. v. 31. — Quaerere caussax. cur a Graecis eiiis optarelur iuteritus" S. — Casus Rb. coni. e.\ obscuris lilteraruin correcturis.

106. Prosequi esl pergere narrando ila Sil. 15, 104: Cf. scqui 1, 342. Usi- latius cst : /)• aliquid i. e. pergere in aliqua re ‘accuratius exponenda Cic. RA.

107. Fior. 3, 12 exlr. — puvitans, ut vi- debatur. — Firto pectore est animo sub- dolo. Cf. contrariuin ap. Cic. Lael. 26: in qua nisi, ut dicitvr. apertiim pectus

70

P. VIRGILII MARONIS

Saepe fugain Daiiai Troia cupiere relicta Moliri et longo fessi discedere bello. Fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti Interclusit liiemps et terruit Auster euntes. Praecipue, quuni iam hic trabibus contextus acernis Staret equus , toto sonuerunt aethere nimbi, Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi Mittimus; isque adytis haec tristia dicta reportat: Sanguine placastis ventos et virgine caesa, Quum primuni Iliacas Danai venistis ad oras; Sanguine quaerendi reditus, animaque litandum Argolica. Volgi quae vox ut venit ad aures, Obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit Ossa tremor, cui fata parent quem poscat Apollo.

110

115

120

videax tuumque ostcndas , nihil Jidum . . . habeas.

lOS. Iii V. cupiere et moliri el ilesi- (lerium et diffictiltas abeundi indicatiir. Mnliri enim verbo iibique inest nolio dif- ticultatis, cf. 1, 33. Quare placuit poeiis; inde moliri moram 1, 414, arcem 1, 424, moenia 2, 132, (Idem O. M. 9, l!)9.) iter 6, 477, classem 3, 6, ignem 10, 131, fulmina G. 1, 32S. Ratis molitor lason Ov. M. 8, 302.

110. Fecissentque ntinam; certe ego non essem infelix.

111. intcrclusit hicms: Intercliidere etiani pro simplici impedire ap. Cic. Atl. 8, 8: Intercludor dolore, quo minus ad te plura scribam. Auster a Troia Grae- ciam pelentibus contrarius. — Euntes, quum iam in eo erant, ut irent. Neque lioc participium usurpatum est pro adiec- tivo iturus. sed ubique retinet participium quod dicitur praesenlis suam significatio- nem, quae exposita est 1, 305.

112. Siispensi est in gespannter, dngstlicher Erwartung ; hinc saepius usurpauir de iis, qui oracula adeunt aut omnino de rebus futuris solliciti sunt. Cf.

113. 3, 372. 4, 9. — Eurypylus duxOrcho- meniorum; cf. Hom. II. 2, 734. — scitan- tem Mss. plerique — scitatum Mss. aliqt. et vulgata; scitantum, in qua forma cor- rupta ulrumque latet, M. — lam Servius scitantem et scitatum h. 1. legi annola- vil. Per se autem et scitatum bonum est, niodo iungas verba ita: Eurypylum (ad3 oracula mittimus scitatum cf. Liv. 40, 30 M. Fulvium ad castra hostium speculatum misit; supinum enim non amat casum regere. Cf. Gr. § 442; et scitantem cf. Liv. 21,6 Legati a Sa- guntinis Romam niissi, auxilium ad bellum orantes; cf. 111. — Scitari au-

tem de consulentibus oraculum, ut Ov. M.

10, 5B4. Usilalius esl sciscitari.

115. De adylis cf. 3, 92.

116. sanguine et virgine caesa i. e. Iphigenia, Agamemnonis filia. Diana eniin ab Agamemnone violata venlos niisil ad- versos. — Yenii placantur, ut dii cf. 3,

118. Qiium venistis est eo tempore, quo venistis, ita ut ex his verbis non conslet, utrum anle profectionem an post eam facla sit virginis immolatio.

119. De verbo litare cf. 4, 50.

120. Argolica, id vero acerbum, quod ex ipsis non ex hostibus quaerebalur, ut Romani aliquando caesis Graecis Gallis- que deos placarunt, ,,inore minime Ro- maiio". Liv. 22. 57. Plin. H. . 28, 3.

121. Animi 3Iss. ut videtur exhibent omnes; animis igitiir, quod editiones oc- cupaverat, nunc iure explosum esl, quam- quam non est ineptum. Ima explicat hieiiffer et IVd. per intima ut ap. O. M.

11, 416 cui protiniis intima frigtis Ossa receperunt. Kl. assumplis locis Homeri II. 3, 34 1,716 rs TQ6iJ.og sklc<(h yvla et 7, 215 TQCoag 8s rQ^aog aivbg vnrjlv&s yvia fxaorov explical: Tremor iisque ad infima ossa cucurrit ; idque recte.

121. cui fnta parent . r/uem poscat Apolln. Haec verba varie possunt iungi; sed facile quid inesse debeat verbis intel- ligitur, scilicet: Metuunt omnes de .se qiiisque, quura cui moriendum sit nesciant. — In parent subieclum esse potest fata. Sic explicat Serv. Atque supplebitur ob- iectum sc. morlem; el qnem poscat ^pollo sc. ad morlem, ita ut bis idem dictum sit. Poscere aulem pro: ad poenam, ad mortem deposcere, etiam Cic. pr. RA. 5, qiios populus poscit. Ov. M. 1 , 199 Studiis ardcntibus ausum talia depo- scunt. Et obiectum omissum est hoc

AENEIDOS LIB. 11.

71

Hic Ithacus vatem magno Calclianta tiimultu Protrahit in medios; quae sint ea uumina divom, Flagitat. Et mihi iam multi crudele canebant Artificis scehis et taciti ventura videbant. Bis quinos silet ille dies tectusque recusat Prodere voce sua quemquam aut opponere morti: Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus, Composito rumpit vocem et me destinat arae. Adsensere omnes, et quae sibi quisque timebat, Unius in miseri exitium conversa tulere. lamque dies infanda aderat; mihi sacra parari, Et salsae fruges, et circum tempora vittae. Eripui, fateor, leto me, et vincula rupi, Limosoque lacu per noctem obscurus in ulva Delitui, dum vela darent, si forte dedissent.

125

130

135

loco , (iiiod iiifausttim est dicere mortein. Sic explicant fFd. Ld. — Potest etiam subiectum esse oracula ex v. 114, quo non offeiideris , si conferes 3, 484; obiec- tum igitur est fa(a i. e. mortein: (|uod saepissime. Sed iterum idein bis dicitur, (juod etiamsi nialum iioii est, (juaerilur ta- men, an sit praeferendum sic verba luii- gere: ^neT^jOnlerrofiativunO/jo^-co^ ^pollo, cui fata fmortem) pnreiit sc. Graeci. Ita parcnt siibiectum habet, (juod potest lia- bere proximum; non est omissiim obiec- tum; ncQue (iuid(iuam ad iiliid posrat est supplendum iieiiue eadem bis dicilur sen- tentia. Ap. Ovid. iM. 14, 213. legitur fnia paruri pro mortcm paruri. — Quiini faln parent ird.

123. Qnae 7ivmiua i. e. (luae deoruin voluiilas sit sigiiiticata cf. I, 4. Pl. coni. quae sig-nent n. d.

124. Canebant, praedicebant. Canerc enim valum est cf. 176. 3. 373. 5, 524. 8, 49. 499. 12, 28. Ov. M. 2, 639. Tib. 2, 5, 63. 3, 4, 77 al.

125. /irtifex est Ulysses. — Taciti videhant , quod praevidebant iam neque tamen eloquebantur.

126. Tectusque, nos versteckt i. e. tegens consilia sua.

127. y4ut cf. 37. Prodere esl in pu- blicum edere, quis destinaius sit.

128. Composito, ut cum Ulysse cora- positum erat: ita hoc adverbium ap. Nep. Dat. 6 ; alias ex et de composito usita- tius. — Rumpit vocem, prorumpit, emit- lit vocem. aiitea retentam: ita 3, 246. II, 377. Ov. M. 10, 147. et Qrj^ov cpcovrjv Arist. Niib. 960. rumpere questu>, 4, -iSS. cf. 3, 572. — me destinat arae. Sic ap. Val. Fl. 2, 484 Hesione narrat: Cru- delis scopulis me destinat urna.

129. Ad conversa tulere cf. 169.

130. Parari „iniinilus inodus pro in- dicativo, et est figura historiographorum". S. et est pro imperfeclo, adhibeturque iii re describenda ut 685. 3. 141. 8.493. 12, 216; inde in re quae saepius fit. ut

131. 4, 422. 7, 15. 11, 822. G. 1. 199. 4, 134. Cf. Gr. § 462. — .\d mihi sa- cra parari cf. Ov. .M. 13, 454 Sensitque CPoly.vena) sibi fera sacra parari. Quae eae res sacrae sinl, in sequentibus accu- raiius indicatur, sc. sahae fru^es i. e. mola salsa: .,qua et frons viclimae et foci aspergebantur et culiri. Fiebant au- tem de horna fruge et horiio sale." S. cf. 4, 517. 12, 172.

132. Jittis victimae coronabantur, cf.

133. 5, 366 et G. 3, 486 Stans hostia ad aram Lanca dum nivea circumdu- tur infula vitta. Viilae autem, sunt et deorum cf. 3, 174, el sacerdotum cf. 10,

134. et regum, uiide diadema ortum est, Iquod docet Alex. ab Alex. G. U. 1, 28| el mulierum cf. 168. — De infularum forma cf. 10, 538.

135. Vide quam religiosum se simulet Sino, qui qiiod ad sacra destinalus effu- geril, tanquam nefas falendum pulat. Vin- culis autein coercitus fueral, ne fugeret ante sacruin.

136. obscurus delitui cf. 4, 22.

137. Dum vela darcnt cf. 1, 5. si forte dedix^ent cf. 94. Itaque ex gram- maticae legibus haec inlerpungendi ratio, quain iain Servius secutus est et recen- tes editores , satis firmatur ; neque minus ex seiitentia: nam iure poterat dubitare Siiu). quid facluri essent Graeci, quorum e manibus hostia effugerat; num essent abituri. Hn.: dum vela. durent si forte, dedissent; qui illud si forte dedissent ab aliena nianu esse adiecliim non niul- tuiu abest quin contendat.

72

P. VIRGILII MAROMS

Nec mihi iam patriam antiqiiam spes ulla videndi, Nec dulces natos exoptatumque parentem; Quos illi fors et poenas ob nostra reposcent Effugia et culpam hanc miserorum morte piabunt. Quod te per superos et conscia numina veri, Per, si qua est, quae restet adhuc mortalibus usquam Intemerata fides, oro, miserere laborum Tantorum, miserere animi non digna ferentis.

His lacrimis vitam damus et miserescimus ultro. Ipse viro primns manicas atque arta levari Vincla iubet Priamus dictisque ita fatur amicis: Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;

140

145

137. Patria antiqua est pristina, qtiae iam non polest ita nominari, cf. 4, 4.58.

— Bene liberos et parentem memoral, ne temere Graecos videalur reUqiiisse , sed modo mortis terrore efFugisse se probel. Ex h. V. apparet recte explicatum esse 86 , Sinonem multo ante beUum Troianum in Palamedis fuisse famulatu.

138. Si quidquam vere licet dicere, est hoc, dulces esse palri natos. Rb. coni. iluplices, ex lituris Palatini, quod duo nati magis moveant, quam unus! Num magis etiam quam tres ?

139. Fors et poenas legitur in M. al. et iani Serv. liaec liabet: „Fors et poe- nas, forte et poenas; alii iungunt forsvt poenas, ut sit forsan." neque memorat scripturani ad poenas, quam Mss. exhi- bent deleriores. Quos fors et poenas re- poscent omnino probum, neque opus est, ut ad substitiialur; reposccre enim cuin duplice accusativo est, ut 7, 60ti Par- ihofique reposcere signa. — Fors ad- verbium est, ut U, 5il.

140. ,,Diceiulo effugia verl)0 sacroriim et ad caussam aplo usus esl: nain hosiia quae ad aras adducta est immolanda, si casu effugeret, effugia vocari velere more solet" S. Ut hoc loco. sic ap. Val. Fl. 1, 804. Fjffugia plurali idem est, quod fuga. Cf. pluralem exsilia v. 780. Fffu- gium est fuga efFecla.

141. Per in obtesiandi formulis solet ab accusaiivo suo discerni, interposito pronomine personali; ilaque facile accii- sativus plane tollitur, et oralio aliter exit; ita 10, 903 Vnum hoc , per si qua est victis venia hostibus , oro ; cf. 6, 4.59. 12, .59 ubi utrumque est et accusaiivus et enunliatum conditionale cf. Gr. S -518,6.

— restet: Idem coniunclivus 536. Et id ipsum addubilans niovet niagis audien- lium animos.

143. Intemerata est v. poelica „incor- rupla, integra" S. cf. 6, 841. — Slruc- tura ut 10, 904 simplicissima est: Quod

te oro . . hnc esl, misercre. Ita post oro iinperativus legilur 6, 363. Sil. 13, 463 Quod te per nostri Marlis precor aemula facla, arce.

145 — 161. In Troianorum civitatem receptus Sino vera se dicturum iurat. Hoc in iuramento iam mulli observa- runt omnia verba ita composita esse, ut vera dixerit Sino neque quidquam menti- tiis fuerit ; ita lamen omnia esse pronun- tiata, ut Troiani male inlelligant necesse sit. Neque enim lioslia fuerat, nec aram effugerat; ilaque haec subest sententia: Qu am vera illa sunt, quae sunt falsa, tam vera sunt, qvae dico. Ita eliam 161 si vera feram Troiani pu- lant esse affirmantis, possunt tamen esse eiiam dubilantis. Ita iam 136 ambigua quaesisse Sino repertus est.

145. miscrescimns ultro: ultro „plus enim quam rogaverat, praestilerant" S. De V. M//ro cf. 12, 3. flck. coni. mise- rctrimus. lltro ipse, nt vltro ipse le- gitur 2, 279. 5, 446. Sed h. I. vltro ipse primns nonne inaneV Deinde si quis miserescit, si in civitatem recipit, quid niirum, si eundem solvit vinculis? Tro- iani vero ubique in Aeneide misericordes et candidi animi , Graeci truces et periidi sunt.

146. fincla levare est removere, fol- lere, non tantum relaxare, ut ex 153 apparet. Cf. 3 , 36. Ea vincula iniece- rant pastores, quuin Sinonem arriperent, qui quamquam ullro se oblulerat, Oiuotl Aeneas scil, ubi haec narrat, non uhl facta sunl) tamen non intellexerant , se eum obtulisse, qui videbatur velle aufu- gere.

147. Hinc est ex hoctempore, quo lo- quor. — Quisquis es — noster eris „li- cet lioslis sis. Et sunt, ut habemus in Livio, iinperatoris verba transfugam reci- pientis in fidem: Quisquis es, noster eris" S.

AENEIDOS LIB. II. 73

Noster eris; mihique liaec edissere vera roganti,

Quo molem hanc immanis equi statuere? quis auctor? 150

Quidve petunt? quae religio? aut quae machina helli?

Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,

Sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:

Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum

Testor numen, ait; vos, arae ensesque nefandi, 155

Quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi;

Fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,

Fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,

Si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.

Tu niodo promissis maneas servataque serves 160

Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.

Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,

150. Qito est qiiorsiim, qiiem iii finein. Cic. Sest. 1.3. Hor. Ep. 1, 5. 10 Qiin mihi fortiinam , si iinn concerlitur tili. A. 4, 98. 11, 7.3.5. 12. 879.

151. Dolis in<itructus est aus Liig und Trug zitsamTnen<resctzt.

152. palmas cf. 5, 233.

153. Aeterni i^nes siiiit sirlcra lo3. i. e. Sol cf. 3, 599. Sitleiibus nuinen inesse apud aiiliquos vulgata erat opinio.

— /Non violabile numen, per quod nemo impune peierat.

155. Knses nefandi sunt, quod sibi nefarie et mala fraude dicit paratos. Ue plurali cf. 7, 98.

156. fittae deum legitur M. S. qui explical: quae liabeiitur in lionorem deo- rum. Alii qiiibus vittae deum non pla- cuere iuiicta, scripserunt vittaeqiie, deiim. Sed quis dLxit hostia deum ?

157. Fas mihi est: Habes homineni religiosum, qui quum iam inter Troianos receptus sit 149, deos tamen testes ad- vocat, se iam posse ex iure suo Graeco- rum res prodere. — Renolvunt iura, qiii ea violant. contra ea peccant. Cf. 4, 27.

— ^acrata iura. Apud Romanos enini miles ad beUum exiens iuravit, se nihil contra rempublicam faclurum.

158. ferre sub auras. Ld. affert 0. M. 11, 184, ubi est rem efferre sub auras.

159. hegibus teneri formula soUemnis, ut Ov. M. 10, 213 fatali lege tenemur. Contrarium est legibus solvi Cic. Man. 21.

160. Promissis manere dicitur, ut stare promissis, ita 8, 643.

161. Si est siquidem cf. 9. 406. Tro- iani intelligebant qiium, quia.

162 — ^198. Sino Troinuis de equo falsa tradit.

162. Omnis spes Danaum. „More suo a veris incipit. Nain el favit Mi- nerva Graecis, et constabat rapiiim esse Palladium’" S.

163. Impius dicilur Diomedes, ..propter numina vulnerata" Marlem et Venerem. Cf. 11, 275.

164. sed enim cf. 5, 395. — De Ulysse cf. 6, 529. — Palladii raplus maKis per artifices, quam per poetas celebratus. Erant antem de Palladio Troiano variae narrationes, quum et ab Aenea id in Ita- liam portatuin fldque verum iudicat Paus. 2, 23, 5) et Romam translatum esse di- cerent Roinani , Ov. F. 6, 424, et Alhe- nienses in sua se arce servare contende- reiii, Paus. 1. 28, 9. et Argivi se habere gloriarentur Paus. 2, 23, 5. Alii etiaiu a Diomede in Ilalia Aeneae redditiiin tra- didere fServ.), alii a Troianis abscondi- tuin et bello demiim Mithridatico a Fim- bria inventum et Romaui missum esse narraverunt. Serv. et Appian. 3Iithr. 58. — Vgl. qui h. 1. Palladium raptum me- morat, postea de eo silet, et modo Ve- stam et Penates in Italiam relatos esse narrat. Uno lantum loco nominatur Pal- ladis sacerdos Nautes 5, 705. Fecit hoc, ne maxime confusas inler se esse et ob- scuras de Palladio fabulas cogeretur con- fiteri. Nam praeter ea, quae modo no- tata sunt, illiid imprimis miruin, quod in Vestae templo Palladium servari pulaba- lur. Dion. Hal. 1, 69. 2, 66. Lucan. 1,

165. Claudian. in Eutrop. 1 , 328. Cic. pr. Scaur. 48. cf. Ov. Trist. 3, 1 , 29 //jc locns est Testae, qui Pallada ser- vat et ignem. Erat aulem inter arcana

74

P. VIRGILII MARONIS

Fatale adgressi sacrato avellere templo Palladium, caesis summae custodibus arcis, Corripuere sacram effigiem, mauibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas: Ex illo tluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens. Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. Vix positum castris simulacrum: arsere coruscae Luminibus ilammae arrectis, salsusque per artus Sudor iit, terque ipsa solo — mirabile dictu — Emicuit, parmamque ferens hastamque trementem. Extemplo tentanda fuga canit aequora Calchas,

165

170

175

et pigiiora reipubUcae. Simile est a poeta factuni iu Ascanio et Silvio cf. 6, 763.

165. Nefas est in eo, quod simulacrum eripiunt. nefas, (luod in ipso templo cae- deni edunt, nefas, quod mauibus cruore adspersis sacra contiugunt cf. 719, nefas, quod vittas virginis et deae contrectant. Miilierum autem vittae ,,insigne pudoris" liahebautur. Ov. A. A. 1, 31. Rem. 3S6. Met. 1, 477.

166. Fluere est flilabi, ut Cic. Orat. 3. Cetera nasci , occidere, fliiere, labi nec (Uutiits esse uno eodemque statii. Fiii.

167. 33 Fhiit volupta^ corpori^ et prima quaeque avolat. Inde est mutari in deterius ut Liv. 27, 17. Flor. 4, 12, 65. Sen. cons. ad Marc. 21. Labuntur hu- mana ac fluunt. Manil. 2. 807 Disso- ciata fliiat resoluto machina mundo. Iiide dicuntur res fluxae cf. 10. 88. — Itetro sublapsa referri iiem G. 1, 200. dictuin tamquam de mole in montem evecta et ab eo recurrente. Soleiit autem scriptores ut ornent orationem, participio verbum aliud siuiile significaus subiun- gere, ubi sufficeret verbum substantivum; neque vannm hoc esse ornamentum, qui- vis videi. sed fortius rem exprinii aut ac- curatius. Cf. 1, 26 manet repostum. 2, 64 circumfusa ruit. 5, 864 classis sco- pitlos advecta subibat. 6, 310 Lapsa caditut. fixum sedet 4, 15. donatus abit 5, 805. piilsus abit 11, 366. pul- sus cedit 3, 121. perfracta rumpunt 12, 614. Ov. M. 2, 453 labens ibat rivus. 3, 388 egressaque silvis ibat. Alibi reni praecipuam iuesse verbo et participium valere ad eam explendam, doctum est ad 4, 22. Quas rationes non- nunquam difflcile est discernere.

168. fractae vires. Nudi iiominativi saepius ila in rei alicuius descriplione ut

169. 639. 3, 216. 228. 593. 618. 4, 131. Eaque dicendi formula iungitur nonnun-

quam infinitivo historico ut h. 1. ita 97. 6, 557. SaU. lug. 51. Cic. Verr. 4, 29. al.

171. monstris i. e. osientis cf. 3, 26.

172. 1’ix in protasi, nuUa sequente in apoilosi particula cf. 5, 857. — Tritonia, TgLToyiViLCt , uiide dicla esset Minerva, iam aiitiqui ignorahanl. Deducunt a voce xQLxd, quae Aeolensibus esl caput; ila ut significet eani, quae ex capite (lovis) orta sit. quae fabula a Stesichoro (Olymp. 56.) primum prolata esf, deducunt etiam ,.a Tritoiie, amiie Boeoiiae, aut a Trilo- nide palude Africae, iuxta quam nata di- cilur." S.

173. emicuit i. e. subsiluit cf. 5, 319. parmamque ferens. Quod frigeat Pl. coiiiicit parmam qvaliens. Jf^d. pnr- mamque ciens, monet tamen in talibus rebus sensum esse varium. — Hasta tremit, quum a dea concutialur. Iiaque iratae deae signa sunt ardor oculorum, sudor, molus simulacri. — 13e oculorum ardore iram indicaiite cf. 405. — Su- da^ise autem simulacra deorum saepius observatum est ab antiquis el iiiter omiua relaia ea res. Cf. Cic. Div. 2, 27. Exeni- pla coUegit , si Ubet rognoscere Freinsh. ad Flor. 2, 8, 3. Etiam illud saepe re- fertur, inota esse loco suo simulacra. Cf. Lucr. 1, 556 Urbi^que laborem Testatos sudore Lares dclapsaque templis Dona suis. Sed nusquam memoratur salsus sv- dor, et Rb. addil „non displicuisset for- tasse crilico Servio, si meminisset Sinonem mendacissimum et impudenlissimum ho- minem talia lam pulida fingere". Fingil et auget monstra, qualia evenire crede- banlur. — P/. coni. salsus umor!

174. Canit ut vates, i. e. praecipit. — tentare aequora cf. Ecl. 4, 32 ten- tare Ihetim ratibus. — ,,Tentanda aequora, si vel fugere possint, post iram Minervae" S.

AENEIDOS LIB. II.

75

Nec posse Argolicis exscindi Pergama telis, Omina ni repetant Argis, numenque rediicant, [Quod pelago et curvis secum avexere carinis.] Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas, Arma deosque parant comites, pelagoque remenso Improvisi aderunt. Ita digerit omina Calchas. Hanc pro Paliadio moniti, pro numine laeso, Effigiem statuere, nefas quae triste piaret. Hanc tameu immensam Calchas attollere molem

180

185

178. omina ni rcpetaut. Omina fau- sia, qtiae PallaJis auxilio steterant, post eain infensam perturbata sunt; quare nova et eodeni in loco , quo priora erant repe- tenda: ut Romani saepius imperatores iam in belUim profecti, si quid in auspi- ciis captis erratura esse animadversum erat, ut ea repeterent Romam revocaban- tur. Cf. I>iv. y, 30 qitum ad auspicium repetendum Romam prqficisreretur. Ne- que enim alio loco, quam quo prinio ac- cepissent auspicia, reconciliare se posse putabant Romani. — Aumeii rcducant re idem est. quod omina repetant verbis modo varialis; est enira volunfatera deae et propiliiim animuni , qui iam ab iis re- cessit , reducere et reconciliare. qtiod fac- tum esse bonis declaraltir ominibiis. Ita omnia aptissimam praeberent senientiara, nisi turbaret v. 179. — Fuerunl, qui nu- men pro simiUacro dictum esse opinaren- tur, quod et vox numen veiai. neque lo- cis potest confirmari satis idoneis cf. ad 1, 8. lam vero si ita accipis et v. 178.
179. iungis: iUud Palladium, ex cuius ardore, siidore, tremore aversam deae mentem esse Graeci in castris cognoscunt. iam in Graeciam ablalum est. et quidera carinis i. e. navibus pluribus, classe. Sed neque aUus quis ante Troiani ever- sara in Graeciani PaUadium deportatum narrat , neque Graecorum esse reversiim quemquam, neque omnino poluit siraula- crum simul esse diversis locis et in ca- stris et in Graecia. Eam difficultatem non satis iam demonstratam esse sane mireris; sed videntur inierpretes v. 179 accepisse, quasi a Sinone de eo ipso tem- pore dictum ; qua re ea difficultas leva- tur. sed restat luimen dictum pro simula- cro. Sed ita sunt verba composita, ut a Calchante dicia videantur. iani antequam Graeci sunt in itinere. At vero avexere indicativus male se habet. et si ita ex- pUcatur et si Sino ex suo dicit tempore. Quomodo igitur locum sanabis? Exse- cando versu 179, qui orlus est ex errore, quo quis putabat . numen esse simula- crum; quod si quis vult reducere, antea

abstracUim esse ralio posliilat; quod non esse notatura aegre aliquis ferens hunc versum satis inanem adiecit. Inanem dico, quod praeler necessitatem pelago et cariuis iuncliim est . unum satis erat; quod ad c(irini-< etiam addilum est adiec- tivum; quod sccum additura est, quo opus non erat. Servius hunc versum non explicat. quod mirum si legit. In aliquot Mss. legitur v. lf*0 „quod: Palladium". Probabilius autem est explicatuin id esse hoc versu ab alio , quam in ceteris Mss. versum 179 esse omissum, siquidem a Servio explicatus erat. ff^d. ad 1 , 447 mimen esse dei simulacrum h. I. demon- slrasse se dicit, illo loco ex 2, 178 id demonslrat, iia ut Ihesis et hypothesis eadem sit. Hiivhuer (Protrr. Schwerin (jfi) Iransponit versus: 178. 180 — 3. 179. i^<4. Probat Ld. Sed quod perti- neret ad mtmm . ut numen esset iterum simulacrum. et referendura esset siniul ad Palladium et numen, et manent diflicul- taies, quae in ipso versu inesse supra significavimus. Pt, coni. Quod pelago turpi s. a. rapina! Talia coniicere facile est admodum.

1^0. Quod i. e. qiiod ad id attinet, quod: ila 11. 15. Cf. Gr. « 485, 4.

181. Iterum arma parant deosque in- fensos siudent placare, ut comites sint expeditioni. ,,Ingenli arfe de futuro sol- licitos facit, ut praesentem ftrmet securi- tatem." S. remenso cf. 422.

182. ..Improvisi aderunt; sicut et factum esf S. — Digerit omina i. e. inierpretatur; vatis enim erat omina, quae etiam alii videre poferant, expUcare et quae deorura esset voUintas exponere, et quomodo mala omina emendari possent docere. Ita dior,pre de oraculis 3, 44fi. et Ov. M. 12. 21 atque novem volucres in belli digerit annos (Calchas).

183. Pro uumine laeso est pro dea laesa cf. ad 1, 8. et pro dictum est ut 12, 48.

184. Fingit Sino Graecos equum ex- striixis.se ad placandam Palladem, sed excelsae magnitudinis , ne posset in ur- beni introduci ; quod si fieret , ad Troia-

7G

P. VIRGILII MAROMS

Roboribiis tcxtis caeloque educere iussit,

Ne recipi portis aut duci in moenia posset,

Neu populum imtiqua sub religione tueri.

Nam, si vestra manus violasset dona Minervae,

Tum magnum exitium — quod di prius omen in ipsum 190

Convertant! — Priami imperio Phrj^gibusque futurum.

Sin manibus vestris vestram adscendisset in urbem,

Ultro Asiam maguo Pelopea ad moenia bello

Venturam, et nostros ea fata manere nepotes.

Talibus insidiis periurique arte Sinouis 195

Credita res, captique dolis lacrimisque coactis,

Quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles,

Non anni domuere decem, nou mille carinae.

nos versum iri deae favoreiu. Iiide iii- telligitiir etiam, cur noii ipsuni reliquerint Palladium. Hunc v. 1S3 excipitur recte jier haiic tamen immcnsam- — AltoUere molem ; ita attollere arcem ilicitur 3, 1 34. Plin. N. H. 36, 5, 30: Maiisoleum altol- litur in altitudinem vig’inli quinque cu- bitis. luv. 14, 95 diim meliorc novas attollit marmore villus.

186. lioboribus tcTtis ablativus signat, qua re aliiiuid efficitur; nain rot)oril)US i. e. Irabibus textis i. e. nexis moles at- tollitur; cf. 3, 134. — Caelo dat. ad cae- lum cf. 5, 451.

187. pos^^et Py. possit Fai.

188. antiqna, sc. qua Palladium Tro- iani coluerant, quae Troianae pietatis commemoratio e Calclianlis liostls mente facta, animadverte, quantopere mulcere debuerit aures audieiitium.

189. violasset cf. 94. — Dona Mi- nervae cf. 31. — dona plur. 8, 729.

190. nam — fulnrum. liifinitivus a dicendi pendet notioiie, quae inest verbo iubere. Cf. Gr. S “128, 3. — Ipsum Cal- cliantem odit Sino ob ea quae supra nar- ravit.

191. Isiarn. Terrae nomen posilum, quaiido gens qiiae iiihabitat intelligitur, ut 2, 533. 10, 365. 12. 232. E. I, 63. Cic. LefTff. 2, 9, 21: Ktruria principes disciplinam rioceto. Liv. 5, 34 Ccltac, qiiae pars Gatliae tertia est. N. Dai. 4 (fui Cataoniam teiicbat. qiiae irens iacet supra Ciliciam. cf. Gr. S 3.59, 3. — Pelopea i. e. Pelopis moenia, urbes Graeciae. Et hoc vaticinium ratiini esl factuni, (cf. 6, 839 sq.) quamquam hoc loco mente maligna prolatum.

192. Ea jata, quae 191 Troianis prae- dicunlur. — /«?iere aliqnem aliquid di- cilur, quod futurum esl, erwartcn , ma- xime si est adversum; sic 7, 596. 10,

193. 12,  61.     Cic.   Phil.    2,  .5.     13,  20. 
     

Liv. 26, 13. Prop. 8, 21, 58 Lon^ius aut propius mors sua quemque manct. Sed etiam de rebus laetioribus ut 9, 299. Hor. Ep. 17, 36 quod me manet stipen- diiim.

195. artc cf. 1, 657.

196. lacrimis coactis, non oborlis sed quas cogere cogebalur.

197. Larissaeus „a vicinilale, nam Phlhius fuil” S. cf. 7, 47. Larissa enim in Thessalia sila, (parebat autem Hippo- Ihoo Hom. II. 2, 841) in qua Phthia, Achillis resnum.

198. :\on — non pro neque — neque saepius; cf. Ov. Her. 9, 25 Quem non mille ferac, quem non Stheneleius ho- stis, non potuit liino vincere, vincit amor. Variavit autem Vgl. post neque — jiec per hoc jioh ; sic G. 1, 395 se- quunUir ncque — Jiec — Jiec — jioji — Jioji. — Mille carinac rolundus is lui- nienis uavium saepissime Iraditur, ut Plaul. Bacch. 4, 9, 4. Liv. 45, 27. Sil. 3, 229. Ov. M. 12, 7. 13, 182. Si nu- meras apud Homerum II. 2, 494 — 762, sunt 1 186. Haec ab Aenea cum in- dignalione prolata movent miseraliouem audientium. Al noii modo homiuum arle Troiani decipiuntur, quod essel slolidum, sed eliam deoruni aup;uriis falluntur, quum Laocoontem, qui equuni violaveral, vide- reiit a diis iiiteremplum, ut opinari debe- reiit, id factum esse, quia ille equum vio- lavissel ; idque maxime miserabile esl, quod in perniciem prolruduntur pielate.

109 — 233. Mors Laocoontis. Hanc Laocooiilis historiam eodein (cre quo Vgl. modo iam narravil Arclinus Mi- lesius, pcc&TjTt)? OjnqQOV. Sic enim a Suida et Tzetze appellalur; aDionysio Halicariiasseo TiaXciiOTarog (ov rj^ilq i’c(ifv noirjTrjS ‘/^QKTivog. — Ad rem coufer verba Servii: „Ul Euphorion dicil.

AENEIDOS LIB. II.

77

Hic aliucl maius miseris multoque tremendum Obiicitur magis, atque improAdda pectora turbat. 200

Laocoon, ductus Xeptuno sorte sacerdos, Sollemnes taurum ingentem mactabat ad aras. Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta — Horresco referens — immensis orbibus augues Incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt; 205

Pectora quorum inter lluctus arrecta, iubaeque Sanguineae superant undas, pars caetera pontum Pone legit sinuatque immeusa volumine terga; Fit sonitus si^umante salo. lamque arva tenebant, Ardentesque oculos suffecti sanguine et igni 210

Sibila lambebant linguis vibrantibus ora; Diffugimus visu exsangues : illi agmine certo Laocoonta petunt. Et primum i^arva duorum Corpora natorum serpens amplexus uterque Implicat et miseros morsu depascitur artus; 215

post adveiUum Graecorum sacerdos Nep- tuni lapidibus occisus est, quia non sa- crificiis eorum vetavit adventum. Post abscedentibus Graecis quum vellent sacri- ficare Neptuno, Laocoon, Thymbraei Apol- linis sacerdos, sorte ductus est, ut solet fieri, quum deest sacerdos certus. Hic piaculum commiserat ante simulacrum numinis. Et ob hoc immissis draconibus cum suis filiis interemplus est. Historia quidem hoc habet , sed poeta interpretatur ad Troianorum excusaiionem . qui hoc ignorantes decepli sunt.’" Troiani autem sacra per bellum quo a litore prohibe- bantur intermissa, simulac potestas facta est, reparant Neptuno deo tutelari. Alius Apollinis sacerdos Panthus est 319. 430.

199. hic ,.tunc’’ S. hoc tempore cf. 1,

201. improvida; nihil tale timeniia. ff^^g. explic. : .,turbat ita , ut fierent im- provida, ut omissa omni cautione face- rent, quod Sinon optabat.’"

202. Sorte ductus; „sic Sallustius: Sorte ductiis fusti necat.^’’ S. Tac. A. 1, 54. 13, 29. alii. Cf. 5, 498.

203. Sollemnes arae .sunt, in quibus sacra fiunt certo tempore cf. Ov. A. A. 1, 133 soUcmnia theatra.

204. gcmini: ,,duo et similes" S. cf. ad 1, 162. — trauquilla alta: De duo- bus adiectivis ita coniunctis, ut alterum sit substantivum, cf. 7, 562. — Alta pL sic 7, 362. 8, 691.

205. Incumbunt notat draconum mo- lem et magnitudinem ; cf. Ov. >1. 3, 41: Ille Dolubilibus squumosos nexibus orbes iorquet et imnienso saltu sinuatur in arcus. et Val. Fl. 2, 500 sq. ubi draco-

nem marinum descriT)it, qui Hesionen est devoraturus.

207. supeiant Mss. plerique — essu- perant Edd. multae post Aldinam. — Su- perare undas i. e. eminere ex cf. Ov. Met. 1, 317 Superatque cacttmine nubes Parnasus. Cf. 219. Pl. coni. superant; undans p. c. p. p. l. s. in milte volu- mina terga. — Cetera sic 12, 40. Ra- rus admodum is singularis, quamquam amatus a Sallustio. Cf. Cat. 13. 23. 51.

208. lug. 61. 92. et Liv. cet.

209. Pone adverl)iuin, a tergo, ut 725. 10, 226 pone sequens. Cf. Gr. S 345.

— Legit pontum i. e. in superficie per- labitur; sic naves mare legunt 3, 127.

— sinuat M. al. — sinuant, ut videtur plures. — Usitatius est dicere: pars tegit sinuans aut pars . . legens sinuat, al- tero alteri subiuncto; non ut h. 1. est ad- iuncto. Cf. 8, 125.

210. oculos acc. graec. ut 219. 221. Cf. 273. — Ad vocem svffectus cf. sul- fecta leto luniina Val. FI. 1, 821. ma- culis siiffecta genas 2, 105. — Ut dra- conibus, sic apro Calydonio sanguine et igne micant oculi ap. Ov. M. 8, 284. Ifa furibundis sunt sanguuieae acies 4, 643. 7, 399.

211. Sibita adieclivum est ut 5. 277. G. 3, 421.

212. Agmen de motu incedendi dicilur cf. 5, 211. et h. L 5, 90. G. 3, 423 de spiris et voluminibus serpenlium.

213. corpora natorum cf. 4, 132.

214. Implicure proprium de serpenti- bus, cf. Ov. M. 4, 364. — Depascitur cf. G. 3, 458 Artus depascitur arida febris.

78

P. VIRGILII MARONIS

Post ipsum, auxilio suheuntem ac tela ferentem, Corripiunt spirisque ligant ingeutibus; et iam Bis medium amplexi, bis collo squamea circum Terga dati, superant capite et cervicibus altis. Ille simul manibus tendit divellere nodos, Perfusus sanie vittas atroque veneno, Clamores simul borrendos ad sidera tollit: Quales mugitus, fugit quum saucius aram Taurus et incertam excussit cervice securim. At gemini lapsu delubra ad summa dracones Effugiunt, saevaeque petunt Tritonidis arcem, Sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur. Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis Insinuat pavor, et scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur Laeserit et tergo sceleratam intorserit bastam. Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae

220

22;

230

216. Diim spiris bis circiiniilant corpiis, bis coUum Laocoontis. capitibus etiam miiltum eminent. — Spirae de serpen- tium flexibus 1 2, 849. .,Proprie spira est volubilitas funium." S.

217. Draconum sunt et nodi el sanies et venenum. — vittae sc. sacerdotales cf. 10, 538.

218. Qunles mugitus .,i. e. tolUt" (S.) taunis. quando aras fugit securi non pro- stratus sed irritatus. Ut bos sic vulne- ratus profuso sanguine tandem procumbet. sic Laocoon frustra nitetur contra draco- nes. Sed poeta servans decorum noluit iejstenti offerre foeda. — incerta securis unsicher irefuhrt.

219. Lapsus recte tribuitur serpenti- bus, ut qui pedihus non incedunt cf. 5, 86. 7, 349. .Sic lapsu< dicitur de volatu 3,

220. C. ND. 2, 38. Adde lapsus ro- tarxim v. 236. Ita labi saepissime di- cuntur volantes ut 3. 243. 11. 588, stellae 694, aut labi penni’^ 4. 223, et veheiites ut 1. 147 rotis lcvihus perla- bitur undas. Cf. 240 illabitur urbi. ,,Delubrum, in quo loco dei simulacrum dedicatum est" Varro ap. Macr. 3, 4. Minervae templum in arce erat. Tritonia cf. 171.

221. Diffugiiint Mss. prob. Hn. If g. Ld. et lig. : ..Diffugiinus vel in varias partes eundo, vel omnino descendo ex ali- quo loco." — effiigiunt Rb. qui diffu- giunt ex V. 212 illatum pulai.

222. Suh pedihusqne deae ..scilicet maioris simulacri quod a cunctis videtur; nam quod colitur, et breve esl, et latet, sicut Palladium erat" S. Fingitur maior aliqua statua Minervae, qualis erat Athe-

nis in summa arce; ipsum Palladium in templo cultnni Diomedes et Ulysses sur- ripuerant. — clipei orbis ut 10, 546.

229. Insinuat ..insinualur’ S. est in- transitivum cf. 1, 104; ita etiam ap. Cic. de or. 1. 20. 90 qnod ita nati essemus, vt suppliciter insinuarc iis, a qulhns esset petendum, … posscmu!). — scelus expendisse merentem : meruisse ul sce- lus expenderet. — Expendere poenas saepe dicitur pro solvere , dare (..iiam apud maiores pecuniarias poenas constat fuisse" .S. , Ht etiani apud Germanos.J Expfndere autem verbum ex eo est lem- pore, quo pecunia ponderabatur. iiondiim numerabatur. Sic 10. 6ts9. 11, 257. Cic. Tusc. 2. 10, 23. al. et pendere poenas Ov. Trist. 3. II, 35. Cic. 1. I. — Scelus autem non potest dictum haberi pro poeiia cf. 7, 307 ; recte tamen dicitur expendcre sielus, die Schvld bezahlen ; ita Val. Fl. 4, 477 7ICC credite culjiam sacvitiae scelerumque mihi nunc crimina pendi.

230. Sacrum robur dicilur 260 cavvm robur. Vide autem quomodo variel Vo;l. idem dicendo; dicit eqvum 15. 48. 113.

231. caecum latvs 19. 51. cavernas 19. donum Minervae 31. 189. molem eqvi

232. 150. insidias ^uspertaque dona 36. lignvm 45. machinam 46. 237. cavas latebrai 48. 55. uterum 52. 258. alvum

233. effigient 184. molcm 185. tergum

234. simulacrum 232. monstrum 245. pinea clavstrn 258. dolum 264. — Si- milia ad 3, 46.

235. Scelerata ipsa est liasia , qua scelus efficitur.

236. sedes sc. Minervae. — Omnes una voce placandam es.se deam clamant.

AEXEIDOS LIB. II.

79

Numina conclamant.

Dividimiis muros, et moenia pandimus urbis;

Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum 235

Subiiciunt lapsus, et stuppea vincula collo

Intendunt. Scandit fatalis macbina muros,

Feta armis: pueri circum innuptaeque puellae

Sacra canunt, funemque manu contingere gaudent:

Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi. 240

0 patria, o divom domus Ilium, et incluta bello

Moenia Dardanidum! quater ipso in limine portae

Substitit, atque utero sonitum quater arma dedere;

Instamus tamen immemores caecique furore,

Et monstrum infelix sacrata sistimus arce. 245

Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

Ora, dei iussu non unquam credita Teucris.

Nos deliibra deum miseri, quibus ultimus esset

lUe dies, festa velamus fronde per urbem.

233 — 49. Equiim Troiani iu urbeni trahunt.

234. „;V/i/ros siipeiposiios Scaeae por- tae, nam seqiiitiir: ()tiater ipso iii limiiie portae. Moenia pandimux urbin iioii est iieratio; naiu dicit patefacla porla vel diriita inieriora civilatis esse niidata." S. Pl. Bacch. 4, 9. 29 Uio tria fiiisse aii- divi fala, qiiae illi forent exitio : Signuni ex arce si perissel ; allenim etiam est Troili inors, tertium quum portae Scaeae limen superum scindereliir." Moenia sunt etiam ipsius urliis aedificia. ut 2.52; itaque muro circiimdantur moenia cf. 6, 549 moenia triplici circumdata muro. Vitr. 8, 4 Zama cuius moenia rex du- plici mnro saepsit. Flor. 1, 4, 2 Mocnia mnro amplexus est. Ita murus et moc- nia iungitur 9, 198. Liv. 10, 10.

235. accingunt cf. 1, 104. — Pedil)us equi subiiciunt scutulas (lapsus rotarum cf. 225). quo faciliiis moveatur; et funi- bns aliigatis trahunt iii tirbem. Collo trahentium. cf. Tib. 3, 6, 45 pendcntia brachia collo, noii collo equi. Id intelligit

ird.

237. intendunt c. dativo, ut simplex tendere G. 4, 399 : vincula capto tende. — Scandit ut 234 pandere, patlietica sant. Cf. inud lloralii : Capitolium scandit cum tacita virgine Pontifex. Cum accusativo 401.

238. feta armis cf. 80. De v. fetus cf. 1, 51.

239. Sacra canunt, „hymnos dicunt.’- Saepius in sacris virginum et puerorum auditur cantus cf. Hor. C. 4, 1, 26. et Carmen saeculare; „more Romano, pa- trimi et matrimi." S. Ita apud Livium

37, 3 „I)eceni ingenui, decem virgines. patriiui omnes matrimiqut;, ad id sacri- ficium adhibiti." Puerorum et piiellariim chori etiam apiid Graecos. Funemrjue : Funem qiiod contingunt gaudent, ul ipsi etiam eqiiiim in urbein induxisse videan- tur. Ad funem que pertinet nou ad gau- dcnt.

241. 0 patria ,.versus Ennianus" S. — Divom domus Ilium est, quod inco- luiit urbein plures dii. Cf. 1, 16.

242. Quod in limine substiterat , omen erat, ut omniiio limen tangere et ingre- dienti et egredienti infaustum piilabatur e.sse. Cf. Tib. 1. 3, 20 0 quoties ingres- sus iter mihi tri<itia dixi Offensum in porta slgna dedisse pedem. Hinc sponsa super limen mariti tollebatur, ne offende- ret pedem.

243. sonitum arma dedere. Itaque non deerant signa deorum benignorum.

244. immemores dati ominis cf. 3, 617. Instamus nude positum ut 491. — caeci- que furore: Negligunt enim cerlissima omina.

245. tunc etiam „sicut antehac sae- pius." S. De Cassandra cf. Tryphiodo- rum in ’lliov dXcoGfL v. 346: rijv yctQ ‘AnoXXcov uficpOTbQOV fidvriv x oLya%ov v.a.\ untGvov id^j^yisv et carmen Schilleri.

246. credita Teucris cf. Gr. § 286. Ita credor poetae dicunt pro: mihi credi- tur. Sic Ov. F. 4, 307 eadem Cassandra dicitur casta quidem sed non et credita. et M. 15, 74 Ora docta quidem solvit, sed non est credita. P. 3, 351 /it certe credemur. ait, si verba sequetur exitu". Teucris dativus cf. 1, 440.

247. festa velamus fronde: Id laeti-

80

P. VIRGILII MAROMS

Vertitur interea caelum et ruit oceauo Nox, Involveus umbra magna terramque polumque Myrmidouumque dolos; fusi per moenia Teucri Conticuere; sopor fessos conplectitur artus: Et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat A Tenedo tacitae per aniica silentia lunae, Litora nota peteus, llammas quum regia puppis Extulerat, fatisque deum defensus iniquis Inclusos utero Danaos et pinea furtim Laxat claustra Sinou. lUos patefactus ad auras Pteddit equus, laetique cavo se robore promunt

250 i

255

260 41:

(Lae signiim quasi a iiatura ilatum est. Iiide iii sacris 3, 25. — per urbem cf. 5, 108. Ad rem cf. Seii. Agaiu. .i22 — 54.

250 — 267, Graeci urbem occupant. 8.iO. Jertitur cuelum ; videlur enim cum steUis circumagi. terra fixa nianere. Ita Ennius ap. Macr. 6. 1: f ertitur in- terea caelum cum ingcutibu’ siguis; et Ov. M. 2, 70 Assidua rapitur vertigine caelum, sideraque aila trahit celcrique volumine torquet. — ruit .,iiascitur de Oceano^- S. cf. 6, 539. — His in versi- bus attende pedes ut sint compositi.

251. Spoiideis nox depingitur quasi plumbo tegens animalia.

252. Myrmidones pro Graecis, quod ii inter eos maxime excellebant.

253. Sopor est altiis somnus cf. 3, 173, quo vincitur liomo post magiios cor- poris labores animique vehementes affec- tus. fVd. sumit inter v. 253 et 54 ver- sum excidisse, in quo scriptum fuerit Si- nonem signum dedisse Graecis, quod tra- ditur apud Leschen.

254. Phaiaax exercitus, manus, ut 6,

255. II, 98. 18. 551. 668. — navibus ire; sic e^iio, curru ire dicitur. — in- structus navibus, i. e. instructa acie.

256. tacitae per amica silentia lunae. His verbis optime expressit illud altuni gratumque silentium noctis, qiiando luna serena campos iacentes illuslrat. Neque sunt silentia amica Gratcis, nocte enim obscura easdem fraudes vel melius strui posse cogita. Troia autem capta diceba- tur plenilunio; ita 340 oblati per lunam, et Lesches in Uiade parva : Nv^ uiv ir]v fiiaGr], XcciniQri d’ inirilXf: otlrjvr]. Hck. qui Troiam sumit obscura nocte captam esse lunam explicat per noctem ! Quamquam aiitem luna lucet , tamen si cum die comparaveris iioctem dices um- bra magna terramque polumque involvere, maxime si circa aequinoctium capta est Troia. Pl. coni. per muta s. l.

257. litora nota, in quibus coiisueve-

rant commorari. Sic notus 8, 401. 3, 657. 6, 689. 7, 500. G. 1, 363. Cf. Hor. C. 4, 8, 6 amnis, imbres qucm svper uota<i aluere ripas. — Tollitur ex regia navi fax, ut Sino cogiioscat, equi clau- stra iam laxanda esse; classem enim ad- ventare. Nam ut fraudem bonus seque- retur exitus, opus erat, eodem tempore ab iis, qui equo inclusi erant, portas aperiri urbis, quo a navibus Graeci advenlabant.

257. iniquis. Recorderis Troianum lo- qui. — Fata deum sunt quae dant, ut

258. 3, 717. 6, 376. Luc. 1, 599. Sic fata lovis 4, 614. 5. 784.

259. laxat sc. Daiiaos et claustra. Cf. 1, 78. et Cic. de or. 3, 61 Ab hac con- tentione disputationis animos nostroa curamque laxemu>. — Ita autem verba iunge, ut ibat habeas protasin, qiium ex- tulerat, et luxat apodosin: cf. 3, 590. Plusquamperfectum autem in enuntiato primario locum habet saepius. ut rem ce- leriter aciam iiidicet cf. 10. 546 et Liv. 32, 12 Poslquam recepere se regii, ver- terat periculum in liomanos. Schon zog dic Flotte in geordnelen Reihen; da hatte plolzlich das Feuerzeichen aufgeblitzt , und nuii iiffuet Sino. — Alii iungunl: iam ibat. quum .. extule- rat: ct laxal; ita ut flamma sit signum, quo classis iuberetur proficisci. Obest au- tem additum iam, quod aliud enuntiatum, huc pertinens, iubet exspectari, et quod, ita si iunguntur verba , quum — extule- rat, otiosum est. — ^‘fc- horum ver- suum ordinem mutaiidum proposuit et ita mutavit, ut oratio esset simplicissima. Scribere eiiim ei placet: Et iam Argiva phalanx, flammas quum regia puppis Ex- tulerat , taciiae per amica sileiitia lunae Litora nota pelens. instruclis na\ibus ibat A Teiiedo, falisque etc. Sed mulandi nulla caussa. Sinon graeca forma cf. 8, 603.

260. reddit ..quasi debitum" S. Sic 3, 333. 6. 18. Hor. C. 1. 3. 1: Navis quac tibi crcditum debcs T irgilium Jinibus Atticis rcddas incolumem pre-

'

AENEIDOS LIB. II.

Thessandrus Sthenelusqiie duces et dirus Ulixes Demissum lapsi per funem Acamasque Thoasque Pelidesque Neoptolemus primusque Machaon Et Menelaus et ipse doli fabricator Epeos. Invaduut urbem somno “sdnoque sepultam; Caeduntur vigiles, portisque patentibus omnes Accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris Incipit et dono divom gratissima serpit: In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector Visus adesse mihi largosque effundere ’ fletus, llaptatus bigis ut quondam aterque cruento Pulvere perque pedes traiectus lora tumentes —

81

265

270

cor. — Cavum robiir ciir dixit, qiiod V. 230 sacrum dixerat’? Ad rem cf. Hom. Od. 8, 515.

261. Thessaudrtis ex Homeri carmiiii- Jiiis noii iioliis, et Tliersaiuler, Poiyiiicis filiiis, iain initio beUi Troiani cecidit, ut docet Pausanias, (iiii descripsit Graeciam 9, 5, 7. — Sthencliis, Canaiiei flliiis, aii- riga Diomedis cf. H. II. 4, 367 sq. 2, 563.

— yicamas, Thesei fllius. — ‘Ihoas, dnx Aetolorum cf. Hom. II. 2, fi38. — ]\coplolemus sive Pyrrlius ..Acliillis et Deidamiae flliiis, Pelei el Tlietidis nepos ex palre, ex matre vero Lycomedis, rejiis Scyriae insulae’* S. — Machaon ..Aescii- lapii fllius, medicorum maximiis’’ S. , rex ItUomes et OecUaliae cf. Hom. II. 2, 729.

— Epeus cf. Hom. Od. 8, 493, el Plaut. Baccli. 4, 9, 13 Epium nominat, qui equum lifrneum fabricaverit.

262. Demisftum lapsi per funem signal equi magnitudinem.

263. Primus ante alios egressus est; neque eiiim lioc vocabulo aliquam Ma- chaonis praestantiain indicari est proba- bile, si comparas cum Ulysse et Neopto- lemo.

264. somno vinoque sepultam cf. 3, 630 et Eiinium: Aioic hosteis vino do- mitei somnoque sepultei, ita ad v. se- pultus inteUigenduiu est somno 6. 424. ,,Oslendere vult nihil inagnum a Graecis factum, quod obtinuerint civitalem” S.

265. Caeduntur vigiles. Itaque Tro- iani non in culpa sunl , quod somno se dant, vigilias enim posuerunt; neque vi- giles damnandi , qui extra urbem, non in- tra hostes adorturos arbitrabantur, et ex- tra portas speculabantur. Itaque subito a lergo caesi sunt.

266. Conscia sc. doli agmina iungunt sc. sibi; sic 4, 142.^ Cic. Fin. 3, 2, 9 sed te adiungo socium, sc. mihi.

2S6 — 297. Hectoris umbra Aoncae apparet in somnis.

268. No.x quomodo describatur a Virgi- lio cf. ad 4, 522. — Mortales aegri ut h. I. 10, 274. 12, 850. G. 1, 237. 7?ioi- talcs miseri II, 182. G. 3,66. Morta- les omnino de honiinibus usurpatum a Salluslio. Cf. Gell. 13, 27. Ue v. aegir cf. I, 351. Quod ita iunguntur duo ad- iectiva cf. 7 , 562. Moriales i. e. homi- nes, qui quavis hora in vitae teiieiitiir periculo, ob eam ipsain vitam ciiris et sollicitudinibus aiiguntur i. e. acgri sunl. yuae est tri.stissima viveiidi conditio.

269. Serpere somnus, qui leniler et sine .sensu dormientium praeterlabilur, dicitur etiam a Plinio N. H. 7, 24; sic flumeu lene et placidum apud Tib. 1 , 7,

270. Ov. Tr. 3, 10, 30. al.

271. /rrf. notat hoc speclrum nescire se quis inveneril. At nonne potuit tale quid ipse inveiiire Vgl. ■? neqiie talia somnia potest quisque scire, nec quisquam prae- ter Aeneam. f idcri propriuin iii ostentis et somuis; ila 279. Cic. Divin. 1, 24, 49 visum esse in somnis. 51 sibi in som- nis visum esse. 23, 46 visam esse vi- dere in somnis. Acad. 2, 15, 47 quae in somnis vidcantur. Ita in somnis .sol- lemiie est cf. praeter hos locos 1 , 353. 3, 151. 4, 466. 12, 908. Semel est, si recle memini, per somnum 5, 636. — Fjffundere fletus cf. 5, 482.

272. De Hectore raptato ab Achille cf. 1 , 483. — In somiiis mortui apparent, ut sunt corpora foedata, quum morieban- tur; cf. Ov. 3Iet. 11, 653; eodem enim statu sunt apud inferos cf. 6, 495. — Foedum, quod inest in ater , augetur ad- dito cruento. JVd. scribit r. bigis, ut.

273. perque pedes traiecUis lora. De accusativo graeco qui dicitur, cf. Gr. § 304.

6

82

P. VIRGILII MARONIS

Hci mihi, qualis erat! quantum mutatus ab illo Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli Vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignes — Squalentem barbam et concretos sanguine crines Yobieraquc illa gerens, quae circum plurima muros Accepit patrios. Ultro fiens ipse videbar Compellare virum et maestas expromere voces: 0 lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum, Quae tantae tenuere morae? quibus Hector ab oris Exspectate venis? ut te post multa tuorum

275

280

Quod tument pedes, sunt vivi adliuc ho- minis; itaque vivum Hectorem ab AcIiiUe tractum esse Vgl. sumit non morluum cf. 1, 483.

274. hei viihi. ..Ennii versiis’“C.) S.

— quantum mutatiis ab illo. Magnus inest afFectus in pristinae et praesentis fortunae comparatione. Cf. Ov. M. 6, 272 Heu quantum haec jSiobe \iobe dista- bat ab illa. Hor. C. 4, 13, 18 Quid habes illius, illius, quae spirabat amo- res.

27o, qui redit. Praesens non vult esse P/. et coni. Qni exuvias rediit, hoc est einendare versum ! De praesente cf. 4, 228.

— Vel induttis Patroclo occiso, vel ia- culatus Graecis in castra compulsis, nam utio(iue tempore Hector victoria sua splen- dehat. — Exuviae Achillis sunt Achillis arnia Patroclo detracta ,,Celavit autem mortem PatrocU ad laudis augmentum” S. Ue re cf. Hom. II. 17, 194.

276. puppibus dati\Tis loci; cf. .’), 451. De re Hom. l. 13. et 16, 122 sq. et huic loco admodum simiFis est 22, 373.

277. gereus, iia Ov. Met. 11, 752 substricta crura {rerens, 3, 216. 4, 135.

— circum plurima muros: De loco prae- positionis cf. 4, 671. — fulnera ea in- telligit Serv. quae memorantur Hom. II. 22, 371.

279. Ultro, ,,quia ratio exigehat, ut lo- queretur ille qui veneraf’ S. — Immemor autem Hecloris caedis quaerit, cur tam- diu afuerit et quae caussa sit eius maestitiae. Pl. versus aliter disponit:

280. 74 — 78. 72. 73. 79.

281. lux Dardaniae. Facile se ofFert Homericum illud cpccog, quod salutem so- lent interpretari ; atque idem hoc loco lux vocem valere probari videtnr formula illa lucem afferre, quod est salutem ferre ut ap. Cic. Man. 12. Phil. 1,2. — Quae etiamsi vera sint , vide tamen , apliusne explicetur per ornamentum, splendorem, ita Cic. Cat. 4, 6. Romam lucem orbis terrarum vocat et ap. Plin. Ep. 17, 5

est Cicero lux litterarum altera. sc. prima est Homerus. — Dardania urbs a Dardano exstructa, in nionte Ida, ante- quam Ilium in planitie conditum est. Hom. 11. 20, 216. Dardaniorum autem dux est iii bello Troiano Aeneas, Teu- crorum Hector. II. 2, 816. 818. Inde etiara Dardania legitur apiul Romanos pro Troia, sed raro cf. 3, 52. 156. 6, 65. 8, 120. Ov. Her. 16, 57.

282. quibus ab oris i. e. unde; ita orae ul Jines de regionibus ap. Cic. Man. 9 Erat opinio . . . fani . . diri- piendi caussa in eas oras nostrum exer- citum esse adductum. Cf. luminis orae 7, 660.

283. exspectate: De vocativo, cf. 12,

284. — Exspectare autem saepius est cum desiderio exspectare [Biichn. ad Cic. pr. RA. §. 141. dat exempla]. — ut te: wie sche ich dich wieder? Nam ita, sic, vt saepius cum verho esse iungunlur, ut sint pro talis, qualis cf. Gr. § 239. An. 2. Cic. Tusc. 2, 27, 65 ut est captus hominum. — Et sine verbo ita legilur in loco, quem ante oculos videlur habuisse Vgl. ap. Ennium: 0 lux Troiae, ger- mane Hectorl Quid ita, cum tuo lace- rato corpore miser? Macr. 6, 2. ^Cum voce defessi ne ut iungamus impedit et intervallum quo posita sunt vocahula, et sentenlia. Par est enim Aeneam, quum Hectorem videat ita foedatum, ut ultro compellet, non de se primo loco quaerere, sed quae sit Hectoris conditio. Neque otiosum est illud defessi, modo sententia- rum nexum probe teneas. Miratur enim Aeneas, quod Hector. Troianorum in bello propugnator, hello tandem confecto laeto- que iam Troiae statu adveniat, et quod tam tristi habilu, quo infelix quoddam praedicere videtur. — Po^t funera de- fessi, ubi usitatior esset ablativus; voluit tamen significare ea praeposiiione, iam ad finem laborum esse perventum. Cf. Val. FI. 2, 563 quot mihi post lacrimas, post quanta pericula patrum serus adcs.

AEXEIDOS LIB. II. 83

Funera, post varios hominumque urbisque labores

Defessi adspicimus ? quae caussa incligna serenos 285

Foedavit voltusV aut cur haec volnera cemo?

Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,

Sed graviter gemitus imo de pectore ducens,

Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.

Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia. 290

Sat patriae Priamoque datum. Si Pergama dextra

Defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

Sacra suosque tibi commendat Troia Penates;

Hos cape fatorum comites, his moenia quaere,

Magna pererrato statues quae denique ponto. 295

Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem

Aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

Diverso interea miscentur moenia luctu, Et magis atque magis, quamquam secreta parentis Anchisae domus arboribusque obtecta recessit, 300

Clarescunt sonitus armorumque ingruit horror.

Claud. R. P. I. lO.i Te rccipit post fnl- mina fessum luno.

287. ille niliil ,,scilicet ail inlerrogata". S. — vana quaerentem, iiuiic inutilia et inania.

288. Geniil de patriae interilu, et quod vir forli.s forli viro fugam suadere cogitur. Itaque erumpit staiim gemiiu (heu) et tristissimam vocem praemittit (fuge) et in nale dca nuUam sibi esse indicat de Aeneae viriute dubitationem.

289. alto culmine F. — alto culmine M. teste /fo-. alto a MPR tesle Rb. (!) — altc a culmiiie elegans est Dorvillii coniecliura; rec. Ifg- Sic Hor. C. 4, 6, 3 Troiae victor altae Phthins Achilles. Sed Hom. II. 13. 772 vvv alszo nuaa xav’ a-iiQrjg"Ihog aiitSLvq. Acrou aulem ad Horatii locuni ita affert nostrum, ut probabile sit, eum alta legisse, quam- quani in editis cerle esl alto.

290. Sat patriae Priamoque datum, cf. 11, 288 sq. Altende quanta haec arle composita sint; Hector, vir forlissimus el patriae amantissimus, testatur Aeneam omnia patriae praestitisse , fortiludine iam in urbe cremata nihil profici , a patria ipsa sacra deorum ei commendari; diis Penatibus novam sedem eum conditu- rum. ita ut Troia renascaiur. Simul effert ipsa sacra.

291. sacra suosque penates. De ad- iectivo ad duo translalo subslantiva cf. 4,

292. — De Penatibus cf. 3. 12.

293. Moenia statuere 1. 573. 4, 655. et apud alios. — lunge quae magna statuet, „non enim magna moenia inven-

lurum promittit, sed magna farturnm" .s. Cf. 3. 160.

296. vittas sc. Vestae. Viltaia enini sunt deorum simulacra. cf. 3, 174; sed ara eiiam festis diebus vittis laneis cin- gebatur. Cf. Prop. 4. 6, 6. — Vesta cuni igne aelerno in Iialiam ab Aenea, deinde Lavinio Albam Longam ab Ascanio, post Alba Romam a Tullo Hosiilio tran.slata dicitur. — Deae aulem simulacrum nu.s- quam exslitil, sed igne lantum videlur sisnificari. Cf. quae de Palladio dicta sunf

298. penetralis, iniernus. Iia 4. 504. G. 1 , 379. Cic. de Har. r»sp. 27 foci penetrales. ND. 2. 27 penetrales dii Ov.

299. 13, 337 signum penelrale Minervae.

29S — 317. Tumultu excussus sonino Aencas se armat.

298. Miscentur moenia luctu, ila do- mus gemitu 486, caelum murmure 4,

299. aequor clamoribus 411. Dicilur eliam miscere proelia, vulnera, incendia

300. Cf. 1. 134. — diverso cf. 3. 4 est loco longe remolo.

301. sccreta recessit cf. 4, 22. Rece- dere et recessus saepius de locis, sic 8,

302. — /inchisae domus. ..Satis religiose locis omnibus. quamdiu vixil Anchises. ei universa concedii. ul alio loco’" (]3, 9) S.

303. Clarescere ut h. 1. sonilus dicitur etiam vox el tibia; ita vox clara dicitur, heller Tnn , et 705 clarior ignis auditur. Contra 10, 98 sunt caeca murmura. — Multa autem verba videndi ad audiium referunlur. Sic dicitur 4 , 490 mugire

84

P. VIRGILII MARONIS

Excutior somno, et summi fastigia tecti

Adscensu supero atque arrectis auribus adsto;

In segetem veluti quum flamma, furentibus Austris,

lucidit, aut rapidus montauo flumine torrens 305

Sternit agros, steruit sata laeta boumque labores,

Praecipitesque trahit silvas; stupet inscius alto

Accipiens sonitum saxi de vertice pastor.

Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt

Insidiae. lam Deiphobi dedit ampla ruinam 310

Volcano superante domus; iam proximus ardet

Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent;

Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.

Arma amens capio; nec sat rationis in armis,

Sed glomerare manum bello et concurrere in arcem 315

Cum sociis ardent animi. Furor iraque mentem

Praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.

Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom, Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem 320

videbis cf. Hor. C. 1, 14, 3 iionne viden ut anlemnae gemant.

302. nummiim tectum cf. 7, 61.

303. Ascensu svpero iit 6, 676 hoc superate iugum i. e. ascendite. — ar- rectis anribus cf. 1, 152. Iiinge: adsto arr. aiir. velut stupet pastor, quum . . . Ut hoc loco comparatum non repeiitur in comparaiione v. fi26 et 7, 717. 9, 339.

30fj. sata laeta: cf. G. 1, 1 Quid fa- ciat laetas segetes : lachende Fluren. Usum dicendi explicat Cic. de or. 3, 38, 155. qui: ,,laetas segetes etiam ruslici dicunt." — boum labores: cf. Hom. Od.

10, 98 sQycc ^ocov. — Torrens describitur etiam 496. G. 1, 325. — Ue voce labor cf. 7, 248.

307. Inscius e.st, qui caussam tumultus nondum intenigit. In eoque omnis inest coniparatio. Ut pastor igne vastatos agros conspiciens nondum vuU credere, quod videt, sic Aeneas incensam urbem videns primo stupet, niox ei palescunt insidiae.

308. accipiens, audiens, ut 65. — Si- miHs comparatio Hom. II. 2, 455. 4, 452.

11, 155. Lucr. 1, 282. Hor. C. 3, 29, 38. 4, 2, 8. — G. 2, 304. A. 10, 405. 12, 523.

309. manifesla fides, urhis captae. Ila ap. Liv. 6, 13, Da wurs klar.

310. Deiphohus, Priami filius, post Paridis morlem Helenae marilus, quomodo ea nocte perierit, ipse narrat 6, 493 —

311. Eum hosles, Graecis imprimis in- visum, primum peiierunt. — dedit rui- nam cf. 698. — Jolcano cf. 1, 171.

312. Ucalegon, ,,quem secundum Ho- nierum (II. 3, 148) in consiliis et ami- cilia consfat Priami fuisse" S. Hominis aulem nomen esl pro domo, quam inhabi- tat. — Freta lata relucent : „Incendii magnitudinem voluit significare." S.

313. Tubarum in bello usus nondum apud Homerum. Cf. 5, 113.

314. amens „qui nec somniis credidi, iiec rebus aspeclis" S. — Aec sat ratm- nis, neque quid arma profulura sint in- teUigo. Cf. 12, 742. Habes virum for- tem palriaeque amanlem, qui vincere cu- pit aut mori, neque cerlissimis deorum signis deducilur a sua ralione.

315. animi cf. v. 386. Furorem dicit et amentiam, quod Troiam defendii, nam „fruslra nili exlremae demenliae est."

316. Succurrit c. infinilivo ut ap. Cic. filium (Fam. 16, 21} lUud etiam mihi succurrebat, grave cssc me de iudicio patris iudicare. Cf. Liv. 6, 12. Iia subire ap. Curt. 8, 2, 6 Subit annivcr- sarium sacrificium Libero palri non esse reddilum statuto tempore. Cf. 560.

318 — 335. Panfhus Aeneara qui sit urbis status docet.

319. arcis Phoebique sacerdos; iia 7, 419 lunonis tempUque sacerdos. in arce enim omnium deorum tutelarium templa esse finguntur, ut erant in Capito- lio Romano.

320. victos deos, cf. 1 , 68. — ipse vianu cf. 645.

AENEIDOS LIB. II.

85

Ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.

Quo res summa loco, Panthu? quam prendimus arcem?

Vix ea fatus eram, gemitu quum talia reddit:

Venit summa dies et ineluctabile tempus

Dardaniae. Fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

Gloria Teucrorum. Ferus omnia luppiter Ai-gos

Transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

Arduus armatos mediis in moenibus adstans

Fundit equus, victorque Sinon incendia miscet

Insultans; portis alii bipateutibus adsunt,

Milia quot magnis unquam venere Mycenis.

Obsedere alii telis angusta viarum

Oppositi; stat ferri acies mucrone corusco '

Stricta, parata neci; vix primi proelia tentant

325

330

321. Trah.it moilo aptuin ad v. nepo- iem cf. -^8. De Iioc zeiigmate 1, 356. — ad limina Aeiieae; ciuare eius „et religio laudalur el virtus" S.

322. Qiiam piendimus arccm? Arx iiou est locus muris et fos.sis, sed altitu- diiie et iiatura munitus, mons abruplus, quos locos homines sedes sihi quaerebant. ut tuii essent. Cf. A7e6. Rom. Gesch. III, p. 275. Hinc de monte et coUe dici- tur, ut 3, 291. 531. 6, 9. 784. G. 1,240. Hinc arces Romanae sunt colles urbis Romae 4, 234. 10, 12. G. 2, 172. 535 et ap. alios ut Claud. Fesc. 12, 19 Aurea septem gcniitias Jioma corouct arces. Translala significatione dicitur de quavis tutela et praesidio, quo tuti simus. Cic. Div. in Caec. 5, 18 Lc.v de repetiindis hanc hdbuit arcem. Sall. fragm. or. Lic. 6 .ircem habent ex spoliis vcstris. Liv. 6, 37 Consulatum stipcrcsse plebciis, cam csse arccm libcrtatis. Est igitur: Quem locum nuinilum nos Troiani cepi- mus et defendimus, quum ex fuga tua iam appareat, arcem Pergameam ab Iioste teneri. Neque prendimus praesens est, iiec explicaiida Iiaec verba per: ^ito con- fugiamiis , nam iion fugere sed aterrime pugnare ardet; iiec per: quam capiamrts arcem , neque enim dux et beilalor, qui in pugnam ruit, ex sacerdole et sene eain ipsam fugieute id recte quaesiverit. Nec placet illa verba accipere: quomodo prcndimns arcem: neque enim relativo eam inesse relationein satis ceriis est exemplis demonstralum. Accedit quod, quaecunque ex Uis accipialur ratio, ofFen- dit indicativus. Schenkl. : qua prendi- ■mus arcem. auf wclchem Ifege errei- chen ivir die Burg. Omnibus machinis utuntur inlerpreles ut difficultalem remo- veant indicativi praescntis,iim non est. frd: Wie steht es oben auf der

liiirg? Wclches BoUirerk sollen wir besetzen, wenn ihr die liurg bereils aufgcbt? ff^ir haben ja doch einc an- dcre Burg nicht, ffas soUcn wir also thun ?

322. Quo res summa loco? ff^ic slchls?

323. ineluctabilc cf. 8, 334.

324. Ferus luppiler : ,,Suinmae necessi- talis est, quum eliain sacerdos in convicia ruit deorum; quod servat Vgl. , ne un- quam tradat Aeiieae." S.

325. Panthus omnia iam periisse la- menlatur — Clara illa est lamentaiio fui- mus Troes etc. Rem per ainbages dic- tam brevissiina conclndit narratio : incensu Danai dominanivr in urbe.

326. Fundit praesens leinpus ad terro- rcm movendum valet, ut ipsum verbuin fnndere.

327. f irtor est ,,propositi efTector" S. 3, 439. 8, 61. 11, 565. G. 3, 114; vic- trix 7, 544. Iia superare iussa est ex- sequi ap. Ov. Met. 9, 15.

328. adstant cf. 442.

329. Tanto luimero accurrunt, ul vix plures e Graecia putes adveiiisse.

330. angusta viarum cf. 1, 422.

331. Parata ncci, i. e. parata necare,

si quis occurrat; cf. Ov. Pont. 2, 2, 117 placidus facilisque parens veniaequc paratus. Tac. An. 12, 47 animus sce- leribus paralus. — Primi aut de loco accipies, qui suiit in prima parte urbis; aut de tempore, ut sint priini Troiano- rum; idque praestal. Quum iain tola urbs capta sit, iam hic illic incendiis do- mus corruaiit, nondum a Troianis quid- quam est actum; primi sunt vigiles, qui clangore et clamore exterriti, quum iu armis siut, primi possunt pugnain ciere. Sed ii aegre resislunt et caeco Marle, i. e. ceriamine, quod profuturum nec sciunl, neqiie ciirant. „f)ic Biirger stiirzen in

86

P. VIRGILII MARONIS

Portarum vigiles, et caeco Marte resistuut.

Talibus Othryadae dictis et numine divom In fiammas et in arma feror, quo tristis Erinys, Quo fremitus vocat et sublatus ad aetliera clamor. Addunt se socios Rhipeus et maximus armis Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque, Et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus Mygdonides. — Illis ad Troiam forte diebus Venerat, insano Cassandrae incensus amore, Et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat, Infelix, qui non sponsae praecepta furentis Audierit. —

Quos ubi confertos audere in proelia vidi, Incipio super his: luvenes, fortissima frustra Pectora, si vobis audentem extrema cupido Certa sequi — quae sit rebus fortuna, videtis: Excessere omnes adytis arisque relictis

335

340

345

350

bliuder Uetuubung dem Felnde entge- gen^’ Schill. Ita caeci 12, 279. Cae- cum auteiu Marlem accipere |iroeliuni ob- scura nocte commissuni non licet, et (luod Graeci non magis luce fruuntur et quod Troia capta plenilunio est cf. 255. 340.

336 — 69. Aeneas sociis collectis per urbem proelia miscet.

33H. His iliclis et quasi deo actus ali- quo in medium tumultum irruo.

337. Kriny^ MRF. ubique. Ita ap. fJraecos; cf. Blomf. ad Aescli. Prom. 525. Riinniis viilg. Est Furia. furor.

338. Addunt se socios Aeneae, ut viro forlitudine praeclaro, quem ducem quae- ruiil. — Addere se ita 6, 778. — Rh. K. II. I). qui oblati sunt per lunam. — Maximns urmis i. e. praestantissimus, ut I, 5-45 nec betlo tnaior et armis.

339. adglomerant: E priore se addvnt prononn-n huc etiaiu trahendum est; cf. 12, 457 Densi cuneis se quisque coactis airolomerant

340. Quae de Coroebo narrantur, inter- iecta siint oralioni, nuUo cohaerentia vin- ciilo. Eius mors 424. Ue eo cf. Home- rum alia narrantem II. 13, 363.

341. Infiano fertur amore, quod ipsiiis amatae noluit audire monita.

342. Gener ..dicitiir et qui est , et qui esse vult.’- S.

343. audierit M. al. — audierat al. pauci. — Infeli.v qui — caussam conli- net. qiiare cum coniunctivo iungitur ut 5. «23. H. 591. 9. 72f^. Demens qui Hv- tulum in medio non agmine regem yiderit irrnmpentem ullroque inclu^erit urbi. IUe demens esi , quum non viderit

etc. At vero quando indicativus sequitur, enuntiatum relativum est subiecti loco, ut 3, 323 et G. 2, 490 Felix , qui potnit rerum cognoscere caussas, Fortunafus ct ille, dcos qui novit agrestes: qui po- tuit etc. est felix. — Praecepta sunt va- ticinia, quae quibus dantur audire debent; ut quae deus oracula dat, fata habentur. Ita praeceptum 3, 546. — furentis „va- ticinantis." S. cf. 6, 47.

347. audere in proelia cf. 12, 71.

348. Incipio. sc. dicere. ,,Incipio su- per his: his incipio insuper, quia iam audebant, unde paulo post furor addi- t?<s" S. Cf. Graeca toIgc ^‘rjQX clyo-

QEVCOV — rolOL 68 flV&OJV T^QX^- — *"-

venes, pectnra : Ue appositione cf. 5, 751. Frustra fortes estis neque enim salus pa- rabitur. ITd. tUs jetzt habt ihr Troja tapfer vertheidigt , leider vergebcns, Sed non id agitur.

349. Ciipido est sequi cf. 5, 638. ,,Mulii audendi legunt , mulii audenti, Sed neutrum procedit. Ergo audentem legendum esf S. audentem yabc rec. fVg. Hb. audendi M rec. Ld. qui si V. audcndi e. c. certa, seqvi, quod sumit esse pro sequimini! Jib: Certa cvpido est postulat sequi infinitivum. Itaque ni- hil restat eligere quam audentem. Recte.

350. Excessere omnes dii; nam quiim ubique diis homines sint inferiores, non possunt capere urbem a diis defensam; si capitur, antea excesserunt sive ad hostes transierunt. Ita transire dicuntur ap. Luc. 7, 647 lam Magnus transisse deos senserat. Iiaque Romani deos ex obsessa urbe evocabant eorumque culluni Romam transferebant. Nomen eliam ge-

AENEIDOS LIB. II.

87

Di, quibiis imparium lioc steterat; succurritis urbi Incensae — : moriamur, et in media arma ruamus. Una salus victis nullam sperare salutem, Sic animis iuvenum furor additus. Inde, lupi ceu Raptores atra in nebula, quos improba ventris Exegit caecos rabies, catulique relicti Faucibus exspectaut siccis; per tela, per hostes Vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus Urbis iter; [nox atra cava circumvolat umbra.] Quis cladem illius noctis, quis funera fando Explicet, aut possit lacrimis aequare labores? Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;

355

360

nii Romae tutelaris quam maxime igno- tiim esse voluerunt, ne quis hostium euni posset evocare. Formulam illam . qua (li’os elu-i pulabant. tradiilit Macrob. Sai. 3. 9. Eadem opinio meilio aevo de Sanc- tis invaluit. TaH oralione P/. putat om- nem iis animum adimi (qua in re faUi- lur, nani instigantur ilesperatione) et mu- lat ila. Infi[)io: qitae s. r. f. videtis, Excessere — iirbi Incensae sero, o iu- venes f. f. p ! s. v. a. e. c. C. sequi, moriamur e. i in. a. r. Lna . . salu- iem !

353. Moriamur et ruamns cf. 8, 125.

354. Lna salus victis nullam sperare salutem iSiniilia Rulink. ail Vell. 2, 5.].

3ot5. Improbus saepius est nimius. qui ila modum excedit, ut nequeat probari; sic 60. 9, 68. 12, 6^7 mons imptobus. G. 1, 145 Labor omnia vincit improbus. Neque enim iustus et probus aut iniustus il improbus tanlum ad mores speclant liominum, sed ad res omnes referuntur, (juaieiuis sunt ut volunms esse. — Lupi raptores, ut ap. Ov. !0, 540, et Telesi- mis ap. Vell. 2, 27 Romanos vocat rnptores Italicae lihertatis lupos. Lupi Homani saepius dicunliir. nt ap. Liv. 3, 66. Cf. lusl. 38, 6. Haec autem homi- nis cum lupo comparaiio iam ab Houiero tentata, H. II, 72. 16, 353. a Vgiio summo est exculta artificio. ut 9, 61 sq.

357. Rabies sc. edendi cf. 9, 64. Cae- cos sc. rabie.

358. nox atra etc. De nocte obscura monere hoc loco nihil attinebat ; et intulit haec verba aliquis, ut versum compleret, simul respiciens iilud atra in nebula, ut comparandum cum comparato magis con- veniret. Praecipuam autem caussam im- probandi habes v. 255; cui. aceedit, quod Androgeo sociisque eius occisis arma mu- tant, quod atra nocte facere nihil opus erat; neque tenebris Androgeus fallilur, sed quod instructam aciem ab ea parte

videt prodire. qua via est ad naves, ne- que Troianos, ul ex eius verbis apparet, iam usquaiu resisiere opinatur. Neque si plenilunium erat, media nocte luna occi- dil. ut volunt Serv. et Friedrich (Teschen 68 j; iieque e v. 397. 420. 569. 725 aliiid concludas quani noctem fuisse , obscurio- rem illam quam dies esse solel ; plurima autem, quae hoc libro narranlur. non po- teraiil fieri aira nocle. Quid quod etiam cava umbra non commode dictum est; cf. 6, 293. nec circumvolare umbra ho- mines recte videlur dici. Hb: „Tibicinis loco posila suspicor «. a. c. c. ii. , quae nisi versui explendo nullo videntur consi- lio addila esse". Al Vgl. non scripsit in libicine quod Latinum non eral. Hr. ex- plicat noctem per umbram morlis, ut sit 6. 867 Cunde haec verba mihi videntur ducta esse) et noctem dici de morle 6, 887. Quod verum non est; immo illic iiocte premi dicilur homo, qui natus non- dum est. Illud verum et ad 6 , 667 exemplis probatuin, noctem circumvolare dici eum, quem mors captura est, eoque modo liceret h. 1. accipi e.xplicalionem verborum : haud dubiam in mortem. Sic accipit verba Ld. et Ifd. Sed ob- stat illud cava.

361. qnis ciadem etc. Simile ap. Hom. Od. 3, 114. Sil. 2,650. 5,421. Exscrip- sit locum Orosius 2, 18.

362. 4equarc aliquid aliqua re cf. Liv. 6, 20 quum ea qnoque, quae bello gesta essent, pro fastigio rerum ora- tione etiam magnifica , facta dictis aequando memoras«et. Plin. Ep. 8, 4 haec (facta) aer/uare fUcendo arduum. Iia ap. Sall. Cat. 3. facta dictis exae- qnare dicilur. et Sil. 12, 388 dictis bel- lantum aequare calorem.

363. Exspeclas audire fortia facta Tro- ianorum. sed Aeiieas tristiiia capitur, cla- des funeraque recordatus quod summum est afiert, illud Lrbs ruit.

88

P. VIRGILIl MARONIS

riurima pcrqiie vias sternuntur inertia passim Corpora, perque domos et religiosa deorum Limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri; Quondam etiam victis redit in praecordia virtus, Victoresque cadunt Danai. Crudelis ubique Luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.

Primus se Danaum, magna comitante caterva, Androgeos offert nobis, socia agmina credens Inscius, atque ultro verbis compellat amicis: Festinate, viri. Nam quae tam sera moratur Segnities? Alii rapiunt incensa feruntque Pergama: vos celsis nunc primum a navibus itis! Dixit et exteraplo, neque enim responsa dabantur Fida satis, sensit. Medios delapsus in bostes, Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit. Improvisum aspris veluti qui sentibus anguem Pressit bumi nitens, trepidusque repente refugit

365

;70

575

380

364. Inertia sunt „dum occiduntur, ut (G. 2, 178) imbellem averlis Romanis arcibus Indiini: lioc est, averteiulo osten- dis imbeUem" S. cf. ad 4, 22. Ita mor- luos dicit vulgus iners Claud. R. P. 1,
365. — Facile perduci quis potest, ut ini- belles, senes, mulieres per inertia cor- pora indicari existimet, sed fortes etiam cadunt. Cf. 36(j sq. Inde auteni eius noctis atrocitas inteUigitur, quod caedes fiunt per vias, domos, templa.

:^fi7. Quondam est quodam tempore, inlerdnm: sic Cic. Uiv. 1 , 43 Quum saepe lapifliim, siinuiiinis nonuunijuam, terrae intcrilum. quonilam etiam lactls imher defluxit. Hor. C. 2, 10, 18 Qiiou- dam cithara tacentem suscitat Musam, neque sempcr arcum tendit Apollo. Hinc etiam in comparaiionibus, ut 416. 7, 699. 12, 863. G. 3, 99. Ov. iM. 8, 192.

369. mortis imago cf. 8, 557. — Asperum hominem grammaticum scrip- sisse sumii Rb.: luctus ubique pavorque et. Quod si ita scripsit, peccavit.

370 — 401. Troianis favet fortuna. 371. Androgeos „et Graeca est et At- tica decUnalio’’ S. Homo non alias noius.

373. Viri „increpantis est," S. — ISam quae etc. eodem modo sunt verba iuncta G. 4, 445. E. 9, 39. Vere ut feslinetis excitaiidi estis, quae enim est segnities vestra.

374. Rapiuntque feruntquc, Graece ayeiv y.al cp^QBiv , usitata est formula de urbium et locorum direptione.

375. Sensit sc. errorem suum, se in liostes incidisse. Ila sensit nudum, ut quid quis sentiat, sisppleiidum sit, saepius.

Ita 8, 393. Ov. M. 13, 916. F. 3, 611. 4, 17. 143. Neque tamen opus erat ad eam rem, quae per se patet, comproban- dain afferre locos. Hoc vero loco sensit o))iecto non addito commeiidatur etiam, quod dixit est sine obiecto; et ut illiid aiio modo expressum praecedit, ita obiec- tum ad sensit ex sequentibus verbis erui- tur. Sic 3, 669 sensit et ad sonitum voris vestigia torsit, ubi ad sensit sup- pleudum est sonitum. Bene autem dixit et sensit ita nude posila iunguntur. Ce- teri iungunt scnsit m. delapsus i. h., structura nec Virgiliana iiec Romana cf. Gr. 8 437. An. 5 el Billr. «^ 396, 4 An. ,,Dagegen haben die Lateiner nichts, iras der griechi^chen Jttraction 8riX6g iOTi TiQu^cov, cpaveQog iaviv dx^ofxsvog (oder ^GQ^iTO ifimccov) an die Seite gestellt werden konnte.’"’’

378. retro repressit cf. 169. — re- pressit pedem et vocem cf. 72. Ld. cum voce ,,mit einem Schrei’’’ et confert

379. 3, 177. 10, 667. Male; nam in liis omnibus cum voce est et voccm. El rc- primere vocem non minus apte dicitur, qiiam comprimere.

380. Aspris syncopa est ad normam vocis dexleris et dextris cf. Gr. § 75 An. 2.

381. humi nitens: Cf. Cic. ND. 2,48. Crocodili fluviatilesque testudines ortae extra aquam, simul ac niti possunt, aqnam persequuntur. — hnmi cf. 1, 5 93. — refugit. Perfeclum recte posi- lum, nam quodvis, quod comparatur u» aliam rem illustrel, iam notum itaque iam factum aliquando sii , necesse est. Ita perfectum legitur 223. 3, 681. 9, 437.

382. 11, 457. — Eadem imago reddita

AENEIDOS LIB. II.

89

AttoUentem iras et caeriila colla turaentem:

Haud secus Anclrogeos visu tremefactus abibat.

Inruimus densis et circumfundimur arrais,

Ignarosque loci passim et formidine captos

Sternimus; adspirat primo fortuna labori. 385

Atque hic successu exsultans animisque Coroebus:

0 socii, qua prima, inquit, Fortuna salutis

Monstrat iter, quaque ostendit se dextra, sequamur.

Mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis

Aptemus. Dolus an virtus, quis in hoste requirat? 390

Arma dabunt ipsi. Sic fatus deinde comantem

Androgei galeam clipeique insigne decorum

Induitur laterique Argivum accoramodat ensem.

Hoc Rhipeus, hoc ipse Dyraas, oranisque iuventus

Laeta facit; spoliis se quisque recentibus arraat. 395

Vadimus immixti Danais haud numine nostro,

Multaque per caecara congressi proelia noctera

Conseriraus; raultos Danaum demittimus Orco.

Diffugiunt alii ad naves et litora cursu

ab Homero II. 3, 33. Ov. F. 2, 341 //<- tonitusqtie metu rediit, ut saepe viator turbalum viso rettuUt angue pedem.

381. attollentem iras cf. 12, 4.

382. abibat. .,Bene iniperfecio usus est, iion eniiii abiii." S. Cf. 6, 468.

383. circiimfundimur densis armis, cf. 3, 634. circumfundimur M. — mus P. Hb. collalo V. 409 Laec nionet: ,,Horuni versiium similiiudinem iii perpo- lilo poemaie non reliclurum fuisse Vglium suspicaius sum." Armis est ablaiivus, /f^f/. esse puiat daiivum. — Ab omni parle conferti in eos irruimus. et steniimus loci quo se recipiani igiiaros et subiio impelu slupefaclos.

384. Adspirat^ favel, a ventis secun- dis deducia imagine, ut docenl 7,8. 9, 525; sic adspirare sigiiificat Javere ap.

’ Ov. M. 1, 2. Tib. 2, 1, 35, et Jlatum fortunae dixit C. Off. 2, 6. Liv. 45, 8.

386. Coroebus dat perfidum consilium, non Aeneas iiecjue is sequiiur. — Animi eiiam in uno liomine esse dicunlur, (lui pluralis significat copiam quandam animi, superbiam ei ferociam. Ita Sall. or. Lep.

387. Lic. 10. Cic. Ail. 7, 2 animos milti addidisti. Liv. 3, 49 al. Adde 11, 491 cxsultalque animis. 2, 316. 451. 8,

388. 256. 12,  1. 
          

389. dexlra, propiiia, cf. 8, 302.

390. insignia, sc. geniis, cf. Caes. B. G. 1 , 22 id se ex Galli’ is urmis atque insignibus cognovisse. Ea insignia ma- xime videnlur fuisse apud Romanos iii galeis et scutis; id certe probal locus

Taciii H. 1, 38 nec improbat Caes. BG. 7, 45 ei V. 412 Graiae iubae memoran- tur, quae in errorem induxerinl; Coroebus aulem galeam, clipeum el ensem nuiiat.

390. Quis in hoste requirat cf. Gr. ^ 356, 1.

39L Deinde post participium cf. 5, 14. — comantem ,,cristatum" S.

392. Insigne decorum in scuto eral. Heroes enim non miiius, quam medii aevi equites, insignia gerebanl, quae vel vir- tuiis eorum, qui gerebant signa, vel or- nanienta taiiium essent. Sic describitur scuium Achillis ap. Homerum , Herculis ap. Hesiodum, Aeneae ap. Virgilium 1. 8. Iiaque insigiie qui lollit , clipeum toUit, cf. 3. 468.

393. Induitur ..quia niulia inerant lora, quibus uianum inserebanl"’, S. ut 671, et lorum clipei super luimeros iniiciebaiur.

394. recentibus , modo pariis.

395. haud numine nostro , non a no- stris diis defensi, quos averlimus signis mutaiis.

396. Conserimus „adversa fronte pug- iiavimus’" S. Haec addil, ne dolo malo omnia egisse videanlur. — Demitlimus Orco. Idem 9. .527. Hor. C. 1. 28, 11. demittere neci 85. mittere neci 12,513. demittere moiti 5, 692. 10, 664. Sty- giae nocti Ov. M. 3, 695 el sternerc leto 8, 566, morti 12, 464; deiicere lcto 10, 319. Alia daiivi moium indican- lis exempla ad 5, 451.

397. Litora fida sunt , quae eos de- fendunl et servant cf. 23.

90

P. YIRGILII MAROMS

Fida petimt; pars mgentem formidine turpi 400

Scandunt rursus equum, et nota conduntur in alvo.

Heu nihil invitis fas quemquam iidere divis! Ecce traliebatur passis Priameia virgo Crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae, Ad caelum tendens ardentia lumina frustra, 405

Lumina, nam teneras arcebant vincula palmas. Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus, Et sese medium iniecit periturus in agmen. Consequimur cuncti et densis incurrimus armis. Hic primum ex alto delubri culmine telis 410

Nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes Armorum facie et Graiarum errore iubarum. Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira Undique collecti invadunt, acerrimus Aiax, Et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis: 415

401. li, qui in equo luios fore se spe- rant, fonnidine ita exagiiaii sunt, ut in- sani reddanlur; eos enira captum iri, si Troiani vicerinl, est cerlissinium. Inile addil poeta formidine turpi. Quod ,.ni- mium ac fere ridiculum" iudicans Pl. dat scandant — condantur , grammaiica perversa. suumque commentum fruslra defendit locis alienissimis.

402 — 34. Certamen de Cassandra.

402. Divis est ablativus cf. 1, 452. i. e. Nemo poiest rebus suis fidere abnueniibus diis sive conlra voluniaiem deorum. Si f//js- daiivus esl, dieilurlioc: Nemo recle fidil diis. qui sibi eum fidere noliinl. Qnae senieniia quum vera est lum inepia.

403. Cassandia Priami filia. infelix ilJa vales, cf. 246, ut se ab iniuriis vin- dicaret, in adytum iMinervae confugerat. Nihiloniinus a sacro loco per summum nefas vi absirahitur cf. 1 , 41. Poslea addiciiur Agamemnoni, quem sequiiur Mycenas simulque cum ipso inierficiiur. Trahebatur auiem, nondum tracia esi, ut Coroebus 425 occiderelur ad aram sc. in pronao posiiam.

404. Ardcntia sunl summa despera- tione, omnino quovis vehemenli affeclu at ira 12, 102. — Tendens. ..quod est manuum, oculis dedif S. Sed tendimus eiiam oculos. Cf. 5, 508. 12, 930 ocnlos dextramque precnntem proten- dens. Ov. Mei. 14, 734 ad postes ocu- los et pallida brachia tendens. — lu- mina, oculos ut 3, 635 al.

405. Fiiriutus est in furorem coniectus, furia iniplelus. ..Furiatus enim qui furil ex caussa, furiosus a quo furor non discedil." S. Cf. 588. De voce mens

cf. 1 , 676. — Speciem ( Erscheinvng), quod conspiciuir, speclaculum. ,,Cic. Pliil. 11,3 Ponite ante oculos P. C. misc- ram qnidem illam et flebilem speciem.’’ S. — Corocbus Cassandrae amaior proe- lium debel inire. — Pensis armis; arma enini densa sunl, si ii. qui arma gerunl, prope inier se consisiuni cf. 383.

410. dclubri ex culmine. Troiani in summo templo posiii socios Coroebi, quos propier arma Graecos esse pulani, telis obruuni. Simul Graeci propler ereplam virginem iraii in eos telis inimissis iam turbaios faciunl inipeium; adveniunt eliam ex Androgei caierva, qui Troianos eos esse indicani. — Quid sil delubrum cf.

412. Miserrimn est caedes, ul II, 885 quod cives a civibus configuntur. — Obrui telis 9, 808.

413. Facies eiiam in rebus inaniniaiis in usu esl, ut G. 2. 131 Ipsa in^ens arbos faciemque simillima lauro. 4, 361 Curvata in montis faciem circumstetit nnda. Sall. Cal. 31 urbis facies. lug. 46 belli. 78 locorum. — Errore iuba- rvm verus est geniiivus el genuinus; iubae enim gignunt errorem. Sic ereptae vir^inis ira cf. Gr. § 256.

414. Acerrimus Aiax, quod is Cassan- drae amore arsil 1, 41, non lanquam oninium Graecorum essel forlissinuis. Praelerea pauci iili Troiani a flore et robore Graeci exerciius impugnaii non niirum est si vincuniur. Ubique auiem Troiani Graeeis forlitudine pares sunl, aique eliam vicio servatur virtus Ae- iieae.

415. Gemini .4lridae ..duo" S. cf. 1,

416. „Gemini enim sunl proprie simul nati" S. — Dolopum cf. 7.

i

AEKEIDOS LIB. II.

91

Adversi riipto ceu quoudam turbine venti Confligunt, Zephyrusque Xotusque et laetus Eois Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti Spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo. Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram Fudimus insidiis totaque agitavimus urbe, Adparent; primi clipeos mentitaque tela Adgnoscunt atque ora sono discordia signant. Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus Penelei dextra divae armipotentis ad aram Procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus Qui fuit in Teucris et servantissimus aequi; Dis aliter visum. Pereunt Hypanisque Dymasque Confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu, Labentem pietas nec Apollinis infula texit.

420

425

430

416. De veiiiis iia inler se ceriaiilibus cf. 1, 85. — quonilam cf. 367. — rupto turbine. Sic 11, 548 tantus se nubibus imber ruperat. Sil. 1 , 135 Ruptoque pulo micut ifrnibus aether. Ipsum eliani coniposiiuin abrumpi reperilur ea in re significaiiJa G. 3, 259 abr\ipti^ proccUis ; quid quod A. 12, 451 dixil Vgl. abrupto sidere ; quo loco sirius signai tenipesla- teni. Eiiam ipsae nubes dicunlur abrumpi igne 3, 199 (cf. no.siriim IVolkenbruch^ el Ov. Fasl. 2, 495 Hinc missis abrum- pitur ignibus aelher. Quodsi fulminibiis et imhriljus iiuhes et caelum rumpi vi- denlur, nec abrumpi ea diceres: coiiira turbo et imber poiius abrumpi quaiii rumpi dicere videaiur magis ex re esse. Pl. niHvull Adverso rapidi c. q. t. v.

417. laetus equis cf. 1, 275. Veiiiis equi iribuuntur; sic Hor. C. 4, 4, 44 Eurum facit equitanlem Siculas per undas; et Aquilo liabel Tliraces equos ap. Val. Fl. I, 610. Sic ap. Eurip. Pboen. 220 est TiicpvQoq ‘mnsvGcig.

418. Slridunt ob sonum nialuit dicere, quam strident, cf. Gr. S 184. Suiiinia oria tempestaie uiare eliam moveiur; inde dicitur Nereus ex imo fundo maris ciere fluclus.

419. „Spumeus pro spumosus" S.. ut

420. Cf. 1, 191. De enunliati confor- niaiione 8, 168.

421. Apparent ; adiunger<; enim se sludeiii Graecorum principibus. — Clipeos mentitaque tela cf. 293. — Mentita., simulaia tcla esse cognoscunt; pariici- pium vi passiva. Cf. Gr. § 168. Sic ap. Virgilium est comitatus 1, 312; me- ritus 3, 118; veneratus 3. 460; dignatus 3, 475; exorsus 10, 111; renjensus 2,

422. 3, 143; emensusG. 1, 450; dimen- sus G. 1, 231. 2, 284; oblitus E. 9, 53;

populatus 6, 496. .Magis tamen poeiae convenit quod Serv. dat: „m. t. , quae nos Graecos esse meniiebaniur, ul solel, sensum dedit rei inanimaiae ■. Cf. 23. 1, 355. 10, 592. ,.l*rimi quid sibi velil, nenio inlerpretum dixil" /V6. Necmiriim; nam saiis plane loculus est Vgl. lUi qiii iam seinel fraude decepli sunl, primi intelligunt nos non esse Graecos; mox eliam alii. Ub. coiii. Priami, quod bene refellit H^d.

423. Signant, indicani, eos alia uti dialecio et voce, non Graeca. Hi enim, iam semel decepii, facile fraudem cogno- scunl.

424. IHcet iia 758. 1 1, 468 ..confeslim, inox, sed apud veteres sigiiificabat actum esr’ S. Oriuin ex i, licet , ut sci, licet vide, licet, sive ire licet ; eaqiie formula utebantur sacerdoies ad populum sacri- ficio perfeclo, consul iii senatu el alibi. Cui iusso quum sine mora pareri solerei, eius vocabuli vicem suscepii.

425. Minervae ad aram cf. 404.

426. lustissimus Troum dicilur Aeneas ap. Ov. M. 14, 245.

427. aequi. Cf. Ov. I\I. 1, 322 ^on illo melior quisquam nec amantior ae- qui vir fuit. lia arbiier apud Romanos ex aequo bonoque iudicabal.

428. Dis aliter visum cf. 3, 2. Ho- miiies enim his virluiibus praedilum non debuisse occumbere puiaverint. Miiuis pie ap. Hom. Od. I . 234 vvv d’ hriQCog i§cc?.ovTO &iol v.ay.ci p.rixL6covxhg.

429. Vec labentem texit, iion texil, ut non labereris cf. 4, 22. — Infula , de qua 10, 538, non poluit firmiiale sua tegere hominem; sed quod est pius et sanclus sacerdos, propierea nemo eum vulnerare ausus esset, siquidem Graeci fas colerent. Simili modo Flor. 2, 6, 34

92

P. VIRGILII MARONIS

Iliaci cineres et fiamma extrema meorum,

Testor, in occasu vestro nec tela nec ullas

Yitavisse vices; Danaum et, si fata fuissent

Ut caderem meruisse manu. Divellimur incle;

Iphitus et Pelias mecum: quorum Iphitus aevo 435

lam gravior, PeHas et vohiere tardus Ulixi:

Protinus ad sedes Priami clamore vocati.

Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam Bella forent, nulli tota morerentur in urbe, Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentes 440

Cernimus, obsessumque acta testudine limen. Haerent parietibus scalae, postesque sub ipsos Nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris Protecti obiiciunt, prensant fastigia dextris. Dardanidae contra turres ac tecta domorum 445

Syraciisas non defendisse dicilur „lriplex niurus, totidenique arces, portus ille mar- moreus et fons celebratus Areihusae"’. — Ut ex infuia colligas. in capile vul- neratus estPantbus. — De vocaiivo cf. 56.

433. vitavisse sc. uie cf. 3.

434. Meruisse manu (Sic merui 12, 931), qua slrages inter Uanaos edebam, ui caderem nianu Uanaum. Sic disposuit Pl. et Rb. IVd. Hck. Ld. et vices ba- bendum pro vices belli, quod legiiur Sil. 3, 13. Sen. Oct. 480, vica Martis Claud. VI cons. Hon. 283. /r^. lianc structuram perplexam liabet, vices ex- plicat Gdngc, aliernaniium gradus et pe- tiliones, et inlerpungil post Danaum. Sic ego olim. Praeierea aiiende ul ca- derem et ad fata f. et ad meruiff^e per- tinere cf. 12, 217. „Eienim Mars ipse ex acie fortissimum quenique pignerari solet" Cic. 14. PLil. 12, 32. Ita dixit Tac. Germ. 14 vulnera mereri et Val. Fl. 1, 196 Da veniam . scio me cunctis e geniibus unum illicitas tentare vias hiememque mereri. — Divellimur. Non effugiuni, sed casu secenuintur, quum Uanai plurimis Troianis inlerfeclis alio vaderent, ipsi auiern claiuore excitarentur, ui regiae ferrent auxilium.

435. Aevo gravior, ut Liv. 2, 19 iam aetate et viribus erat gravior ; et gra- vis annis Hor. S. 1, 1,4. Jevnm esl aeias ut 638. 3, 491. 9, 255.

436 — 505. Certaraen dc regia Priami.

436. Graeci per scalas admotas leslu- dine proiecii ad summa lecta evadere stu- dent; Troiani in summis aedibus stantes telis et lapidibus, quos ex ipsis teciis evel- lunt, irruenles proiurbant. Alii interque eos Neoptolemus porias efTringere cu-

piunt, quos excepturi sunt alii Troiani, inira porias posiii el gladiis armaii. Tan- dem Neopiolemus elTraclis et excisis por- tis in regiam irruit. Hoc autem loco, ut ubique Vgl. res bellicas ad Romanum descripsit, non ad Homericura niodum; hinc scalae, arietes, lestudines, turres uio- biles, binc manipli, legiones, coliortes, turmae, alae, lubae, buccinae, lesserae, vexilla, alia multa, quae passim in Ae- neide inveniuntur. Quamquam omnino concedendum est , vix alia fuisse voca- bula ad rem significandam. Al rem bel- licam in sex iibris poslerioribus liabebi- mus.

441. Acta testudine sive sublaiis et cuariatis sculis lecli procedunt ad aedes. Cf. 9, 505.

442. Haerent admoventur dicerel pro- sae orationis scriptor; aique lioc inest poeiicum, quod facium iam dicilur id quod modo fil. Sed id eiiam indicarel admotav sunt; quare illud accedil, ut quomodo fiat vel faclum sit non appareat, quod est signum sunimae celeriiaiis. Ita 3, 63 siani manibiis arae, 223 subitae de moniibus adsunt Ilarpyiae, 9, 48 Tur-

i!(S adcsi. (Iia adexse eliam pedestres scriplores saepius usurpaiil.) 3, 207 vela cadunt cf. 529. — Postcs sub ip- sos, prope fores nituniur gradibus sca- larum.

444. Protecli clipeos obiiciunt, ob- iiciunt clipeos quibiis prolegantur. Cf. 4,

445. — Jd tela est eo versus, unde tela irruebanl cf. 12, 372 obiecit sese ad (urrum. G. 2, 352 munimcn ad imbreSy cf. Gr. S 343. — Fastigia, corripiunt, quibus niiantur, ui in tecia evadant.

446. Tectu parlicipium est, iia G. 1, 379 tecta penelralia. — tota Rb. ex uno P.

4

i

AENEIDOS LIB. II.

03

Culmina convellunt; his se, quanclo ultima cernunt, Extrema iam in morte parant defendere telis, Auratasque trabes, veterum decora alta parentum, Devolvunt: alii strictis mucronibus imas Obsedere fores; has servant agraine denso. Instaurati animi regis succurrere tectis, Auxilioque levare viros vimque addere victis.

Limen erat caecaeque fores et pervius usus Tectorum inter se Priami, postesque relicti. A tergo, infelix qua se, dum regna manebant, Saepius Andromache ferre incomitata solebat Ad soceros et avo puerum Astyanacta trahebat. Evado ad summi fastigia culminis, unde Tela manu miseri iactabant inrita Teucri. Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra Eductam tectis, unde omnis Troia videri Et Danaum solitae naves et Achaia castra, Adgressi ferro circum, quo summa labantes luncturas tabulata dabant, convellimus altis Sedibus, impulimusque ; ea lapsa repente ruinam

450

455

460

465

446. Quando, rjuoniam iam non se posse defendere inlelligunt, ipsa culmina proiiciunl.

447. Decora alta legisli iam 1 , 429. ulla M. illa P. rec. Rb. Auratae trabes saepius Vglii lempore apud Homanos. — veterum d. a. parentum i. e. uiaiurum. Trislis aulem praebelur adspecius inter- euniis spiendoris , quem diruuiil ipsi do- mini, ul modo viiam serveiii per tempus.

448. servant cf. 6, 556.

449. Quae quum videret Aeneas, rur- sus animo incendilur, ut auxilium ferat regi, quod iam anlea ceperat consilium

450. — Animi plur. cf. 386. instaurati siicvurrere cf. 4, 576.

451. Auxilio levare viros est iuvare, suslenlare et suas vires cum victis iun- gere. Cf. lusl. 5, 2 inferiorcs auxilio levandos.

452. Aeneas, quum a fronle snmma vi oppugnarelur regia, a tergo per fores obscuras solique Priamo Priamique pro- pinquis nolas in arcem escendii. — Cae- cae fores i. e. obscurae nec notae aliis nec conspicuae. — Pervius usus tecto- rum inter se, geivohnlicher Durchgang. Regia Priami mullis aedibus conslabal, in quibus filii liabiiabant , eralque poria poslica, qua poleranl in Priauii aedes per- venire. Tales auiem fores posiicae in aedibus eranl Romanorum cf. Hor. Ep. 1, 5, 31 Atria scrvantem postico falle cUentem. Pl. disponii: L. c. c. /.,

poste<iqne rclicli A tcrgo Priami tccto- rum pcrviui usus Inter se, infclix q. s.

456. se fcrre cf. 1, 314. — incomiiala. Deposiio omni regio ornaiu el comiialu, nurus ad soceros (Priamum el Hecubam) adiit, avoque adduxit parvum nepolem, quo laeiarelur. Dolore afficimur el mi- sericordia vel legenies, si Lunc belli ter- rorem cum secura illa felicitale compa- ramus, qua regia domus anle fruebaiur. — Saepius solcbal abundaniia nobis eiiam usiiaia; sic sacpc solere E. I, 21. Ov. M. 1, 639. 8, 19. 13, 417.

457. Astyanacta , qui a Graecis urbe capia de muro deieclus est.

458. Irrita sunl, non quod omnino non letigerunl Graecos, sed quia Troianorum interilum averlere non poiuerunl. Sic ap. Claud. R. Pr. 1, 247.

459. In praecipili turris esl, quae est in aedium fronie, ita ut praeceps eius lapsus sil in lerram.

460. Solitae etiam ad Troia el castra perlinet cf. 4, 587.

461. Tabulata ( Stockwerke) sunt con- tignaiiones ul 12, 672. Eo loco, quo tur- ris contignaiiones cum aedibus iunciae sunl, coniis siudenl evellere; Iiinc laban- tes iuncturae i. e. se laxantes, disceden- tes. Jltis aulem sedibus evellilur lurris, quae est in summis aedibus exstructa.

462. ea lapsa F.M. elapsa P. recepit Rb. Iiaque impellunt et tamen iis ex manibus elabilur, neque ea abesse posse inlelliges.

94

P. VIRGILII MAROMS

Cum sonitii trahit et Danaum super agmina late Incidit: ast alii subeunt; nec saxa nec ullum Telorum interea cessat genus.

Vestiljulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus Exsultat, telis et luce coruscus aena; 470

Qualis ubi in lucem coluber, mala gramina pastus, Frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, Nunc positis novus exuviis nitidusque iuventa Lubrica convolvit sublato pectore terga,

Arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis. 475

Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis, Armiger Automedon, una omnis Scyria pubes Succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant. Ipse inter primos correpta dura bipenni

Limina perrumpit, postesque a cardine vellit 480

Aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit Piobora et ingentem lato dedit ore fenestram.

466. Ruinam trahere ilixil Vgl. de rebus ex allo decidenlibus. quibus col- lapsis simul aiia cum iis coliaerenlia cor- ruunt, iia 631. 8, 192. 9. TI2. Simili- (udinem Iraxit de irabe primaria, quae si concidil. ruinam IraUil aedificii; iia irahere ruinam Claud. R. Pr. 3, 379. ducere Hor. C. 2, 17, 9. Inde trahere esl omnino efficere, secum ducere cf. Ov. M. 13, HJ tantum trahit ille timoris.

467. 1, 219 traherent cum sera crepus- cula noctem. Hor. C. .3, 5, \b e.remplum trahens pcrniciem veniens in aevum. — Trahit praesens, cui anlecedil perfeclum, iion offendii, siquidem praesens bisloricum reni faciam describit; pendet igitur res ex scribeniis voluniaie cf. Gr. 8 455, 2. Cf. 480. 12,381 Praecipitem impulit ef- funditque solo, 6, 74G. 8, 506. 9, 432. G. 3, 377.

468. Jestibulum quid sit, vide 6, 273. — y/nte ipsum esl vorn im Vesiibulum, cf. 6, 203, sequiiur enim primo in li- mine. Ue voce ipsum cf. 6, 191. — Pyrrhus seu Neoplolemus Acliillis ex Deidamia filius.

469. Exsultat ira , quod tamdiu re- sisiunt Troiani. — luce aena cf. Hom. II. 13, 340 avyi] ^^«Ax.ft’?;. — luce — lucem de vcce repeiita cf. 6, 901. Pl. coni. telis galeaque et 471 in Inco pro in lucem. liinge in lucem convolvit, peiit lucem ul Sil. 12, 9 serpcnf splen- dente die novus emicat. Ex solis enim ardore capii ei vires el virus.

Ad v. 471—75 cf. G. 3, 425 — 39. Ov. M. 2, 173. Sil. 12, 6. 17, 443. Hom. II. 22, 93 sq. Leeas eliara nber- rimam illius serpentis descriptioneni, in

quem ad Bagradam flumen indicit Reguli exercitus, ap. Sil. 6, 146 sq.

477. Armiger (cf. 11, 32) erat „Pyrrlii, nam Achillis auriga fuit" S. — Scijria pubes esi exercilus Xeoptolemi; quem a Scyro (cf. Hom. II. 19, 325. Od. 11, 505), e donio avi Lycomedis arcessivit ad Troiam. Cf. 7.

478. Succeduni tecio cf. Gr. § 293.

— Ad fores accedunl, nondum enim pos- sunl intrare el faces iaclant i. e. mulias iaciunt, ut delurbenl eos, qui stanl in culmine.

479. In limine supero el infero cardines ianuae immissi sunt apud Romanos. Iia- que qui perrumpere cupil, is limina per- ruinpit, u« cardines evellanlur, deinde postes cf. 493. 8, 227 percuiil, Irabem i. e. partem ianuae excidit el robora firnia, quibus compacla est lanua, cavat ut fenesira oriaiur ianuae. Sed retardant eiiam nunc cluustra.

480. perrumpit — vellit — cavavit

— dedit. Cf. 466. Ilaque Neoplolemus, qui limina sludebat perrumpere et posles evellere, iam perfecii, ut excideret trabem aique iia efficerel prospectum in inleriorem aedium pariem; sed nondum poiest irru- ere, clausiris poriarum retenius, quibus elfraclis landem el armaiis, qui ad fores opposiii erani, uf. 491, versis Graeci domiim occupanl. — Plin. iradit N. H. 34, 7 „Prisci limina eiiam ac valvas ex aere in templis faciiiavere". — Post ad- dii : .^Biiam privaia opuleniia eo modo usurpata est. Camillo inier crimina ob- iecit Sp. Carvilius Quaestor, quod aerata oslia haberet in domo."

482. fenesiram i. e. aperiuram,iia3, 152.

i

AENEIDOS LIB. II.

95

Adparet domus intus, et atria longa patescunt; Adparent Priami et veterum penetralia regum; Armatosque vident stantes in limine primo.

At domus interior gemitu miseroque tumultu Miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes Femineis ululant; ferit aurea sidera clamor. Tuni pavidae tectis inatres ingentibus errant, Amplexaeque tenent postes atque oscula figunt. Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi Custodes suiferre valent: labat ariete crebro lanua, et emoti procumbunt cardine postes. Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant Immissi Danai, et late loca milite complent. Non sic, aggeribus ruptis quum spumeus amnis Exiit oppositasque evicit gurgite moles,

485

490

49{

483. intns, im Jnnern r.f. .3, 489.

484. Armati iideni 449 et 492.

485. at cf. 4, 1.

486. miscettir cf. 298. — Cavae acdes „lecta cameraia" S. Cavaediuin erai pars donius canieraiae CViir. 6, ‘,i. Pliii. Ep. 2,

17. apud Roiuanos, de ciius fornia el usu Varro LL. 5, 161 M. Canierandi arleiu Deniocrilus invenisse dicitur.

488. Ululant i. e. ululalum reddunl ; quod quuni in aedihus sonus sit, ipsae videntur sonare. Cf. 4, 667 et Eur. Troad. 29 noXlolq Se kcotivtoIgiv aix/J^alcozidcov §ou I^zdfiavdQog. Inde Maenalus ar- gutumqiie nemus pinusque loquentes semper habet E. 8, 22 quod seniper in Maenalo pasiores carniina dicunl 7, l cf. A. 11, H8 maestoque immugit regia luctu. Cul. 151 /rgutis et cuncta fremunt arbusta cicailis. Sic Ov. M. 3, 528 fremtint ululntibus agri el Lucr. 1, 257 canunt silvae avibus. Siniile in ad- ieciivis 12, 475. — Ululare aulein maxinie feniinaruni est , cf. 4, 667.

489. Matres sive nialronae, quae ilia- lamo, yvvafxficp, non facile excedebanl, nunc erranl furibundae per domuiu.

490. Amplexaeque tenent postes et oscula Jigunt, quasi ullimum Vale diclu- rae dileciis sedibus. Ov. Mel. 13, 412 eadem res describilur: Dardanidas ma- tres patriorum signa deorum, dum licct, amplexas succcnsaque templa tenentes trahunt victores . . . Graii. Confer egre- giam iliam descriptionem luctus, quo Al- bani urbem suam reliquerunl Liv. 1, 29, et versus pulcherrimos Ariosli 17, 13.

491. Instare non addito dalivo vel inf. eliaiu V. 244. — Interea Pyrrhus fores penilus evolvere tenlat, idque tandem perficit et cum suis in aedes irruit. —

Vi patria, i. e. eadem vl, qua Acbilles impelum facere solitus erat.

492. Siiffcrre valent nec claustra fir- miiale sua Jiec custodcs Qcf. 449J forii- tudine, eum sc. Pyrrlium. Obiecium sae- piiis omilliiur, si e.\ aniecedeniibus facile poiesl suppleri. praecipue si prioris enun- tiali esl suhiecium ut 1, 12. 60. 532. 3, 14, 165. 5, 154. 6, 735 etc. Vitarunt auiem poeiae formulas epici carminis gra- vilali impares quae sunt in pronoiiiine is fcf. 4. 479), quare aut plane omiiluni, si fieri potest; aut nomen ipsum ponuni, neque pronomine ulunlur. Cf. 4, 31. Eodem redit transiiivuiu pro iniransiiivo ; cf. 1, 104 quae raiiones specie magis quam re dilTeruni. Sic Accusalivus ap. Inf. omissus 3, 201. — Ariete crebro i. e. arieie saepius conlra fores adaclo, pulsu repelito. Quod nisi Pyrrhum po- tissimum in foribus etrringendis occupa- tum esse voluisset poela, explicare pos- ses eliam pluribus arieiibus valvas esse convulsas, ut Senec. Hipp. 532 crebraque tttrre cinxerant Jirbis latus. Crebrum euim esl, quod iiilra ?)reve leraporis aiit loci spaiium saepe repelitur. — Arietis, instrumenli bellici, usum, ut 12, 706 ex suo lempore inlulit cf. 436.

493. In verbis fil via vi soni esl quac- sita siniililudo. Kumpunt aditus. Sic Liv. 2, 50 rupere cuneo viam.

494. Eadem comparalio iam 305 ; hoc loco per non sic insiilula rem compa- ralam rei factae inferiorem esse indical, ut 5, 144. Claud. R. Pr. 1, 274. — spu- meus cf. 419.

495. exiit, cf. G. 1, 116 amnis abun- dans exit; tritt aiis. — exit Ld. et iia scribit trdnsit 5, 274. 10, 785. 817. ~\t 9, 418. Cf. Gr. § 173, 3.

96

P. YIRGILII MARONIS

Fertiir in arva furcns cumiilo camposque per omnes Cum stabulis armcnta trahit. Yidi ipse furentem Caede Neoptolemum, gemiuosque in limine Atridas; Vidi Ilecubani centumque nurus, Priamumque per aras Sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignes. Quinquaginta illi thalami, spes tauta nepotum, Barbarico postes auro spoliisque superbi, Procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.

Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras. Urbis uti captae casum convolsaque vidit Limina tectorum et medium in penetralibus hostem, Arma diu senior desueta trementibus aevo Circumdat nequidquam humeris et inutile ferrum Cingitur ac densos fertur moriturus in hostes. Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

500

505

510

498. fcrtttr nimulo cf. 1 , 103. — G. 1 , 482 camposque per omnes cum sta- bulis armenta tulit. Ov. Met. 8, 553 Vidi . . Cum gregibus stabula alta trahi.

499. f idi ipse: iiifelici niihi ea spec- tanila fuerunt.

500. centumr/uc nurus: Quinquaginla enim filiae Priauii, quinquaginta filioruu) uxores numerantur; neque tamen secun- ilum [lomerum tantus erai numerus, nec qui posl scripsere in eo inter se consen- tiunt. — Priamum ap. Eur. Troad. 481 Hecuba ail : IJQicifiov rotoSs 6’ sldov oiiiiaaiv Avzr] y.uzaacpciyevr’ tcp “EQv.Lca TivQa. Apud Ennium Andromacba (cf. Cic. Tusc. 1, 35): Ilaec omnia vidi inflammari, Priamo vi vitam evitari, lovis aram sanguine turpari. — per aras, cf. 5, 102.

501. foedantem cf 539.

502. quinquaginta thalami, cf. Honi. II. 6, 243. tanta M. Serv. ampla P. rec. Ilb. Ld.

503. Barbarico ost Phrygio; sic Pbry- gia tibia barbara dicitur ap. Cat. 64, 265 et ap. Cic. Tusc. 1, 35, 85 adstante ope barbarica de opibus Priami dicium est. Offendit tamen, Troianus quod loquitur. sed id et Graeci et Laiini poetae sibi in- dulgent, ut alienos bomines ex suo more loquentes faciant. Sic Atossa dicii, Xer- xis mater, ap. Aescb. Pers. 475 oiJs TiQoa&i: MaQa&av j^aQ^ciQcov clncoLi- osv. Tamen in proniplu est explicare, posles auro et spoliis ornati, quae victo- res Troiani a barbaris reiuleranl. Sic victores et vicii simul ante oculos po- nunlur. — spoliisquc supcrbi. Superbire enim eliam res dicuntur, quae indicant domini superbiam cf. 1 , 35.i. Ita res superbae dicunlur 1, 639. 3, 2 al. Lucr.

4, 1171 //( lacrimans exclusus amator limina saepc floribus et sertis operit, postesc/ue supcrbos unguit amarctcino ct foribus miser oscula figit. llor. C. 2, 14, 27 Mero tingct pavimentum superbo. Stat. Sil. 3, 3, 34 rogi superbi. De ab- laiivo spoliis cf. 5, 268. De niore qui b. 1. tangilur 7, 183.

505. qua: sc. via; ita 1, 418. 12,367.

506 — 58. Mors Priami. Priami mortem, iam 501 memoratam, dignam babuii poeia, quam copiose nar- raret; el quod princeps ab reliquorum turba separandus erai, et quod in liae narraiione caussam inveniebat, qua Ae- neam sine laudis damno ab arce abstra- heret cf 559. Otrendil lamen, quod iaui esl Priami caedes narraia 501 et quod 506 el 507 male cobaerenl, quae vitia removere debebant alterae curae, si falum perniisisset.

506. Forsitan , facit transiium ad alia G. 2, 288.

507. In summo reruni periculo Priamus aeiaiis ei virium immenior se armat. — Desueta arma cf. 5, 332. — Circumdat arma humeris, sic 12, 88 circumdat loricam hitmeris, quum vulgare sit hu- meros armis circumdarc cf. 6, 229. Sed consullo vilavit Vgl. vocem aptare; ne- que enim apia erani arina sed oneri. Cf. 12, 88. — ^cquidquam et inutile dici- tiir. quod arinis el ferro se non defendet.

508. Cingilur esl reflexivuin cf. 4. 152. ferrum accus. cf. 273. — Fertur, neque tamen iam irruil. Esl ut dicuni de co- naiu cf. 6, 468.

509. Sub aetheris axe nudo ..hoc est sub divo , quod impluviiim diciiur” S. de quo vide ad 7, 59. Ita ubicunque aedes describit, Romanas ante oculos

AENEIDOS LIB. II.

97

Ingens ara fuit, iuxtaque veterrima laurus,

Inciunbeus arae atque umbra complexa Penates.

Hic Hecuba et natae nequidquam altaria circum, 515

Praecipites atra ceu tempestate columbae,

Condensae et divom amplexae simulacra sedebant.

Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis

Ut vidit: Quae mens tam dira, miserrime coniunx,

Impulit his cingi telis? aut quo ruis? inquit. 520

Non tali auxilio, nec defensoribus istis

Tempus eget; non, si ipse meus nunc adforet Hector —

Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnes,

Aut moriere simul. Sic ore effata recepit

Ad sese et sacra longaevum in sede locavit. 525

Ecce autem ehipsus Pyrrhi de caede Polites, Unus natorum Priami, per tela, per hostes Porticibus longis fugit et vacua atria histrat Saucius. Illum ardens infesto volnere Pyrrhus Insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta. 530

babel; ila noniinatur u/r/um 1, 725, ca- vaedium 2, 487, veatibulnm 6, 273, lacunar 8, 25 alia. Qiiales illae Troia- norum donius fuissent, ipse Vgl. nescie- bai. — Alii alium locum, quo Priamus caesus esset, referebant. Graeci Priamum ad aram lovis Hercei, quae solebat esse in ipso aedium introiiu, occisum referunt, alii eum narranl a Pyrrbo captum el ad Acbillis tumulum tractum occisumque esse iuxia Sigeum promontorium. Uaec tradil Serv. — Cf. 557.

515. IS^equidquam, neque enim eas ara servavil. De repetiio vocabulo cf. 6, 901.

516. Coiidensae sedebanl, ut coliimbac, quae, magna tempesiaie oria, metu capiae in lerram se praecipiianl.

517. simulacra tencbant. De hoc sup- plicaniium more cf. i, 219. Adde 490. Sperant etiam se ila ab iniuriis lutos fore.

518. luvenalis legilur 5, 475. 8, 163. Apud scripiores reperitur iuvenilis.

.519. Mens non esl , quod animus: Jf’elcher schreckliche Gedanke hat dich dazu gebracht. Cf. 1 , 676. Sic Hor. C 1, 16, 22 compesce mentem , cohibe, neve eloquaris. Sic Ep. 1, 2. 60, Cal. 15. 14. Tib. 4, 3, 7. Cf. 6, 11. — dirus cf. 12, 845.

521. Tali auxilio, quale lu potes ferre, et dcfensoribus istis, qualis lu es.

522. Si meus Hector adforet sc. „sub- audis: posset defendere." S. Quod facile e praecedente subslanlivo supplelur, sed a Hecuba irrilala omittiiur.

523. Polites pedum celeriiate insignis cf. Hom. H. 2, 791. — Elapsus de caede:

Sic Cic. All. 1, 16, 6 Rei pnblicae sta- tum . . elupsum scito esse de manibus.

528. Porticibiis longis abl. loci. — Lustrat i. e. percurrii, sc. circumspiciens, ubi sit aliquod sibi refugium. Lustrare iia 3, 385. 9. 57. Hor. C. 3, 25, 12 pede barburo lusitratam i. e. pererratam Uhodnpen. Sic lustrare i. e. permeare de slellis dicitur: Stella l eneris cursum anno conficit ct latitudinem lustra^is signiferi caeli et longitudinem Cic. XD. 2, 20. — Tacua atria sunt vacua bo- minibus, sic 4, 82. 12, 476. Ita autem rem tibi finge: Poriicus, in quibus praeda nulla erat, a Graecis esse neglecias, et modo Pyrrhum, quum Politen perseque-. retur, illuc absirahi caedis cupidine. Ex- plicant vacua ampla, spaiiosa, eamque siudeiit firmare explicaiioiiem locis 761. 12, 710, quura ulroque iii loco regio ali- qua hominibus vacua significetur; iia de- sertus 3, 4.

529. Tulnere insequitur , qui insequi- lur vulneraturus. Iia vulnns effeclum pro telo efficienle diclum sumuni esse inlerpreles ut 10, 140 dirigere vulnus. Sil. 1 , 397 Adest infesto vulnere Lad- mus. Ov. M. 9, 126 T iilnere, non pe- dibns te consequar. Simililer laus pro virtus 1, 461. haerent pro admoven- tur 442.

530. iamiamque: Proxime instat , ul quovis momenio videalur esse capturus. — premit hastu: lam in eo est N. , ut hasiam lergo imponai, quum concidil P. ex vuliiere iam anie accepto el anle ora parenlium. — Premere cf. 1, 324.

98

P. VIRGILII MARONIS

Ut tandera ante oculos evasit et ora parentum,

Conciclit, ac multo vitam cum sanguine fuclit.

Hic Priamus, quamquam in meclia iam morte tenetur,

Non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit.

At tibi pro scelere, exclamat, pro talibus ausis,

Di, si qua est caelo pietas, quae taKa curet,

Persolvaut grates dignas et praemia reddant

Debita, qui nati coram me cernere letum

Fecisti et patrios foedasti funere voltus.

At non ille, satum c^uo te mentiris, Acliilles

Talis in hoste fuit Priamo, sed iura fidemque

Supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulcro

Reddidit Hectoreum mecj[ue in mea regna remisit.

Sic fatus senior, telumque inbelle sine ictu

Coniecit, rauco cjuod protinus aere repulsum,

Et summo clipei nequidquam umbone pepenclit.

Cui Pyrrhus: Referes ergo haec, et nuntius ibis

Pelidae genitori; illi mea tristia facta

Degeneremque Neoj)tolemum narrare memento.

535

540

545

4

533. in medla morte i. e. in praesenli morlis periculo. Ld. affert Cic. Cat. i, 9 Habetis consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex media morte reser- vatum. Verr. 5, 6 Tu servos ad suppli- cium iam traditos ex media morte eri- pere ac servare ausus es.

534. voci iraeque pepercit cf. 1, 257.

535. At aptuni increpatioiii cf. 1, 543.

— pro talibus ausis cf. 12, 351.

53f). Si qua est caelo pietas cf. 1, 603.

— curet cf. Gr. § 418, 1.

539. Faccre cuui particula ut iuiigiiur; quando autem, ut li. 1., nulla est con- silii, sed niodo rei effeciae cogitaiio Qne- que enim Pyrrhus id quaesivlt, ut ante pedes Priami filius caderei), locum habet eliam injiniiivus. Sic ap. Varr. R. R. 3, 5 Arborum dedderium macrescere facit volucres; Lucr. 3, 101 Quod faciat nos vivere cum sensu ; 6, 266 Flumina abitn- dare ut faceret, camposque natare; Ov. Her. 17, 174 Illum forma timere facit; M. 6, 108. — Foedasti funere vultus, in his verbis non opus est de adsperso sanguine cogitare ; foedalur, polluitur iaui, quod speciare cogitur funus; iia foedare sanguine 502. Cf. Ov. 31. 3, 523. Sic M. 7, 34 dixit Oculos videndo consce- lerare el Liv. 40, 8 Aurcs conscelerare, quod videni et audiunt scelus.

540. talis in hoste cf. Gr. § 334, An.

541. — lura. quae sunl supplici, et quae defendit ZsiJs ly.tGLog. — Fidem. quam Priamus posuit in Achille, erubuit , cum pudore respexil. Erubuit etiam, quod

a tanlo rege rogabatur, el a sene iuve- nis cf. Hom. II. 24, 517 sq.

542. Erubescere c. accusalivo (cf. 31) ap. Ciceronem legitur Vat. 16, 39, ila tamen, ut accusaiivus sit longe remotus a verbo, et multa alia verba transiliva iniercedant. Saepius posieriores, ui Sen. Ep. 95: Grammaticus non erubescit soloecismum, si scicns facit; erubescit, si nesciens. Quare eiiam erubescendum dicilur id, in quo erubescendum esl, Hor. C. 1, 27. 15. Vell. 2, 130. Causa belli erubescenda est Flor. 2, 14, 3. Erubuit preces Claud. R. P. 1, 68. Cf. Gr. §

544. Corpus Hectoreum i. e. Hectoris. Sic ap. Tib. 3, 6, 24 Cadmea mater est Cadmi, ap. Gv. M. 10, 3 Qrphea vox Orphei et 11, 155 Apollinei cantus sunt Apollinis. Cf. 584.

545. Sine ictu , non ila, ut vulnus faceret, sed clipei aere repulsum in corio, quod clypeo obductum erat, haesii.

546. et summo Mss. — ec summo Rb. sc. quod Uonatus cc fsive e) legisse videatur, quod ex Servii verbis non ap- parel, ut huius scriplionis aucioriias fere sit nulla; ex summo Ld. Facile auiem hoc loco ut 544 ad parlicipium verbuin substaniivum est supplebis. Cf. 5, 362.

547. liefcres ergo: De re cf. 3, 717. Futurum auiem non pro imperalivo dici- tur, ut solet explicari, sed rem iiidicat, quae cerio fiet, non quae facienda esl. Inest auiem acerba jrrisio.

548. tristia facta: inhonesta, turpia.

549. degenerem ISeoptolemum nar-

AENEIDOS LIB. II.

Ximc morere. Hoc diceiis altaria ad ij)sa trementem Traxit et in multo lapsantem sanguine nati, Implicuitque comam laeva, dextraque coruscum Extulit ac lateri capulo tenus abdidit ensem. Haec finis Priami; fatorum hic exitus illum Sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem Pergama, tot quondam populis terrisque superbum Regnatorem Asiae. lacet ingeus litore truncus, Avolsumque humeris caput, et sine nomine cori^us. At me tum primum saevus circumstetit horror. Obstipui; subiit cari genitoris imago, Ut regem aequaevum crudeli volnere vidi Vitam exhahxntem; subiit deserta Creusa Et direpta domus et parvi casus luli.

99

550

555 560

rare. Supplent ad degenercm esse cf. ad 5, B62. Neque (amen oiiiissuui lioc loco reclius iliceuius verbuin suljsianii- vuni, quaiu accusaiivuni regi a verlio narrare. Sic 96 promisi ultorem. 78 neque me Argolica dc gente negabo. 591 confessa deam, ibique alia eiusdem verbi exempla. 1 , 390 socios reduces tibi nuntio. 10, 151 violenta pectora ‘iurni edocet. Apud Ovidiuin liabes Fasl. 5, 502 dissimulantf/uc deos; apud Liicaii. 1, 131 dedidicit iam pace ducem. lam vero eiiam apud Ciceronem est legere, audire aliquem idem quod audire de aliquo. Acad. 2, 1 , 3 eorum , quos le- gisset. — Consullo Xeoplolemus nouieii suum, quo gloriatur, uon prononien me posuit cf. 79.

550. Ipsa notat hostis immanitateni et impietatem. — trementem „non formi- dine, sed aelate.’’ S.

551. Lapsare dicitur is, qui pedibus firmis non ulilur, sive est male sobrius (ITIor. 2, 10, 33 sive paludibus impedi- lus (Tac. Aii. 1 , 653 sive Japidosa via irritatus CSil. 3, 6313 sive alia de caussa. Isque usus ex frequentativo recte dedu- cilur. Anie Virgilium vo.v non videlur reperiri.

552. Patet Priamo galeam, antea (cf. 5093 impositam, ad aram aitracto exci- disse. — coruscum extulit et abdidit ensem cf. 8, 168.

553. Finis femininum cf. Gr. S 78, An. l et 4, 462. — Exitus tulit cf.

554. 4, 679 abstulit, eripuit; quamquam locus nondum repertus est, in quo lega- lur exitus fcrt aliquem, sed poiesl dici. Uubitatur, uirum anle an posl fatorum sit interpungendum. Quum non umnia faia Prianii li. 1. narraverit Aeneas, quum in caesura gravior sii pausa, bene clau- ditur H. finis Priami; ei quae sequuntur

iungenda sunt hic exitus illum tulit sorte fatorum. Sic eiiain Ilck. qui sors fato- rum legi docet Luc. 9, 1047. IMan. 3, 132. Claud. de VI. cons. Hon. 283. Curi. 10, 1, 30. ll’d. qui exitus tulit illum non dici aiiimadveriit, coniecturam proponii admoduin splendidain: Ilaec finis Friami, falvrum liic cxitus ; illum sors tetulit. At fornia tctulit non esl Virgilii, quamquam aniiquiorum, et vul- gala defendiiur: Tam misere ex faio nioriuus esl , el (interea^ videre coactus est incensain Troiam , qui populis terris- que superbus regnator fuerat Asiae.

555. sortc „fatali necessiiale" S. Cf. 12, 932.

556. rcgnatorem 4siae, supcrbum po- pulis terrisque; sic iungenda verba sunt. Ue v. superbus cf. 5, 268.

557. lacct ingens litore truncns; cf. 512, el Manil. 4, 64 Priamumque in litore truncum, cui ncc Troia rogus. Sen. Troad. 140 Magnoq e lovi victima vaestis Sigea premis litora truncus. lam iii Pacuvii iragoedia, ul testatur Ser- vius, in litore proiectus esse dicebatur.

558. Sine nomine corpus est quod non potest agnosci. Curt. 6, 9, 28 velut truncum corpus dempto capite, sine spiriiu , sine nomine, aliena terra Iti- dibrium hostis futuros. — Priami caede conspecta Aeneas Anchisae patris recor- daiur el ut eum defendat inipellitur, quum urbis luendae iam faculias non sit. Cf. 506.

559 — 5SS. Helenam io Vestac templo conspectam Aeneas conatur interficere.

559. Tum primum: itaque ad id tem- pus quamquam mediis in caedis terroribus versatus non timuerat.

560. Aequaevum Anchisae, quod ma-

xiiue niovet aiiimum filii. Nova est vox.

563. direpta domus; timet ne iam direpla

100

P. VIRGILII MAROMS

Respicio et quae sit me circum copia lustro;

Deseruere omnes defessi et corpora saltu 5G5

Ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

lamque adeo super uuus eram, quum limina Vestae Servantem et tacitam secreta in sede latentem Tyndarida adspicio; dant clara incendia lucem Erranti passimque oculos per cuncta ferenti. 570

IUa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros Et poenas Danaum et deserti coniugis iras Praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys, Abdiderat sese atque aris invisa sedebat.

Exarsere ignes animo; subit ira cadentem 575

Ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas Adspiciet? partoque ibit regina triumpho, Coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,

sit dumus, a iiuUo defensa; neque enim legiiur alia re, quam loco quo sita est. Cf. 300. — Casus ut 1, 623.

564. respicio. In regis enim casu de- fixus omisit animadveriere, quae prope agerenlur. Nunc quasi ad se ipsum redit et quid in arce facere voiuerit, recorda- tur. Haec auiem omnia, quae narrat, vidit de summis aedihus despiciens in iuipluvium. — Copia i. e. mulliludo so- ciorum; neque est cop(a ut copiae dicium, neque hoc loco in turba subilo collecia aplum est nomen copiaruw , exercitum et ordinatam significans muliiiudinem.

565. Defessi laboribus, quos pugnando pertulerant, ut vires resisiendi iaui non superessent; iiaque summa desperaiione capti aut desiluere aut in ignem se in- iecere; et Aeneas inierea ne timuit quidem.

566. Adcu addiUir aliis pariicuiis, qua- rum vim augeai. Iia iam adeo 5, 268.

567. 8, 585. 11, 487. bercits schon. iiunc adeo 9, 156. 11, 314 omninoque in lemporis significatione, ut E. 4, 11 teque adeo dccus hoc aevi te consule inibit. — sic adeo 4, 532. usque adeo 12, 646. vix adeo 6, 498. etiam nume- ralibus addilum esi 3, 203. — Super ■unus eram tmesis esl, de qua cf. S H- Kam lioe in verbo eiiam Tacitus admiiiit. H. 1 , 20 vi.T decumae super portiones erant.

568. servantem cf. 6, 556. — Non audet progredi nec conspici vull nec audiri.

561». Tyndarida, Tyndarei filiam, He- lenam Aeneas, qui eauius in quamcun- que pariem ociilos veriit, dum ex regia domum suam redit, [non in turri arcis sians, quod sumil Ld.] con.spicit seden- lem in Vesiae templo, sanciissimae et

casiissimae deae, et Graecorum timenlem iram et Troianorum. Conspicil aulem occuliantem se feminam, quum dent clara incendia lucem.

573. Cf. Sen. Agam. 274 Itclena quae Europnm et Jsiam paribus afjlixit ma- lis. Praemetuit quae iam malo se sub- trahii , aniequam imminel.

574. Invisa, abdiia, ui non posset con- spici. Vox nova. Ihinsel Progr. Sagan 67 coni. innisa et sacrata.

575. Ignis irae cf. 7 , 577. — subit c. inf. cf. 317.

576. Sceleratae poenae sunt eae, qui- bus novum scelus conimitiilur; quamquam enim iustum et pium erat pairiae iniere- uniis ab noxia poenas repelere, tamen scelus erat mulierem inermem et cognaiam occidere et anie aras. Ila Oresies in Clyiaeraneslra sceleratas poenas sumpsil. Iia iudicat qui narrai, neque enim scelus tum consideravit, quum videbat Helenam; nam menle erat furiaia.

577. patriasque Mycenaa, cf. 1 , 654 ornattis Argivae Helenae qnos iila My- cenis extulerat; quum sit eius pairia Sparia. Sed facilis erat error Vglii, si- quideni Graeci poetae scenici Argis faciunt .\ganiemnonem dominanlem et similia pec- cani el in rebus Pelopidarum omnino urbes Mycenas, Argos, Spartam confunduni.

578. Hunc versum mulii iam ab aliena manu illatum esse iudicaverunt, alii alias ob caussas; quare videamus quales eae sint. — Coniiigium pro coniugcm dictum esse potest probari cf. 3, 471; neque obest, quod ipse adest iam Troiae Mene- laus. — Patres sunt parenles. Paier eius Tyndareus, secundum Euripidem in Ore- slea fabula veJ quo tempore Clytaemne- stra occiditur, in vivis est; quare eliamsi

AENEIDOS LIB. II.

101

Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? OccicTerit ferro Priamus? Troia arserit igni? Dardanium totiens sudarit sanguine litus? Non ita, Namque etsi uullum memorabile nomen Feminea in poena est nec liabet victoria laudem, Exstinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis Laudabor poenas, animumque explesse iuvabit Ultricis fiammae et cineres satiasse meorum. Talia iactabam et furiata mente ferebar

580

585

Leda maler apud Hom. Od. 1 1 , 298 ab Ulysse iii inferis coiispiciiiir, patren la- nieii de uno Tyndareo recle dicliim esi. Cf. 7, 98. — \atos habuii Helena ex Menelao filiam Hermionen, quae poslea Oresiae nupsil, Hom. Od. 4, 12. Aen. 3, 331 et Nicoslratum cf. Apollod. 3, II, I. Iiaque et boc recle diclum esl. — Sed offendil omissa pariicula f/f/e ad patrcs ; unde in uno codice orMim esl dowmnqiie pntrh ab eo, qui salebrosam non lulil oraiionem. Anlea delevi versuni, quod Helena gaudio non exsuliarei, quum coniugem, patrem, nalos viderel, guos, si cordi fuissent, non reliquissei. Im- puleral illa quoque caussa, quod hoc versu omisso reliqua melius cobaerereiii. Ad iriumphum enim periinel ille caplivo- rum cumiialus, qui iioii admitiilur, si post decem annos filia palrem, filios si salulat nialer. Ld. versuni defendit et ff fi;- doceique iria iribus respondere inverso ordine: 1) Occideril f. P. et Coniu- giumq. d. p. n. v. 2) Troia a. i. et parto i. r. t. 3) Dard. t. s. s. I. el inc. p. M. a. Sed haec non recle inler se opponunlur. Melius defendilur si at- lendimus Aeneam suo sil)i haec animo finjrere, neque dubilare, quiii Meiielaus eam sit recepturus. Eiiaiu Ilb. servai.

580. Comitala esl passivum cf. I, 312.

581. Occiderit esl iiidignaniis cf. 9, 785.

582. sudarit: lla Eiuiius ap. Nonium : Terra sudat sanguiue. G. 1, 117 Tepido siidant humore lacunae.

583. Feminea in poena esl in feminae poena, qua femina afficiiur. Adieciiva enim in ci/s, (juum ei forma et significa- lioiie proxime ad geniiivum accedant Ccf- Vicus el 7Ht'0, possunl vices genilivi suslinore et subieclivi, cf. 543 ei ob- ieciivi, el ut h. 1. iia 8, 287 laudes Herculeae., laudes suni, quibus exlollilur Hercules. Omnino aulem adieciiva pro genilivis subslanlivorum sunl nonnunquam cf. Sall. lug. 41 metus liosiiiis (die Furcht vor dem Fcinde)^ ul 105. Nubem exemplorum collegil f oigl Nugae gram- niaiicae p. 29 sqq. flalle Paed. 1844. Cf. Gr. § 371.

584. Nefas exsiinguilur Helena ex- siincia, non quasi ipsa Helena sil nefas. — merentis poenas i. e. poenas de ine- renle, el esl genilivus cf. 2, 229. 7, 307. Cf. Gr. 8 237. Merentis aulem habere ac- cusaiivum pluralis non audeo, quod mc- renlis passivam non assumit significalio- nem, quam meritus melius tuelur cf. 3,

585. Neque nudo participio, quod ad nul- lum referlur obieclum, offendimur; id enim facile inlelligitur, ul Ov. W. 8, 116 cives odere mcrentem sc. me, quae niereor odium. Ihilo, Tseubrdbg. 70 coni. de- centcs! poenas.

586. Kxplesse perfeclum recie, faclum enim iuvai, non quod fil. — Verbum regil genitivum cf. 1, 215. — ultrix Jlamma cf. 1,21. JVd.: „ /ras .<!oti animum ullriri flamma explere heissen?"’ Antw. Seine Seele sdttigen durch gliiheude Rache.

587. cincrcs satiasse meorum : Mor- tuorum enim animi cupiunt placari morle eius, qui mortis caussa fuil , et eius sibi deposcunl sanguinem. — Der Miirder falle ein siihnend Opfer dem Gemor- deten. Schill. Sic apud Sil. 4, 738 de Hannibale dicilur: patrias satiabis cac- dibus umbras. Cf. ad 11, 180.

588. furiata mente cf. 407. — Ferri ira ut ap. Cic. pr. Clueni 5 inflammata ferri libidine.

Versus, qui sunt a 567 — 88, eiece- runl, ul fama est, Varius ei Tucca, con- sliiuii illi ab Augusio ad edendam Aenei- dem. Quo faclum esl, ui in mullis Mss. el in MP. noii sinl, neque Servius eos commenieiur. lain vero ea fama si vera tradit, a Viigilio hi versus scripli sunt, 61 quod ab eo sunl scripli, sunl relinendi. Sed ne fuit quidem caussa ulla, ut eiice- renl. Unum enim quod obiicilur esl, quod 6, 510 sq. sii de Helena narraiio multo diversa. Quod si essel, esset hic locus annumerandus iis, qui ipsi inler se discre- pani; fvide quae paulo ante de Palladio nionuimus) et si hariolari licerei, locus, qui esl in libro VI., emendaiidus esset, noii hic. Ai ne suiil quidem hi loci inler se conirarii. Poluil eiiim Helena, ut a Menelao veniam sil)i pararet el invilaiu

102

P. VIRGILII MARONIS

Qiium milii sc, non ante oculis tam clara, videndam

Obtulit et pura per noctem in luce refulsit 590

Alma parens, confessa deam qualisque videri

Caelicolis et quanta solet; dextraque preliensum

Continuit roseoque haec insuper addidit ore:

Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

Quid furis? aut quonam nostri tibi cura recessit? 595

Non prius adspicies, ubi fessum aetate parentem

Liqueris Anchisen? superet coniunxne Creusa

Ascaniusque puer? quos omnes undique Graiae

Circum errant acies, et, ni mea cura resistat,

lam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis, 600

Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae

Culpatusve Paris, divom inclementia, divom

Has evertit opes sternitque a culmine Troiam.

Adspice — namque omnem, quae nunc obducta tuenti

se seciiiam esse raptorem comprobaret, prodere Troiaiios el Deiphobum; post auteiii. priiuo furore finilo, postquam Me- nelaum vidit alio abire, tristem Troiae casum conspiciens et sceleris coiiscia, quod Menelaum antea fraudaverai ei Troiae iiitereuntis caussa erai, in obscuro anxia laiere. Quae timoris caussae si non fuis- senl, feminae iam limendum erat in illo incensae et direpiae urbis lerrore. — Ae- neam auiem in Helenam laniopere irasci, consenianeum est. liaudandus est, quod oppressit ulciscendi cupidinem, non vi- luperandus quod ea cupido exsliiii. — Si autem lii versus tollunlur, qui reslanl, iion coliaerenl ; neque quis indomitus tantus dolor excitat iras ad aliam rem polesl referri, quam ad illam de Helena narrationem ; neque Veiuis fesiinantem ad patriam domum Aenean ut festinaret ad- hortans efficeret aliud, quam ut operam perderei eumque relardarel. Conlra ap- lissiuius est hic Veneris inlerventus, si versus relineiitur. fCd. versus a Vglio compositos slaiimque deleios puiat quum iis Aeneam non honestari iniellexisset, ilaque eiiam a Tucca et Vario omissos. Pl. eiicit et hos el v. 589 — 623; eiicit et Gr. qui lacunam a poeia relictam esse putai aliquando explendam, eamque poslea ab alio suo Marte expletam.

5S9 — 634. Venus Aeneam retinet, ut suis succurrat hortatur; Troiain a diis deleri monslrat. 591. Confessa (ham; cf. 549 et Ov. M. 3, 1 r/ews posita fallacis imagine tauri se confessus erat. 11, 264 vxkibita cst Thetis, Confcssam amplectitur he- ros. 12, 601 /ipollo fassiis <leum., alios poetas. — qunlis et quantn cf. 772.

Dei enim quando homlnibus appareni, solent hominis formam assumere el bre- viiatem cf. 1, 315. — dextra, qua He- lenam erat occisurus.

593. Haec insuper addidit ore , addi- dii dicta iis, quae facii; i. e. coniinet et praeterea dicil. Cf. 11, 95 substitit et gemitu haec addidit alto: .. 12, 35S :\lucroncm .. tinguit atque haec insu- per addit; sequunlur verba ab eo dicia.

594. (}uis indomitas tantus dolor ex- citat cf. 6, 561.

595. Furis, iiam furor est, virum for- lem ruere iii mulieris iiileriluni. — JSostri, nam si Ascanii et Anchisae curam non liabel, non habet Veneris, cui illi cari suni. Cf. 1 , 251.

596. ]\on cuni fuluro prc nonne, est acriler quaereniis et quasi exhorlanlis cf. Cic. Fam. 5, 14 Tu solus aperta non videbis, qui propter acumcn occultis- sima perspicis? tu non intelliges te querelis quotidianis nihil projicere? etc.

— Du wirst nicht zuschen? yidspiccre eo consilio, ut cognoscamus, quomodo se res aliqua liabeat, quamquam raro legilur eiiam ap. alios, ut Liv. 42, 37 legati, qui de Graeciae staiu referrenl, Boeotiam et Euboeam adspicere iussi sunt. Cf. 26, 51. 39, 48 al.

597. Superat, in vivis est cf. 3, 339.

— coniuxne cf. 12, 904.

599. cireum errant, umschwdrmen. — resistat — Tulerint. De modo cf. 1,

600. — tulerint, abslulerint, cf. 554.

601. qiios hauserit ensis cf. 10, 314.

602. Non quae libi invisa esl Helena, nec qiii omnium malorum culpa habelur Paris Troiae paraverunt inlerilum, sed deorum inclemeniia.

603. Acuil Venus morlales Aeneae ocu-

AEXEIDOS LIB. II.

103

Mortales liebetat visus til)i et liumida circum 605

Caligat, nubem eripiam; tu ue qua parentis

lussa time, neu praeceptis parere recusa —

Hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis

Saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum,

Neptunus muros magnoque emota tridenti 610

Fundamenta quatit totamque a sedibus urbem

Eniit. Hic luno Scaeas saevissima portas

Prima tenet, sociumque furens a navibus agmeu

Ferro accincta vocat.

lam summas arces Tritonia, respice, Pallas 615

Insedit nimbo effulgens et Gorgone saeva.

Ipse pater Danais animos viresque secundas

Sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

Eripe, nate, fugam finemque impone labori.

Nusquam abero et tutum patrio te limine sistam. 620

Dixerat et spissis noctis se condidit umbris.

Adparent dirae facies inimicaque Troiae

Numina magna deum.

Tum vero omne mihi visum considere in ignes

los, ut coiispicial deos immoriales, quam- quam ei se spectandos non praebuerunt. Idem ap. Homerum Miuerva facit iu Dio- mede U. 5, 127.

605. Hebetare et caligare voces iiovae, ut culpatus.

606. \e qua parentis iussa time, uam tibi favel ; parenli enim parendum est, eliamsi iubeat ingraia; sed videas ipse, laborem tuum, quo Troiam studes iuvare, vanum esse, quum dii in everienda urbe conspirenl. Ae time cf. Gr. § 422.

607. Dii ipsi sua manu urbes eruere dicebanUir, ut Neplunus Achivorum ca- sira delevil Hom. H. 12, 27. — De muris a Xepluno deleiis eiiam 5, 810.

608. undantem fumum ,,quia in mo- dum undariim aiiolliiur; sic 8, 257 qua plurimus iindam fumus agit.’"’’ S. Ita undat iguis 12, 673. Aeina G. 1, -172 vidimus undantem rvptis fornacibus Aelnam.

6)2. Scaeae portae ad litus ducebant et castra Graecorum. — Saevissima di- cilurluno, quod omnium deorum Troianis erat iiifeslissima. Ila eiiam prima poieris explicare, ut quae princeps ei dux sit deorum in Troia eruenda cf. 1, 24. Sed (amen, quum id iam voci saevissima in- sit, praestat accipere de loco, ut prima sil, quae esl in iirbis introitu. Sic 12, 577 Discurrunt alii ad portas primos- que trucidant 1. e. eos qui sunt in porlis.

614. Unus codex explet: saevasque accendit ad iras.

615. lam eo res esl perducta, ut Mi-

iierva. Troianorum dea tulelaris, Troiain ipsa everiai. respice : Aeneas enim de arce descendens eam a tergo habel. — Tritonia cf. 171.

616. nimbo effulgens cf. 12, 416. nimbo .“VIP-/. — //77160 in uno Mor. va- riam leciionem ceriatim receperunt Hr. Rb. Ld. Ifd. sc. ui deam mulierem vesie muliebri teciam esse inteUigamus ! Eaque vesiis significalur insiiia. Sie gldnzt mit dem Saume sc. des Kleides. In re grandi ac terribili imago pusilla. If^d. lanien paene redit ad meam et ff^gri ex- plicaiionem. — Gorgone saeva^ Medusae, quae esl Gorgonum una cf. 6, 289, caput in scuio Minervae sive aegide affixum niovet lumbos cf. 8, 354.

617. //jseluppiierurbem vnlt exstiiictam; quare contra niti uon vales. — f 7res suf- Jicit, item 9, 803.

618. Eripe fugam sc. e nianil)us lio- stium, qui Troianis omnem fugam inler- cipere ciipiunl.

619. Limine domus tuae, i. e. lutnm ego te domum reducam. — sistere \i\ 3,

620. Ov.  M.  3,  635  terra  sistere  petita. 
     

621. Se condidit umbris, ut oculis se Aeneae subtraberei.

622. .ipparent dirae facies explicatur per numina inimica. Cf. Exc. ad 1,2. — dirus cf. 12, 845.

623. 7’ii77i vero cf. 105, ,,quum et dii visi sunt saevienies” S. , non dubilal, quin tiit abeunduni. — Considere in igne<- ita 9. 145, in igne Tac. H. 3. 33 quum omnia sacra profanaque in igne

104

P. VIRGILII MARONIS

Ilium ct ex imo verti NeiJtimia Troia; G25

Ae veluti summis antiquam in montibus ornura

Quum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

Eruere agricolae certatim; illa usque minatur,

Et tremefacta comam concusso vertice nutat,

Vobieribus clonec paulatim evicta supremum 630

Congemuit traxitque iugis avolsa ruinam.

Descendo ac ducente dea llammam inter et hostes

Expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.

Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis Antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos 635

Optabam primum montes primumque petebam, Abnegat excisa vitam producere Troia

consulerent. Coiilra desidere dicuntur iirljes lerrae niotu; subsidere naves niari absorpiHe.

62b. \eptunia Troia cf. 3, 3.

62(). ac veliiti quum cf. 4, 402.

(527. acriftam i. e. e.v parle incisan) ; propriuni in ea re verbiim cf. Caes. B. G. 6. 27 accidunt arbores, anhauen. — Minatur ruinam. Male Hr. niinaiur pe- riculum caedenlibus. — Instant c. infin. cf. 1 , 423. — Crehris bipennibus cf. 492. — Eruere ut 5, 449 radicibus eruta pinus.

629. tremefacta comam cf. 273. — Coma de arborum et frulicum fronde usi- laiissimum apud poelas cf. Hor. C. 4, 7, 1 niffugere nives, rcdeunt iam ^ra- miua campis, arboribuoque comae. Ilem G. 2, 368. 4, 137. — \utat ui 9, 682 ei luv. 3, 256 ]\utant allae (arbores) pnpuloque minantur. Ila Claud. Id. 1, 32.

630. Iraxitque ruinam cf. 466. In liac comparaiione , in qua singula egrregia .sunt. offendimur, quod cum arbore conci- denle non hominem aliquem aut lurrim. sed loiam comparat urbem, laiam et inniiineris aedificiis conslanlem.

631. Desceudo de arce, in qua illud Vesiae lemplum. discedo ap. Macr. 3, 8 Ducente deo i. e. aliquo. non indicaio u( dabit deus his quoqitc finem 1, 199 cf. 3, 713. 6, 749. 7, 498. Alque iia saepe usurpaium esl hoc vocabulum a Cicerone in libro, quem scripsil de naiura deoriim; in quo in priniis conferas 2, 6, 16. Ilaque illud deo saiis e.vplicalur. deo M2V2y2 ai. dea .Ml. VI. y. P. ut genuinum videalur fuisse dea ; el ipsa Venus proniiserat patrio te liminc sistam. Inferunt ad deo probandum S. el Macr. 3, 8 arcanam docirinam, a muliis aucio- rihus firmaiam, qua Venus et femina est et mas. Sic Cypri Veneris erat signuni barhaium vesle muliebri. Inde Venus dicilur ap. Cal. 68, 50 duplcx. Quae ut

vera sint, miror tamen Schlollmanum de columna regis Mezae 1870 deo quod hoc loco legilur de Venere biformi explican- duni duxisse. Absurdum enim esl Ae- neam filium Veiieris quum mulia de maire narrasset sua, exlremo loco illam docere docirinam , qua mas est Venus. Sed poierat alferre locum vir docius, ut pro- baret eam docirinam caussam fuisse grani- malicis, ut h. I. inferrent deo pro dea.

(^33. expedior: Expediri esl e magnis periculis servari; ita ap. Hor. C. 4, 4, 75 Curae sog^aces expediunt per acuta belli. — Dant tela locum., i. e. recedunt hosiium tela; sic Sil. 1, 465 praecipiti dant tela viam, dant signa virique. Ov. F. 4, 80(^ pietas Aencia, innocuum victo cui dedit ignis iter; Poiil. 1, I, 33 dicitur ipsa viro (Aeneae) flamma dedisse viam. Pl. delel d. t. /. /. r.

634 — 678. Anchises quod donuim non

est relicturus, suos onines in mortis

retinet periculo.

634. Atque cf. 4, 261. — perventum est, amat enim hoc in verbo lingua lia- lina passivum impersonale prae activo: ut h. I.: perveni.

635. Varro Rerum Humanarum narra- vil, leste Servio, Aeneam, quum ei a Graecis concessum esset, ut et ipse eva- deret et quod caruin essel auferret, pri- niuin abslulisse pairem; posl quum Graeci, pieiale eius commoii, ut alterum educerei perinisissenl, exlulisse deos penales; iam Graecos iussisse eum efTerre quaecunque vellel. Non absonum est haec ciim nostro loco comparare; tamen hoc loco primuin debebai pelere paireni, qui unus conseii- lire debebat de fuga; reliqui omnes facile eiiis auclorilalem sequebantur.

636. Abnegat, non vull, recusat ut 654 et esl verbum voluniaiis, quare recle sequilur infinilivus et infiniiivus praesen-

AENEIDOS LIB. II.

105

Exsiliiimqiie pati. Vos o, qiiibus integer aevi Sanguis, ait, solidaeque suo stant robore vires, Vos agitate fugam.

Me si caelicolae voluissent ducere vitam, Has mihi servassent sedes. Satis una superque Vidimus excidia et captae superavimus urbi. Sic 0, sic positum adfati discedite corpus. Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis, Exuviasque petet. Facilis iactura sepulcri.

640

645

tis, ui G. 3, 456 cf. Gr. § 430. Soluni accusHiivum regit 7, 423. H. C. 1, 3fj, 22. <)38. Intcger aevi, iia 9, 255. Ov. !»I. 9, 440. — Hor. C. 1 , 22, 1 inicger vitae scelerisqve pwrus. Slal. Tlieli. 1, i\o intcger aunorttm, cf. 1, 14. Coiilra alilalivus addiiur ap. Ped. Albiii. El. 3, 5 integer aevo. Prop. 4, 5, 57 dum ver- nai snngtiis, dum rugis integer anniis.

— Integer auieni e.si quisquis nonduni aiiriius est el cui suo stant robore vires, in ihrer urspriinglichen hraft (de abl. roborc cum stant iuncio v. 88). Sic Cic. pr. Man. 9. Qiiantum illud beUiim factiim putetis, qiiod … renovant agitatae na- tiones, siisripitint integrae gentes. — Aeias lioniinis vires quasi atierere siudei. Id eiiam alihi finiiiiur, ut 5, 41fi. Aevum de aelaie rf. 435.

fi40. !os agitate fugnm; iia „Sal- lusiius: Traditur fugam in Oceani lon- ginqua agitavisse.’^’ S. Fl. 4, 2, 51 fugam … in Parthos … agitaret. — Unus codex supplel : ct rebvs servate secundis. Omisil inierpolalor vos, quod est 1, 216, unde sua sumpsii.

641. Ducere viiam producere; ul hel- lum (hicere. nola formula. Sic ducere vitam H. Epod. 17, 63. aetatcm E. 2, 2, 202. somnos Aen. 4, 560.

642. .Saiis el iam nimiuni esl , quod semel vidi pairiae excidium; sc. quum Hercules Laomedonlis periurio et oli ne- galam Hesionam iraius urbem evertit.

643. Supcravimus urbi , ut Sall. lug. 70 res, qttae lugtirthae superaverant, quae reslabani. — Cf. 3, 339.

644. lubei Ancliises sibi suos prae- slare funebre officium, quasi iam moriuo. Simile esi ap. Val. Fl. I, 334. — Sic, o elc. ,.Sensus lalis esl: praesiale vos niilii funebre solatiura, hoc est adfamini me, Ht dici nioriuis solet vaie, vale, vale." S. Cf. 3, 67. Ila nffari 9, 484.

— Poiitum dicilur corpiis mortuuin, ul 4, 681. 11, 30. Ov. F. 5, 480 posilis iiista ferunttir avis. M. 9, 503 toroque wortun romponar, poiitneque det o«- cula frater. Tamen omnibus in locis

iam ex ceteris verbis apparet de morluo esse seriiionem.

645. Mortem inveniam explicat Sen. Herc. F. 1245 Mortis inveniam viam el invenire viam cf. 3, 395. Ipse manti est mit cigner Hand ; sic 321. 3. 372. 5,241. 499. 7, 143. 621: Iiaque videlur dicere AncLises : Ipse me inlerficiam, hosiis aulem, qui sua manu necatum vi- debil senem, miserebilur nec insultabit aui foedabil moriuum, sed exuviis con- tenius abibil. Facile auiem careo sepul- tura. Alia esl explicalio Servii : ..mortem ego manu hoslis inveniam. Miserebiiur vero dixii. aflfeclu eius, qui cupiebat in- lerimi, ui eura hosiis qnasi miseratus oc- ciderel. Sic in nono C^i^SJ maier Eu- ryall"’ S. Quae explicaiio apia quidem, est et firmatur dicto simili Ciceronis a Wgo allato Alt. 9. 12: ..Ne quid optem qnidem iain Labeo. nisi ul aliqua inimiri misericordia liberemur." Sed ad manu non potest inielligi hosti^, nec ipse habet quo defendaiur. Atiamen quum Vgl ipse non videatur dicere Anchisen sibi mortem illaiurum, certe Aeneas qui patri adver- saiur. id non videlur inlelligere, nihil resiat quam ipse manu inveniam expli- care. ul idem facere sibi proponal, quod fecit Priamus. qui hosiem manu sua ag- gressus invenit morieni. Eral auiein An- chises obsiinaius mori, quod quae a diis de fuluro suorum imperio acceperal, ir- riia esse oinnia sibi inlelligere videbatur; quare mulai consiiium, simul atque dii in Ascanio summam spein esse osiendunl.

646. facilis inctura, iteni Liv. 5, 39 facilem esse iacttiram seniorum i. e. non magni esse momenii. Eodem eiiam sensu vilis dicilur inctura Stal. Theb. 1 . 649 ut rile damiium ap. Tac. A. 2. 85. — Loqiiimr atiieni Aiichises ui Theodorus ille pliilosophus. qui regi Lysimacho cru- cem miniianti. Theodori. inquit . nihil in- leresl, huinine an subrnue pulescat. Sed anliquorum mullum intereral sepeliri, quod nisi sepultiis apud inferos quiescere ne- quibal. Cf. 6. 333. 365. — Seneca de remediis forluilorum c. 5. lerribilem illam

106

P. VIRGILII MAROMS

lam pridem invisus divis et inutilis annos

Denioror, cx quo me divom pater atque liominum rex

Fulniinis adtlavit ventis et contigit igni.

Talia pcrstabat memorans tixusque manebat. Nos contra effusi lacrimis coniunxque Creusa Ascamusque omnisque domus, ue vcrtere secum Cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet. Abnegat inceptoque et sedibus haeret in isdem. Rursus in arma feror mortemque miserrimus opto. Xam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur? Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto Sperasti? tantumque nefas patrio excidit ore? Si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui, Et sedet hoc animo, peritui*aeque addere Troiae Teque tuosque iuvat: patet isti ianua leto, lamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus, Gnatum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

650

655

660

co^iialioneni : insepvltus iacebis refellit his verhis: Quid aliuil Luic respondeain, quam Virgilianum illud: facilis iactura sepulcri. Cf. Sen. Ep. 92 ..Maecenas, nec tumulum, inqiiii, curo, sepelit natura reliclos." Sic firmantur verba auctoritate Seiiecae. Pl. 644 — 46 delet.

647. invisus divis : A love enim, quod Veneris consueludine glorialus erat ful- mine petiius, secundum alios occaecatus, secundum Virgilium niembris debilitatus est; cf. V. 699. 733. Cf. Hom. Hym. in Ven. 287, quare diis invisum se putat. — Inutilis ut ap. Aesch. Prom. 371 dxQfiov difiag, ubi vide Blomf. gloss.

648. /innos demoror, nam quum iusto longius vival, reiinet quasi eorum decur- sum. Cf. 3, 481.

649. Fulminis afflavit ventis : Vento enim fulmen ferri puialialur cf. 8, 430. Lacr. 6, 294. Afjlare aulem proprie di- cilur el venlus et quod venlo fertur cf. Liv. 28, 23 Conrepti alii flamma sunt, alii ambusti adflatu vaporis. 30, 6 Saucii adflatiqiie incendio effugcre. — Quid autem sit afflari fulmine docent Ov. Tr. 1, 9, 22 fulmina quorum ignihus afflari proiima quacque solent et Pont. 3, 6, 17 Fulminis afflatos interdum. vivere telis Vidimus, et rejici, non prohibenle Jove.

650. Talia quum memorare pergerel, fixus immotusque mansit.

651. \e sc. oramus ne, quod latet in effusi lacrimis.

652. Cuncta, nam quum non sint rc- licluri Ancliisen , simul omnes iniereaiit necesse est. — Fato urguenti incumbere ,,simile est, ul currentem incilare. praeci- pitem impeilere’’, S. ei esi exitlum quod

imminebat ipsum accelerare. Cf. I/iv. 3, 16 Id CmalumJ prope unum maxime in- clinatis rebus incubuit. Cic. de or. 2, 79, 324 Oportebit impelli primo iudicem leviter, ut iam inclinato reliqua in- cumbat oratio.

654. incepto et sedibus haeret in iis- dem cf. Cic. Cat. 2, 5 Si et in urbc et in eadem mente permanent.

655. mene ,.probalae pieiaiis filium.’’ — nefas eicidit: ,.Bene excusat pairem diceiido excidit, et ipsam temperal obiur- gationem." S. — Sperasti c. inf. prae- senlis cf. 4, 305.

656. sedet animo cf. 5, 418. — El si iuvat, si cupis nos onines simul interire, facile moriem quam opias, i. e. isti leto, impetrabis, et brevi omnium tuorura cae- dem videbis ; nani irrumpet Pyrrhus, Priami sanguine foedatus. Nolo tamen lacere iam Servium isti per Apocopen diclum accepisse pro istic, el adverbium liabent Uitschl , i\eue, IVd. Simplicis- sima minime placent, inusitata forma maxime arridet.

657. de sanguine aderit i. e. adve- nerit cf. 442. Pl: ,.Si Ms. praeberet lamq. a. m. maculatus s. P. lioc am- pecterer!"

658. gnatum ante ora patris: ,,His rebus lerret euni, qui non polest mortem liniere — Obtruncat, oblruncare con- suevil" S. sc. oblruiicat quovis lempore, si fors ita fert. Simile 7, 363 At non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor? i. e. nonne iia solel Phrygius liomo tentare virgines? Adde Ov. Mel. 4, 23 Penthea tu venerande bipenni- ferumque Lycurgtim Sacrilegos mactas,!

AENEIDOS LIB. II. 107

Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignes

Eripis, ut mediis hostem in penetralibiis utque 665

Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam

Alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.

Keddite me Danais; sinite instaurata revisam

Proelia: nunquam omnes hodie moriemur inulti. 670

Hinc ferro accingor rursus, clipeoque sinistram Insertabam aptans meque extra tecta ferebam. Ecce autem complexa pedes in limine coniunx Haerebat, parvumque patri tendebat lulum: Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum; 675

Sin aHquam expertus sumptis spem ponis in armis, Hanc primum tutare domum. Cui parvus luhis, Cui pater, et coniunx quondam tua dicta relinquor?

Talia vociferans gemitu tectum omne replebat; Quum subitum dictuque oritur mirabile monstrum. 680

Namque mauus inter maestorumque ora parentum Ecce levis summo de vertice visus luli Fundere lumen apex, tactuque innoxia moUes

Tuum est niaclare sacrilegos, quales fuerunt Pentbeus et Lycurgus. Cf. Gr. § 455, C.

665. Hoc erat quod me eripis i. e. propterea me eripis, Cet praesens siijnificat rem anlea factani, nunc ihirantem cf. Gr. § 455, f.) SimUe C. pr. RA. 35 Quid erat, quod Capitonem privium scirc voluerit i. e. cur voluit’? Cf. Gr. *» 465, 3. Pl: ,,Scribenilum pulo //. e. a. p.? Sic me p. t, p. h. £?."

666. Reddite me Danais: Simile est iUud Ov. >Iet. 13, 78 rcddc hostem.

667. ■\unquam hodie , ut yunquam hodie effugies Ecl. 3, 49. ISuuquam hodie effugies, quin mea manu moriare Naevius ap. Macr. 6, 1. .^o/i committet hodie uiiquam, iterum ut vapulet T. Ad. 2, 1, 5.

668. yiptare arma saepe cf 13, 88. — lusertabam „cunctationem ostendit hoc verbo eius, qui nec ire ad proelium velit nec domum relinquere; sic et fere- bam dixit." S.

669. .,Patri meUus quam mihi^^ S. cf.

670. De  dativo  cf  688. 
     

671. in omnia sc. discrimina. Sic Luc. 10, 461 quem ducit in omnia se- cum. — Si periturus abis, etc. est ,,ar- gatum dilemma i. e. complexio, quae ad- versarium ab utraque parte concludit" S.

672. Cui relinquor? sc. Non est du- bium, quiii ego et pater et filius hosti fe- rocissimo a le relinquamur. — Quondam tua dicta; nam quum me deseras, iam

tua revera non sum; sic Tib. 3, 1, 33 haec tibi vir quondam mittit.

679 — 691. Oruine oblato Anchises consilium niutat. l^t in Ascanio , sic in Servii Tuliii pueri capite Hamraa conspecta futurae re- giae potestatis signum est ap. Liv. 1, 39. Idem memorat in .Masinissa Sil. 16, 118.

680. Subito MPVy, sed cum libris Fy3 et Servio scribe subitum ; adiectivum enim defendilur locis 8. 81. G. 4, .554 et saepissime hoc adieclivum a Virgilio praefertur adverbio cf. 4. 571. 7, 67. 95.

681. 479. ()v. M. 13, 893. Luc. 1, 313 milcs subitus i. e. raptim coactus. — dictu mirabile monstrum cf. 3, 36.

682. que cf 597. — Inter mauus ,,hoc est inter amplexiis.’’ S.

683. Visus verbum ia oslentis sollemne cf. 270.

684. Apex est flanima in apicem aca- niinata; sic ap. Ov. M. 10, 879. Ponf. 4,

685. 54. Fast. 6. 636 inque coma jiam- meus arsit apex. Ila apex et flamma eiusdem rei varia nomina sunt; Noli pu- tare gesiasse Ascaniuni apicem in capite (8, 664j. qui arserit; is enim crinem te- xisset, qui non tegitur secundum v. 685.

— tactu innoxia , quae tangendo non nocet; cf G. 3, 416 mala tactu vipera.

— moUis MF al. refer ad comas; fiamma enim iam liabet adiectivum, quod paene idem significat. — molli P.

108

P. VIRGILII MAROMS

Lambere flamma comas et circum tempora pasci. Nos pavidi trcpidare metu crinemque tlagrantem Excutere et sanctos restinguere fontibus ignes. At pater Ancliises oculos ad sidera laetus Extulit, et caelo palmas cum voce tetendit: luppiter omnipoteus, precibus si flecteris ullis, Adspice nos; hoc tantum et si pietate meremur, Da deiude auxilium, pater, atque haec omina firma.

Yix ea fatus erat senior, subitoque fragore Intonuit laevum, et de caelo lapsa per unibras Stella facem ducens multa cum luce cucurrit, Illam summa super labentem culmina tecti Cernimus Idaea claram se condere silva,

G85

690

G95

685. pavidi rnctu trcpiilare: Nota verborum coiigerieui. De iufiiulivo cf. 132.

6S6. sanctos F.MPV}’. sacros bc. (juos violari nefas est. Sanctum euim, quod est (liis diguum, castum, iuviolatum, op- pouitur poUuto; sacrum est ,.(iuod deo- riim habetur" et oppouitur profano; iude etiam est verflucht diis commissum ut 3, 57 auri sacra fames, Templa sacran- tur, leges sanciuntur. Sanctus Apostolus.

688. palmas cum Qcf. 72) voce teten- dit. Verbo tcndere dativum iungit Ci- cero pr. Font. 17: Tendit ad vos vir^o l estalis manus supplices, easdem, quas pro vobis diis immortalibus lendere cunsuevit.’^ Caes. BG. 7, 48 Jiomanis de muro manus teudebant. Calp. Sic. 3, 36 A te coeperunt tua iur^ia, tu prior illi victas tende manus. Cf. 5, 451.

689. Adspicere de diis humanas res respicientibus, cf. 9, 209. Schau (gnd- dig ) auf uns hcrab . vnd venn wir so viel diirch unsere Frommiskeit verdie- 7icn. gib uns Hdlfe und hestdtige diae Zeichen. Fd terlio est loco. ut 12, 381, saepius apud poetas alios.

690. ..Secundum Romauorum morem pelit. ul visa firmentur. Non enim unum augrurium vidisse .sufficit, nisi coufirmetur ex simili; nam si dissimilia sunt poste- riora. solvunlur priora" S. Sic. 8. 79 propius tua numina firmes. Sil. 4. 127 yidsis, o firmesque luac pater alitis omcn. — auxilium: augurium coni. VI. Gt. recepit Ld. iam propositum a Vale- rio Probo.

602 — 746. Finnato omine urbe omncs exccdunt, Creusa perit.

692. vix — que cf. 5, 857. — Frn- gor audiiur etiam saepius, si globi lu- centes apparent.

693. Intonuit laevum; felix id omen

babebatur apud Romanos cf. 9, 631. G. 4, 7; dextrum apud Graecos. Confer de ea discrepantia disputantem Ciceronem Div. 2, 39, 82. Stella longo sulco tracto ad Idam pergens , iudicavit viani , (luae esset iueunda. Per singula haec expo- suit Serv. cuius ratiouis ut exemplum proferamus, eius verba addamus: „Idaea clarum se condere silva; steUae huius cursus ita significat Troianos conglobatos ad domuni Aeneae Idam petere. Quod dicil multa cum luce, ostendil claros; (luod signantcm vias , scintUlas quas- dam dicit relictas , quae ostendunt , re- mansuros in diversis partibus socios; quod longo limite, oslendit errorem, quod sulium dicit, significat longuni raaris aequor arandum; quod ait sulfure fu- mant, divini ignis odor ostenditur; ex fumo autem raors Anchisae, sicut eius oratio sequens indicat: cedo equidem, quasi licet sciani me esse moriturum" S. Tales explicationes nunc nimis videntur quaesitae, si tamen illani osteutorum doc- trinam respiciinus , qua vel miniina ob- servabantur accuratissime, nou absonum est, poetam etiam singola verba summa cura elegisse.

694. stella facem ducens: Faces tales in ominibus erant cf. Liv. 43, 13 earum- que doctrinam exhibet Plin. N. H. 2, 25. — De coelo lapsa per umbras: ita Liv. 41, 21 F«ces eadeni nocte plurcs per caelum lapsae sunt; videntur enim per caelum volilautes sensim descendere. Inde de caelo dclabi satis est usilaium. Cf. Cic. ad Q. Pr. 1,1,2 Gracci sic le ita vivcntem intuebunlur , ut qucndam ex annuUum mcmoria, aul etiani de caelo divinum homincm esse in provinciam dclapsum pulini. pr. Man. 14, 41 Pom- pcium, sicut aliqucm non ex hac urbc missum, sed de caelo delapsum intuen- tur.

AENEIDOS LIB. II.

109

Signantemque vias; tum longo limite sulcus

Dat lucem, et late circum loca sulfure fumant.

Hic vero victus genitor se tollit ad auras,

Adfaturque deos et sanctum sidus adorat. 700

lam iam nulla mora est: sequor et, qua ducitis, adsum.

Di patrii, servate domum, servate nepotem.

Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.

Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.

Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis

Auditur, propiusque aestus incendia volvunt.

Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;

Ipse subibo humeris, nec me labor iste gravabit;

Quo res cunque cadent, unum et commune periclum,

Una salus ambobus erit. Mihi parvus lulus

Sit comes et longe servet vestigia coniunx.

Vos, famuli, quae dicam animis advertite vestris.

Est urbe egressis tumulus templumque vetustum

Desertae Cereris iuxtaque antiqua cupressus,

705

710

698. dnt lucem i. e. lucet. Verbum dare ciim substantivo iunctum circumscri- ))it verbum, quod in substantivo latet sic dare cnntum est canere 1, 398. dare cursum est currere 10, 870. dare fugnm fugere 12, 367. dnre lacrimas lacriniare 4, 370. 9, 292. Ov. Her. 3, 15. dare amplexu^ amplecti 1, 687. 8, 405. darc funera occidere 8, 570. 12, 383 (ap. Lucr. 5, 348 dare cladem). dare gemi- tum gemere 2, 53. 10, 709. dnrc sonum

10, 640. sonitum 5, 139. 9, 667. 10, 4H8.

11, 458. 12, 524 sonare. Sic dare cla- morem clamare 3, 566. dare verba 10, 639. dicta 10, 600. vocvs 11, 535. 840 di- cere. Cf. dare colores 12,69. nidorem 18, 301. sa/ti(7n 12, 681. tortus 5, 276. rui- nam 2, 310. dare sonorem sonare G. 3, 199. dare ululatum ululare 11 , 190. dare qnietem quiescere 8, 30. Sic in soluta oratione dare operam , darc re- sponsum cf. 1, 63. Talia substantiva cum v. dare coUegit Lentz 52 hgsb. Kneip- hof. — „Sulfur pulabant ignem divi- num, Q^ilov ; itaque in sulfureo fumo agnoscit Anchises lovis fulmen, quo ad- monitus cedit" Taubm.

699. victus (sich besiegt gcbend) cedo equidem cf. 4, 370 I\um Incrimas victus dedit. — Se tollit ad auras: Ci. e. surgit egressurus) „verbum augu- rum, qui visis auspiciis surgebant ex templo, unde est cxtemplo^’ S. — toUit PMVy^. tollcre Pyl probat Rb.

700. Servate domnm , servate nepo- tem : atqui me non frustra ea precari do- cet, quod lioc vestrum est augurium, quo adhuc in vestra esse tutela Troiam osten-

distis. Quod h. I. est in numine, est alias sub numine ut 9, 247.

704. tibi comes irc rccuso. Sic Stat. Achili. 1 , 539 ?^‘os vocat ille Inbor, jk- que enim rnmcs irc recuso. Tih. 1, 4, 41 neu comes ire neges. Idem dativus est 6, 158 cuijidus Aihntes it comes.

705. liiiponere: Imperativiis qui dici- lur passivus est medii , nec potest esse imperativus vere passivus. Sic 3 , 405 velare est vela te. IS, 800 iujlectere. Ov. Am. 1, 1, 29 Cingere litoreu Jla- vcntia tcmpora niyrlo Musa. cf. Gr. § 154, 3. Cf. ad 4, 152.

706. Singulos ire iubet, quo tutior sit fuga. — Servet, observet, legat vestigia. Ne nimium augealur agmen, uxorem pa- tre et filio firmiorem audet ex longinquo sequi iubere , tamen ut possit uti mariti tutela.

707. est urbe egressis: De hac struc- tura cf. 1, 21. Cf. Gr. § 880.

708. Deserta Ceres est, cuius templum in agro exstruclum est, ubi esse solet ho- minum solitudo; sic desertiis est 3, 4.

709. II, 843. Tib. l, 1, 11 desertus in agris stipes, einsam. Solebant autem templa Cereris extra urbes exstrui. Cf. Vitr. l , 7 Fana locantur Cercri extra urbcm loco, quo non semper homines nisi per sacrijicium nccesse habent adire. — Prudenter eligit locum, quem Graeci non sunt adituri ; prudenter etiam circa homines metu perturbatos pluribus utitiir verbis, quia scit esse limoris comitem oblivionem; nec minus repelitae sententiae sunt eius, qui loquitur, signa anxielatis.

110

P. VIRGILII MARONIS

Religionc patrum multos servata per aimos: 715

Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.

Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Pcnates;

Me, bello e tanto digressum et caede recenti,

Attrectare nefas, donec me Humine vivo

Abluero. 720

Haec fatus, latos humeros subiectaque colla

Veste super fulvique insternor pelle leonis;

Succedoque oneri. Dextrae se parvus lulus

Implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

Pone subit coniunx. Ferimur per opaca locorum; 725

Et me, quem dudum non ulla iniecta movebant

Tela, neque adverso glomerati ex agmine Graii,

Nunc omnes terrent aurae, sonus excitat onmis,

Suspensum et pariter comitique onerique timentem.

lamque propinquabam portis, omnemque videbar 730

Evasisse viam; subito quum creber ad aures

Visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

Prospiciens: Xate, exclamat, fuge, nate, propinquant;

Ardentes clipeos atque aera micantia cerno.

Hic mibi nescio quod trepido male numen amicum 735

719. iicfaa rf. 169. Eatlem eniin seii- lentia apud onines anliquos. lam Davi- des, quod bella gessil , templum condere vetalur; et aqua veteres lustrabantur, sive templum ingressuri, sive sacra fac- turi , sive precaturi. Itaque lavant aut manus, aut caput; corpus eliam tolum et vestes; neque Pontifices apud Romanos illotis manibus sacra attreclare fas erat. Saepius tantum adspergebanUir aqua, signiun potius lustratioiiis quod erat quam liistralio; ut nunc fit in baptizando. Ad- hibetur autem aqua fluvialis 4, 635. viva, perennis, rimpida. Ut h. 1. vivum flumen in re sacra dicitur, sic Liv. 1, 45. — De voce vivus cf. 1, 167.

720. subiecta colla insternor cf. 273 et 4, 22. Molticomis tcllus instcrnitur herbis Avien. Descr. T. 10^<2; ad rem Ov. Poiil. 1 , 1, 33 quum foret Aeneue cervix subiecta parenti. — Latos ipse dicit Aeneas! Idem improbaiis Pl. coni. Abluero. Haec fatus humeros s. c. et violat metrum.

721. Implicvit signat pueri tiinorem. Docet hic versus posse Virgilium uno verbo rem totam sub oculis ita ponere, ut omnia plaiie inteHiKanius, ipsamque rem ut acta sit videamus.

722. per opaca locorum cf. 1, 422. Vitainus lora lucida, quaeriinus opaca.

723. dudurn {schon Idngst nicht mehr). Tamdiu cum Graecis manum conseriiit, ut omm iam timore vacaret,

neque eum terrerent immissa tela neque hosles, si coiiglobati irruebant.

729. suspensuTn cf. 114. — Pariter duobiis subslanlivis ad quae perlinet, per que iunctis praeponitur, ul 9, 559. G. I,

730. Ov. M. 13, 538 et pariter vocem lacrimasque . . . dcvorat ipsc dolor. Ne- que laineii is verborum ordo uiiicus; cf. Ov. M. 13.522 ct vitam paiitcr regnum- que rcliquit. — timere alicui. Cf. Gr. S 285 An. 4.

731. Evaderc viam est ad finem viae pervenire, victis quae in ea sunt pericu- lis et impedimenlis cf. 3, 282 cvadere urbes, 4, 685 gradus , 6, 425 ripam, 12, 907 evadere spatium. Confer illuil invade viam 6, 2t}0. Itaque iam putat non amplius sibi instare pericuhim, quum prope poriam sit. Quod autem coniecil Marklandus, vicem ex omni parte proba- bile est. Sed a libris standum est.

732. Adcsse idem, quod advenisse, ap- propinquasse saepius cf. 442. Legilur aulem pervenit ad aures 81. 119. — Nota post luultos spondeos 730 per 731 Iransitiim esse ad dactylos 732 ; quod non sine consilio est factum.

733. Prospicit, ut sublatus huiueris Aeneae, dum ipse onere praepeditus respicere iiequit; quare excusatur Aeneas, si celerius abit, a patre ipso ut servaret excitatus.

734. cerno, cf. 647.

735. male amicum: amicum, quod

AENEIDOS LIB. II.

111

Confusam eripuit mentem. Namque avia cursu

Dum sequor et nota excedo regione viarum,

Heu! misero coniunx fatone erepta Creusa

Substitit, erravitne via seu lassa resedit?

Incertum; nec post oculis est reddita nostris. 740

Nec prius amissam respexi animumve refiexi,

Quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

Venimus. Hic demum collectis omnibus una

Defuit et comites natumque virumque fefellit.

Quem non incusavi amens hominumque deorumque? 745

Aut quid in eversa vidi crudelius urbe?

Ascanium Ancbisenque patrem Teucrosque Penates

Commendo sociis et curva valle recondo;

Ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

Stat casus renovare omnes omnemque reverti 750

Per Troiam et rursus caput obiectare periclis.

ipsum et patrem filiiimciiie servavit, male, quotl uxorem perdidit. Male autem ad- iectivo vel verbo appositum alieno loco aliquid esse indicat zur Liizeit; ita G. 1, 105 male piiiguis arenae ,,schu(llich fetf^ lofs. male salsus Hor. S. 1 , 9, 65 i. e. alieno loco salsus. Ov. 31. 7, 741 male tectus ego, et M. 8, 509 male vincetis, sed vincite fratres ut hoc iiostro loco recte explicatur: in meam perniciem, meum damuum. Deinde male etiam id indicat, quod iion eo modo est, quo debet; quae videtur esse sententia primaria; ita v. 23. 4, 8. Hor. S. 1, 3, 45 male parvus filius est, qui est minor, quam volumus; ita C. 1, 17, 85 male dispar. S. 1, 3, 31 male haeret, ut Ov. M. 3 , 730 iam male haerentes frondes alta rapit arbore vcntus. Xeque tamen est idem quod nou. Cf. Ov. F. 3, 102 Graecia facundum , sed male forte ge- nus.

736. confusam eripuit mentem tre- pido: Idem tribus verbis dictum cf. 4, 22. — Avia cursu sequor, siquidem sefjui viam iion mimis probe dicitur, quam ire viam; cf. 5, 235. sic seqiii vias Ov. Pont. 1, 4, 38 sequi iter 2, 10, 18.

737. Excedo regione viarum i. e. de- cUno a recta via. Ita regione viae vel viarum pro recta via, Kichtung des

JVeges, 7, 215. 9, 385. 11, 530 et iam ap. Lucr. 1, 957. et v. 1040. 2, 349 rec<H regione viae. Post ap. Val. Fl. 2, 413.

738. Incertus erat Aeneas, utrum fato an casu erepta esset; si casu, aut errore aut lassitudine poterat factum esse. Id et grammatica postulat, et sententia. Male enim iunxeris fato erepta, substititne, erravitne, seu etc. Insanus enim esset Aeneas, qui fato ereptam quaereret; ac.

si fato periit, vanum est quaerere, quo- modo id factum sil. Ila fatum et error etiam alibi opponuntur cf. 3, 337. 6, 532. — ne — ne cf. 1, 308. — Iiaque caussa non erat pro fatunc, quod est in Mss., coniicere fato mi, quod /^6 dat, rec. Ld. Mi bis leieitur ap. 'g. 6, 104. 123 in arsi, praelerea nusquam; el h. 1. eliditur, Pl. coni. //. m. c falo est e. C.

740. Incertum sc. erat. Hoc vocabulo ad illas priores quaesliones respondetur, neque per grammaticam Li versus ab in- certum pendent. — j\ec post elc. „nam umbram eius vidil tanlummodo" S.

741. .inimiim reflexi formalum est ad nolum ilhid animiim advcrtere.

742. antiquae Cereris: Iierum ut v. 714 deae vides tribui epilhelon, quod est teniplo; tanidiu enini colitur, quamdiu templum est.

743. quem non incusavi amens: Do- lor enim amissae coniugis eum et in ho- mines et in deos impium facit, quod nunc intelligens addit amens. Idque ipse con- fessus auget pietatem suam. Ad forniam confer Val. FI. 2, 454 deserta durae virgo neci quem non hominum superum- que vocabat? — deorumque M. pleri- que — deumque alii, ne esset versus hypermeler. At a iiavil poeta eundem so- num iam ter repelitum.

744. crudelius ,,Bene se futurus com- mendat maritus" (S.J Didoni iam captae amore.

747 — 795. Uxorem quaerenti Aeneae eius simulacruni apparet.

749. Arma enim deposuerat, ubi ad lemplum venit. Versum delent Pl. lib.

750. stat cf. 5, 418.

112

P. VIRGILII MAROMS

Principio iiiuros obscuraque limina portae,

Qua gressum extuleram, repeto et vestigia retro

Observata sequor per noctem et lumine lustro.

Horror ubique animos, simul ipsa silentia terrent. 755

Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

Me refero. Inruerant Danai et tectum omne tencbant.

Ilicet ignis edax summa a^ fastigia vento

Volvitur; exsuperant Hammae, furit aestus ad auras:

Procedo et Priami sedes arcemque reviso. 760

Et iam porticibus vacuis lunonis asylo

Custodes lecti Pboenix et dirus Ulixes

Praedam adservabant. Huc undique Troia gaza,

Incensis erepta adytis, mensaeque deorum

Crateresque auro solidi, captivaque vestis 765

Congeritur. Pueri et pavidae lougo ordine matres

Stant circum.

Ausus quin etiam voces iactare per umbram

Implevi clamore vias, maestusque Creusam

Nequidquam ingeminans iterumque iterumque vocavi. 770

Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti

Infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae

753. Relro observata scquor i. e. „re- lego, retro sequor niea vesligia." S. Idem 9, 392.

75.1. AMMOSIIVIUL 3IP. animos simul bc. animo s. Rb. Ld. Ifg. Ex Mss. non licet certum constitui, sed quum uno verbo deut, videntur probare animos, Lebens- geister.

756. si fortc cf. 1 , 378. „Iteratione auxit dubitationem’" S.

757. Ad rcfero suppletur exploraturus, si, et ut apud nos potesl omitti cf. Cic. Fam. 3, 9 7’e adeunt fcre umnes, si quid velis. Cf. 1, 578. A domo sua, a Danais direpta et incensa, in arcera pro- cedit, ubi quum inter malronas captivas Creusam cognovisset non interesse, iam quo loco reperiret nesciens, pervagatus urbem cum clamore eam quaerit. Eliam id ex humani animi indole fit, quod quum prius tacitus quaesisset, tandem non re- pertae dolore percussus, sui obUtus est pericuU. Ex hac autem narratione intel- liginius, Troianos liberos in urbe non su- peresse neque a Graecis limeri, iam prae- dam esse coUectam; Aeneam igilur cum suis ultimum ex urbe excessisse. Inde etiam apparet, quomodo Aeneas salvus potuerit esse mediis in Graecis, quippe qui nuUum in urbe Troianum esse suspi- careniur.

758. porticibus vacuis. wcite , iJde Ilallen cf. 528. — lunonis autem, propitiae sibi deae, in templo asservant

Graeci praedam. Templum autem in arce fingit lunonis, quod eius erat in Capitolio Romano.

71)2. Phocnix , comes AcliilUs, de quo Hom. II. 9, 434 — 605 legisse non pige- bit.

765. auro abl. materiae 3, 618. — captiva vestis: Jestis singularis est pro collectivo cf. 9, 380. — Captiva autem etiam rcs dicitur, non solum homo capti- vus cf. 7, 184. 11, 779. Ov. Am. 1, 14, 45 captivos mitlct Gcrmunia crines. Caes. BC. 2, 5 captioae naves. Alii.

766. Longo ordine, cf. 6, 482. dicilur de magna muUitudine. Cf. Lnd in lun- gcn lieihcn klagend safs der Troerinnen Schaar. Schill.

767. voces iactare ut 1, 102. E. 2, 5. 5, 26.

768. Tectis „per lecta." S. est ablat. loci; per urbis aedificia. — sinc fine Mss. plurinii; neque enim desislel, nisi inveniat uxorem. — sine mare pauci; ortum id, quod alibi, ut 5, 694. 7, 377. iiingit poeta ^inc more furit. — Furere dicilur is, qui furibundus circumerrat, ut 4, 42; quod plene dicilur 4, 68 totaque vagatur urbe furens Pro furenti lib coni. luenti, quod esset in Palatino.

769. „Per simulacrum apotlieosin oslen- dit, quia simulacra deorum sunt, umbrae inferorum" S. Dii aulem hominibus prae- slant corporis magnitudine cf. 591. Inde et ii, qui dei facti sunt, fiunt maiores cf.

AENEIDOS LIB. II.

113

Visa mihi ante oculos et nota maior imago.

Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

Tum sic adfari, et curas his demere dictis: 775

Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,

0 dulcis coniunx? non haec sine numine divom

Eveniunt; nec te comitem portare Creusam

Fas, aut ille sinit superi regnator Olympi,

Longa tibi exsilia et vastum maris aequor arandum. 780

Et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva

Inter opima virum leni fiuit agmine Thybris.

Illic res laetae regnumque et regia coniunx

Parta tibi; lacrimas dilectae pelle Creusae.

Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas 785

Ov. F. 2, 503 ubi Romuliis post niortem apparet Proculo pulcher et humano maior, et M. 9, 258 ubi mortales Ti- rynthius exuit artus , parte sni mcliore vigct, maiorquc videri coepit et augu- sta fieri gravitate verenrlus; et ii, qui dei alicuius iiumine implentur cf. 6, 49.

774. Iilem v. 3, 48.

775. Idem v. 3, 153. 8, 35. Eiicit Hb.

776. insano ,,sine ratione"’ S. cf. 343.

— inrlulgere ut 9, 165 indulgeut vino.

— dolori M. al. ; est enim dolor insa- nus, quod liaec non sine numine divom eveniunt. — labori pauci et 6, 135.

778. „Hic versus caret scansione; unde multi et hinc, multi as syllabam detra- liunt. Si tamen vis fide servata scandere, sit conversio ut: eveniunt nec te hinc comitem asportare.^’^ S. Apparet eum legisse e. n. hinc te c a. aut e. n. te comitem hinc a. Utrumque est in libris Mss. nec non illud, quod proposuit Serv.

— Dant alii libri: nec te comitem a^por- tare. MP. : nec te comitem hinc por- tare. — Videmus hoc in versu iaui anti- quissimo lempore aliquid esse additum, quod Airg. non scripsit. Xeque enim a poeta metrum ignoratum esse credemus. lam si conferimus 5, 786. 12, 709, in quibus illato in locum simplicis compo- sito in Mss. aliquot metrum turbatum est, facile perducemur ad eam sententiam , ut poetam putemus scripsisse portare sim- plex (cf. 5, 154), librarios autem, ut auferendi signiflcaiionem apertius indica- rent, dedisse asportare, satis apud pede- stres scriptores usitatum; accedit quod Med. dat portare. Alii videntur alio modo quaesivisse perspicuitatem addiio hinc,

779. Fas aut luppiter idem est cf. 3,251.

780. Arare mare legitur 3, 495 sul- are m. 5, 158. 10, 197; sulcum enini navis facit in mari. — Ad exsilia sup-

plendum est obeunda ex v. arandum cf. 1, 356.

782. Thybris, de voce cf. 8, 31. Ly- dius est TyrrUenus, Tuscus. Tusci enim ex Lydia in Etruriam immigrasse puta- bantur, cf. 8, 479. Tuscus autem amnis Tiberis saepe dicitur cf. 11, 316. — Leni fluit agmine: Ita agmen nquarum G. 1,

783. Avien. desc. terr. 1293 et Ennius: quod per amoenam urbem leni jluit agmine flumen. Lucr. 5. 272 inde su- per terras fluit agmine dulci. Avien. 572 Kurotas celert secat agmine tirras. 756 celeri ruit agmine Ganges. 1072 labens agmine amoeno (fiuvius) et 876 Phasis agmina provolvit. Sic ap. Claud. IV. cons. Hon. 481 aquas .. alio defle- xerat actu. Fluvius enim aquas agere dicitur cf. Curt. 3, 1, 5 Marsyam fluvium, maiore vi ac mole agentem undas Ly- cum appellant. Ov. F. 1 , 404 parce rivus agebat aquas. Calp. Sic. 2, 57 virides qua gemmeus nndas fons agit. Inde ausus est Val. FI. 3. 91 Caeruleo veluti quum luppiter agmine nubem con- stituit.

784. parla; Vaticinanlis enim est rem futuram ut certam, et quasi factam indi- care. — dilectae: Habes testimonium ipsius uxoris, se ab Aenea esse amatam; ut V. 777 suum amorem prodidit. — la- crinias Creusae de geniiivo cf. 412. — ..Noli flere, nec enim captiva sum" S. Oratio autem plena affectus: Non erit serva Graecis, quod et ignominiae fuisset ipsi, quod tulisset , cf. 3, 32L et marito, quod non defendisset. Quare addit suae digniiatis conscia: Dardanis ,,laus a maioribus et f enerift nurus, laus a cogna- tione." S. Supplevit aliquis ap. Ser- vium: et tua coniunx , ineptum huic loco, ob ea, quae stalim sequuntur, et quae sunt v. 783.

8

114

P. YIRGILII MARONIS

Adspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,

Dardanis, et divae Veueris nurus;

Sed me magna deum genetrix his detinet oris.

lamque vale, et nati serva communis amorem.

Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentera 790

Dicere deseruit, tenuesque recessit in auras.

Ter conatus ibi collo dare brachia circum;

Ter frustra comprensa manus effugit imago,

Par levibus ventis volucrique simillima somno.

Sic demum socios consumpta nocte reviso. 795

Atque hic ingentem comitum adiluxisse novorum Invenio admirans numerum, matresque, virosque, Collectam exsilio pubem, miserabile volgus. Undique convenere, animis opibusque parati, In quascunque velim pelago deducere terras. 800

7S6. 71071 — aitt r:f. 3, i’i. — servi- tnm ibo cf. .Sil. “i . oH7 Al nos .Sidoniis famulalum matribus actas Carlhago adspiciet victrix. Clauil. R. P. 2 , 264 Servitum Slygio ducor captiva tyranno.

788. Magna deum est Cybsle, (juae etiam alibi Aeneaduni genti propilia est. Cf. 9 , 77 sq. Ad hune locum cf. Paus. 10, 86, 1. tnl 81 zfi KqcOvoti liyovGiv, ojg 7y &smv fnJTTjQ v.cd ‘AcpQobirTq 6ov~ Xsiuq UTib ‘^EhXrjvcov c(VTr]v tQQVGuvro, Cf. 6, 785. — his oris „in quibus coii- tur’^ S.

Ut iure posset uxorem ducere Aeneas novam CL^viniam). necesse erat priorem esse mortuam certissimis doceri documen- tis. Deinde ex re erat, ne levilatis incu- saretur Aeneas, ab ipsa Creusa eum ad alterum connubium impelli. Id etiam providendum erat , ut in morte Creusae culpa vacaret Aeneas. Haec omnia as- secutus est Virgilius. Sed hoc oraculum Creusae omnem rationem rerum sequen- tium pervertit; neque enim erroribus post tam certum oraculum locus erat, et statini petere Aeneas debebat ostia Tiberina. Poeta autem hoc oraculum, ac si datum non esset , non curat. Nam 3 , 7 agun- tur (luidem auguriis divom , ut patriam relinquanf, sed incerli sunt, quo faia fe- ranl. Quare iam in Thracia considunt, eaque ob incolarum crudelitalem relicla, Delum petunl, Apollinem consulluri. Re- sponso acceplo, sed male inlelleclo, Cre- tam incolunl: lanilem peslilenlia exciiaii monentur a Penaiibus, Iialiam esse se- dem futuram. lam ex eo tempore per varios quidem casus, per tot discrimina rerimi tendunt in Lalium, sed cerli quo fala feranl, ubi sislere detur. Eliam 3, 182 nuUa fit Creusae menlio, cuius ora- culum tum debebal recordari Aeneas, si

unquam poterat oblivisci. Videmus lioc oraculum ad id, quod proxime debebat efficere, bene composilum. cum sequenli- bus discrepare; et corrigendum erat iia, ut et Creusa certum aliquid de fnlura sede indicaret, neqne tamen ita cerluni, ut omnis viae error toUeretur. ff^d. su- niit Aeneam tam subilo datum oraculum non slatim percepisse, praeserliui quum ipse commotus esset animo. At tam bene percepit, ut post septem annos narrare possei.

791. tenues recedit in auras cf. 5. 740.

792. lidem versus sunt 6, 700. Cf. G. 4, 500. Versus 792 — 94 eiicit omnes LM. 792. 93 IFd., qui v. 792.93 liuc illalos pulat ex iibro VI., versum aulem 794 hinc in librum VI. MiiUer „insani hominis esse” putat ,.non modo semel sed ter conari eum amplecti, a quo sit relictus." ffd, , qui semel rem faclam ferret , ter faciam narrare nimium esse censet. At Homerus qui idem iisdem dixit verbis Od.

793. 206 num insanus liomo est?

794. frustra comprensa manus effugit cf. 4, 22.

795. Somnum alalum pingebant antiqui, inde voluccr, qui celeriter avolat; non licet somnum pro somnio, oveiQO}, dictum accipere.

796 — 804. Aeneas cum suis in mon- tem Idam ccdit. 797. Invenio admirans, ich finde mit f erivunderung cf. 1. 305.

795. exsilio , ul iret in exsilium. — Pubes de populo diclum 7, 219. Pl. vult turbam quod apiius sil ad v. miserabile.

796. „Iu.\ia morem Romanum deduci coloniae dicebanlur. ’ Bene ergo de Aenea di.xit deduccre, quod eis civiiatem condi- turus erat." S.

AENEIDOS LIB. II.

115

lamque iiigis siimmae surgebat Lucifer Iciae, Ducebatque cliem; Danaique obsessa tenebant Limina portarum, nec spes opis uUa dabatur: Cessi et sublato montes genitore petivi.

801. Lucifer, stella Veiieri sacra et ipsa Veiius dicta, diem diicit ut E. 8, 17 tliem age Lucifer almum, Ita aslra ihiciint iiocleiu G. 3, lo(i.

802. opis ,,fereiidi auxilii" (S.) patriae.

803. Recedit in Idae montes, ibi com- moraturus, duju Graeci abeant; postea in litore exstruit naves. monics M. mon- tem P. Montes Idae memorantur 636. 3, 6. rec. irg. Ld. Rb.

Napoleon, homo artis mililaris peritissi- raus, hunc librum sermonis eleganlia praecipuum mullis scatere ineptiis dLxisse narralur. Hunc librum deinonstare, Vir- gilium artis militaris rudem fuisse. Ri- dicuhim esse doluin exstrucli equi, quo foriissimi Graecorum ila includerentur, ut defciidendi locus non fuerit, qui tanla mole fuisset, ut uno die non poluisset urbi inferri; ubi per duo fiumina iler eral. Mirum esse, quod Troiani, qui Tenedoii ab arce potuissent conspicere, non explo- raverint locum, ubi Graecorum esset exer- citiis. Troianos f;au(lio elatos et vino de- dilos non aiile mediam noctem isse cubi- lum. Eo tandem tempore Sinonem potuisse

laxare claustra et portas aperire. Sert iam versus Aurorae tempus omnia esse confecta: urbem inceusam, quam Graeci exercitu centies mille militum non potuis- sent obsidione includere; prostratum exer- citum. qui per decem annos in campo re- slilisset; coUeclam praedam, quod inter turbas fieri non potuisset. Aeneam prae- terea interesse omnibus proeliis et ad do- mum suam saepe redire. ex urbe pro- ficisci et reverii. Haec omnia intra trium horarum spalium facia esse, quum Car- tliago ab incolis vacua per septendecim dies, Moscovia, ligneis plerumque ex- strucla aedificiis, per undecim arsis.sel. Talia Homerum nuiiquam facturum fuisse, nec narraturum urbis eversionem, quasi captum castellum unum esset. — At ta- men excusatur poeia, quod ea erat fama. Neque paucis horis umnia combusta esse tradit ; cur eniiu Graeci incensae urbis portas cu.stodirenl. Macr. 5, 2, 4 ..Ever- sionem Troiae cuin Sinoiie et equo ligneo ceterisque omnibus. quae librum secundum faciunt, a Pisandro paene ad verbiim Iransscripsit." Tali modo ubique Macro- bius loquitur ; nobis iudicare non licel.

P. VIRGILII MARONIS

A E N E I D 0 S

LIBER TERTIUS.

1 ostquam res Asiae Priamique evertere gentem Immeritam visum superis, ceciditque superbum Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia: Diversa exsilia et desertas quaerere terras Auguriis agimur divom classemque suL ipsa

V. 1 — 12. Aeneas cum suis Troiam rclinquit. V. 1. Splendiduni exordium, cui quum anliquae ilU potentiae opponatur miseria, qua nunc premuntur, flebile simul aliquid inest, gratum legentibus. Casus enim aUenos sine uUo dolore intuentibus eliam ipsa misericordia est iucunda. Epitomen huius libri habes ap. Ov. M. 13, 623 sq.

— Res Asiae, „universus status Asiae" S. ita 54 r. Agamemnoniae. 8, 626 r. Halae. Liv. I, 9. 28 etc. SaU. hist. 1, 7 res Romana. Liv. 1 , 3 res Latina. 21, 2 reni Carthaginiensium auxit. Res addito populi nomine significat civitatem; ita res publica dicitur. que cf. 1, 2. — Asiae autem dicit Aeneas satis magnilo- quus, ut 2, 556 regnaturem Asiae Pria- mum., et beUo Troiano dicit consurgere in arma Europamque Asiamque 10, 90. Cf. I, 22. — Evertere gentem dici posse probalur ex eo quod dicitur condere gen- tem. Cf. 1, 33.

2. Immeritam : Ob unius enim Paridis culpam exslincta est gens, pietate in deos insignis. — fisum formula soUemnis de re adversa et tristi, cuius rationem non intelllgunt homines, quam tamen ut a deorum voluntate profectam venerantur cf. 2, 428. Hom. II. 2, 116 ovtco nov /ju ^ilXii vnsQHiviC cpikov sivai. Cf. 12, 503.

3. humo „i. e. ab humo" S. cf. 1, 193.

— yeptunia nam ,,moenia Troiae Neptuni fabricata manu’^ 9, 145. Sunt igitur di-

vina. — Fumat adhuc, quum terrae re- linquendae Aeneas consilium capit. Ita ap. Ov. M. 13, 421 CTroes) fumantia tecta re- linquunt. — ceridit — fumat. Cf. 1, 156.

4. Diversa recle explicat S. qui: „di- versas terras , haec est in diversa regione positas." Cf. 325. G. 3, 32 diversus ho- stis. Cic. pr. Man. 4 duobus in locis disiunclissimis maximeque diversis fHi- spania et Ponto). 16 ex locis tam lon- ginquifi tamque diversis. — Exsilitim etiam de loco dicitur, quo quis exsul est ap. Tac. A. 13, 55. H. 4, 44. Cf. iudi- cium, hospitium, al. — Desertas Mss. — diversas aUi, nec satis certum, quid in quoque libro legatur, nec post ffg- nec post Rb. , sed probabile hoc ex antece- dente diversa ortum esse. Non autem terras a Dardano desertas Ci<a ■V. ff^g-) inteUigimus i. e. ItaUam, neque enim iam sciunt illas terras petendas esse, sed muUo post audiunt , cf. 163; multo mi- nus „novas sedes in deserlae patriae vicem in alia patria" ut Rb. explicat, sed desertas ab hominibus, i. e. incultas nec habilatas, cf. 2, 714; quae opponun- tur strepitui et tumullui hominum, quo moveri solet urbs magna, qualis Troia fuit; neque vero potuit sperari tanlae ho- minum paucitati cullos agros concessum iri. Cf. vacuus 2, 528. Pl. coni. D. e. atque extremas q. t.

5. auguriis divom : Ad rem cf. 2, 293.

6. 695. 780. — agimur c. inf. cf. 2,

7. — sub ipsa cf. 6, 191.

AENEIDOS LIB. III.

117

Antandro et Phrygiae molimur montibiis Idae, Incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur; Contrahimusque viros. Yix prima inceperat aestas, Et pater Anchises dare fatis vela iubebat: Litora quum patriae lacrimans portusque relinquo Et campos, ubi Troia fuit. Feror exsul in altum Cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.

10

6. Antandro i. e. eo loco, qiio poslea Antandrus condita est. Id enim, praecipue hoc in libro, tibi occurret legenti, Virgi- liuni iocis , quae Aeneae leiupore erant „sine nomine terrae", nomina indere, quae posiea inclaruerunt; neque aliter facere potuit, si loca volebat indicare. Praeterea animadverles per totum carmen Virgilium in locorum situ describendo esse diligen- tissimum, neque profecto in iis regionibus describendis, quas mulli Romani ipsi adierant, erat fiiifiendi lorus. Anlundrus ut ex lioc loco iam apparet, in Idae ra- dice supina ascendebat. Silva ad naves exstruendas etiam postea abuiidabai. Xen. H. G. 8, 1. Misericordiani autem movet, quod eo ipso loco, quo aiitea divitiis et opibus affluebanl, fugam parare cogunlur iussi a diis, iioii a Graecis compulsi. Hi enim statim eversa Troia ante liiemem in patriam reversi erant ; Aeneas ainio pro- ximo, ineunle vere. Troiam reliquit. — MoUri cf. 2, 108.

7. Incerti fjuo f. f. Haec verba (ul V. 4) et omnes qui li. 1. narrantiir erro- res adversanlur illi oraculo, quod dat Creusa 2, 780 si. qiiem locum conferas. Lf/. incertiim putat Aeneam, quippe cui Lydius Thybris incognilus esset! Pl. lolum versiim 7. vult abesse. — Sistere intransitivum est II, 87;3. G. 1, 479. Lucr. 4. 417. ut consistere in prosa ora- tione cf. 1, 104. — detur c. inf. l, 66.

8. vi.t — quum ut 635. 1, 36. Cf. 5, 8.’)7.

9. Fatis vela dare, fatis ducentibus vela dant i. e. quo ea vela inlendant, se- qui decernunt, fato se cominittunt. nescien- tes, quo ea ducant: ita ve,itis vcla dnre legitur 4, 546. 8, 708. Ov. M. 1. 132; profundo vela dare A. 12, 2(»3. Sed dicitur etiam soluni vcla dare pro nave abire ef. 1, 35. Quare fatis etiam abla- tivum habere liaud absurdum est. Sc. iu- bet abire ex fatis, quod fata id postu- lant. At non opus idem iterum dicere, qiiod iam dictum est supra: auguriis di~ vom.

1L Pluralis campos signat antiquae nrbis lalitudinem. — E.rsul non est expul- sus sed qui extra est, sic qui sponte ab- est 0. M. 15, 61.

12. Socii sunt, qui v. 8 et 2, 796 me- morantur. Quod filium nominat, videmus eum esse patrem amantissimum. — ,,Dii Penates sive a peiiu ducto nomine, esl enim omne, quo vescuntur liomines, pe- nus, Ccf. 1 , 704) sive ab eo , quod peni- tus insident; ex quo etiam Penetrales a poetis vocantur’ Cic. N"D. 2 , 27. sunt tutores familiae et gentis, quae penu ali- tur vel quae in penetralibus est; non sunt certum deorum genus, sed ex diis alios aliae geiiles colunl Penales. Itaque quum Romana geiis omnium esset polentissima. Penates eius dicebantur potenles et magiii
13. 9, 25S. Qiii tainen essenl , ignora- batur; Nigidius et Labeo Deos Penates Aeneae Neplunum el ApoUinem Iradunt. (Cf. Serv. ad I, 380. Macr. 3, 4.) „Alii autem , ul Cassius Heniina, dicunt, Deos Penates ex Samoihraiia appellalos, -S^foi)? fifydXovg, 9fovg SvvciTOvg, -S^fovg XQV~ aroi’s." S. 1. I. „\onnulli Penales esse di.xerunt, per quos spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus. Eos aulem esse lovem, aethera mediuni, lunoiiem, imiini aera ciim terra, summum aetheris cacumen Minervam: quos Dema- raii Corinihii filius. Samolhraciis religio- iiibus mystice imbutus, uno leniplo el sub eodem tecto coniunxit. His addidit Mer- curium, sermoniim deum.’" Serv. ad 2, s96. Et apud Livium 3, 17 Dii Capito- lini videntur haberi Penates. Xeque qua- les esseiit dii eorumque simiilacra, poterat notum esse, quiim eos nec videre populo, neque sacerdotibus narrare aut pingere licebat, teste Dion. Hal. 1, 67. Serv. ad h. 1. Ralioque, qua Cicero 1. 1. et Dio- nysius de iis disserunt, satis docet, iliis temporibus rem fuisse obscuram. Quae noslro tempore, longe ab illis scriptoribus reinoto, fingi de iis et coniici posset, do- cuit Klaussen in libro Aeueas und die Penaten inscriplo. Nos addamus, quae a scriploribus traduntur. „Varro hos deos Dardanum ex Samothracia in Phry- giam. de Phrygia Aeneam in Italiam me- morat portavisse" Serv. ad 1 , 380. E Lavinio noluerunt decedere, Dion. I. I. S. ad h. I. ,.Imperatores in provincias ituri apud eos primum immolabant." S. ad h. 1. „Consules et Praetores, sive Dictator,

118

P. VIRGILII MAROMS

Terra procul vastis colitur Mavortia campis, Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo, Hospitium antiquum Troiae sociique Penates, Dum fortuua fuit. Feror huc, et litore curvo Moenia prima loco, fatis ingressus iniquis, Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.

Sacra Dionaeae matri divisque ferebam Auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem

15

20

abeiiiiles niagislialii Laviiii sacra Peiiati- biis siniiil et Vestae faciiinf S. ail 2, 296. Aililitqne: .,Qiiaeritiir, utrum Vesta de iiii- mero Penalium sit. an comes eorum acci- pialur.- Cf. 2, 293 et Cic. 1. l. — „Varro Deos Penates {iiiaeilani slgilla lignea vel niarniorea ab Aenea iii Italiam dicit esse advecia, cuius rei Virgilius meuiinil’’ (S. 1, 380) V. 148 cfjigies sacrae Dlvom Phiya;iique Penates. Sunt eliam velati V. 174. alque ita iii picturis antiquis describi dicuntur; et duo iiumero, ut ex iisdem picluris apparet et lestatur Dioii.

I. 68, Qui Romae in templo Penalium et alihi vidit; is, siGiv, inquit, viCivLciL Svo Y.aQ-rjfiBvot, doQaza duLlTjtpozsg, tfjg TiaXaiug fQya Tfjji^Tjg, Timaeus, ex ipsis Laviniensibiis audisse se aftinnal: ■y.rjQV- Kta aLdrjQci xal ^^«Axk, y.al xsQaiiov TQOiiy.bv HvciL, Tu iv rolg dSvroLg zolg iv AaovLvlcp yslftsva hQa. c. 67. Ul li. 1. Penalibus et magnis diis opponun- tur socii etjilius, sic 8, 679 palres et pnpulus, unde apparet Penaies non ipsos magiios dici sed tamen non adinodiim di- versos. lam Deos Capitolinos dicunt magnos, i. e. lovem lunonem Minervam; alii Castorem et Poliucein, Cabiros i. e. polentes. Sed quid quaeriimisf’ Magnus noii certiim geniis significat, sic numina magna 2, 623. 3, 264 ex sua homo de- votione nominat.

13 — 18, Aeneas in Thracia urbem condit.

13. procvl cf. 10, 835. — Mavortia cf. 35. — Thraces arnnt obieclo omisso cf. 2, 492 ; et loci huic maxime similes sunt I, 12. 3, 165.

14. Lycurgus rex Bacchum deum eius- qne cultores crudelissime persecutus CI»de acer dirilur]) ab eo ipso periit cf. Hom.

II. 6, 130 — 140. — Regnatus cf. 6, 794. lam qiiod 3Iartis et Lycurgi men- tionem facit, dirum aUquod exspect,are nos inbet.

15. Eorum, inter quos bospilium est, soeii sunt etiam Penates.

16. Feror i. e. me confero nt 76.

17. Cf. Ammian. 22, 8: „Aenus, qua diris auspiciis coepia moxque relicla ad

Ausoniam veterem duclu numinum prope- ravit Aeneas." Aenus Ciconum iii lerra prope Hebri oslia Aeneae colonia dicitur eiiaiu aliis scripioribus Latinis , qui non minus de Polymnestoris Tliraciae Cherso- nesi regis crudelitate et Polydori caede iiarrant. Aeiius auiem iam memoratur Hom. II. 4 , 520. Erat alia urbs Aenia in Pallene, eliain Aeneadae dicla, quae ab Aenea noinen accepisse putabatur. — Locare ita 1, 247. 4, 266. — m. locare prima cf. 7, 61. — Fatis iniquis ,,bene quid sit futurum praeoccupat."" S.

18. Aencadas nomen fingo. Vocabu- ium nomen eodem est casu , quo nomen proprium; ila accu.salivus legilnr 693. 7,
19. G. 1, 137. Liv. 7, 22 Quidam Kae- sonem, alii Gaiiim nomen Quinto ad- iiciunt, Tac. H. 5. 2 Solymos conditam urbem Hierosolyma nomen e suo ^ecjsse. Tac. H. 4, 28 quod Ubii liomanorum nonien Agrippinenses vocarentur. Ov. P. 6, 803 Marcia sacrifico deductum nomen ab Anco. Cf. Gr. *} 284.

19 — 49. Aencae sacra facturo offer- tur oinen infaustum.

19. Dionaeae matri ..A’eiieri. a malre Dioue, secundum Homerum" S. II. 5, 371. Cf. Cic. ND. 3. 23. — divisque ferebam. De hoc more, cf. 8, 103.

20. Auspex est, qni de re aliqiia aves consulit. lam vero quum in ipsius au- spicis volunlate esset, quid aves iiidica- leni: qui alicuiiis rei auspex eral , idem suasor putabatur; itaque iungit Cic. Att. 2, 7 Latores et auspices legis curiatae. Hiiic ipsi dii auspices dicuntur, si favent hominibiis el eorum incepla secundanl cf. 4, 45. Ov. P. 1, 615. 4, 850. Hor. C. 1,

21. 27. Facit igitur sacra, in quibus sint aiispices, faiitores (de qua structura cf. 4, 22). — Tauriis Tovi eliam apud Ov. M.

22. 755 iinmolalur. quamquam Serv. : ,,con- tra ratioiiem lovi laurum sacrificat adeo, ul hinc puletur subsecutum esse prodi- giuin. L^bique eniin lovi iiiveiicum legi- mus immoIalHm". Idem docel Macr. 3, 10. qui ad h. I. monet „Committiliir ergo Capud Virgiruim) res non quidem im- pianda, insolita tamen; el comniittitur non

AENEIDOS LIB. III.

119

Caelicolum regi mactabam in litore tauriim. Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo Virgulta et densis hastilibus borrida myrtus. Accessi, viridemque ab bumo convellere silvam Conatus, ramis tegerem ut frondeutibus aras, Horrendum et dictu video mirabile monstrum. Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos Vellitur, buic atro liquuntur sanguine guttae Et terram tabo maculant. Mibi frigidus borror Membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis. Rursus et alterius lentum convellere vimen Insequor et caussas penitus tentare latentes: Ater et alterius sequitur de cortice sanguis. Multa movens animo Nympbas venerabar agrestes, Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis, Rite secundarent visus omenque levarent.

25

30

35

ignorantia, seil ul lociim monslro faceret secuturo." Setl vaiuim hoc, siciuidem vo- cabula taurus ei iuvenciis de iisdem bel- luis leguntur 6, 243 et 253. — yitens auteni videtur esse non colore, sed pin- guedine; ita saepius nitere; et ap. Honi.

11. 2, 402 §ovg nicov lovi sacrificatur.
12. Tumulus ortiis est arena, quae ven-

tis corpori Polydori iniecta est , neque enim is est iusto fiinere sepultus, sed iacel, ubi telis obrutus concidit. Ex iis autem teUs iam facta sunt viridantia vir- gulta.

83. Ex myrto et coriio iaciila facta sunt cf. G. 2, 448 y/< myrtus vnlitli^ hastili- 6i/s" et bona bf.Uo cornus. — Litus au- tem amat myrtus cf. G. 2, 112. 4, 184; hinc litorea dicitur Ov. Am. 1, 1, 29.

84. /Iccessi ,,non ad corniim, sed ad myrtum, quae inter verbenas est" S. cf.

12, 120.

25. Frondibiis, corollis et sertis in sa- cris utebantur cf. 2, 249. — l>Iyrtus aii- tem Veneri iucunda et sacra cf. 5, 73.

2fi. Dictu mirabile monstrum idem 2, 680. „Bene moustrum, nam statim quid esset apparuit" S. Sic 2, 171. 7, 81. Cf. Festuiu p. 138 M. : ,,>Ionstrum ut Aelius Stilo iiiterpretalur a moncndo dictum est velut monestrum. Ilem Sinnius Capilo quod monstret futurum et moneat volun- tatem deorum."

28. Simili modo e plantis, in quas ho- mines mutati sunt , cruor manat ap. Ov. M. 8, 762. 9, 344. „Tabo, corrupto san- giiine. Ccf. 626. 8,197.487. 9,472.) Et est iiomeii casus septiiui lantum, ut sunt sponte, natu; quod si velis decH- iiare, haec iabes, huius tabis dicis." S. Sed tabes est morbus cf. 6, 442. guttae atro tabo cf. 618.

29. Ilorroris et pavoris signa Vgl. haec habet: quod quis obstvpescit (cf 48); quod solvuntur frigore mcmbra fl, 92); vel calor ossa relinquit C3, 308); frigi- dus horror inembra quatil; sanguis deri- gescit (3, 259. 308); sudor fluit {1 , 459); stant comae f 2 , 774. 3, 48. 4,

30. 12, 868); quod vox dejicit, faucibus haesit, flocis iam laudatis) et 4, 279, obmutuit amens. quod quis longo post tcmpore fatur (3, 309); quod quis labi- tur C-^: 309). Pl. iungit Insequor, alte- rius et qiiae media inter ea siiiit, eiicit.

31. ,,\lulta movens animo, non dicit quae, sed ex sequentibus intelligimus. Cogilabam inquit, ne forte saiiguis esset e Nyniphis. Item cogilabam , ne forle ex terra Martis iure sanguis efflueret. Xain quod dicit, haec se veneraliim esse nu- mina, illas conslat praecessisse cogitatio- nes" S.

32. Ob dirum omen veneralur e.x more numina, quae regioni praesunt.

33. Gradivus est Mars. Cf. 10, 542. Et Marli Thracia sacra erat cf. 13. — Geticis pro Thraciis; Getae ullra Danu- bium haliitabant, Thraces citra. Poetae enim Romani in populis remotioribus plura sibi Ucere pulabant; ila Thraces, Getae, Sarmatae, Scythae — Parthi, Persae, Medi, Hyrcani etc. miscebantur; nam vix singuli docliores has gentes recle discer- nebant. Cf. 1, 235. 7, 47.

34. liite eliam in diis dicitur cf. 10,

35. Hor. C. S. 13. cf. 369. — Secun- flare proprium in hac re cf. 7, 259. Sil. 8, 125 Vt visa secundent oro caelico- las — „ T isus pro visa posuil." S. Cf. 7, 102. — Omen levare est levius red- dere, toUere, removere; ut Hor. C. 2, 17,

120

P. VIRGILII MAROMS

Tertia sed postquam inaiore liastilia nisu

Adgredior genibusque adversae obluctor arenae —

Eloquar, an sileani? — geraitus lacrimabilis imo

Auditur tumulo, et vox reddita fertur ad aures: 40

Quid miserum, Aenea, laceras? iam parce sepulto;

Parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia

Externum tulit aut cruor hic de stipite manat.

Heu! fuge crudeles terras, fuge litus avarum.

Nam Polydorus ego. Hic confixum ferrea texit 45

Telorum seges et iaculis increvit acutis.

Tuni vero ancipiti mentem formidine pressus

Obstipui, steteruntque comae, et vox faucibus haesit.

Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno Infelix Priamus furtim mandarat alendum 50

87 Me truncus illapsus cerebro sustu- lerat, iiini Faunus ictum dextra levas- set. Cf. 2, 14H.

38. Obluctor, lacrimabilis voces no- vae, tabum, increscere poeticae.

39. FAoquar an. NarraiHi res tam niira viiletur, ut vereatur eam eloqui, ne vaiuis videatur aut superstiliosus.

40. Reddimus vocem aUcui quem au- dire volumus.

41. Parco cum infinitivo iungitur iam apud Cat. Epith. 146. ISil metuunt iii- rare, nihil promittere parcunt. — Parce c. inf. est pro 710/« et circumscril)it impe- rativum prohibitivum E. 3, 93. — Ita usurpatum etiam fuge, witte, absiste moveri A. 6, 399. 8, 403. ne qnaere doceri 6, 614. Cf. Gr. S 422. — .S’ce/e- rantur 1. e. scelere polluuntur nianus, quae saeviunt in consaiiguineum. Sic Ov. M. 7, 34 oculos videndo conscelcro, Liv. 40, 8 aures conscelerare dixit, quod vident et audiunt scelus ,,.S’cc/ernre pol- luere et est sermo Plautinus (i. e. vetus), quo hodie non utimur." S.

42. non — aut. Non utrique enuntiato propositum ad utrumque pertinet, ut so- lent lialini ea, quae duorura esse volunt enuntiatorum, in principio coUocare. 10, 529 !\on hic victoria ‘Veucrnrn T ertitur, aut anima una dabit discrimina tanta. Cf. 2, 779. 786. Itacjue aut non opponi- tur negationi, sed sul)iungitur; quare lo- cum habet etiam post repetitam negatio- nem , ut neque — neque — aut est 4,

43. 501. 11, 802. 12, 135. Hor. Sat. 1, 6, 68. 9, 31. 2, 1, l.-». 2, 22. C. 3, 12, 2. 23, 7. C. 1, 4, 3 nec — aut, nec, uhi aut subiunctum est priori. Similis usus I, 413.

44. Litus avarum est, in quo avari sunt cf. 1, 355.

45. „Seges, multitudo. Plautus Aulu-

laria CI, 1, 63" stimulorum .seg-es" S. Hoc loco aptissimum , quod et iaciunlur hastiria et increscunt. — „Increvit, in- viruit. Traxit autem hoc de historia Ro- mana. Nam Romulus, captato augurio, hastam de Aventino monte in Palatinum iecit; quae fixa fronduit et arborem fecil. Viluperaliile enim esl poelam aUquid fin- gere, quod penitus a veritate discedat." S. — Nola, quantopere poeta nisus sit, ut et decus narrationi conciUaret et gravitatem; inde etiam iUa variatio in vocabulis: vir- gulta, hastiUa, silva, ramus, arbor, vi- men, cortex, stipes, seges telorum, iacu- lum cf. simile 2, 230. 7, 109.

47. yincipiti i. e. orla et ex sanguine et ex voce.

48. Idem versus 2, 774. 12, 868. Cf.

49. Hothius correxit Obstipui. Uunc aiiri q, c. p. m., omisso nomine homi- nis! Quid non lenlatur criticorum acumine!

49 — 68. Polydori mors et funus.

49. Polydorum, filium parvulum, Pria- mus Polymnestori , Thraciae regi et ge- nero suo per fiUam Ilionam, (cf. 1, 654) educandum tradidit, addiditque magnum auri pondiis; cuius cupiditate incensus rex Troia a Graecis capta Polydorura oc- cidit. Secundum Virgilium iacuTis con- fixit, secundum Eurip. Hec. init. el Ov; M. 13, 429. 438. 527 — 575 corpus Po- lydori iii mare proiecit. — Huc pertinet illud Plinii: ,.Oppiduni Aenos Uberum, cum Polydori tumulo" 4, 11 et Solini: ..Polydori tumuUim ostendit Aenus" 10, IJ. — Multiim ab hac recenliore fabula recedit Homerus, qui II. 20, 408 .sq. Po- lydorum ab Achille ante Troiam dicit esse interfectum.

50. Infelix est, quod id, quod volueral, consecutus non est. — furtim „ne Graeci scirent" S.

AENEIDOS LIB. III.

121

Threicio regi, qimm iam diffideret armis Dardaniae cingique iirbem obsidione videret. Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit, Res Agamemnonias victriciaque arma secutus Fas omne ahrumpit, Polydorum obtruncat et auro Vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis, Auri sacra fames! Postquam pavor ossa reliquit, Delectos populi ad proceres primumque parentem Monstra deum refero et quae sit senteutia posco. Omnibus idem animus scelerata excedere terra, Linqui pollutum liospitium et dare classibus austros. Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens Adgeritur tumulo tellus; stant Manibus arae, Caeruleis maestae vittis atraque cupresso.

55

60

58. Obsiilione Troia non cincta est, sed Vgl. rem art siuiin tenipiis conforniavit. Ap. Eur. I. 1. est: tiifl ^Qvyav noliv Kivdvvoq i6%& 8oqI nsaeiv ‘E?.lr]vizco.

— Dardania cf. 2, 281.

54. secultis : cf. Caes. BC. 1, 60 Cac- saris amiriliam serjituntur.

55. ,,Fas omne et cognationis et ho- spitii" S. et (luod opes rapit et caesum non sepelit, quibus factis laedil deos.

56. Quiil cogis ut 4, 412. Cic. Rep. 1, 2, 3 ille, civei qui id cogit omnes, Cf. Gr. «301.

57. Fames de magna alicuius rei cu- piditate; nos poiius Purst. Neque ita non Romani. Sic: rjuem tenct arf>enti sitis importuna famesque Uor. Ep. 1, 18, 23. Neque expletur unquam nec satiatur cupiditntis silis Cic. Par. 1,1,7.

— sacra, ,,exsecrabilis.’’ S., diis daninata cf. 2, 686. ,.Sane sciendum latenter Aenean hoc agere, ut Troianos Didoni ex infelicitatis similitudine commendet : nam et eius marito frater auri caussa intulit necem" S.

58. De ratione consulendi proceres cf.

5, 758. Ad senatum autem ap. Rom. de prodigiis referebatur. — primum ,,ante proceres" S. cf. 2, 263.

60. Ex V. animus est i. e. voluntas est, facile iubendi verbum erues; variat autem Vgl. post verbum iubere infiniiivo activo et passivo, ut 5, 773. 11, 84. E.

6, 85. Liv. cf. Pbr. 21, 44. Pl. coni. Linqucre quod est in Mss. malis.

61. Dare classibus austros i. e. ven- tos ad naves admittere, ut impeUant; i. e. navigare.

62. instaurare cf. 4, 63. — Qui ritus fuerit sacrorum, quae inferis ferebantur, intelliges, si hunc locum comparaveris cum 4, 684. 5, 45 sq. 73 sq. 6, 212 sq.

884 sq. 11, 29 — 40. 58 — 99. 134 — 212. Ecl. 5, 67. et quae singulis iocis singula proponuntur composueris.

63. Aggeritur tumulo tellus. Erat enim iam tumulus fortuitus cf. 22, sed nunc rite exstruiiur sepulcrum. — Arae duae Manibus eriguntur cf. 305. E. 5, 67. Is numerus usiiatus in rehus 3Ianibus sa- cris cf. 5, 77. 96. 11, 72.

64. Coerulcae vitlae, ut in funere. Nam quum arae viltis et frondibus cingi solerent , in re trisli color etiam tristis adhibebalur earum rerum. Nam „Cato ait deposita veste purpurea, feminas usas caerulea, quum lugerent. Viltae auteni caeruleae in acerbo fiinere praecipue filio- rum familias adhiberi solebanf’ S. — Maestae crae, qiiasi ipsae moveantur ea quam signant tristilia; cf. 11, 35 maestus crinis. Cic. pr. iMur. 41, 88 lugens imago patris. Ov. F. 4, 854 maestas Acca solutci comas. Prop. 3,4, 13 ac maestam teneris vestem pcndere lacer- tis. 4, 11, 9 Sic maestae cecinere tu- bae. — „Cupressus natu morosa, fructu supervacua, baccis torva, folio amara, odore violenta, ac ne umbra quidem gra- tiosa, materie rara ut paene fruticosi ge- neris, Dili sacra et ideo funebri signo ad domos posita’’ Plin. N. H. 16, 33. 60. sc. ne sacerdos vel aliiis quis. qui rem divi- nara facturus erat, introiret et funere pol- lueretur. „Arbor ideo mortuis consecra- tur, quod caesa semel nescit renasci" S. ad V. 680. Ad eundem usum pauperiori- bus erat picea cf. 6, 180. Inde Lucan. 3, 442 Et non plebeios luctus testala cupressus. — Sed adhibebatur etiam ut h. 1. in aris; cf. Ov. Trist. 3, 13, 21 Funeris ara mihi ferali cincta cupresso Convenit; et si cadaver comburebatur, in ipso rogo cf. 6, 216; et Varro pyras cu- presso circumdari dicit, propter gravem

122

P. VIRGILII MARONIS

Et circum Iliacles, crineni de niore solutae. Inferinms tepido spumantia cymbia lacte Sauguinis et sacri pateras animamque sepulcro Condimus et magna supremum voce ciemus.

Inde, ubi prima fides pelago placataque venti Dant maria et lenis crepitans vocat auster in altum, Deducunt socii naves et litora complent. Proveliimur portu, terraeque urbesque recedunt. Sacra mari colitur medio gratissima tellus Nereidum matri et Neptuno Aegaeo, Quam pius Arquiteuens oras et litora circum

65

70

75

ustrinae odorem. — Jtra diciliir cupres- sus, ut omuia tristia. Cf. 9, 719.

65. de more cf. 369. — Iliades, Tro- ianae crinem solviint, ut solebant Roma- nae in luctii. Cf. II, 35.

66. Inferimus; verbum proprium; inde inferiae. — tepido lacte: ,,statim mulcto. — Cymbia pocula in modum cymbae facla. — Sanguinis sacri, de victimis sumpti" S. Manibus libatur lacte, viiio, oleo Ecl. 5, 66; lacte, vino , sanguine, binis carcUesiis A. 5, 77; hoc loco lacte et sanguine, ap. Tib. 3,2. 19 lac et vi- nuin memoratur. — Spumantia cymbia lacle ap. Nemes. E. 1 , 68. Accedunt saepe flores cf. 5, 79.

67. Sepulcro animum condimus ex- plicare licet : sepulcro facto efficimus, ut anima in Orcum traiisire ibiqiie quiescere possit; ex vulgata illa opinione. qua ani- mae, quarum corpora iiisepulta erant, anle Acherontem vagabaniur cf. 6, 326. Sed propius ad verba accedit alia expli- calio: sepulcro iiicludimiis animam; quae firmaiiir, si confers: 4, 34 iVlanes sepulti, 427 ciuerem Mnnesve revelli, et Tib. 1,

68. 45 Mnnes sepulcris elicit, ()v. M. 7, 206 Manes exire sepulcris iubco, Fasl. 5, 451 liomulus ut tumitlo fratcrnas condidit umbras. Adde iliain forniulam precaiitiiiin: Sit tibi tcrra leris. Nam aiitiqiii animas aut sepulcro esse iiulii- sas piitabant aut Orco; prior propria Ro- manis fiiisse, aitera a Graecis tradila vi- detur opinio. — foce ciere i. e. vocare, ita ap. Lucr. 4, 580. — Ter vocabalur vale, have, ubi sepulcrum relinciuebalur; inde etiam dicere novissima verba 6, 23L ,,Ciemus est lioc loco, qiiod dici- nius niore sollemni f ale: nos te ordine, quo natura jiermiserit, cuncti seque- murJ" S. el ad 2, 644.

69 — 83. Dcliim pcrvciuunl ad regcm Aiiiuni. 69. Lbi prima fides i. e. ubi priuuuu

fides est cf. 4, 118. 7, 542. 8, 407. Pl. pro pelago scribit caelo.

70. Placata dant est placant cf. ad 1, 63. Placant autem venti mare, non nisi absunt. Ita Graeci et Latini poetae saepius ab aliqua re aliquid effici fingunt, quod uiodo fit rei defectu. Cf. Sopli. Ai. 674 arj(ia nvevficitojv izoifiioe GtivovTU Ttovzov. 5, 763 Placidi straverunt aequora venti. Ecl. 2, 26 Quum placi- duni ventis staret mare. cf. A. 1, 66. 5,

71. 8, 261. 509. 542. G. 4, 484. Hor. C. 1, 3, 69. C. S. 9 Sol, diem qui pro- mis et celas.

72. Lenifi crepitans vocat auster ; „Auo epitlieta posuit vitiose. Fecit autem hoc prope in decem versibus." S. Sed noii sunl vitiosa, qiium iion eodem modo iun- ganliir, et h. 1. facile vertes: der weiclie Siid ruft sduselnd , et adiectivum ad subslantiviim, parlicipium ad praedlcatum pertinet. Ita G. 1 , 449 7um multa in tectis crepitans salit horrida grando. A. 5, 764 Creber adspirans rurius vocat auster in altum. 11, 833 Im- meusus surgens ferit aurea sidera cla- mor. 1, 102 stridcns .4quilone procellu velum adversa ferit. Pl. pro lcnis scr. velis.

73. deducunt navcs cf. 1, 573.

74. tellus c(. 1, 34.

75. Mater JSereidum Uoris est, Nerei coniux. — Neptuiius in mari Aegaeo ha- bitare creditus est. — De hiatu J^ 6. — Delos insula anlea veiilis agitata et in mari vagata, quum I,atoiiain profugam recepisset, ut ApoUinem et Dianam gigne- ret, propter hoc beneficiuin fixa est. Oiiod Virgilius ApoUini tribuit, Seiieca Diaiiae factiim memorat Agani. 367 sq.

76. Pius est in patriam. — Arquite- nens esl I>IPy. prob. Ilb. arcitencns prob. If^g. ,.Uoc epiilielo usus est Naeviiis belli Puiiici libro secundo … et Hostius libro secundo beUi Histrici" Macr. 6 , 5 et Ovidius.

AENEIDOS LIB. III.

123

Errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit Immotamque coli declit et contemnere ventos. Huc feror; liaec fessos tuto placidissima portu Accipit, Egressi veneramur Apollinis urbeni. Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos, Vittis et sacra redimitus tempora lauro Occurrit; veterem Anchisen adgnoscit aniicum. lungimus hospitio dextras, et tecta suhimus.

Templa dei saxo venerahar structa vetusto: Da propriam, Thymhraee, domum; da moenia fessis

80

85

76. Myconoe ceha Gyaroqve MPybc iiiide Myone celsa al. Mycoiio ceha al. Wss. quod recepit Ld. Sed eHiidein ordinem onines servant , nec caiissa erat, quod transponerentur verba: Gyaro ceha Myconoque , ut in Edd. alqt. legitur. Ouainquani enini ap. Ovidium M. 7, 463 Myconus liumilis appellalur et revera est, quod Tournefort testatur; Gyaros autem CCalairo) sterilis et saxosissima fere Cy- cladum: tamen quaevis insula alta dici potest, et in Mycono erat mons Dimastus Plin. N. H. 4, 12, 23. E autein recte dixit , quod calenis e Mycono et G. aptis Delos liKatur.

77. Res primaria participio continetur, cf. 2, 16y. — fentus, quibus antea agi- tabatur.

78. P/. coni. egressique intramus, quod est de eadem re ap. Ov. M. 13, 630 Aeneas intrat ApoUineam sociis coiuilantibus ur- bem.

79. Llem — que, ita idem — et 9,

80. lunge autem: A. idem rex Phoe- bique sacerdos. — rcj; „Maiorum enim haec erat consuetudo, ut rex etiam esset sacerdos [cf. liiv. 2 , 2J vel pontifex. Unde liodieque imperatores pontifices dici- mus’" S. Neque absonum est , hoc loco muUisque aliis, quibus rex Aeneas sacra curat, Virgilium ex antiquis temporibus comprobare voluisse Augustuiu ponlificem maxiuium fleri debere. De Anio idem narrat Ov. M. 13,631: CAeneasj intrat Apollineam socii^ comitantibvs vrbem, Hunc inins, qiio rege homines, antistite Phoebus fiitc colebantur, temploqve do- moque reccpit — Vittis et lauro redimi- tus est, ut sacerdos Apollinis cf. Ov. 1. 1. V. 643. Aeneae ad Anium adventuni me- morat etiam Dion. Hal. I, 50. De iufula sacerdotum cf. 10, 538.

81. „Anius, ad quem Ancliises ante Troicum bellum consullum venerat, an Salaminam peteret , comes Priamo , unde el agnoscitur’ Serv. in alqt.

82. „Licet Probus quaerat , quid sit

iunfcimus hospitio dexlras, tamen septi- mus casHS est i. e. iure hospitalitatis: nam ad liospitium non potest inlellijri, quia iam amicus fuif S. Ablativum probat 8, 169 iuncta est mihi foedere dextra. Idem legitur 11, 165.

84 — 120. Oraculo ab Apolline ac- cepto Anchises Crctam peti iubet.

84. saxo vetusto cf. 8, 478. Si tem- plum velustum est, etiam saxa, quibus struuntur. Ita facillime et rectissime verba explicabis. Sed tamen iam antiqui ut Servius quaesiverunt. cur ob eam rem laudarelur; et reperiebant . Delum iia re- ligiose cultam esse. ut ne a barbaris qui- dera esset violata et vexata; deinde etiam quuin omnes eius regionis insulae crebro terrae motu concuterentur, lianc insulam intaclam fuisse; certe rarissime esse commotam, quod si quando factum esset, fuisse signuin magnae calamiiaiis. Cf. Macroh. 3, 6. et Thuc. 2, 8 ^rjkoq ty.i- vrjQ^r} TiQOTiQOv ovnco asia&ilaa, ucp ov EX?.rjvsg fieixvT^VTai , et Her. 6, 98 eam bello Persico primum esse moiam tradit babiiumque id prodigium. Deinde ex Plin. N’H. 4, 12, 22 apparet, etiain postea in- sulam contremuisse. Sed utut Uoc est, Vgl. ex Aeneae teinpore recte dixit.

85. Quod signum omne inceptae ora- tionis omissum est cf. 4, 416. Quod etiamsi satis usitatum est, tamen in hoc libro singula nonnunquam non arcte con- iuncta esse coiicedes, si reputaveris. quo- modo V. 13, 19, 49, 69. 73. 78, 80, 83, 84 etc. cum prioribus cohaereant. Omnino auteni poeta in hoc libro, in quo minus quam in aliis ad certum aliquem fiiiem omnia componere cogebalur, sed varias narraliones et addere et omillere polerat uullo totius libri damno, nonniinquam iii- certus haesiiabat. Inde factum est. iit iii alio loco deesse aliquid, in alio abundare videretur; versusque aliqiiot exslareiit, qui non possunt ita explicari, ut ab omni parte satisfaciant. Quare propensi erant antiquiores adiiuigere versus, suaque im-

124

P. YIRGILII MARONIS

Et gonus ct mansuram uibcm; serva altera Troiae Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli. Quem scquimur? quove ire iubes? ubi ponere sedesV l3a, pater, augurium atque animis inlabere nostris. Yix ea fatus eram: tremere omnia visa repente, Liminaque laurusque dei, totusque moveri Mons circum, et mugire adytis cortina reclusis. Submissi petimus terram, et vox fertur ad aures: Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum Prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto Accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem.

90

95

miscere siimmi poetae carminibiis gaude- bant, recenliores delere, suamque sagaci- tatem et aciimen comprobare. Saneque lubricum est saepius ea in re iudicium, ut nisi praeoccupata duceris opinione, in- terdum duhius sis , utrum a Virgilio, an ab aiio aliquo verba profecia esse videan- lur. — Da .,dic, indica’ S. cf. 460. 6, 66. Scilicet, quum quod deus oraculo promittit, eveniat necesse sit, ipse dare videtur. — ,,T%m6raeu9 Apollo dicilur ab agro Troiae vicino, pleno Tliymbrae [quae Salureia diciliir, et bene Deri posi- tus Thymbraeum appeHat, quem in Troia assueverat colere in agroj in quo eius et nemus est et templum, ubi a Paride Achilles occisus est." S. Erat eliam eius iiominis urbs, nions et fluvius. — Pro- priam , perpetuam cf. 1, 73. — Fessis, el errore el beUo.

88. Quem sierjuimur? Nondura e.vpli- calum est. De indicaiivo cf. Cir. S 421, An. 9 i. e. quem sequi nos iubes’*’ Sed, ut possit indicaiivus defendi. ut apud poeias sequi locum recie dicaiur pro petere locum, lamen quem saiis esl in- cerium, neque poluil locum oraiiii. Aplius iiingiiur: Paler. fquem sequiniur, quo ire iiibes, iibi ponere sedes) da auguriuni. Sed probaiidiini est ve \n priore inter- rogalionis parte esse. aut quove dici pro qvocvnquc. Prius non absurdum esse probaiur ex iis, quae ad 10, 313 sunt noiaia. Ai non exsial. Male inleliigunt quem sc. dcum, deum enim eiusque con- silia secuturl suni. In ea re non diibii 8Unt. „,\polIo exsiilantibus sedem soie- bai osiendere" S.

89. Pater ,.religionis nomen esi" S. et saepe daiur diis cf. I , 1.55. — yinimis illabere nofitris ,,quia .\poliinis responsa seniper obscura sunl. vera laraen. Unde cum inielligentia oraculum posiulai" S. ,.l)eri ara esi .\polllnis revriTOQog fGe- niiivi) in qiia luillum aniraal sacrificaiur, quam Pylhagoram velul inviolalam ado-

ravisse produnl" Cloaiius Verus ap. Macr. 3, 6.

90. Omnia explicatur verbis sequen- libus. — vi.r..: visa cf. .5, 857.

91. Laurus Apollini sacra eral. Fa- bulam de lauro legas ap. Ov. M. 1, 4.52.

92. mons cirium ..(‘ynlbus; unde Cyn- thius ApoIIo- S. — Cortina ,.locus unde oraculura datur- S. — ,,Adytum est locus lerapli secreiior, ad quem nulli est adiius nisi sacerdoii" S. ad 2, 115. Ex adylis igiiur oracula et deorum responsa edunlur; sic I. I. 6, 98. 7,

93. Hor. C. 1, 16, 5. — reclusis. Ad rem cf. 6, 81. — Mvgire proprium verbum de bove. inde de sono subler- raneo, ul 4, 490, proprium eiiam de obscuro oraculorum sono ut 6, 99. — Advenieiiiem deura oraiiia iii leniplo suo niovere, si quidem horaines numen nou celai suura, vulgaia erat opinio. Cf. 6,

94. Ov. M. 9, 781 fisa dta est mo- visse suas et moverat aras, ct templi tremvere fores. Et huic loco simillimus 15, 634: Et locus et laurus et quas habet illa pharetrae intremuere simut, cortinaqve rcddidit imo hanc adyto vo- cem . pavefactaqvc pectora movit.

95. svbmissi petimvs terram. Svb- mitti dicunlur procumbcnles. Cf. Lucr. 1, 93 Muta melu teriam genibvs sub- missa petebal. — De slruclura 4, 22.

96. ..Obscura quidem. sed vera sunt orania. Nam dicendo Dardanidae osten- dit Ilaliam. unde Dardanus fuii." S. — duri, cf. 9, 603.

97. prima tellus ..Ilalia unde Darda- nus venil. Teucer enim de Crela post venil." S. — uhere laeto. cf. 1, 531. In ubere el matrem eadem suhest imago.

98. matrcm. Noiat in hac voce Ser- vius illud Bruii faclum. qui malrein oscu- lari iussiis . palriam terram esl osculalus el dei dicilur alligisse senienliara. — ..Ex- quirite dicendo oslendit difftciiliaiem" S. — reduces: Iiaque lamquam peregrinali

AE.NEIDOS LIB. III.

125

Hic clomiis Aeneae cunctis dominabitur oris Et nati natorum et qui nascentur ab illis. Haec Pboebus; mixtoque ingens exorta tumultu Laetitia, et cuncti, quae sint ea moenia, quaerunt, Quo Phoebus vocet errantes iubeatque reverti. Tum geiiitor, veterum volvens monumenta virorum, Audite, o proceres, ait, et spes discite vestras: Creta lovis magni medio iacet insula ponto, Mons Idaeus ubi et gentis cunabula nostrae; Centum urbes habitant magnas, uberrima regna; Maximus unde pater, si rite audita recordor, Teucrus Rhoeteas primum est advectus ad oras, Optavitque locum regno. Xondum Ilium et arces Pergameae steterant; habitabant vallibus imis. Hinc mater cultrix Cybekie Corybantiaque aera Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris.

100

105

110

el in ex.sUiuni pulsi, iiunc in palriam et in terram faio concessara redeuni. Habes fata magna et aeterna populi Romani. Ro- manorum enim maiores, Uardanus eius- que socii, in deorum eranl lutela, iisque iam terrarum imperium desiinalum erai. Sed falsi sunt, quod aliena ex (erra (Troia) imperium sibi quaerebant; sed Troiae inieritu a diis monili aniiquam re- pelunt palriam.

97. Cf. Hom. H. 20, 307 Nvv 8h §r] Aiviiao ^LT] TQoyeoatv clvu^ei, xcd ticcl- 8cov TiaidBg, zoi xav fiETonia&s yivcov- xai. Haec ut do Romanis dicta auxit Virgilius.

98. Laetilia „propier promissam im- perii aelerniiaiem, lumullu, quia dLxit; exciuirite" S.

99. Monumenta oirurum, ..historias"’ S. Cic. de or. 1, -46 Monumenta rerum gestarum et vetustatis exempla oratori nota esse debent. Est enim a monendo.

— folvere est volvendo aperire ul 376. 1, 22.

103. Spes vestras i. e. quae potesiis sperare; nam ..quasi senex loquilur, aut quia scil , se esse moriturum." S.

lOi. Cf. Odyss. 19, 172 KQi^zrj tis yal saTL, (isaco ivi olvotzl tiovtco eic.

— lovis magni non sine consilio addi- lum esl, quum ubique Troiani ab love 0. M. originem se ducere gloriareniur. ,.Dar- danus lovis filius et Eleclrae, profectus de Coryiho, civitaie Tusciae, primus ve- nit ad Troiam, et illic parva aedificia collocavii. Post eius obilum Teucer venit ex Crela et invenit Dardani socios Iiabi- tantes in vallibus, qui consiituit arces et moenia." S. Iiaque non omnino falsus Anchises est el argumenlatur ex nomi- num et rituum similitudine.

106. Ap. H. II. 2, 649 Crela est ha-

TOflTtolLg.

107. Maximus, qui est prinuis genlis, ul maiores dicunUir. ..Falliiur, naiu au- liquior est Dardanus. Si ritc audita re- cordor: Bene dubiiaiione excusat erro- reiu" S.

108. Rhoeieum et Sigeum duo .sunt Troadis promoiiioria.

109. Optavit ..elegil ut 1, 423." S. — yondum llium ttc: Idem fere iisdem verbis de Dardano ap. Hom. II. 20, 216.

110. habitabant : ..hi sunt, qui cum Dardano veneranr" S.

111. ,,Mater cultrix Cybeli , moniis Phrygiae, in quo coiiiur, a quo Cybele dicia esl. Noiinulli cultrix Cybele (sic lesle Rb. FMP.) legunl. ut sil quasi Cy- beleia" S. (Cf. 1, 6f>6.^ Cybele aulem eiiam pro Cybelae scripium poiest haberi, ei Cybeles in libris esse iradiiur, ut eliam illud Cybeli, vel Cibili, Cibeli, similia.

— Recenliores edilores receperunt laiinam formam Cybelae. Rb. Cybeli ex Servio, qui quam dubius sit ipse verbis suls declarat. — Ex Creta Troianos onos ostendil, quod eadem ibi sini sacra. In Phrygia enira et Creiae est Ida mons et Idaea maier, magna maler deum, Cybele, Dindymene, Rhea eodem fere modo co- lebalur, et veleres ipsi dubitanl, utra in terra is culius primus fueril. Cf. Diod. 5, 64 Prae aliis vide Sirabonem 10, 3.

— ,,Corybanles , minislri mairis deum" S. qui in sacris saltabant aera i. e. cym- bala concutienles. Cf. Hor. C. 1, 16, 8. acuta geminant Corybantes aera.

112. Hinc fida silentia sacris, ,.hinc, inquii, inventum esf, servare sacris fidele silenlium." S. Ilem fidele silcntium ap. Hor. C. 3, 2, 25. lu mysteriis enira.

126

P. VIRGILII MARONIS

Et iuucti currum clominae subiere leones.

Ergo agite et, divom ducunt qua iussa, sequamur;

Placemus ventos et Gnosia regna petamus.

Nec longo distant cursu; modo luppiter adsit,

Tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.

Sic fatus meritos aris mactavit honores,

Taurum Neptuuo, taurum tibi, pulcher Apollo,

Nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus album.

Fama volat pulsum regnis cessisse paternis Idomenea ducem, desertaque litora Cretae, Hoste vacare domos sedesque adstare reUctas. Linquimus Ortj^giae portus, pelagoque velamus, Bacchatamque iugis Naxon, viridemque Donusam,

115

120

125

quae erant Cybelae, Cereris, Bacclii ne quid etlicerent et e\ ulgarenl, initiali iiire iurando tenebanlur.

113. Leonibus invecla clepingitur Cy- bele ut Pl. NH. 35, 10, 36 ei domina tlicitur ut Val. Fl. 3, 23. Hoc autem loco licet inleUigere doniinani leonuin.

114. Placemus vcnlos cf. 2, 116. Pla- catur deus sacris oblalis, cf. Hor. C. I, 36, 2. 2, 14, 6. 3, 23, 3 al. — Gnosus, urbs Cretae, antiquissimo lenipore clara, Minois regia.

115. Dislabat Crela a Delo fere XXX mill. Genu.

116. honores cf. 1, 49. — Meritos passive dicilur ut 264. 4, 696. 5, 70. Liv. 8, 7 ignarus, laus an poena me- rita esset. Cic. de or. 2, 50, 203 illam iracundiam non iniustam, sed meritam ac debitam fuisse. Cf. 2, 422. — „me- ritos unicuique aplos. Raiio enim victi- marum fuit pro qualitate numinuni. \am aut bae immolaniur, quae obsunt eorum muneribus, ut porcus Cereri, quia obest frugibus, Lircus Libero , quia vilibus no- cei. Aut certe ad similiiudinem, ut infe- ris nigras Catras, furvas cf. 5, 97. 6,

117. 243. 249. pecudes, superis albas fniienles, candenies cf. 20. 5, 236J immolent; i(em tempeslali alras, candidas serenitaii." S.

118. Tauris secunduin aiacr. 3. 10 Nepluno (sic H. II. 11, 728. Ov. !VI. 15, 695 nigris. (H. Od. 3, 6 ravQOvg Tcafi- Hi).uvciq) candenli Aen. 5, 236), Apol- lini, .\larli immolalur. Apollini el Nep- Uino fiunt sacra. vel quod sunt Troiae dii lulelares, vel quod Apollo oraculum de- dit prosperum; Nepiunum sibi propilium reddere cupiunt mare ingressuri.

119. pecudem, agnam cf. 5, 772. — felicibus cf. 1, 330.

121 — 131. A Delo Crctam profici- scuntur.

121. fama volat cf. 10, 510; — quod regil intinilivum cf. 5, 638. — pulsum regnis cessissepaternis: „Non dicil quare. Sed lalis bisloria est: Idonieneus, Cre- tensium rex, quum posl eversam Troiam reverleretur, in tempeslale devovii diis sacrificaiurum se de re, quae ei prinuim occurrissei. Coniigit, ut filius eius pri- mus occurr<;rel: quem quuin, ut alii di- cunt, immolasset ; ut alii, immolare vo- luisset : a civibus pulsus regno Sallen- tinum, Calabriae promonlorium, lenuil, iuxia quod condidii civitaiem (cf. 400). Relaiio ergo Listoriae ad inlicienduiu Tro- ianis eundi desiderium perlinet: el re vera aliler ad Loslis provinciam ire iioii poieranl." S. — pulsum cessisse cf. 2, 169.

— Kegnis pluralis pro regno, ul nos seine Staaten ad maiorem poieniiam signi- ficandam. Sed lainen etiam proprie diclum est; regnum enim paene quodvis consiat provinciis. quae antea regna fuerunl mi- nora. Cf. 7, 98.

123. domos W. bc. rec. ffg. domtim FPy. rec. Rb. adstare ut 677. 1, 152. 7, 181. 9, 677 pro esse in bominibus vel rebus, quae stare possunt dici. Sic Avienus descr. lerr. 375 Templa lovis adstant nixa columnis. Adde v. 633.

125. Ortygia Delus aniiquilus dicia esi.

126. Aaxos, Cycladum feriilissima, unde Sicilia parva dicla, viiium cullura ex eo- que Baccbi cullu clara; ibi Ariadnen iii- veiiil, ibi Dryos mons eius liabeiur sedes.

— Bacchari dicilur locus, in quo Lomines baccbanlur; iia G. 2, 487 virginibus bacchata Lacacnis Taygeta. Stal. Tlieb. 4, 371 bacchnlc Cithaeron. — Claud. R. P. I , 207 IJlulatibus Idc bacchatur.

I

AEXEIDOS LIB. III.

127

Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor Cycladas, et crebris legimus freta coucita terris. Nauticus exoritur vario certamine clamor; Hortantur socii, Cretam proavosque petamus. Prosequitur surgens a puppi ventus euntes, Et tandem antiquis Curetum adlabimur oris. Ergo avidus muros optatae molior urbis, Pergameamque voco et laetam cognomine gentem Hortor amare focos, [arcemque attollere tectis. lamque fere sicco subductae litore puppes, Connubiis arvisque novis operata iuventus,] lura domosque dabam; subito quum tabida membris, Corrupto caeli tractu, miserandaque venit Arboribusque satisque lues et letifer annus. Linquebant dulces animas, aut aegra trabebant

130

135

140

Val. Fl. 3, 21 Dindyma bacchata. — Ittgis, in montiljus , iocum signai, quo Naxos bacchabatur. — f iridem Donv- sam ,,a colore marmoris"" S. ut nivea Paros ob marmor candidum.

126. Olearos sive OJiaros a Paro orien- lem versus. ,.Non adiecit epitlielon, caussa varietaiis." S.

127. .^Lcgimus^ pervehimur ul 2, 208.’" S. Crebris vuda concita terris F:\lPyl)c. al. et Serv. qui: ..Naiurale est, ut con- citaliora sint uiaria viciniiaie terranim’" S. Quare ea inter Cycladas navigatio habebalur periculosa; cf. Val. Fl. 2, 622 Parium infame fra^‘osis vadis. — con- sita P. ut ffg. leslalur; Moretanus, ut Rb. refert, qui in P. concita invenit.

128. Laeiuin nauiae clamorem cerlaiim tollunl ob felicem navigaiionem, seque inter se adhorianlur ad properandum. Versus 128. 129 falso loco positos esse, in eo conseniiunt Pl. IVg. Rb. Ld. et esse post v. 123 ponendos; in eo dis- seniiunt quod ffg. eiiam v. 130 anle v. 124 ponil. Apud eum sequunlur v. 123. 128 — 30. 124 — 27. 131, ap. illos 123.

129. 29. 24 — 27. 30. 31. Si nosira ex- plicaiio placet, si sana est omnino, omit- tenda est versuum transpositio, qua sen- tenlia perveriiiur.

130. ,.Tandem ad desiderinm periinet naviganiium" S. Cf. 205. 278. 5, 34. — allabimur ut 6, 2. 8, 108. 10, 269 leni venlo, et „ostendit prosperam navi- gaiionem fuisse. — Curetes sunt primi cultores Cretae" S.

132 — 146. In insula Creta laborant pestilentia.

133. laetam .,propter Pergama resli- tuta" S.

*134. hortor cf. 2, 33. — arcemque

attoUcre tectis: Tectis est aui ablaiivus, caussam indicans efficientem, nam quo aliiora lecla sunt, eo aliior arx; ila 2, |S5 roburibus textis educitur equus et 4. »05 tnedis erigitur pyra, nam tae- dis fit pyra. ui rohorihus equus. Aut esl al)l. materiae cf. 618. Praesial tamen hoc loco tectis accipere daiivum; arx enim exslruiiur ad domus fi^^cta) luian- das, quae iiifra suni. — Amare focos, ut siniiie ‘rac. H. 4, 74: Proinde pacem et ttrbem. quam victi virtoresque eodem iure obtinemus. amate . colite.

136. operala. Esl operari alicui rei ideni quod dare operam, ut Ov. Am. 2, 7, 23 ancilla operata capillis ornandis^ et scriptores posieriores.

Recie haesit ^f g. in voce /ere, quod vacare omni sensu videlur ei coniecit: lam Rerecyntheo. Sed offendit etiam illud, quod posiquam uovae urbis mentio facta est, naves subduclas esse memorai, quod facium est, ut primum adveneruiit. .\t ffg. in ed. minore 1861 fere defen- dit loco 5, 585. puppesque non prius subductas esse docel, ,,quod ante per- ficienda erant poliora." Gr. Pl. eiic. ar- cem — iuventus. Haeserat in iTis ver- sibus et conieciuris emendare sluduit IVg., haesi et ego. Defendit nunc ff^g. , tle- fendit Fd. Ih. Ld.

137. lura domosque dabam cf. 1, 507. Romani scripiores, quando urbem condi- tam aut deviciaui indicant, iuris dati men- tionem faciunt; ita iura dare est impe- rare Hor. C. 3, 3, 42. Ov. F. 4, 93. Siat. Silv. 5, 3, 186. — Tabida lues, cf. 1, 202.

138. fenire alicui mala et calamitales eliam alilii dicuntur. Cf. Prop. 2, 18, 2 scis mihi multa venire mala.

139. Linquebant animas uou minus

128

P. VIRGILII MARONIS

Corpora; tum steriles exurere Sirius agros; Arebaut herbae, et victum seges aegra uegabat. Piursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remeuso Hortatur pater ire mari, veniamque precari, Quam fessis finem rebus ferat, unde laborum Tentare auxilium iubeat, quo vertere cursus.

Nox erat, et terris animalia somnus habebat: Effigies sacrae divom Phrygiique Penates, Quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis Extuleram, visi ante oculos adstare iacentis In somnis, multo manifesti lumine, qua se Pleua per insertas fundebat luna fenestras; Tum sic adfari et curas his demere dictis: Quod tibi delato Ortygiam dicturus ApoUo est, Hic cauit, et tua nos en ultro ad limina mittit. Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti, Nos tumidum sub te permensi classibus aequor, Idem venturos toUemus in astra nepotes, Imperiumque urbi dabimus. Tu moenia magnis Magna para, longumque fugae ne linque laborem.

145

150

155

160

recte dictuin esl, (luaiii anima eos linque- bat. Sic dicit Terenlius Animam relin- quam potius^ quam illam deseram Ad. 3, 5, 52. Siuiile illud Lucr. 5, 987 Dulcia linquebant labentis Ittmina vitae. lil. steriles agros exurere cf. 4, 22. — Sirius cf. 10, 273. — Exurere infi- nitivus historicis, cf. 2, J32. — Pesiilen- liain descripserunt Thuc. 2. 47. I.ucr. 4, 1143. V. G. 3, 478. Ov. »1. 7, 520.

143. Remenso est passivuni cf. 2, 422.

144. T eniamque precari cf. 1 , .519. Nani ex peslilentia et diversuni ab eo, quem Apollo indicaverit , locum se inse- disse et iraium sibi deum puianl. Ab ApoUine enim omnis pesiilentia orilur cf. Hom. II. 1 , 43.

145. Qutim finem cf. 2, 554. — Fes- sae res siint afflictae. Sic fessis rebus succurrere 11, 335. Ita res egenae ut in rebiis egenis C, 91. 10, 367. Plaul. Capl. 2, 3, 45. Poen. 1, 1, 1. Res tre- pidae: Hor. C. 3. 2, 5 vilam trepidis agat in rebtts. Tib. 2, 3, 21 trepidis petere oracula rebtis. Liv. 4, 17 Sena- tus ut in trcpidis rebus dictatorem dici Mam. Aemilittm iussit. — Res mersae: Ov. M. 1 , 380 mersis fer opem rebus. Trisl. 1, 4, 35 rebus succurrite lapsis cf. Res dura 1, 563; et quae apud opli- mum quemque: rebus secundis , prospe- ris., integris, adversis. Atque in his formulis omnibus Romanos videmus con- cretis indicare malle, quae nos abslractis solemus. Cf. Gr. § 373, An. 2.

147— 191. A Penatibus monitus Aeneas Cretam cum suis relinquit.

148. Effigies divom Phrygiique Qex- plicativum est} Penates „fi’ 8iu Sdoiv" S. Cf. 12. — visi in somnis cf. 2, 271.

149. adstare cf. Ov. Fasl. 3, 639 Nox erat, ante torum visum est adstare so- roris Dido.

150. Cf. Val. Fl. 1, 105 visi manifesto in lumine. Spitia coni. insomnis Pl. coni. in stratis (!)

151. Per insertas (parieti) fenestras. cf. Lucr. 2, 1 14 Contemplator cnim, quum Solis Itimina cuuquc Insertim fundunt radios per opaca domorum.

152. Idem v. 2, 775. S. in aliquo : „Hic versus iii muliis noii invenitur, qui tamen admodum necessarius esl." Sed inest in I>lss. ,,An integrum 153 Vgl. in schedis induxerat, alium poslea in eius locum substiturus" (!) Rb.

153. Versiis decem acceniuum cf. 2,

154. — or/ limina sc. cubiculi lui, nam- que in domo ad aram asservabaniur eae effigies sacrae. — ultro cf. 12, 3.

155. clwtsibus cf. 7, 98.

156. \cpotes .,significat C. lulium Cae- sarem, qui primus inter deos relatus esf S. el Auguslum, queni inier eos relaium iri erat cerlissimum. Cf. 6, 792.

157. urbi ,,Romae xar’ i^oxi]V S. — magnis .,i. e. nepotibus." S.

158. Para: Consulto posuit verbuin aiubiguuin, non condere; neque enim

il

AENEIDOS LIB. III.

129

Mutandae sedes. Non baec tibi litora suasit

Delius aut Cretae iussit considere Apollo.

Est locus, Hesperiam Graii cognomine dicunt,

Terra antiqua, potens armis atque ubere glebae;

Oenotri coluere viri; nunc fama minores

Italiam dixisse ducis de nomine gentem:

Hae nobis propriae scdes; binc Dardanus ortus,

lasiusque pater, genus a quo principe nostrum.

Surge age, et baec laetus longaevo dicta parenti

Haud dubitanda refer: Corytbuni terrasque requirat

Ausonias; Dictaea negat tibi luppiter arva.

Talibus attonitus visis ac voce deorum —

Nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus

Yelatasque comas praesentiaque ora videbar;

Tum gebdus toto manabat corpore sudor —

Corripio e stratis corpus, tendoque supinas

165

170

175

Romaiu coiididit Aeneas, neqiie Laviniuiii erai niag:niini. — (jue — ne pro neve iia 6, 46.’). Tib. 1,6, 20.

161. Suasit Delius aut iussil /poUo cf. 8, 168.

162. Idem versus 1, iyM).

163. propriae sedes cf. I, 73. „l)ar- danus el lasius fralres fuerunl Eleclrae filii: sed IJardaiius de love, lasius dc Coriio procreaius esl, a cuius iioiniiie el nions et oppiduui nomen accepil.’’ S. Dardanus Troadem, lasius Sainoiliracen obliiiuil, quem lionoris caussa pairem nuncupat poeia. Sed in eo iure liaereas, quod lasium eo lionore afficiai, iion Uar- danuni, gemis auclorem; deinde a quo ad lasiuni videlur referendum. Cf. ad I, 235 el S. : ,,a quo, a Uardano, iion ab lasio: nam anieriori respondii." Is igi- lur sumit dicendi modum esse negligen- tiorem, ul ad lasius a poeia praeier iiecessiiatem addilum sil nomen pater.

164. Curylhus el noiuen palris Uar- dani et Cortonae, cf. 9, 10. 10, 719 floreiilis Elruriae urbis, ex qua iii Asiam profeclus dicebatur.

165. Dictaea arva i. e. Crelae. „Di- ciaeus eiiim mons Creiae est dicius a Dicle Nymplia, quae iliic colitur" S.

166. yuid sil sopor cf. ad 2, 253. — .,/\ec sopor illud eral soluia elocuiio." S. Pronomen illud non ad subslanlivi geiius, quod praedicaii est loco, accomo- daiur. Ha nos fere semper, Graeci non- nunquam , rarissime Roniani. Cf. \ iger. p. 178. Exempla sunl ap. Ov. I>I. 2, 263 Siccae est campus arenae, quod modo pontus erat. Her. 2, 56 Debuit hoc meriti summa fuisse mei. 3, 8 Quum- vis hoc quoque culpa tua est. Sed in his, ut in Livii loco 2, 38 Si hoc pro-

fcctio, nou fufra csl , haec pro hoc aiii subsiituuni; nec iniruin si omnes loci niuiaii sunt, qui polerant luulari. Adde Curl. 9, 10, 28 Sive illud triumphns fuit, et ipsuiii Ciieronem Fin. 5, 9 ut aliud cquo sit natura, aliud bovi, aliud homiui. Cic. pr. Planc. 33, 80 Quid csl pictus, nisi voluntas grata in pu- rLulvs. Cf. Gr. S 212, 2.

174. vclatas comas sc. viltis, quas deorum siinulacra gerere soleliant (‘f. 2,

175. — prucscutia ( lcibhuftiir) cf. Plaul. I>Iost. 5, 1, 27 ailsum prucscns prae- sinli tibi; ut supra dixii manifcsto in luniiue.

176. Sndor corporis signuni rei visae certuni liabeiur cf. 7 , 458.

177. Tendoque manus cum voce i. e. el vocem cf. ad 2, 72. — Snpinus: cf. 4, 205. Ilor. C. 3, 23, 1. Iia fingi in arlificum operibus saepe videmus inipre- canies. Aiiiiqui enini si precabanlur. ad deos , a quibus auxilium exspeciabant, nianus proiendebant supinas. ut quae peierenl, quasi accipere viderenlur. Inde diciiur pamlcre palmas Lucr. 5, 1199. Si aderal simulacrum dei, id ipsum am- pleciebaniur. nec minus aras cf. 4, 219. 6, 124; si non. ad eum locum. in quo deum esse credebanl, manus leiidebant: ilaque ad caelum, si superos adorabani; si marinos. ad niare Ccf- 5. 233) ; si in- feros, ad lerram nianus veriebant ; (Macr. Sai. 3. 9) sive terrani nianu aiiingebant cf. Hoiu. 11. 9, 568. 14, 272, sive pede terram percuiiebant cf. Cic. Tusc. 2, 25,

178. Manus aulem nexae, quibus nos precanuir, apud aniiquos iam signum erai animi subraissi et obedientis. Sic Tigranes, re.x Armeniorum sibi adslare

9

130

P. VIRGILII MARONIS

Ad caelum cum voce manus, et munera libo

lutemerata focis. Perfecto laetus honore

Anchisen facio certum, remque ordinc pando.

Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,

Seque novo veterum deceptum errore locorum.

Tum memorat: Nate, Iliacis exercite fatis,

Sola mihi tales casus Cassandra canebat;

Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,

Et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.

Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros

Crederet? aut quem tum vates Cassandra moveret?

Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.

Sic ait; et cuncti dicto paremus ovantes.

Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis

Vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.

180

185

190

iussit (jualuor leges iiexis inanibiis. Plui. Lucull. 21.

177. Munvru libo ; inlenierala ,.nle perfecla, ut ratio exigit sacrificii" S. Sa- crnin facit, ut gratias agat ultro olilati oraculi, ita 7, 133. 8, .i42. 9, 23. Quoil quum etiam per somnia dari putalianl, post visa iii somnis sacra feruiit, sive ea fausti, sive infausti erant ominis. Cf. 5,

178. 8, 70. Ov. M. 9, 701. Tib. 3, 4, 10 Ilomiiium geniin omina noctis Farre pio placant et snlicnte sale. Plaut. Ampli. 2, 2, 108 Postijuam e.rperrecta est, procUgiali luvi .hit mola salsa ho- die aiit tvre conprecatiim oporlnit. Xen. Conv. 4, 33. Sacra post insonuiia 4, 9. Tib. 1, 5, 13. Soph. El. 634.

179. Focis .,non aris, (luia privatum sacrificiuin sequilur, nam Penatibus sacri- ficat" et ,,focus ara deorum Penatium" S. honorc cf. I, 49,

180. Facio certum : in ,‘ioluta oratioue certiorem. — Ordine pamlere iilem est quod ordine referre Ov, M. 5, 335. — pando cf. 7, 641. .

181. .4gnovit (luplici structura et cum accusativo et infiniiivo cum acc. Eam figuram, qua art unum verbum simul di- verso modo varia iungunlur, 6vvoiy.fLC0- Giv vocat Quintil. 9 , 3 , 64. Hoc paiet, utraque struclura concessa sit necesse esse; cf. v. 235. G. I, 8.5 urbisne invi- sere Caesar terrarumque velis curam. A. 5, 748. Lucr. 3, 5. Liv. 1, 6. Sall. Cat. 5, 9 ibique Kritzii notam. Cf. 1,

182. — prolem ambiiriiam, quod a Uar- dano et a Teucro duxit originem.

183. J clera loca suut aniiquilus culta. — ISovae res quum sint inaudiiae, ad- huc iricognitae, saepius aniinum percel- lunt, cf. 240 nova bclla. 591 nooa

fnrnia viri. Ecl. 3, 86 nova carmina. Itaque ipse miratur, quomodo polueril er- rare. Vim aulem aliquam quaesivit Vgl. ex opposilis veterum, ut alibi adieclivum aliqiiod, qiiod non magni per se momenli est, poniliir, qiio contrarium exlollalur. Cf. 716 omnibiis unus. Sopli. O. R. 1 c6 Tsyivci KciSfiov rov Ticclai vta XQOcpri. Simile illud Ciceronis Speremus , i/uae vohimus, sed , quod acciderit, feramus. pr. Sest. 68. pr. Man. 1. Pl. noluit uovo, posuit suo(!)

182. Iliacis exercite fatis: Idem 5,

183. Re exercenliir homines, qua exagi- lanlur et faiiganlur cf. 4, 622 stirpem cvercete odiis. 5, 779 eaercita curis. l, 431 e.rejcc( /n6or. G. 4. 452 Te exerccnt uuminis irae. Ov. M. 2, 2iS7 ‘Poto e.rerccor anno. 7, 634 Curis exer- cita corpora sommis orcupat.

184. De Cassandra 2, 246. — .,Ca- sus Cassandra canebat haec compositio iam vitiosa est, quae maioribus placuit, ul C^2) Aiichisen agnovit amicum; et (5, 866) sale saxa sonnftont." S. Ha- bes hariolaliones grammaticorum cf. 2, 27.

185. liepeto porlendere praesens eodeiii niodo quo cum meniiui iungitur. — De omisso accusalivo subiecti cf. v. 201.

186. vcnluros cf. Gr. S 177.

187. Credcret. ff cr hdtle oeglaubt! 6, 537. 7, 808. 9, 7 cf. Gr. s’ 421, o,

188. Meliora et ad moniti et ad se- quamur pertiiiet. Cf. 12, 217.

189. ovantes: laeU ef. 10, 690.

190. Pnucis rclictis addil, quod fuit urbs Cretae Pergainuin,

191. f ela damus cf. I, 35. — cava nave ..naviiim periphrasis optiina" S, — Currcre acquor cf, 5, 235,

AENEIDOS LIB. III.

131

Postquam altiim tenuere rates, uec iam amplius uUae Adparent terrae, caelum undique et undique pontus: Tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber, Noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt Aequora; dispersi iactamur gurgite vasto. Involvere diem nimbi, et nox humida caelum Abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes. Excutimur cursu, et caecis erramus in undis. Ipse diem noctemque negat discernere caelo, Nec meminisse viae media Palinurus in unda. Tres adeo incertos caeca caligiue soles Erramus pekigo, totidem sine sidere noctes. Quarto terra die primum se attollere tandcm Visa, aperire procul montcs ac volvere fumum.

195

200

205

192 — 21S. Aeiioadac tcnipostatc atl

Strophadcs adiiruntur, sedcs Har-

pyiuruin.

Simiies teinpestales ilescriptae sunt 1, 82. :i. 9. Cf. Oilyss. U, 301 ‘^U’ ots dTj KqiJttjv filv iJ.iiTcofiiv , ovdb Tig ailt] ^aiviTO ycaucov , dlK’ otQCivog i]dl d^ulciGoa , Ijrj TOTt y.itavirjv vicpi- Xrjv iciTrjOs Kgovicov Nrjog viziQ yla- cpvQTig, ^;^/lwC£ di novTog vn avTiig; ita 5, 313. 12, 40.i. .Simpliciorein esse vides Honieniiu. — Jltuni lenere pro- prinni esi, ul portum tencre 1, 400.

19.’). inhorruit unda tenebria. Nec siuiplicius, iiec foriiiis poluil ilescribere maris niotus, insrueiite tenipestale. Sic Cic. tte Rep. 1, 40, 63 mare horrescerc dicil , et Pacuv. ap. Cic. Div. 1, 14. 24 Interea prope iam occidcnte solc iniior- resrit mare Tencbrac condiiplicantur. Scilicel liorrcre oiiinia ilicuniur aspera superlicie, iiec laevia aul niii.-inia; iia vndci /jorref venlo agiiala ; horrent urma

1, 4; horrescit telis crercitus cf. 7,526; horrent comae, si eriguntur; horrent se- getes. — Iiide e.x ea, quae est ad 2, 31 exposita raiione, est etiaiu timere, as- suinplo accusalivo 10, 880 vel infinitivo

2, 12, et borrendus ideiu significat, quod terribiiis et venerabilis cf. 6, 10. — Esl tamen id memoralu dignum, ipsum parti- cipiuiu horrens acliva vi dicluin videri, sc. movens liorrorem (cf. nosirum er- schrecken^; ita horrens umbrci 1, 16.5. 311, et licet ila explicare 1,4. 10, 237; sic adiectivum horridus nonnunquam est vi acliva schrccklich, ut 4, 378.

199. ingcminant cf. 1, 104. — ah- ruptis nubibus cf. 2, 416.

200. caecae cf. 1. 536.

201. De oinisso accusalivo cf. 2, 3.

202. ncc meminisse: F,x prior.- verbo iieganle erueiidum est verbuin afliriiiaiidi cf. Or. S 428, 3. Sic Ter. Pborin. 2. 3. .i i\cf;at l’hanium rsse hanc sibi cognci- tuni Dcniipho. neque eius patrmi se scire ciui fucrit. C. Fin. 2. 21. OIT. 3. 2. S. luft. 107.

203. /Idco iunfriiur eliain numeralibus; ita T, 629: ciuincptc adeo urbes. 12, 548 totac aileo acics. G. I, 287 nntlta adco noctc. Plaul. Stich. 1, 3, 59 r/iinl adco coeuac Val. Flacc. 4, 63 nullumuc malorum Jincm adcu po.naecjiic ilnbis.* quae dat Hand Turs. p. 147. Adde 2.

204. — .Solcs dixit, quasi quovis die iio- vus sol sil, uiide etiam alii poeiae sol pro dics dixeriiiii. lam incerti caeca cu- lifrine sunl obscuri. per quos fit navigatio iiicerta propler caliginem. El Scrviiis recte inoiiet: ..Ueiie inccitos, quia qiiaiila- vis sit obscuritas. tamen noclis esi niani- festa discretio. Unde superflua quaeslio est eorum, qni dicuiit , tres dies qiiomodo transisse scierunl. si noctem a die discer- nere non poteranl. Ita 6, 270 inccrta luna. Ov. Mel. 2, 808 Liquitur ut gla- cies inccrto saucia sole.

205. Tempeslas orta est circa Maleae promonlorium, naufragiis infaine, cf. 5,

206. Id iniellexil ille, qui in aliorum usum, si qui forle non intelligerent , ad- iecit: Hinc Pe/o/j/s gcntes malc aec/ni sonantia (lege Maleaeque sonanlia) sfj.r« Circnmstant . pariterf/ue undae terrar- que niinantur. Piilsamur saCLns el cei- cumsistimur undis, quos versus .servavit Servius.

207. ,,Ouoliens eiiim propinqnamus li- loribus, et exsurgere terra videlur ei fu- mum emittere." S. cf. 275 et H. Od. 10, 99_ — volvens fiimum: Inde volumir.a fiimi dixil Ov. M. 13, 601.

132

P. VIRGILII MARONIS

Vela cadunt, remis insurgimus ; liaud mora, nautae Adnixi torquent spumas et caerula verrunt. Servatum ex undis Strophadum me litora primum Accipiunt. Stropliades Graio stant nomine dictae Insulae lonio in magno, quas dira Celaeno Harp3’iaeque colunt aliae, Phineia postquam Clausa doraus, mensasque metu liquere priores. Tristius haud illis monstrum nec saevior ulla Pestis et ira deum Stjgiis sese extulit undis. Yirginei volucrum voltus, foedissima ventris Proluvies uncaeque manus et pallida semper Ora fame.

Huc ubi delati j)ortus iutravimus, ecce Laeta boum passim campis armeuta videmus Caprigenumque pecus nullo custode per herbas. luruimus ferro et divos ipsumque vocamus

210

215

220

2i)7. J ela cnr/nnt, dpinHtiinlur, iit ap. Ov. Fast. 3, 58.1. Cf. 2, 442. — Jiemis ittsurgimus cf. 5, 189. — Prope Titus non velorum, seil remorum usus erat , ne fieret naufragium. — Ilaud moia cf. 1(>, 153.

208. Spumas, ut 1, 35. Intentis viri- bus remigant. — Caerula verruul, mare caeruleum, idem ap. Cat. Epith. 7. Cae- rula de caelo dixit Lucr. 6, 95. 481. — vernint cf. 290. Idem v. 4, 583.

209. Stropliafhs. Pliineum, Thraciae (aut Arcadiae) regem, quum vales aul suos firios caecasset, aut deorum arcana hominibus prodidisset, occaecavit luppiter eique immisit Harpyias, Thaumanlis et Electrae [quae est Oceani vel PonliJ filias, quae cibos coenanti eriperent et foedarent. Tandem quum Argonautae ad eum venis- sent, Boreae filii Zetes et Calais ex eius domo depulerunt easque persecuti sunt, nsque dum ab Iride ut desisterent perse- qui moniti, ot 8’ si^avz^g vntarQscpov aif) tnl vfja GsviaQ^ui. UzQOcpadag ds Ixfza-Klslovo’ avQ^QOjTCoi vi]Govg rolo y SiirjTi, TtaQOg nicorag ■KKliovTsg. Cf. Apoll. Argon. 2, 178 — 300. Sunt ad Elidis Utus, nunc Slrivali. Pl. NH. 4, 19 /tnte Zactjnthiim .YA_YF M. pass. in Euriim ventum Strophades duae^ ab aliis Plotae dictae. Harpyiae, &velXai, ap. Hom. ventorum numina sunt, a qui- bus qui evanuerant, abrepti esse diceban- tur.

210. Accipiunt M. excipittnt FGPybc et rec. Rb. Ld.; sed excipere, quod recte e.xplicat recipere in tutelam, aptum non est h. 1. de Strophadibus, quae no- vum malum infenml.

“Ml. Celaeno, Aello, Ocypete nomina sunl Harpyiarum. — De hiatu cf. *J 6.

213. clausa — liquerc: Nola subiecla mulata esse et transiri de activo in pas- sivum et reverti. Cf. 60. — metu Argo- nautarum.

214. peslis cf. 5, 683. — Ira deum ut Val. Fl. 1 , 683 ira deum et Calabri popnlator Sirius agri. — Ex inferis omnia veniunt noxia hominibus.

215. Xominaiivus non addito verbo, ut 2, 170. — f irginei voliicrum voltus sa- tis breviter id dictum.

219 — 246. Troiani coenantes ab Har- pyiis infestantur.

220. boum armenta: Recle apposuit genitivum, nam et equorum dicuntur ar- menta, ut 540. fcf. Plin. Ep. 2, 17 ntulta ibi cquorum boumque armenta’) et cer- vorum ul 1, 185.

221. Cnprigettu?nque pectis ,,sMis nove et affeciate” S. Ila Cic. Progn. fr. 6. p.

222. Or. caprioeni pccoris custos. lam Pacuvius et Attius ita locuti esse dicun- tur. NiUilo tamen minus iUud affectate recte dictum est. — per herbas M. al.

— per herbam P. Serv. — Cf. 5, 102.

— Custode opus non est, quod diis sacra sunt, quare nemo ea attingit.

222. Tocare in partem rei alicuius saepius dicitur ut Cic. Caecin. 4 in par- tem hereditatis mulieres vocatae sunt. Tac. A. 1, 11 in partem curarum voca- tus. Pro.xime, quod atlinet et ad verba et ad reni, accedit Liv. 5, 21 feientes ignari, iam in partem praedae stiae vocatos deos. ,,Nam Romani moris fuil, ul bella gesturi de parle praedae aliquid numinibiis pollicerentur." S.

AEXEIDOS LIB. III. 133

In partem praedamqiie lovem; tum litore curvo

Exstruimusque toros dapibusque epulamur opimis.

At subitae horriiico lapsu de montibus adsuut 225

Harpyiae et magnis quatiunt clangoribus alas,

Diripiuntque dapes contactuque omnia foedaut

Immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.

Rursum in secessu longo sub rupe cavata

Arboribus clausi circum atque horrentibus umbris, 230

Instruimus mensas arisque reponimus iguem.

Rursum ex diverso caeli caecisque latebris

Turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,

Polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,

Edico, et dira belhim cum gente gerendum. 235

Haud secus ac iussi faciunt tectosque per herbam

Disponunt enses et scuta hitentia condunt.

Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere

Litora, dat signum specula ]\Iisenus ab alta

Aere cavo. Invadunt socii et nova proelia tentant 240

Obscenas pelagi ferro foedare volucres.

Sed neque vim pkmiis uUam nec volnera tergo

Accipiunt celerique fuga sub sidera lapsae

Semiesam praedam et vestigia foeda relinquunt.

Una in praecelsa consedit rupe Celaeno, 245

Infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:

Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,

223. in partcm praedamqne „iii par- raiidi, ptTinitteiuli etiam parl. ful. adsciscit. (ein praeilae" S. Esl IleiuUailys cf. 1, 61. De variata striiclura cf. 180. dirus cf.

224. dapibusque epulamiir : ,,Dapes 12, 84.5.

deoniiu suul; t-pulae lioiiiiiuini. Bene 237. scuia latenlia condunt cf. 4, 22.

ergo utriiniqiie posiiit : nani et sacrificiis 239. Miseiuis eral lubicen cf. 6, 164.

et coiiviviis operani iribiiiiiil." S. Kpii- 240. \ova proelia cf. 181. „Mira,

lari re primus dixil \gl. Dapes igiuir nam novuni bellum non est, cuius exstat

sunt epulae sacrificiis habitis ut 8, 175 exemplum" S. Foedare infiniiivi accusa-

— 183. tivus appositus est verbis noi;rt proelia;

225. svbitae cf. 2, 680. — adsunt, ut haec ipsa a verbo tentant pendenl. advolant cf. 2, 442. — lapsu cf. 2. 225. Cf. 2. 61. el G. 4. 554 Hi vero subiium

226. P/. eiicit et — alnt. ac dictu mirabUe monsirum adspiciunt,

227. r o.r dira nominalivns cf. 2, 170. toto stridere apes utero. — Foedare

228. Clanxum MPy alii boni. quae est vulnerare. Cf. 2, 55.

scripuira allaia est ex 1, 311; lolumque 241. Pelagi volncres sunt, quod sunt

versum inde liuc Iranslaiuin exisliniant neptes Ponli cf. 209. aut quod sunl in

Rb. Ld. Vlausi nec To-. nec Fib. dicit insula. ob^icenus cf. 12, 876.

ubi Icgauir. Ilaque iurerii baeremiis. noii 244. scmiesam cf. 4, 686.

salis insirucli ad iudicandum. Malim ta- 246. Infeli.v vatcs est. qui infelicia

men versum abesse. praedicil cf. 6, 715. rumpit vocem cf.

231. r/ris, in quibus sacrificant diis, 2, 129. quos in praedam vocaveranl: neque enim

opus erai. quod aras etiam v. 224 com- ‘247 — 257. Celaeno dat iufeliv ^ati-

inemoraret. — liepoulmus., iterum danius. Cinium.

reficimus. Quum alio loco dapes slrue- 247. Ul in libro secundo fabulam il-

rent, eliam ibi iiovae arae struendae ite- lam de equo Troiano, subabsurdam. quae

rumque incendeiulae eranl. tanien pro iiliiis temporis statu, quo ea

232. ex diverso caeli cf. 1. 422. narratio invalescebat. non videbalur esse
233. Edico ut verbum mandandi, cu- inepta, aplalam aequalibus a Virgilio al-

134

P. VIRGILII MARONIS

Laomedontiadae, bellumiie inferre paratis, Et patrio Harpyias insontes pellere regno? Accipite ergo animis atque liaec mea tigite dicta, Quae Plioebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo Praedixit, vobis Furiarum ego maxima pando: Italiam cursu petitis, ventisque vocatis Ibitis Italiam, portusque intrare licebit; Sed non ante datam cingetis moenibus urbem, Quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis Ambesas sul)igat malis absumere mensas. Dixit, et in silvam pennis ablata refugit. At sociis subita gelidus formidine sanguis Deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis, Sed votis precibusque iubent exposcere pacem,

250

255

260

qiie ita institiitani esse vidimiis, nt pro- babilis quantuiu possel videretur: sic iioc loco illuil oractiluni, quo Aeneartae saam terram tenere ilicti sunt, si faiue ipsas meiisas cogerentur coiisumere, tot rebus poeta circumslruxit, el tot nova adstriixit, ut lusus ille paene puerilis, qiii inest, plane tegereliir. Ouod coiilra iiis fasqiie boves iii suas epulas Troiani necaverant, recle famis poeiia puniuntur. llabuitque illud malum satis terroris, ut iiremerentur Troiaiii timore cf. 3fi5. Sed fdtn viam inveiiervnt, et Troiaiioriim pietate com- moti laetuiu dii dederunt exitum 7, 116. Ila satis prudeiiter lioc oraciilum, quod iii Aeneae hisloria omitlere non debebat, in- nexuit carmini suo. Quare poetae noii debemus obiicere, quod recepit narratioiies qiiae creditae erant, sed laudem tribuere, quod tauta id fecil ;irle.

248. Laoinedon perinrio infamis, quo et Neplunum atque ApoHiiiem, qui in muro Troiae condendo operam suam prae- slilerant, mercede fraudavit, et Herculi, qui monstrum ab illis diis iratis inimis- sum occiderat, Hesionam promissam eri- puit. Cf. 5, 811. Hom. II. 21, 442. Ov. M. 11, 194. Inde f,riomedoiitinrlac man- sit Troianis infaine nomen , quo ab hosli- bus insigniuutur, ul 4, 542. G. 1, b02. Adde qiiae ad 1, 23.5. — Sine i^nominia 7, 105 est Laomerlontia pubes et 8, 18 Laomcdontins lieros.

249. patrio re^no „Neptiinio." S. quod sunt in insula. Cf. 209.

250. Idem versus 10, 104. — /tnimis et ad accipcre et ad figere trahitur; quamquam solum^^ere pro figere animo dicitur ap. luven. 5, 12.

251. Fatiini est supra omnes deos flnde prima ileum fas Aiison. Idyll. 12. Cf. Ov. M. 9, 428 luppiter ad deos haec dicit: Tantumne sihi qnis posse videtur,

fala qnoque ut svperet? deinde addit 433 Me quoque fata regiint; quae si mutare valerem, etc. cf. 1, 4^, iinus luppiter scit, quid fato sit conslilutum, idque exsequitur, cf. 375 sq., atqiie iii eo est eiiis polestas et auctoritas. Praevi- dendi futuri facultatem is dedit filio anialo Apollini , hiiic zJibg TiQorpi^Trjg iOtl Ao- ^iag TtciZQoq Aesch. Eum. 19. Cf. Cic. Tusc. 1, 47, 114. Is dat, cui vult, ut dedit Cassandrae. Cf. 2, 246.

251. Quae Phoebo etc. „lribuit aiicto- ritaiem, ne possint a se dicta contemni." S.

252. Furiarum maxima cf. 6, 605. panilo cf. 7, 641.

253. ventis vocatis cf. 8, 707.

254. Data iam esl, quod est fatis con- cessa.

255. quam vos dira fames: Ut Varro in secundo divinariim dixit, oraculiim hoc a Dodonaeo love apiid Epiruiu accepe- runt." S. Quam ob caussam hoc immu- faverit poeta, dictiim est ad 247. — no- strae caedis i. e. caedis nobis iiitenlalae.

256. Subigo c. inf. 6, 567. 7, 214. 8, 112. Sall.^Iug. 31. Cf. 2, 33.

258 — 267. Preces Troianorum.

258. Jblata refugit cf. 2, 169. refu- git „non metu; iiec eiiim minanlibus convenit, sed ne posset placari." S.

259. Cf. 30.

260. Anlea, qiiiim feras habebant, ar- mis sibi parare studebant pacem; cf. no- tam illam formulam: den Frieden er- obern. Kiinc precibus utuntur. Pax au- tem sive venia deorum petitur, si ut pro- pitii sint orantur, ul bellum gerere dii di- cunlur coiilra homines irali. Cf. 1, 48 et Ov. Ain. 1, 2, 21 Ml opus est bcllo (cuin deo Amore), paccm veniamquc ro- gamui. Sic est deorum pacem exorare

261. Cf.   Liv.    1,  16    Pacem    CQuirini} 
     

AENEIDOS LIB. III.

135

Sive deae, seii sint dirae obscenaeque volucres. Et pater Anchises passis de litore palmis Numina magna vocat meritosque indicit honores. Di, prohibete minas; di, talem avertite casum, Et ]3lacidi servate pios. Tum litore funem Deripere excussosque iubet laxare rudentes. Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis, Qua cursum ventusque gubernatorque vocabat. lam medio adparet tluctu nemorosa Zacynthos, Dulichiumque, Sameque, et Neritos ardua saxis, Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna, Et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.

265

270

precibits expoiciiut , iit vnlens propitiiis xuarn semper so<pittt piogeniem. Nam coiitra (leos praeter preces et vota iiihil valere persiiasiim iis erat. Pa.v vocem significare beiiigiiam dei voliiiilaiem docet 10, 31 si sine pace tua Clovis) atque iniuto nvmine TVocs llaliam pctiere. Cf. 4, 50. Vocabiila pa.v et venia ea iii re idem significare iiitelligimiis, si lios locos ciim iis coiiferiimis , qui ad I, 519 prolati siint, et iuncta videmus ea iii re esse ut Ov. 1. 1. G. 4, 534. Liv. 39, 10 Pacem iieniamque precata deorum <lea- rumqiie. Cic. Foiit. 9, 20 ./ (liis im- mortalibus parem ac veniam petunt, Rab. <J, 9 yf (liis . . . pactm ac veniam pelo. — iubcnt. De structurae cf. 2. 3.

268. dirae cf. 12, 845. nb^ccnne cf. 12, 876. (.,Languere admodum sentio ver- sum-’ Kb.)

269. pnssis f/e litore ;)o/;?h".«. Cf. 176.

270. i\umina ma^iia , et potentiora, quani Harpyiae videbantur. Cf. 8, 679. — f ocat, advocat cf. 1, 734. — meri- tos honores cf. 118. — Indicit sacra, cf. 1, 632. — Eos lioiiores aUo loco reddiliiri suiit Troiani.

271. cxcns^os laxare rudentes cf. 4,22. deripere cf. 1, 411. diripere Ld.

268 — 277. Troiani Actiuni pergiint.

268. fugimus MPl. ferimur PGy, el receptuin iii editis, ul videtur, quod v. 272 effugimus legitur; receptum etiam propterea, quod hoc loco de profectione, non df fuga sermo esse videbatur. Sed eiusdem vocabuli repeiitio nou otfeiidit cf. 6, 901; fii^-a autem et fus^ere saepissime celerem motum iiidicant cf. 317; et cele- riler ferri Troiaiios inlelligimus, quod teii- diiiU vela veiiti , spumaiit undae et iam apparet insula longe remota.

269. ventns gubernatorque vocabat M. al. cf. 1, 16. — vncabnnt P. alii, ut vi- detur ex Servii praeceplo , qui , ,,Hoiie- stius, iiiquit, liac locutione per pluralem

utimur numerum, licet possit et singularis

esse."

270. Cf. Od. 9, 24 JovXixiov te Zufir} TS Kal vlTjioaa Zccy.vvQ^og.

271. Dulichium rf. Hoin. II. 2, 625 0'1 d’ i-n Jovli%ioLO, ‘Exivcccov 9’ IsQccav vrjGcov, a’i vaiovGt nt-Qrjv cll6g,“Hlidog avxa. et Sirab. 10. 2: ‘Exivccdsg- mv TO, T£ /Jovlixiov S6TL (xttAovCi ds vvv Jolixciv) v.ccl al ‘0’gilaL Kalovpsvai, lcg 6 TCOLrjTr^g (Homerus) ^oag fins’ v.a.L tJ ptv Jolixa v.tlTaL v.cctu OlvLcchccg Coppidum) v.al ttjv sv§o?.i]V roi5 ‘Ax^?-coov, disxovaa ‘Agct^ov, ttjs tcov ‘W.sicov lcv.Qag, GTccbiovg sv.cctov. Same et Sa- mos apud Honierum est Cepballenia cf. Sirabo: TsTQccitolsojg yuQ ovGrig Trjg

VlJGOV , picc TCOV TSTTCCQCOV SGTLV Tj Kal

Zcciiog val Zccfir] v.ccXoviisvr] vaQ-’ Ixc’-

TSQOV TOVVOtlCC OUCOVVpOVGU TJj VTjGCp

CCepUalleniae). Addil Slrabo post de urbe: tJ vvv (isv ov-ast’ sGtIv , Lxvr; 8 avTrjg dsLV.vvTUi xara (isGov roi’ TCQog ‘iQ^ccv.rj tioqQ-uov. ,.Same diruta a Roma- nis, adhuc taineii oppida tria habet” fCe- phallenia) Plin. 4. 19. et ap. Liv. 37. 42 Same est Cepliallenia. — iXerilos mons erat Ithacae, cf. Uoin. Od. 9, 22. et Plin., qui 1. 1. ,.Ithaca, in qua nions Neritus." Inde ap. Ov. M. 13, 712 Neritiasque domos, regniim fallacis Vlixi.

272. scopulos llhncae: Ithaca montosa et scopulosa est, ul notissinium est Ho- nieri carmina legentibus. — Laertis, LHixi patris, cur hoc loco liat mentio noii pa- tet; totusque versus post Neritum dictum, quo Ithaca salis indicatur et anie pul- chrum versiini (lui seqiiitur admodiiin laii- guet; iiec videlur eiim legisse Ovidius Virgilii vesligia presse qui sequitur. Quid, si addiius esl ad explicandum versum se- quenlem? Retiiient ceteri el P/. . iieque offensi sunl ullo modo.

273. terram altricem lUixi. Sic dici- tur nllrix fpulia (Horatii) Hor. C. 3, 4, 10 siquideni dicitur; certatim eiiiin in-

136

P. VIRGILII MARONIS

Mox et Leiicatae nimbosa cacumina montis, Et formidatus nautis aperitur ApoUo. Hunc petimus fessi et parvae succedimus url)i : Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

Ergo insperata tandem tellure potiti Lustramurque lovi votisque incendimus aras Actiaque Iliacis celebramus litora ludis. Exercent patrias oleo labente palaestras Nudati socii; iuvat evasisse tot urbes Argolicas mediosque fugam tenuisse per hostes. Interea magnum sol circumvolvitur annum, Et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas. Aere cavo clipeum, magni gestamen Abantis,

275

280

285

terpreles noinen /Ipuliae mutaverunt et coiiiecturis oiieraverunt. Ida altrix Her- mapliroditi Ov. M. 4, 293, et altrix casti CoUatia liruti Sil. 8, 361. Cf. ahimims 6, 878. — E.Tsecramur praeternavigan- tes. Itaque et lioc loco Ulixi in ever- tenda Troia maxiniae partes dantur. Cf. Hom. Od. 1, 2.

874. Leucale promontorium insulae Leu- cadiae: Slrabo ti», c. 2 1’;^?« 81 rb rov Aivy.ura ‘Anollcovog hQOV. Sed hoc loco intelligitur templuin ApoUinis Acliaci, alque ila sunt hi \ ersus inteUicrendi : Post Ithacam, Leucate apparet, post eam Ac- tium, Apollinis sedes. Templum eniin Apollinis in meinoriam vicloriae, quam de Anlonio et Cleopatra reporlaverat Au- gustus condidit Siiet. Aug. 9K. Erat in ore sinus .Viubracii in colle exslructiim.

875. Aperitur e naviganlium niore di- ctum ut absconilcrc 39 L Apniri ap. geographos est ostendi . conspici. Cf. Avien. d. t. v. 210. 248 liosporus iU.ic Cimmeriiis fauccs apc.ril. -1.53 Graiac confinia terrae incipiunt apcrire latux. — .Ipollo: l)eo ipsi tribuitur, qiiod est templi. ut 552 et 2, 742. Cf. 2, 312.

876. Idem versus ti, 902. Starc in portu au( lilore dicuntur naves, ut 403: saepius ap. Liviiim cf. 21, 5L 22, 19 etc. Versus lamen h. 1. oliosus.

278 — 29.3. Liidis Actii actis Buthro- tum pergunt.

278. Insperala ob pericula, quibus obiecti erant, quum per Gaecas insulas navigabant; quod docet v. 282.

279. Lustramur lovi; nam anteqiiam sacra facerent, homines luslrari debebant. Hoc loco luslrantur lovi, quem illo pia- culo, in Harpyiarum insula commisso, prae aliis oflFeiiderant , quare is mala eis praedici iusserat 251. Cf. Grat. Cyneg. 481 tota iuventus lustratnrque deae —

votis, quae fecerat 264. Itaque hoc lu- siro et diras a se avertere student et gra- tias agere deo quod Graeca maria salvi pervaserunt. — aras incendere, cf. 1,704.

280. „.tctia litora celebramus elc, propter Augustum hoc dicit, qui illic lu- dos slatuit agonales." S. devicto Antonio. Et fecerat quinquennales teste Suet. Aug.

281. et Strabone; qui locum ac ludum de- scribit : “ffyfro Sh y.al ttqotsqov tu “Ay.- Tici Tc5 %iO) CTSipciviTrjg uycov vtio tcov TiiQioiy.cov , vvv 8i hVTi/.iic6TeQov ETtoir}- Giv 6 KcilcaQ. Strab. 7, c. 7. p. 325. Itaque Aiiguslus fingilur antiqiiissimum suae gentis luduin restituisse, is, qui quod sacra omnia restiluit, magnam est laudem assecutus. — Actius pro Actiaeus Ht 8, 675. Cf. 1, 686.

282. Exercent palaestras „artem gym- nicam’’. Pluralis autem signat singula ar- tis specimina, ut saepius. — Xudi et oleo peruncti liictabantur.

283. iuvat evasisse cf. Gr. § 468, 3.

284. Fii^am tentiisse, ut 686 cursum tenere.

285. Sol circumvolvitur annum. Aut verbum circumvolvere, quod ipsum ra- rissimum est h. 1. deponentis forma posi- tum esi, ut alia sunt verba activa, quae nonnunquam deponenlia reperiunlur. Apud Virgilium bellantur 11, 660. nutritor G. 2 , 425. Aut legendum divisis syllabis cirrum volvitur. Annus Cunde est annu- lus^ autem est circulus, quem sol percur- rit; (ut docet Aarr. L. L. 6, 8. ed. Miill. A. 6, 797. G. 2, 402.) Magnus dicitur annus pro computantis ralione, ut 1, 269. Ov. M. 1, 273 lonfriqiie labor perit irri- lus auni; neque opus est, h. I. discernere inler annum lunarem et solslilialem.

286. .4ere cavo clipeum cf. 618. — Gestamen . ut gestamina tanta ap. Ov. M. 13, 116 sunt Achillis arma. — Quem Abantem sibi finxerit Virgilius , num ab

AENEIDOS LIB. III.

137

Postibiis adversis figo, et rem carmine signo:

AE>EAS HAEC DE DANAIS YICTORIBUS ARMA.

Linquere tiim portiis iubeo et considere transtris. Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt. Protiuus aerias Phaeacum abscondimus arces, Litoraque Epiri legimus portuque subimus Chaonio et celsam Buthroti accedimus urbem,

Hic incredibilis rerum fama occupat aures, Priamiden Helenum Graias regnare per urbes, Coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum, Et patrio Andromachen iterum cessisse marito. Obstipui, miroque incensum pectus amore Compellare virum et casus cognoscere tantos. Progredior portu, classes et litora linquens, SoUemnes quum forte dapes et tristia dona

290

295

300

aliis poetis iiomen acceperit, incertiim. Abas quidam erat clipei inventor, ciiius clipeiis Argis servabatiir; et ap. Ov. M. 15, 163 Argos dicitiir Abanteum.

287. Carmen quid sit 6, 74.

288. Solebant Romani sporia in fori- bus temploruin suspendere, inscriptis no- minibus et eius qui detraxerat, et eius cui detracta eranf cf. o, 360. 9, 408. Liv. 22, 57. 24, 21. Neque minus in domibus privatis. Cf. 7, 183.

289. lubeo Unquere portus cf. 2, 3.

290. Aequora verrunt remiges, ver- tunt venti. Sic verrere 208. 4, 583. 5,

291. 77». 6, 320.

292. protinus cf. 416. — aerias nr- ces; ,,i. e. altas,” S. cf. 8, 221. — Arces sunt montes cf. 2, 322. — Phaeacum ,.Corcyram insulam dicit. ubi regnavit Al- cinous.” S. qui satis ex Homero notus est. — ^bscoudimus .,nauticus sermo est; sane mira usus est celeritate, ut ante ab- scondiiam , quam visam insulam diceret.’’ S. ,4bsronilere ipsam terram dicuntur ii, quibus euntibus absconditur recedendo. Claud. RP. 3, 140 Sicaniam quaerit, quum necdum ab^icondcrit Iilen. Cf. Plat. Prot. 338. A cpBvysiv f/g rb nilccyoq, ciTtov.QvxpciVTcc yrjv. — Sic ap. Val. FI. 2, 7 Naiitae mergunt templa Dianae.

293. lecrimus litora: praeterveliimur. Ita saepissime apud Liviiim [cf. Fabri ad 21, 51.| alios ut Ov. M. 15, 709. F. 4,

294. 292. Aliud est /eo-ere mare 317. — portu P. portus Chaonio M. Portu est abl. loci ut 135 suhtluctae litore puppes. 4, 373 eicctum litorc.

295. vrbem Buthroti, cf. 5, 52. Circa Buthrotum Chaones liabitabant.

294 — 355. Aeneas Andromacham ct Helenum invenit. Helenum, Priami filium, okovonoXav 0% UQLGTOV, CIl- 6, 76) ab Acliivis captum . et Andromacham , Hectoris uxo- rem, a Neoptolemo abductam esse Graeci tradidere. Is ex patrio Thessaliae regno pulsus Oliiod nescit Homerus Od. 3, 188) in Epirum concessit , novumque regnum condidit; postea Hermionen, Menelai et Helenae tiliam, in matrimoniuin ducturus ab Oreste ad ipsas aras occisus est , su- perstite Molosso ex Andromacha filio. Ex his poeta suiim conlexiiit phaiitasma et pulcherriinam huius libri parleiu. lam num potuere brevius et venustiiis narrari quae sunt v. 295 — 97 ?

297. cessi^ise cf. 333. ., Cesses.se de iure est, cedi enim hereditas dicitur." S.

298. o«7or c. infin. cf. 5, 638.

299. linquens: ,.Notandum sane. fini- tum es.se versum participio, qiiod rarum apud Latinos est, apud Graecos vitiosis- simum.’’’ S. Significat participium prae- seutis . quod gravi admodum sono incidit, qiii repugnat sententiae levitati; nain ad- iungit aliquid secuiidarium. laxe adiunctum prioribus. liaque male positum est in fine versus, si claudit enuntiatum, quo in loco etiam vitavit prosa oratio; iion otTendet, si est medio in enuntiato, quod per se- quentem versum extenditur. Haec autem dicta sunt niodo de noininativo; alii enim casus, quum arctius sint ceteris verbis adiuncti, non offendunt extremo loco po- siti cf. A. 1, 324. 2, 111. 144. 149. 570.

300. 3, 313. 425.

301. Sollemnes ..anniversarias." S. — Dapes, 224, diis Manibus offeruntur cf. 6, 225.

138

P. VIRGILII MARONIS

Anto uibem in luco falsi Simoeutis ad undam

Libabat cineri Andromache, Manesque vocabat

Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem,

Et geminas, caussam lacrimis, sacraverat aras.

Ut me conspexit venientem et Troia circum

Arma amens vidit, magnis exterrita monstris

Deriguit visu in medio, calor ossa reliquit,

Labitur et longo vix tandem tempore fatur:

Yerane te facies, verus mihi nuntius adfers,

Nate dea? vivisne? aut, si hix alma recessit,

Hector ubi est? Dixit, lacrimasque effudit et omnem

Implevit clamore locum. Yix pauca furenti

Subiicio, et raris turbatus vocibus hisco:

Yivo equidem vitamque extrema per omnia duco,

Ne dubita, nam vera vides.

Heu! quis te casus deiectam coniuge tanto

Excipit? aut quae digna satis fortuna revisit?

Hectoris Andromache Pyrrhin connubia servas?

305

310

315

302. Luciim nunf)iiani iionit sine reli- gione. — falsi ..simulati." S. Coloni enim antiquae patriae noniiiia novis terris ilare solebant, (cf. 3-19) et Aeneas ur- l)eiu, quaui condit Crelae Pergamum, (luam iii Latio ‘Vroiam dixit. Andro- niacha autem per omiies fortunae vicissi- tudines Hectoris relinet amorera, eiusque Manibus hoc loco sacrificat.

303. Lihnbat cf. 66. — Tumulvm inanem „cenolaphion." S. Pl. scrib. L. cineri Hertoreo M. v. An<homache ad t

304. Hectoreum tumiilum cf. 5J, 584. 30.5. Ue geminis aris cf. 63.

305. monstris: Sie sieht Gcister. Videt Aeneam, videt comites Troianos, quos fe- mina, cuius in mortuo sunt fixae cogila- tiones, noii homines putat esse sed homi- num animas. Igitur in medio visu deri- guit, post resuscilata dubilat, num vere vivat Aeneas; quod si vivit, slatim erum- pente amore marili quaerit Heclor ubi est. Nam si Aeneae licuit in vilam redire, queni exslinctum pulaverat, cur non Hec- tori licebil.

306. Cf. 30.

307. Labitur etc. Simile ap. Hom. Od. 4, 706 sq, — longo temporc, in lanp^cr Zeit kaum, d. h. nach l. Z. k. Iia ablativus lemporis saepe; Mors Sext. Roscii quatricluo, r/uo is occisns est, Chrysop^ono nuntiatur. Cic. RA. 37, 105. Longo intercallo moda prinuim animad- verti paulo te hilariorem. Brul. 5. Cf. Gr. S 322.

308. Tc affers cf. 1, 314. Jcra fa- cies cf. 5, 722.

309. lux alma cf. 1, 306.

310. Ilector iibi est: „Si umbrae vi- dentur in sacris dandis, cur non eorum niagis, quibus sacrificatur?" S.

311. furenti ,.impatienter dolenti." S. Furor euim oniiiis est vehementior animi afTeclus, qui viiicit rationem. Sic Cic. de or. 2, 46, 193 furcre luctu filii videba- tur. Cf. 4, 298.

312. Subiicio; respondeo, etiam ap. Ciceronem; sed lamen dolore praepedilus voce Hlor saepius inlerrupia.

313. Jiio ef/iiidem ,,ac si dicerel, si tamen vila est infeliciler vivere." S. et per omnia pericula et discrimina vitam servavi.

3 1 7. lis, quae Buthroli appulsus audie- rat, fidem non habuit, tamen egressus, iit quae vera essenl, exquireret, invenit An- dromacham; quare aliqua certe vera es.se inlellexil: quaerit igilur hoc primum, es- selne Pyrrhi, a quo fueral abducla. Quo nomine audilo Andromacham pudor occu- pat. — Deiectam roniuge tanto, diclum est ut deiiri de gradu, honore. — Ex- cipit „Signate locutus esl, quia dciectam dixeral, exclpiuiilur enim, quae cadunt." S. Cf. 1, 276.

318. Digna te tuoque genere et vir- lute. — fortuna revisit cf. II, 425.

319. Ilectoris Andromache. Ue hoc genilivo possessivo cf. Gr. S 257 Aii. 2. /Indromachen, quod est in libris aliqiiol, et iani Servii aetale eral , O^ euim : ,,Si Andromaclie , sequenlibiis iunge; si An- dromachen , superioribus.") quiim ad re- visit sil relraheiidum el incidcndum sit posl hoc vocabulum, niullo est inferius altero quod recepimus. Apparet enim duo

AENEIDOS LIB. III.

139

Deiecit voltum et demissa voce locuta est: 320

0 felix una ante alias Priameia yirgo,

Hostilem ad tumulum Troiae sub moeuibus altis

lussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,

Nec victoris heri tetigit captiva cubile!

Nos, patria incensa diversa per aequora vectae, 325

Stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,

Servitio enixae, tulimus; qui deinde, secutus

Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hjmenaeos,

Me famulo famulamque Heleno transmisit habeudam.

Ast ilkim ereptae magno infiammatus amore 330

Coniugis et scelerum Furiis agitatus Orestes

iiomina Hecto>is et Pijrihi eodem emin- liato esse comprehendenda. Jib. post ./«- dromache posuit signiim inlerrojiandi quod posl revisit omiserat. Ld. recipit Anilro- viachcn? Addiique lievisit? II. A. P. c. s. iriirdc die Fragc eineii starkcn f or- ivurf gegen die Andromache inlhalten, tnid nichts von dem Z,artgcfiihle ver- rnthen, dus J . deni 4eneas doch sonst iibcrall an deii Tag legen Idssl Si Andromachcn legis recte explicaUir satis digna; cerle, quae fueral Ilecloris uxor, non poteral nubere nisi pari, qualis haheri poterat Pyrrlius. Ist da< abcr zurter gc- fahlt? PL coni. H. Andromachen P. c. servam. — Connubia lioneste dixit Aeneas. neque reni ipsain prae piidore in tali femina proferre conatur. Cf. 1, 72.

320. Femina pudica suum dedecus modo per ambages et tecle indicat. — Demissa rox opposita sublalae el elalae sisrnat verecundiam et liinorem. Sic : dc- fen^or ^uppliiiter demisseque responde- rat Cic. Flacc. 10. 21. et similia sae- pius. Pl. ad h. v. adiungit v. 348 mu- talque in Sinmiltim ct Incriwas elc.

321. O fclix: ,.Bene et virginilalem laudat et moriem, ut oslendat se invilam perlulisse Pyrrlii connubia.’’ S. cf. 2, 785.

— Priami tilia, Polyxena, cuius amore captus Achilles in insidias inciderat. ab eius umbra in praedae parlem peiiia ad sepulcrum immolata est. Cf. Eurip. He- cubam et Ov. M. 13. 442.

322. sub moenibus altis: Troianae enim reginae tani usitatum est alios Tro- iae muros cogilare, ut memoret eliam in re, quae posi dirulam Troiam facta esl.

— „Duplex felicilas, quod et virgo et in patria meruerit interire." S. — hostilis tumiilus ul 304.

323. sortitiis: Graeci victores inter re- liquam praedani distribueraiit eliam mu- lieres sorle, quasi pecora. — felix quae pertulit — tetigit cf. 2, 346.

324. victoris heri cf. 1, 21. — Sic

Val. Fl. 2, 345 dominae sanctum teti- gi%se cubile.

32K. ..Sfirpis Achillcae cum ma<;iio dolore dicluin. quia ab Achille Ileclor oc- cisus esf’ S.

327. enixae: Molossum enini filium Androinacha pepererat Neoplolemo. ..Bene plurali utiiur numero ad excusandam pu- doreni.’’ S.

328. Hermione enim Menelai erat filia et lleleiiae, cuius niaier Ijcda. Lacedae- mone auteni re<inahal ^lenelaus.

329. Me famulo famulamqiie i. e. et quidem famulam; cf. f/i/e explicativum ad 1,2. — Sic ."\lss. fere omnes el M. F. — me famulam famitloque P. et minores.

— Ileinsius coniecit me famulo funiu- lam Heleno, ut illud qve tolleret ; pro- balustiue est a mullis. Sed ita si iuncia suiil verba, versus non consial cf. S tt.

— Ul leguntur verba in Mss. opt. suiit aplissima. Scilicet miserain suain coiidi- tioiiem describit primiim. quod « domino ad famnliim deiiide quod ei ipsi famulo famula Iradila esl. Iiaque victoris iiii- quitate servi serva facia est. Rei iii- dignilate commota dicit eliara transmisit habendam i. e. ,.herili volunlale non lege coniugii, unde et habendnm di.xil." S. Pl. coni. Me famulo subolemque //. .’

330. ereptae roniugis: Recte perfecti pariicipium positum est ; iamdudum enim Oresli Hermione erat desponsa, anlequam nupsit Neoptolemo cf. 5, 113. flumma- tus Hb quod in uno y. esl, sed correclum in inflanimatus !

331. Scelerum furiis agitatus i. e. ob scelera; sceliis esl caedes malris Cly- laemnestrae, quam ut palrem ulciscereiur occideral. Ita agitari ea in re saepius, ut ap. Cic. legimus pr. RA. 24, 66 ,.Vi- deiisne quos nobis poelae tradidernnt pa- tris ulciscendi caussa supplicium de matre sumpsisse, quum praesertim deorum im- mortalium iussu atque oraculis id fecisse dicanlur, tamen ut eos agitcnt furiae

140

P. YIRGILII MAROMS

Excipit iucautum patriasque obtruncat ad aras. ]Morte Neoptolemi reguorum reddita cessit Pars Heleno, qui Cliaonios coguomiue campos Chaoniamque omnem Troiano a Cliaone dixit, Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem, Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere? Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris? Quid puer Ascanius? Superatne et vescitur aura? Quem tibi iam Troia

Ecqua tamen puero est amissae cura parentis; Ecquid in antiquam virtutem animosque viriles Et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?

335

340

neque consistere usquam patiantur , quod ne pii quidem sine scelere esse potue- runi^- et H? ..NoUte putare, eos, qui aU- quiil impie scelerateque commiserint, a^i- tari et perlerreri Furiarum taedis arden- tibus; sua quemque fraus et suus terror maxime vexat, suum quemque scelus cigi- tat amentiaque afficit, suae malae cogita- tiones conscientiaeque animi terrent."

332. excipit; .,dolo inlerficit." S. Cf. 6, 173. 9, 763. 11, 684 et excipere insi- diis E. 3, IS. Deductum est verbum de venalione abfaiigen. — patriai ad aras: ,.Nam Pyrrlius, ut in hisioria legimus, occiso palre in templo Apollinis Thyin- braei. reversus ad patriam. in numinis in- suliationem, in templo eius Delphico aras patri constituit, et illic ei coepit sacri- ficare.’- S. Nescio unde haec Servius hauserit. DeJphis ab Oresie occisum Neoptolemum esse referunt omnes. Si- mile quod Virgilius de Andromacha tradit Euripides Androm. 1247 sq. Postquam enim fama de Neoptolemi morte Phthiam pervenit. Thelis haec praecipit: yvvrdy.a aixualcoTov, ‘Av6Q0f.iaxr]v Uyca, Moloo- oiav yrjv XQV y.aTor/.rjaai, %Uvcp Gvval- lux^^tlGav tvvaiOLq yufiois.

333. reildila. quasi debita cf. 2, 260. Pl. pro lerlclila scribit tertia.

334. ..Molossia. pars Epiri. quam He- lenus postea a fraire Chaone. quem in venatu per ignoranliam dicilur occidisse, Chaoniam nomiiiavil, quasi ad solalium frairis exslincli.-’ S. — Versus difficilis propterea, quod Chaoniu^ praeler neces- sitalem repelilur. — Pars imperii sc. in Molossiam , quae ei cessil per privignum Molossum , Andromachae el Neoplolemi filium, cuius uilor erat a patre constilu- lus. Cf. Paus. 2. 23. 6.

335. y.Pergama legendum, non ut ple- rique Pergameam (sic Pergameumciue M.J qui per imperiiiam etiam contra me- trum senliunl." s.

336. 338. Cf. 2, 738.

337. Maler quae filium Astyanactem crudeliier caesum amiserat, facile remi- niscitur Ascanii aequaevi. — Superatne „vivit, sane nove dictura est, et caret exemplo, ut pauca in Virgilio." S. Su- perare est idem quod superesse ut 2, 597. 5, 713. E. 9. 27 supertt modo Mantua nobis. In prosa ut ap. Caes. BG. 6, 19 uter eorum vita superavit, ad eum pars utriusque pervenit, adiicitur vita et ita aciivam aperlius reliJiet significatio- nem, quae nunquam plane obscurata vi- detur esse. — J escitur aura ul 1, 546. liUcr. 5, 855 vesci vitalihus auris.

338. quem tibi iam Troia Fy. quae MP. tesle Rb. ,,hemislichium, nec in sensu plenum." S. Multa sunt in libris conamina ad expleudum versum, omnia ita infelicia, ut memoratu digna non sint. Et incassum sudamus in versu expli- cando. Quaeritur lanien , unde sint haec verba, sensu careniia. Ab aliena manii haec illata esse, quis crederet? Superesl, ut Vgl., quum staiim apte versum conclu- dere non potiierit, imperfectum reliquisse videalur. Ea verba alii nimis religiose servaverunt. etsi sine ullo damno abesse potueranl. Cf. infra.

339. Creusam morluam e.sse Androma- cha polerat iain Troiae comperire ex aliis captivis. Ilaque ea in re nulla est dif- ficulias.

340. antiqtiam i. e. maiorum virtutem et ad animos viriles cf. 9. 311 ubi idem Ascaniiis ante annos animumque gerens curamqiie virilem. Pl, delet v. 339 — 43 a Quid puer — Hector.

341. Avunculus erat Hector, si quidem Creusa Ascanii mater, soror eral Hectoris cf. Apoll. 3, 12, 5.

Resiant tamen satis magnae difficulla- le.s. OflTendit illud tamen v. 341. Quod explicant. ut dicanl priore versu quae- rere voluisse Andromacham. num Creusa viveret, sed ex signis tristibus Aeneae statim inlellexisse , eam esse mor-

I

AENEIDOS LIB. III.

Talia fuiidebat lacrimans longosque ciebat Incassum fletus, quum sese a moenibus heros Priamides multis Helenus comitantibus aftert, Adgnoscitque suos laetusque ad limina ducit, Et multum lacrimas verba inter singula fundit. Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis Pergama et arentem Xanthi cognomine rivum Adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae. Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur. Illos porticibus rex accipiebat in amplis. Aulai medio libabant pocula Bacchi, Impositis auro dapibus, paterasque tenebant.

141 345

350

355

tuam. Itaque omissa il!a quaestione, statim quaesisse de amore, quo fiUus ma- trem mortuam proseqaeretur. Sed talis aposiopesis admittitur in fabula, in qua agentes videmus histriones, non in car- mine epico, quod legendum, non spectan- dum est. \eque facile quis ex illis ver- l»is: cjvae aut f/i/cni (ibi iam Troia pos- sit coniicere, de Creusa quaesitum iri. Neque Andromaclia slatim ex signis illis, quae qualia esse debeant, non inlelligere nos fatemur, ab Aenea datis, morte Creu- sae cognila, ea quaerere pergere poterit, sed statim quaeret, quomodo Creusa in- terierit, aut in eiulatum erumpet. Ex his apparet, ut ille versus 340 probetur, ne- cesse esse aliam sententiam esse suppres- sam. Sed iure etiam oHendimur, quod plura de Ascanio interrogat, antequam eum vivere comperit. Deinde ecfjiii^ pronomine interrogasse videnlur Romani, quando negatum iri exspectabant. lam Servius haesit iu illo siiperat v. 339: quod sumptum videtur ex 2, 597; nt vescitiir aura ex 1, 546; v. 343 legitur 12,444. — lam quum v. 339 — 343 sen- tentias inesse videamus non ineptas qui- dem, sed male iunctas, poetam fatebimur hos versus non satis excoluisse, quod iam docetur versu imperfecto, cf. v. 85. aut quum ipse finisset verbis: quid puer Ascanius, alium aliqua addidisse, et ad- scripsisse sua conamina. Timidi tamen proferimus hanc senlentiam. Portiores erant Pl. et G’r., qui tollunt, . . audacior Rb.., qui versus iam ita disponit: Post v. 340 lacunam posuit Crecte quidem, quam reliquit poeta) deiiule sequuntur 341 — 43. 348. 344 — 47. 349. Antea versum 348 eiecerat in ed. pleniore. Ld. nihil mutat hoc loco, sed ad 6, 167 v. 340 delendum censet.

344. talia verba fundebat cf. 5, 482. — Ciebat fletus ut 6, 468 ciebat lacri- mas.

345. Helenus audito Aeneae adventu

ex urbe cum suis accurrit. Verba autem ei non dedit Virgilius, ne post Androma- chae dicta languerent.

348. „Ordo est: lacrimas multum fudit inter verba singula." S. — fudit eliam Mss. multi. Lacrimas funderc est lacri- mare; itaque adverbium mullvm poterai apponi, quauiquam nimis auget; lacnimat aulem afTectus laetilia, ul non ineplus sit ver.sus antecedenli, elsi lib lacrimas et laetitiam non potest inter se conciliare. Aflert /r^. L. 28, 17 gaudio lacrimau- tes, al opus non est.

349. Simulata , adumhrata, in eius imaginem composita; sic 4, 512. Cic. ND. 2, 35, 88. Sic Troia Pergama, Xanthus, Scaea porta memoriam revocaut patriae.

350. nrentem rivum: Tenuia sunt omnia, si cum vero loco comparas.

351. Amplector , quasi redux in pa- triam; nam qui post longuui tenipus ia patriam redibant, limina solebant amplecti. Cf. Val. FI. 1, 676. Sen. Agam. 390. — ,,Varro Epiri se fuisse dicit et omnia loca iisdem dici nominibus, quae poeta com- memorat se vidisse; unde apparet, haec non esse fabulosa." S.

352. nec non et cf. 5, 100. — Fruun- tur, quod gaudent se in amicam urbem receptos esse.

353. aulai medio Mss. optimi — aulai in medio alii. Sic refero e.x //;i.; ex Rb. nihil extrico. — Ut aulai sic 6, 747 au- rai, 7, 464 aquai, 9, 26 pictai vestis. Et aulai Vglium legi teslatur Quint. 1, 7, 18 cf. Gr. § 73 An. 3. Et Probo gram- matico teste quater hac genitivi forma usus est Virgilius. Saepins Lucretius. — Aulae medio pro: in media aula cf. 1,

354. — Pocula Bacchi libabant Sic l. carchesia 5, 77.

355. Dapes, non solum pocula diis po- nebantur in epulis cf. Liv. 39, 43 fnter pocuia atque epulas , ubi libare diis dapes, ubi bene precari mos csset. — Palcrasque tenebant iungas cum libubant

142

P. VIRGILII MAROMS

lamque dies alterque dies processit et aurae Vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro, His vateni adgredior dictis ac talia quaeso: Troiugena, interpres divom, qui numina Plioebi, Qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis 360

Et volucrum linguas et praepetis omina pennae, Fare age — namque omnem cursum mihi prospera dixit Religio, et cuncti suaserunt numine divi Italiam petere et terras tentare repostas;

Sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno 3G5

Prodigium canit, et tristes denuntiat iras Obscenamque famem — Quae prima pericula vito?

et explica: libabant pateras tenentes. Cf. ad 8, 125. Ubi ({uum exeniplis compro- batnm videris, saepe a poeta adinngi enuntiatnm per copnlam, id, quod secun- darium erat el dicendum participio; Lae- rebis tamen boc loco, quod pocula et pa- teras iuncta vides, quae res signant di- versas. Pateris Ubari satis notum cf. 1, 789 etiam aureis. Quae si nimia viden- tur pro Heleni tenuitate, animadvertas ipsum esse Pyrrhi lieredem , ac poetam eliam liatino regi in libro septimo ingentes opes, ingentia palalia tribuere. Hi igitur versus ((uamquam languent , quum satis testimoniis tirmentur, non licet ab alieno adiectos habere. Pl. ei. 352 — 56.

356 — 462. Heleni vaticinia.

357. Aurae vela vocant, ut 70 vocat auster in altum; i. e. ventus secundus est et excitat nautas ad iiavigandum. Conlra 4, 417 vocat iam carbasus au- ras i. e. omnia ad navigationem parala sunt. — Carbasiis ,,genus lini est cf. 11, 775 , quod abusive plerumque pro velo ponitnr |ap. poetas]. In numero singu- lari huec carbasus dicimus, in plurali haec carbasa’– S. Cf. 9, 618.

358. aggrcdior dictis cf. 4, 92.

359. interpres divom cf. 10, 175.

360. Sentire est et sensibus percipere et sensibus percepta animo concipere, at- qne inde cognoscere et intelHgere. Ita- que intelligit numina dei, sive quae sit dei voluntas, et quomodo tripode et lauro indicetur; scit etiam astrologiam et artem auspiciorum. — Cf. Tib. 2, 5, 13 Prae- sentit haruspex , Inbriia signavit quum deus exla notis. Sil. 4. 120 huic supc- ros sentire monentes ars fuit. — .,7V/- podes mensae fuerunt in teniplo Apolli- iiis Delphici, quibus superimpositae Phoe . bades vaticinabantur." S. — laurus Ml. al. — lanros M2. al. Cf. Gr. 8 88 An. — .,Clarium oppidum est in finibus Co- lophoniorum." S. sive Claros Ov. M. 1,

361. MaQog Paus. 7, 3, 1. Thuc. 3.33. Menioratur tantum uloog rov KlciQiov ‘Anollcovoq, iv (p Y.ul (lavzuov i^v tzots TiaXciLov ap. Strab. 14, 1. Cui auctori opponitur auctor non minus gravis Taci- tus, apud quem: Germanicus appellit Co- lophona, nt Clarii Jpollinis ornrulo vturelur A. 2, 54, unde Tiberii etiaui tempore clarum fuisse ilhid oraculum vi- deatur. „Quaeritur, utrum Clarii gemi- iiandum sit i; et sciendum aliler non pro- cedere." S. Claros enim primam syHa- bam habet brevem. Sic 4, 610 Darda- niique rogum capitis, 5, 620 Tmarii coniux Dorycli. Forma ii est in adiecti- vis cf. 702. De astrologia cf. 10, 176.

362. Duo erant avium genera, unde fu- turum cognoscebatur, oscines et praepi- tes. „Oscines ore futura praedicunt, prae- petes volalu significant. Sed praepelcs aut superiora tenent, el praepetes vocan- tur, aut inferiora et dicuntur inferae." S. Cf. Gell. 6, 6. — Pennae sunt avium Sil. 4, 121 _4rs fuit penna monstrare futura magislra. Prop. 3, 8, 11 Tuque 0 cara mihi felicibus cdita j^cnnis. A parte toluni cf. 468.

363. omnem M. S. prob. //n. IVg. omnis Py. rec. Rb.

364. numine „oracuIo." S. cf. 1, 8.

365. repostas, remotas, sic 6, 59.

366. Obscena fames dicitur, ,,quae ho-

niines ad obscena compellit." S. cf. 1, 202. — Quae prima pcricula vito ,,Duo petit, quemadmodum aiil periculis careal, aiit quibus consiliis par esse laboribus possit." S. — Direcle autem , ut dicilur, inlerrogat, neque vito indicativus pendet a fare age niniis iam remolo, quam ut poeta haec cum verbo vilo iungere voliie- rit. — Recteque dixit quae prima peri- cula vito, velche Gefahren vermeide ich vor allen? i. e. quae priina pericula sunt quae vito; nam quae iubentur facturus est. Cf. 6, 761.

AENEIDOS LIB. III.

14^

Quidve sequens tantos possim superare labores? Hic Helenus caesis prinium de more iuvencis Exorat pacem divom vittasque resolvit Sacrati capitis meque ad tua limina, Phoebe, Ipse manu multo suspensum numine ducit, Atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos; Xate dea, nam te maioribus ire per altum Auspiciis manifesta fides; — sic fata deum rex Sortitur volvitque vices; is vertitur ordo — Pauca tibi e multis, quo tutior hospita histres Aequora et Ausonio possis considere portu, Expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae Scire Helenum farique vetat Saturuia luno.

370

o7o

380

368. Quid seqitens i. e. (luid obser- vans, ciiraiis, iit saepiiis apud Ciceroneui ut de or. 8, 50, <i04 ‘Iradernus . quae nos sequi in diceudo, quaeque maiime spectare solemus. Itaciue est: was be- achtend kiJnnte icli wohl. — tanlos „ijuantos llarpyia praedixerat."’ S.

369. Dicitur de more v. 65. 4, 57. 5,

370. 6, 39. b, 544. 11, 35. ex more 5,

371. 8, 186. in morem 5, 556. 8, 888, Hhi([ue iii rebus sacris. Saepe legitur iisdein in rebus ordine 548. rite 546. 4,

372. 5, 77. al. Macr. 3, S: ,.Festus de verborum sigiiificationibus 1. XIII: Mos est, inquit, institutuin patriuni, perlinens ad religiones cerenioniasque maiorum." et idem s. v. ..Ritus est mos comprobatus in administraudis sacrificiis." Aeneaiu eius- que sodales ea. quae apud Roiuanos iu rebus sacris eraut recepta, observantes Vgl. facii, tamquam prisco more iiistituta, scilicet iit laudaret Roiuanorum in rebus sacris religionem et observantiam, qua maxime e.xceilebant et excellere se gloria- bantur. Neque uUus populus riluum fuit observanlior. Aperte ob eam diligeutiam laudat V. 408. Voluit autem poeta siiie dubio ritus illos antiqiios, suo tempore sensim obsoletos, ipsa antiquitate com- meiulare. Simulque ciim illis redituram sperabat pristiuam Romauoruiu castimo- uiam et morum integritatem. Idem stii- debat efflcere Augustus; idque ob studium saepius laudatus est. Sic Horatius omuium malorum, quibus Romaui premebautur, fontem esse et religionis conlemptum et morum dixit corruptelam. C. 3,6. Sed vani erant conatus rebus externis et fra- gilibus corruentem stabilire cultum deo- rum, quuin ii ipsi, qui fulcire cupiebant, ruinae tiinentes stragem, lioc iino duce- bantur timore, non quod ipsi fidem habe- bant illi de diis docirinae. Quid quod ipse Augustus se deum coli passus est;

qua re non potuit augere deorum reve- reniiani.

370. pacem divom. Cf. 361. e.rorat, i. e. exorare studel. Cf. 6, 468. — lam deo inipletiis resolvit vittas , quibus re- vinctus erat ob inuiuis sacerdotale. Idem facit Cassaudra vaticinatura ap. Seii. Agam. 692. Cf. 6, 48.

371. Phoebe; de vocaiivo cf. 2, 56.

372. ipse manu cf. 2, 645. — suspen- sum cf. 8, 114. — multo uumine, dei praesenlis maiestate et potenlia. Cf. 9, 337.

373. diviuo cf. 5, 47.

374. i\am praepositum cf. 1 , 65. — Hoc enunliatum caiissam conlinet, quod pauca tantum diceiula sint de erroribus, ut siiit faciliores. Maioribus enim Hele- nus fatis inquit uteris, quaui quae ulla vi vel ullius dei potentia possint infringi, quare noli terreri iiovis oraculis. quale est Ilarpyiarum. Sed quomodo illa viu- cantur, et quae alia tibi insient toleranda Ccf. 718) et scire et dicere me (3803 vetat luno.

3 76. volvit vices. Ita constituit luppi- ter ordinem faloriim, quo tibi aperiantur. Cf. 108.

377. De plurali neutrius hospita et fe- minino hospita a masculino hospes deri- vandis cf. Gr. § 109. An. 1. — Hospita aequora siiiit ignota, fremde Meere. Sic hospes ap. Cic. pr. C. Rab. 10, 28 Adeone hospes huiusce urbi< , adeone ignarus es disciplinae consueludinisquc noslrae? et Ov. F. 1, 340 hospita na- vis est peregrina. Pl. pro hospiia coni. aspera.

378. expediam dictis cf. 460.

379. Quaeritur uter scire prohibeatur, Aeneas au Helenus!" Nam et solus in- finitivus activi sequitur post verbum pro- hibere ut 6. 606. 808. (cf. 2, 3.) Ov. M.

380. 717 proh bebant credere morcs; et accusativus c. iiif. ut Ov. F. 8, 505 /Vo-

144

P. VIRGILII MAROMS

Priucipio Italiam, quam tu iam rere propinquam, Yiciuosque, iguare, paras iuvadere portus, Longa procul longis via dividit invia terris. Ante et Trinacria lentaudus remus in unda, Et salis Ausonii lustrandum navibus aequor, Infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae, Quam tuta possis urbem componere terra. Signa tibi dicam; tu condita mente teneto; Quum tibi sollicito secreti ad fluminis uudam Litoreis ingens inventa sub ilicibus sus Triginta capitum fetus enixa iacebit, Alba, solo recubans, albi circum ubera nati: Is locus urbis erit, requies ea certa laborum. Xec tu mensarum morsus liorresce futuros; Fata viam invenient aderitque vocatus Apollo. Has autem terras Italique hanc litoris oram,

385

390

595

hibe liigerc Quirites; libri autem Mss. alii post scire, alii post Helenum distin- gnuiit. Prior ratio firmari polest ex lllo liicto. quo noii tantiim prodere vati, qiiantiim scire licet Luc. o, 176; ila ut haec sit sententia: Parcae proliibent te scire et me eloqui. Sed Vgl. qve parti- culam semper anneciit priuiae voci; e.v- cipiuntur (antummodo el ii loci, in qui- bus prima est vox praeposilio ut 2, <J27 sub pedibusqiie deae. et ii loci, iii qui- bus adiuncta est coniunclioni, ut namque cf. 5, 733. AUi loci omnes, in quibus que alieno loco posilum esse dicilur. fa- cile removentur meliore distingueiuli ra- tione ut 6, 396. 8, 93. 354. 9, 766. G. 4, 2!i. Quare lioc eliam loco illud scirc ad Ilelenum referre cogiuuir. Dii enim saepius eliam vatibus futura abscondunt cf. Hom. II. 19, 418. Sil. 1, 138 Jenien- iia fata scire ultra vetuit Juno. fibrae- qiie repente conticuere etc. Inde quod nescil , non potest eloqui Helenus ; itaque fari vetat consequens est illius prohibent scire, quod per que iudicatiir cf. 1, 2. Ouare qite coniunctio est aplissima. luno autem falorum ignoranlia utitur pro tor- mento.

391. Eam Italiam (quam petere iussus e.s) quam tu iam reris propinquam, lonoja via dividit lougis terris inlerieclis. Nani Aeneas qui navi iter facit. a Tiberis ostiis per lotam Ilaliam lougo Iraclu por- rectam disiungebatur.

392. vicinosque, cf. 12, 944.

393. T ia invia tcrris „Aeneae scili- cet.’* S. fia terris ut .507 cursus un- dis. — Dividit (trennt), ut 12, 43 quem patria Ardea longc dividit. Simile 7, 225 quem extrema rcfuso submovet Oceano. Claud. in Ruf. 2, 302 dum

nos longissima tcrra dividat. VI coni. P. llaliam quod — propinquam, f ici- nosque — portus, L. p. l. v. dividit intervallis.

384. Lentandus signat vim undarum, quibus remus curvatur. Cat. Epitli. 183 Qui fugil lentos incurvans gurgite re- mos. Sen. Agam. 435 Propcrut iuven- tus omnis adduito’< simul lentare remos. ApoIIon. 2, 593 ineyvdintzovTO 8s ^w- nciL rjVXB nafiTtvla To|a ^Lcci,o^ivcav riQcoaiv.

385. salis Ausonii aequor cf. 1 , 35. — Lustrandvm cf. 2, 5"^8 i. e. pernavi- gandum, non modo obeundum.

386. Infernos lacvs .,I>ucrinum et Avernum dicil. inler quos est spelunca, per quam ad inferos descendebaiur." S. cf. 6, 237. — [nsulii Circae, ,,qui nunc Circeius mons a Circe dicitur, aliquando, ut Varro dicit, insula fuit, nondum sicca- tis paludibus, quae eam dividebant a con- tineuti." S. — De Circe cf. 7, 10.

387. Vrbem componere ut ap. Ov. P.

388. 708 templum componere; ponere vr- bem 399.

389. Hoc oraculum Romanis saiis no- tum magna arte intexuit et verborum or- navil dignitale. De re cf. 8, 82.

390. .,Cur polissimum sus apta ad tale prodigium? Quia ut ail Cic, XD. 2, 64 sue nihil genuit natura fecundius" f^g-

391. Res narratur 7, llH.

392. Fata viam invenient ideni 10, 113, cf. Luc. 1, 33 Quod si non aliam venturo fata iSeroni invenere viam. Claud. H. Gild. 320 Inveniet virtute viam cf. 10, 864.

393. Ilalum litus cf. 1, 686. — litoris oram, ita G. 2, 44, Val. 4, 613. litoris acta Avien. D. O. T. 148. 682. 1056.

AENEIDOS LIB. III.

145

Proxima quae nostri perfuiiditur aequoris aestu,

Effuge; cuiicta malis habitantur moeuia Graiis.

Hic et Narycii posueruut moenia Locri,

Et Sallentinos obsedit milite canipos 400

Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei

Parva Philoctetae subnixa Petelia muro.

Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,

Et positis aris iam vota in litore solves,

Purpureo velare comas adopertus amictu, 405

Ne qua inter sanctos ignes in honore deorum

Hostilis facies occurrat et omina turbet.

Huuc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto;

Hac casti maneant in religione uepotes.

Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae 410

Ventus et angusti rarescent claustra Pelori,

Laeva tibi telkis et longo laeva petantur

Aequora circuitu; dextrum fuge litus et undas.

Haec loca, vi quondam et vasta convolsa ruina —

398. Graiis: De dalivo cf. 1, 440.

399. NccQV^ TTolig AoKQiSog, iiule etiaiii Aiax Oilei liiciiiir \ariicius heros Ov. 31. 14, 46S. Locri aiitein Troia re- duces qmim ad Capliareiim Ccf. 1, 41) promontoriiim Aiacem diicem ami.si.ssent, Locros in Ilalia condidisse dicebantiir Epiz.epliyrios.

400. Lyctus urbs Cretae memoratur a Plinio 4, 20 aliisque geograpbis. Inde Lyctius dicitur Idomeneus . quod Lycti fuerat rex cf. Honi. II. 2, 647. el ap. Ov. M. 7, 490 Lyctia classis classis est Mi- nois. De Idoineiieo cf. 121.

401. Philoctetes, qui Herculis sagiltis interfecit Parideiu, MeHboeae aUarumque urbiuin rex est ap. Hom. II. 2, 7 1 6 sq. — Petelia Philoctetae cf. 319. — subnixa Ccf. 4, 217) muro : Substruclis enim muris firmata eral, iit alia Ilaliae oppida. 77. ^rjTQonoXig voj^LQsrai rcov Asvxavwv jiori ovvoi-KHtai (ii%Qt vvv ly.avag. nxi- Ofia 6 sori ^iXoiivt^tov , cpvyovTog rrjv Mili^oiav xaTcc gtccOiv, tQVfivi] 6’ ioTiv. Strab. 6,1 p. 4. T. Haec oppida Hele- nus non ordiiie, quo sita sunt, enumerat.

402. Uhi transmissae (cf. 4, 152 et

154. trans aequora classes steterint li- tore. Cf. 277.

404. vota solves: Potuit enim exspec- tare Helenus, Aeneam quando liceret in Italiaiu appulsa classe diis sacra factu- rum, qualia vovere solebant mare ingre- dienles.

405. Lrf. ; ,,Z)*e Purpurfarbe schiitste, wie man im /iUerthum ^laubte, gegen Zauber ’’ — Velare i. e. vela le cf. 2, 707. Fertur Aeneae in ItaUa sacrificanti oblu-

lisse se Diomedes et reddidisse Palladium’ Romani autem sacra et bona omiiia tur- bari putabant, si quis impiirus aut lioslis interveniebat, quo viso sacrificanlis ani- mus a sacro poterat averti; quod si fiebal, eral piaculum. Inde est iUud: absint profaui; deinde ut certe nihil videreiil quod a latere se ofTerrel, capite velato sacra fecerunt, quein morein Romaiium V^I. teuiporibus Iribuit aiitiquissiinis. Varro L. L. V, 130 „Romano ritu sacri- ficiuin feiuinae quum faciunl , capila ve- lant." Idem praeceptum Ovidius M. 1, 381 ab Apolline Deucalioni datum fingit incaulior, nam ,,Graeco ritu capite aperlo res diviiia fit.’’ Macr. 1, 8.

409. Casti maneant nepotes cf. 369. De voce castus 6, 661.

410. Ubi digressus ab Italiae lilore ad Siculum fretum adveneris, sinistram ver- sus oram deflecte et circum Siciliam na- viga, ne tibi ex Scylla et Charybdi sit periculuni.

411. Pelorum piomontorium Siciliae ad fretum haud procul ab urbe Messana. — angufitum „quia a continenli i. e. a Co- lumiia usque ad Pharon Iribus iniliibus distal." S. Augustum autem et fretum et promontorium recte dicitur cf. Caes. BG. 4, 23 adco angustls montibus mare con- tinebatur. — Raresccnt „ideo, quia ve- nienlibus de lonio propter curvaturam lilorum clausae videnlur angustiae, quae paulatiin propinquantibus aperiri viden- tur." S. De voce rarus cf. 4, 131.

412. Dextrum litus et dexlras nndas fuge Cf. 4, 588.

413. ruina cf. 1, 129.

10

146

P. YIRGILII MAROMS

Tantimi aevi longinqua valet mutare vetustas — Dissiluisse ferunt, quum protinus utraque tellus Una foret, venit medio vi pontus et undis llesperium Siculo latus al)scidit, arvaque et urbes Litore diductas angusto interluit aestu. Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charjbdis Obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos Sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras Erigit alternos et sidera verberat unda. At Scyllam caecis cohibet spehmca latebris, Ora exsertantem et naves in saxa trahentem. Prima homiuis facies, et pulchro pectore virgo Pube tenus, postrema immani corpore pistrix, Delphinum caudas utero commissa luporum. Praestat Triuacrii metas lustrare Pachyni Cessantem longos et circumflectere cursus,

415

420

425

430

415. Gr. liunc v. eiicit. quod iion teni- poris longinquitate, sed impelu subito ter- rae direniptae sint. versuuKiue ab inter- polatore (qui scilicet v. 416 non legis- set !) formaluni e versu Claudiani in Eutr. 2, 244 Sed qttid iion loncra vale- bit permutare dics! Iiiterpolaior igitur non potest non esse imitator! Noluit di- cere Vgi. aliud quam intra longa tempora mutatas esse res, quae lumc mutari po- misse vix videantur.

416. Protinus ,,continue, et niodo ad- verbium loci est, alibi temporis" S. ut 291, el 7, 601. 8, 157.4.59. 9,337. 10, 340.

417. Caes. BG. 5, 17 Kj hac fu^a protinus discesserunt. 7, 68 Fugato equitatu protiniis Alesinm iler facere coepit. — Locum indicat ap. Plin. Ep. 5, 6 Tricliniiim .r)/«(/m et prolinus praltim niultumr/iie ruri’’! videt fenestris. Tac. G. 43 Protinus deinde ab Oceano Rugii. Sic Ii. 1. iuiige protinus unn fo- ret utraque tcrra, i. e. una et continens terra.

418. Medio „in medium, ut it clamor cae/o." S.

419. diductas yP. deductas M. al. cf. 1, 211. — ..Litore diductas idem ac mari, quod intervenerat , diductas; nam ubi litus, ibi mare." Hn. — angusto aestu , aqua in freti aiigustiis aestuanie. — Italiam et Siciliam antea coniunctas, postea aliquando diremptas esse, veteres memoraut Sall. fragin. ap. Serv. lusl. 4,

420. Val. FI. 1. 5^9. Claud. RP. 1, 442.

421. Scylln in Italia est CSciglio) Cha- rybdis in Sicilia.-’ CGalofaro) S. impla- cata cf. 7, 11. Charybdin descripsit iam Hoiu. Od. 12, 101 sq.; idem ter per rtiei

spalium extoHi fluctus et absorberi dicit, et Sall. ap. Serv. refert: Forte illata naufragia sorbens gurgitibus occultis mi- lia sexaginta Tauromenitana ad lilora Irahit. — Qualis nunc sit is locus geo- graplii docent recentiores.

422. sub auras i. e. snrsum, nihil aliud. Sic 576. 4, 494. 8, 24. ad auras 2, 699. 6, 554. 561.

423. Sidera verierat unda grandis sane est imago. Cf. Ov. M. H, 497 Fluclibus erigitur caelumquc aequare videtur Pontus ct induclns adspergine tinguere fal. tangcre\ ntibes. Ov. Tr. 1, 2, 19 Quanti montes volvuntur aqua- rum! Inm iam tacturos sidera summa putes. Sen. Agam. 471 In astra pontus tollitur. el Scbill. : Ziim Himmel spritzet der dampfende Gischt.

424. De Scylla cf. Hom. Od. 12, 85 sq. 234 sq. Ov. M. 13, 732. Scyliam „Sal- luslius saxuni esse dicit , simile formae celebralae procul visenlibus. Et saxorum asperiias illic imilaiur lalratus canum." S. Scylla h. 1. ut ap. Homerum tingitur ia- cens in spelunca in mare proieclo capite et ore, quo praedam capiat. Superior pars est virgo, in medio corpore sub Hlero siint lupi sive canes 432, poslrenia pars pistri.r, quae excurrit in caudas delphinnm. Cf. Ecl. 6, 75. Tib. 3, 4. 89 Scylla virgineam canibus succinctajigu- ram. — cnmmissa caudas acc. gr. cf. 2,

425. — Committere est coniungere, ad- iungere.

426. Pachynum nunc Passaro.

427. Cessantem et longos opponitur voci semcl — Circumflcctere cursus, qui fiunt longi circumflectendo. Idem 5, 131.

AENEIDOS LIB. III.

147

Quam semel informem vasto viclisse sub antro Scyllam et caeruleis canibus resonantia saxa. Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati Si qua tides, animum si veris implet ApoUo, Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum Praedicam et repetens iterumque iterumque monebo lunonis magnae primum prece numen adora; lunoni cane vota libens, dominamque potentem Supplicibus supera donis: sic denique victor Trinacria tines Italos mittere relicta. Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem Livinosque lacus et Averna sonantia silvis, Insanam vatem adspicies, quae rupe sub ima Fata canit foliisque notas et nomina mandat. Quaecunque in foliis descripsit carmina virgo, Digerit in numerum atque antro seclusa relinquit.

435

440

445

431. Iuformem , qiioil alibi (leformem, ut apiiil nos xmgcstnltat pro mifsocslal- tet. Sic 648 monslrum liorrciidtim , in- formc, ingenn. E. 2, 25 i\ec sum adeo informis. — vidissc. Infiniliviini rei per- feclae saepius praeferebanl poelae Itoniani praesenli ex forma inelro apiiorein, si praelerili eliam aptior erat cogilatio. Cf. Gr. S 46S, 3.

432. Priidentia sive providentia est per qiiam futiiruin alitiuid videlur, ante- qiiam factiim est cf. Cic. Iiiv. 2, 53, KJO. et ND. 2, 22, 58. Qiiare iion opiis est ut tliscerpamus verba et prndentium Hc- leno , fidem vati ailrihui ilicamus. — Magno apparatu ortlitur praeceptiim et saepius repetit , ut omnium maximum et gravissimum cf. 1 , 547. Quare eliain nomen Heleno dixit pro pronomine cf. 2,79.

433. pro IVI. al. — prae al. Prae- stat pro, quod indicat omnia reliqua niliil prodesse, si hoc negligatur; prae modo hoc praeceptum reliquis rebus esse supe- rius.

434. iWiimen adora cf. 1, 48.

435. cane vola libens: Cancbantur etiain vota, quum sollemnibus et conceptis formuUs dicerentur, cf. 445.

436. Supplicibus siipera donis i. e. flecte eius animuin ut 8, 61 Iiinoni fer rite prcce’’, iramqne minasque supplici- bus snpera donis. Cf. Ov. M. 14. 581 lamque deos omnes, ipsamque Aeneia virtus lunonem veteres fiiiire coegerat iras, Ea enim est precum vis, secundum Romanos, ut co<rant deos, si recle fiunt. — Ad verba simile est ap. SaU. lug. 9 lugurtham beneficiis vincere aggressus est. Curt. 6, 8, 7 etiamsi ipse vel poe- nitentia vel beneficio tuo vicius quiescere

volet. Ov. M. 1, 377 numina deorum victa prccibus. — victor cf. 2, 329.

441. Cumaea urbs, ut ap. I/ivium, Floruin, alios scriptores vrbs liomana.

442. divinusquc lacus, „coiisecratos Avernum et Lucriniim. Averniis auleiu in plurali numero liaec Averiia facit: ut Tarlariis ’lartara. Uiule est Jverna sonantia silvis. Sane hic lacus anle silvariim deiisiiale sic ambiebaiiir, ut exhalaus inde per anguslias aquae sul- fureae odor gravissinuis supervolaiiles aves iiecaret. Uiide et Avermis dictus est quasi uoQVog: quam rem Augustus Caesar intelligens, deiectis silvis, ex pe- stilentibus amoeiia reddidit loca." S. Nar- raiio de avibus sulfure iiecalis a miiltis tradita scriptoribus reiecta est a Strabone. — Silvis igitur quod est in silvis, iion est supervacuum.

443. insanam cf. 6, 47.

444. J\otas et nomina mandat foliis i. e. carmina sua et valicinia foHis iiiscri- bit antiquo more. „In foliis autem palmarum Sibyllam scribere solere testatur Varro." S. Unde luven. 8, 126 folium recitare Sibyllae est recitare oraculum Sibyllae. Celerum hoc enuntiaium per que ad- iunctum secundarium est: Fata canit, mandans etc. Cf. 8, 125. Recte aulem in valicinio utitur generaliore et anli- quiore vocabulo notis, non litteris. Sic poetae alibi ut G. 3, 158 Continuoquc notas et nomiua geutis iuurunt. Hor. C. 4, 8, 13 incisa untis marmora publi- cis. Ov. Trist. 3, 3, 2 Grandibus in tumuli marmore caede uotis: Hic ego qui iaceo etc. Cf. 1, 177.

445. carmina cf. 6, 74.

446. digeril ,,ordinat , disponil." S. cf. 2, 182.

148

P. VIRGILII MARONIS

Illa manent immota locis neque ab ordine ceclunt. Verum eadera, verso tenuis quum cardine ventus Impulit et teneras turbavit ianua frondes, Xuuquam deiude cavo volitantia prendere saxo Nec revocare situs aut iungere carmina curat. Inconsulti abeunt sedemque odere Sibyllae. Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti, Quamvis increpitent socii et vi cursus in altum Yela vocet possisque sinus implere secundos, Quin adeas vatem precibusque oracula poscas. Ipsa canat vocemque volens atque ora resolvat. Illa tibi Italiae populos venturaque bella Et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem, Expediet, cursusque dabit venerata secundos. Haec suut, quae nostra liceat te voce moneri. Vade age et ingentem factis fer ad aethera Troiam.

Quae postquam vates sic ore eff^tus amico est, Dona debinc auro gravia sectoque elephanto

450

455

460

452. Inconsulti siiiit li. 1., quibiis eon- siliiim datiini iion est, ()uum inconsultus plerumciue ilicatur is, Qui consilio noii utitiir. Constilere denm soUemnis est vo.x in oracuUs petendis cf. Nep. Milt. 1. — lam tandem nomen virginis ponit Si- byllae. „Sibylla appellativum est noiuen: adeo , ut Varro , iiuot SibyUae fuerint, scripserit. Sibylla autem dicitur omnis pueUa, cuius pectus numen recipit: nam Aeoli Giovg dicuiit deos, §ovlr] autem est sententia: ergo at^vV.as quasi aiov §ov- Xag dLxerunt." S. Weberus deducit a sibus = caUidus. SibyUa in antro dispo- nit foUa, in quibus notas i. e. ritteras in- scribit, quae folia quando vento iniscen- tur et turbantur, non iterum ordinat, ut qui oraculum petierint , inconsuUi abeant et oderint Sibyllam, a qua sibi delusi vi- dentur esse.

453. increpitent, excilent cf. 1, 738.

454. vi cursus: Quamvis ipse cnrsus, qnum ad eius finem paene perventum sit, vela vocet in allum , ut in altum veha- ris, i. e. (luamvis ad celerandum te invi- tet, ut tu ipse cupias celerare. Inde fit sententia haec: Quamvis socii tui et tu ipse noUs tardari , et venti secundi sint, tamen etc. If^k. coni. : vi rursus i. a.

D. vocent, (luod nimis planum est. — Sinus velorum saepe memorantur ut 5, 16. 831 alibi. Oriuntur, si inflantur vela. 45(i. po-icas. M. poscas Ipsa canat, Edd. al(it. Praestat prius, quod duas res uno iii enuntiato comprehendere est con- ■ tra rationem orationis. ita ut h. 1. ali(iuid al)surdi videatur exsistere. Illi enim fe-

slinationi sociorum opponilur adltus Si- byllae et oraculi postulatio, non ratio qua dat oraculum Sibylla. — Ipsa canat est optantis sive iubentis Heleni.

457. Volens vox sollemnis in preca- tionibus ut: Mars pater te precor quaeso- que uti sies volens propitius mihi domo famiUaeque noslrae. Adde Liv. 1 , IB. qui locus est allatus ad 261. Cf. Serv. ad 1, 733: ,,T’elis secundum Elruscam disciplinam loculus est; sic enim dicunt : volens propitiusque sis.^’’ — f ocem et ora resolvat cf. 1, 356. Ora resolverc dixit etiam Ov. P. 1 , 255 nostra ora resolvo. M. 15. 125 resolvit ora sono.

458. Expediet, exponet, enarrabit; ut saepius ap. Vgl. sic 11, 315. G. 4, 286. expedire dictis 379. 6, 759. — Sic sim- ple.x expedire est etiam ap. Cic. ND. 1, 4, 7. Sall. lug. 5. Tac. An. 4, 1. — Je- nerata cf. 2, 422. — Cursus dabit cf. 85.

459. vade age: Ita 4, 223. 5, 548. — — Increns Troia dici potest ob magni- tudinem, ul Ov. M. 13, 169. 505. Cf. v. 11 el adde quae Seiieca Troad. 22: Stat avi- dus irae victor et lentum Ilium metitur oculis, ac decem tandem ferus ignoscit annis. Tamen explicuerim: fac ut gloria ingens Troia ad aslra lollalur. Cf. 1, 287. De struct. cf. 4, 22. — Omnis haec He- leni vaiicinaiio ficla est, nt viletur longa itineris descriplio. Ea enim loca, quae describit. non opus est poslea narrari, ubi multa alia sunt proferenda.

463 — 471. Dona Heleni. 464. (iravia: ,,a finalitatis ralione pro-

AENEIDOS LIB. III.

Imperat ad naves ferri, stipatque carinis Ingens argentum, Dodonaeosque lebetas, Loricam consertam liamis auroque trilicem Et conum insignis galeae cristasque comantes, Arma Neoptolemi. Sunt et sua dona parenti. Addit equos, additque duces; Remigium supplet, socios simul instruit armis.

149 4G5

470

ducitiir sed satis aspere; nain in nullam desinit consonanlem." S. Cf. de mtr. § 9.

— Dehinc abundat cf. 5, 14.

465. Imperat ut 7, 169. c. acc. et inf. sed passivi, quamquam raro, vel in so- lula oratione et ap. Cic. cf. Gr. tj 431 An. 3.

— stipalque cariuis: Et stipare carinns argento et argentum carinis recte dici- lur, et exemplis probatur in lexicis. Cf. 6, 229. — Stipat^ densat, unde stipalo- res dicuntur, qui in navibus coniponunt" S. Sic G. 4, 164 Apes purissima mella stipant et liquido distendunt nectare cellas.

466. IJona, quaUa memorat poeta, sae- pius a senatu Romano regibus sociis et amicis populi Romani miltebanlur. Pnua auro sectoi/iic elephanto inlellexit sellaiu ebiirneaiu, quaiu daiain esse saepius tradit Liv. 27, 4. Ad Sypbacein legali .,dona tulere, togam et tuuicam purpuream, sel- lameburneam, pateram ex quinque pondo auri factain," et Ptoleniaeo regi inter alia sella eburnea mittilur, et Eumeni regi Pergameuo 42, 14. Posse etiam dona auiea esse pateras docet 7, 245. — /n- gens aulem argentum i. e. vasa argen- lea Ccf- 1. 640} dantur Prusiae regi 45,

467. et regulis Gallorum 43, 5. — Dodo- naeosque lebetas „ol]as aereas laudavit a regione, ut vasa Corinthia’’ S. Uodona autem, lovis et Diones oraculum, secun- dum famam ad Heleni regnum pertinebat. Dionysius enim A. R. 1, 51 Aeneani a Biitbroio , ut lovem consuleret. Dodonam profectum esse ibique Helenum iuvenisse narrat. A’gl. autem, qui noliiit describere illud iter a mari usque ad Dodonam, ut iam videatur non longe a lilore Helenus liabitasse, servat tamen antiqiiam famain lioc adieclivo Dodonaeos.

468. Lorica qualis fuerit cf. ad 5, 259.

469. Conus galeac est ,,a parte totum, CSic penna = avis 361 ; umbo = scu- tum 7, 633; alia multa cf. Gr. § 506.) nam conus est curvatura, quae in galea prominet, super quaiu iristae.’" S. Dedit igiuir etiam galeam. Similia sunt insigue clipei 2,392; litoris ora 3,396. Rectius tamen Serv. explicat: a parte totum sc.

intelligitur, quam nunc dici solet esse partem pro toto. De galea cf. 7, 785.

469. y4rma ISeoptolemi, fortissimi et infesiissimi Iioslis in Aeneae veniunt po- testalem. — sua dona: „congrua, apla aetali" S. cf. 493.

470. addit equos: Epirus enim equo- rum est ferax cf. G. 1, 59. 3, 121. — additque duces: Ouaeritur sintne duces equoruni, agasones, ut 10, 574 auriga dux equorum dicilur, an duces itine- ris. Hoc polius videtur firmari, siquidein Dion. Hal. I, 51 refert ex Epiro rlyfp.6- vag TTJg vccvrtXictg avvsyinlivGai Aiveia, et locus, qui est iufra 5, 298, nec pos- sunt his carentes ii. qui mare non norimt, siiie sumino periiuilo iiavigare. — Neque tamen agasoniiiu donum tam vile est, ut iiou fueril memoraiidum, quum eliam alibi ii inier dona referanlur. Ila miltuntur a senalu ap. Liv. 43, 5: ,,duobus fratribus regulis Cniiiiiera) haec praecipua, lorques duo ex quinque pondo auri facli, et vasa argentea quinque ex viginti pondo, et duo equi phalerali Ccf. 5, 310) cum agaso- nibus et equeslria arma ac sagula; et co- milibus eorum veslimenia liberis servis- que." Habemiis ilerum versum imper- feclum, in quo senlenlia est anceps. Cf. 340 et 1, 636. Kl qui ex v. 5H9 igua- rique viae, diices itineris non fuisse ar- gumentalur, neqiie opiis esse ducibus, quuiu Helenus viaiu descripseritC! quasi strata via esset iler) coni. decus sc. equorum i. e. phaleras. At quis tam nude posilum inlelliget? Proponit etiam pecus, i. e. pecora quibus vescantur C) Vers. 470 el 71 eiic. Pl. Rb.

471. remigium svpplet: Remigium et remos licet explicare el remiges; ab- slractum pro concreto Gr. 8 361. — Sup- plere aulem remiges et remigum supple- mentum saepius dicitur. Cf. Liv. 26, 35. De remigum supplcmento agi coeptum. 39 Suppleverat remigio navcs. Nec minus remos supplere recte dici docent le.xica. Atque hoc praestal ; ubique enim Aeiieae socii, ut apud Homerum ipsi sunt remiges; neque distinguilur inter remiges et mililes. Cf. 129. 207. 5, 190 sq. Sed

150

P. VIRGrLII MAROMS

luterea classem velis aptare iubebat Auchises, fieret veuto mora ne qua fereuti, Quem Phoebi iuterpres multo compellat houore: Couiugio, Auchisa, Veneris dignate superbo, Cura deum, bis Pergameis erepte ruiuis, Ecce tibi Ausouiae telhis; hauc arripe velis. Et tamen hauc pelago praeterlabare necesse est; Ausouiae pars illa procul, quam pandit Apollo. Yade, ait, o fehx nati pietate. Quid ultra Provehor et faudo surgeutes demoror austros? Xec minus Andromache, digressu maesta supremo, Fert picturatas auri subtemiue vestes Et Phrygiam Ascanio chlamydem; nec cedit honori;

475

480

tirjuissimum. qiiod sic inter se conferun- tur remi et arma, res duae, non homines cum rebus. — Socios simul instruil ar- mis: Socii inteUiguntur Aeneae. Xemi- nem igitur indonatum relinquit Helenus. Aptissima autem dona sunt miUtibus in bella iiuris arma. yuamquam iam arma liabebant; at liabuit etiam Aeneas, tamen donatur armis.

472 — 505. Acnras discedit ab Hcleno et Androniacha.

472. classem veUs aptare: Jptarc est instniere, ornare, zurecht machen, cf. 4, 482; ita biremes rcmigio 8, 80. Apta- rique siiis pinum iubet armnmentis Ov. M. 11, 456. Enscm vaginu aptarat eburna A. 9, 30-3. Sic aptare anpassen sine ablativo et quiilem cum dativo eius cui aplatur 2, 39». 672. 9. 364. 10, 131. et sine dativo o, 753. 9, 30.i. II, 8. — lubebat „subaudis socios" S. cf. ad 2. 3.

473. ferew : secundus, ut 4, 430. Sic Piin. Pan. 31: hinc venti ferenles et brcvis cursus optentur.

474. honore, qui verbis indicatur; cf. Sil. 2, 483 qunm tnli nlloqiiitur \emeae pnccitor honorc , et Tac. H. 4, 4 multo cum honore verbonim Muciano trium- phnlin data.

47.1. ilitrnate . ,,digne habile" , passiva significatione. Cf. 2, 422.

17fi. cura deum cf. 1, 678. — bis P. erepte ruinis ..probavit curam deorum" S. Ad rem cf. 2, 642.

477. ecce . . tellus: Ecce eandem quam en assumit structuram; cf. 1, 461.

478. Ait additum post compellal cf. 5. .5.51.

479. Provehor in incepto sermone. Sic Cic. Fin. 3, 22, 74 Sentio me esse lon- gius provectum , quam proposila ratio

postularet. — demoror austros „vos de- moror, quominus ventis utamini" S. cf. 2, 648.

482. ?sec minus cf. 1, 633. — dio-rcssu supremo, neque enim sperari licebat, eos iterum conventuros.

483. Pictiiratae vestes sunt pictae non coioribus sed acu , sunt igitur figurae in- tertextae filo saepe aureo cf. 9, 582. T e- stes autem et siragulae sunt et vesli- menta. Slragularum apud antiquos mul- tus eral usus, et saepe acu pingebanliir. Xec vestimenta talibus picturis carebant. Wemorantur Cai. Epiih. 50. Aal. Fl. 2,

484. Sil. 15. 421. Claud. RP. 2, 41. Si- miiesque vestes ex medio aevo adhuc servantur. — / irgatis autem vestibus utebantur GaUi cf. 8, 660. Coloribus va- riegalas Romani non habebant. lam ve- stimenta inleUigere cogimur cUlamyde ad- dita.

485. Phrygiam chlamydem. — Phry- giam ,.aut acu pictani; liuius enim ariis peritos Phrsgiones dicinuis, seciindum Plautum (Aiil. 3, 5, 34): In Phrygia enim invenia est ars. CPbrygiones me- morat S. etiam ad II, 777 et Nonius s. voce.) Aut ob hoc addidit Phiygium, quasi per quani palriae memoria reline- relur" S. Hoc praestat. — Chlamys Thessalorum equilum veslimenlum, deinde tcpT]^cov Atheniensium , apud Romanos etiam puerorum et iuvenum cf. 8, 160 et 167, 588. Adde Suel. Tib. 6: .Munera, qiiibus a Pompeio in Sicilia donatus est Cpuer Tiberius) chlamys et Jibula, ilem bullae aureae ostendiintiir adhuc nniis. Ap. Ov. M. 5, 51 Alhis sedecim annorum indutus est chlamyde. Ulp. Dig. 34, 2, 23: ..Puerilia siiiil qiiae ad nullum alium iisum perlinent, nisi puerilem. veliiti to- gae praetextae, aliculae, chlamydcs-^ etc. De fornia et colore chlamydis cf. 9, 582. — Aec cedit honori i. e. ..tanta dat mu-

l!

AENEIDOS LIB. III.

Textilibiisque onerat donis, ac talia fatur:

Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum

Sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,

Coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,

0 mihi sola mei super Astyanactis imago.

151

485

iiera, quaiita merebatiir Ascanius, hoc enim est Iionori non cedere, parem esse meritis accipientis, Scaurus vero honoie legit et intelligit: honore non cetlit Heleno, qui patri eius vel avo donaverat multa’’ S. Quae Scauri lectio Tihris non firniatur, probata a Hb. Accetlit, quod lionore non cedere aliriii dicilur is, qui aequum ac ille accipit honorem, non qui euntiem ho- norem quem alius tribuit. Sil. 13, 412 nec cedet hunore ( Enniiis) Ascraco fa- mave seai Eadeui tamen sententia erui potest, si legitur honori i. e. non cedit honori ei, quo Helenus donaverat avum. Sed non satis indicalur, cuius sit honos; eademque in dicendo ambiguitas et titu- banlia in verbis esl. si Servii sequeris sententiam. Alii ut //‘ir. in cedit sub- iectum esse voluerunt chlamyelem : ilaque non cedit chlamys honori i. e. splendori ceterarum vestiiim. Ut ap. Plin. Ep. 5, 6 A’ec cedit ^ratiae niarmoris ramos in- sidentesque ramis arbores imilaia piclv- ra. Sed quiim eadem ((ua priores expli- cationes preinalur difficultate, (luod geniti- vus aliquis supplendtis est, qui non salis indicatur; tiim accedit etiam alia. Nani qiianuiuam VirKilius saepiiis ex autece- dentibus subiecium elici iubel, nullo cerlo signo indicatiim; 6. 733. 7. 243. 8, 271. 9, 578. 732. 74^. al. (|uibus in locis est aiiis nomiiiativis inleriectis altius repe- tendum subiectum, aul ut 1, 671 ex an- tecedente adiectivo subslantivum siippletur, aut ut 1 , 33 ex anlecedente casu alio nominativus, cf. Luc. 4, 205 Foedcra pacis cognita Velreio, seqiie et sua tra- dila veniim castra viilet sc. Pelreius: At tamen verba sunt ita conformanda, iit appareat, quid scriptor subiectum esse voluerit. Verba igiliir quoqiio te verteris, obniluntur grammaticae. Ilaque non de- fuerunt, qui haec verba a Virgilio pro- fecta esse negarent ; nonnulli etiam verba sequentia tollere voluerunt. Sic P/. eiicit: Tiec cedit — talia fatur. Saneque quae- ritur post vestes el chlamydem quae sint cetera dona texlilia, ac stragulae sunt inlelligendae , ne plane idem dicatur. Cf. 48fi. Locuni Virgilius imperfectum reli- quit. Ab alio haec illata esse non est probahiie, et quod Serviiis iam haec legit, et quod non intelligitur, qiiid alius his verbis voluerit indicare. Sed totum huuc

locum non esse elaboratum, documento est eliam v. 477 sti. , post illa, quae dixit V. 381 ,sq.

485. onerat donis. Sic Val. FI. 3, 9 Cyzicns abscessu lacrimans oneratque superbis muneribus, primas coniux Per- cosia vestes qiias dabat et picto Clile variaverat auro. Ita dicitur onerare ali- quem promissis Sall. lug. 12, donis Liv. 34, Hl, spe praemiorum Liv. 1. 1. et 3-5, 11, laudibus 4, 13, suspicionibus 34, fi2. Retinet verbum copiae magis et multitu- diiiis. quam oneris notionem. Cf. 1, 195.

486. Accipe el hacc .^ etiain haec dona lextilia, quae propterea tibi sint grala, quod ipsa feci mea manu. Conlra alia quae 483 memorantiir, inagis prelio prae- stabant. Neque miriim, qiiod ea de caussa commendantur dona. nt sint gratiora. qiiae I)eiiigne fiiint opera, quam qiiae pecunia. Afferunt iam Homeri exemplum Od 15, 126 fiVTJi/ ^ElsvTjg xiigcov. Inveiiiunlur alia multa; sed quid opus exemplis, nt comprobetiir, qtiod quivis probat. Pl. coni. Accipe ait manvvm.

487. lougum amorem. perpetuum, qiil per tantum lempus non exstinctus est. Shaper, Instcrburg 62 coni. Ilaec puer, qiiod Vgl. iiiiiim verbum non ila adiun- xerit versui priori. Sed vide iam v. 571; neque h. 1. per sint claiidiliir eniinliatiim.

488. Coniugis Ilectorcae: Qtiaecum- que facit vel cogitat , semper immiscet flrta uxor mariti memoriam. — Cape dona: Capere dona est libentem accipere quae otrerunlur. Cf. Cic. Legg. 3, 4, 11. Do- num ne capiunto, neve dnnto. Hor. C. 3, 8, 27. Dona pracscutis cape laetus horae. Seii. Agam. 384. Ivppiter cape dona libens. — Tuorum affinium i. e. mei. Cf. ad 7, 98.

489. Super explicalur pro ailiectivo, superstes , vel pro praesenlis participio verbi superesse. Legimus svper tmesi ab e.s»e separatum 2, 567. 7, 559, et tmesis est in loco Livii, qui cum hoc quem tractamus, comparatur: Quid iam inleori esse in corpore loci ad nova vulnera accipienda? quid super sanguinis, qui dari pro republica posset? 4. 58; nbi cs.se superius repeleiidiim est ad siiper. Deiiide quod est apud Val. Fl. 8, 157 noslris, si quid supcr, accipe lcmplis; et 435 jio<; spcs ttllu super facile .ex

152

P. VIRGILn MARONIS

Sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat; Et nuuc aequali tecum pubesceret aevo. Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis: Yivite felices, quibus est fortuna peracta lam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur. Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum, Arva neque Ausoniae semper cedentia retro Quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis, Quam vestrae fecere manus, melioribus opto Auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis. Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva Intraro gentique meae data moenia cernam, Cognatas urbes olim populosque propinquos Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor Atque idem casus, unam faciemus utramque Troiam auimis; maneat nostros ea cura nepotes. Proveliimur pelago vicina Ceraunia iuxta.

490

495

500

505

suppleto verbo esse explicatiir cf. 5. 362. Quare al) liis exempluni quaerere noii li- cei. Refeniiiiur hic iUic adverbia pro adieclivis usurpata: isque niaior fit iiuine- rus. quo maoris recedinius ad antiquissi- niorum scriptorum fragrmeiita. Sed et haec fragmenta frao;ilia .sunt, et artis hic nsus circumscriptus est legibus cf. Gr. S 473; et multa alia praeter necessitatem huc referuntur, ut si leginius 2, 483 ap- paret (lomus inlus. pro intus scribi poterat quidem interior: tamen intu<> est im lunern. — Quare quamquam super accipere supemteK propter sententiam est bonum; grammaiica cogimur explicare «?;- per per praeterea. insuper: o rfer du noch obendrein Ebenbild des Astyanax bist. Cf. 7, 462.

490. e/c illc ma7ivs . sic ora ferebat. Cf. Sen. Troad. 470 sic tulit fortes ma- nw.

491. aevo. aetate cf. 2, 435.

492. lacrlmis obortis cf. 4, 30.

493. f ivite felices est digredientium ut Tib. 3, 5, 31 l ivite felices. memores et vivite nostri. — Quibus est fnrtuna peructa cf. 4, 6.53 et Luc. 4. 361 Turbn haec sua fata peregit. Vos iam, quae fato erant perferenda. tulisiis. nunc pacem vobis agere licet. — Sua cf. 469. Pro- nomen possessivum saepius cum vi ali- qua profertur, addita quadam opposlti co- gitatione. cf. Gr. § Z'8 et suus, se re- fertur ad subiectum logicum qnod dicitur cf. S 379. An. 1.

49.5. ^rare cf. 2, 780. 496. Semper cedentia retro, quae quo longius procedo, eo magis videntur rece-

dere cf. 5, 629 Per mare mafrnum Ila- liam sequimur fugientem. 6, 61 Inm tandem Italiae fugientis prendimus oros.

499. melioribus auspiciis: Qualia enlm auspicia. tales sunt eventus. — fuerit G. prob. Hn. tfg. Ld. Serv. , qui ,.Alii jucrint Csic “SWy prob. 7?6.) et volunt esse maledictum in Graecos. ut ad aiispi- cia referas. quod non procedit.” S. Neque enim obvia signilicat inferiora et a Grae- cis victa, neque inimica. quod maxime contrarium est sententiae. Neque metuen- dum ne Troia bellum inferat Graecis. sed contra , ne exposita sit Graecorum furori cf. 10, 694.

500. Epiro, Hesperia ablativi sunt loci. Simile 7, 140 dtiplices Caelorjue fin eo Veiius) Ertboque fin eo Anchi- ses} pnrentc^. Usus ap. poeias frequens cf. Gr. S 333. An. 3. Hesperin Py. Hespe- riam M-/1G. Hn. coni. Epirom Heipe- riam prob. P/. Popiilos igitur iam pro- pinquitate iunctos iungamus etiam bene- volentia , ut iinus fiat. Hoc etiam loco poeia res iia traciat, ut quae poslea facta sint, multo iam ante provisa esse videan- tur. Buihrolum enim erat Romana colo- nia Plin. 4, 1.

.506 — 547. Italiam attingunt Troiani et sacra faciunt. 506. ,.Ceraunia , montes Epiri, a cre- bris fulminibus propler altiludinem nomi- nati." S. Ita sunt ap. Hor. C. 1. 3. 20 infame^ scnpuli, et ap. Luc. 5. 652 sco- pulo<a Ccraunia nautne summn timcnt, De iis cf. Plin. N. H. 3, 11, 23. 26. elc. .,In Epiri ora casteUum in Acrocerauniis

AENEIDOS LIB. III.

153

Uncle iter Italiam cursiisque brevissimus uudis.

Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;

Sternimur optatae gremio telluris ad undam,

Sortiti remos, passimque in litore sicco 510

Corpora curamus; fessos sopor inrigat artus.

Necdum orbem medium Nox Horis acta subibat:

Haud segnis strato surgit Palinurus, et omnes

Explorat ventos atque auribus aera captat;

Sidera cuncta notat tacito labentia caelo, 515

Arcturum, pluviasque Hyadas, geminosque Triones,

Armatumque auro circumspicit Oriona,

Postquam cuncta videt caelo constare sereno,

Dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,

Tentamusque viam et velorum pandimus alas. 520

lamque rubescebat stellis Aurora fugatis,

Quum procul obscuros colles humilemque videmus

Italiam. Italiam primus conclamat Achates,

Italiam laeto socii clamore sakitant.

Tum pater Anchises magnum cratera corona 525

Cliiinera, sub eo aquae regiae fons’’ Plin. 4, 1. Inde montes nunc dicli sunt monti della Chimera.

507. itcr Italiam; de acc. 4, 106. — — Ciirsus brevis^iimits „adeo ut niedio iioctis spatio transfretaverit" S. undis cf. 383.

508. Sol riiit, occidit, cf. 6, 5.39. — l mbrantur opaci cf. 4, 2’i. — Quuni a Buthrolo ad proinonlorium Acroceraunium legissent lilus. iani alio vento per medium mare Italia petenda erat , quare appeUunt et ventum secundum exspeclant.

509. Sternimur gremio cf. 5, 451.

510. sortiti remos: postquam, qui ad remos remanerent , sorte est conslilutum cf. 8, 44'7. Pl. Iransponit: Sortiti remos grcmio t. a. i/. Siernimur optatae.

51 1. Sopor irrignt artus cf. 1, 691.

512. f]ori< acta neque ,.per horas de- currens"’ S. salis accurate, neque ,,exactis horis" recte explicalur; neque enim iam peracta est nox, sed media. Horae et diem et noctem agunt, propellunt, et N’ox et Sol caelum permeant. Cf. 5, 781. Ne- que Horae intelliKUiUiir Graecorum. Pl. qui \itat difficultates coni. aslris cincta!

513. Tacitum est caelum, qiiod nuUo vento resonat. Cf. 8,255. — „Sidera cuncta notat, ideo cunrtn, quia in pro- gnosiicis legitur non sufficere unum si- gnura ad explorandam serenitatem." S.

514. Arcturum etc. cf. 1, 744. — plu- viasque Hyadas ,,i. e. pluviosas." S. Hyadum enim a vfiv deducitur nomen. Adiecit autem ad v. Hyades adiectivum,

quia hatiuit v. Trione^ ; dantque phtvias M. et optimi, Pliadas, Pleiadas aUi nec minus 1,744, quod Pleiades saepius cum Hyadibus iunctae memorantur. Sed ver- sui non licet inferri, nisi statuamus licen- tiam aliquam metricam et grammaticam; nam ad Hyadas reqiiireretur copula que. et pluvias Hyadas dixit Sen. Med. 310.

— Orion piilclierrimum nostri caeli si- dus, fingitur venator armatus, cuius bal- teus et ensis maxime fulgent sleUis: unde Luc. 1. 665 Ensiferi nimium fulgct la- tus Orlouis. De sidere Orione tempesta- tes movente 1 , 535. — E stellis tem- pestas futura cognoscitur G. 1 , 394 sq.

— aifro i. e. armis aureis: cf. 5. 817. et auro armatus dicitur Orion , quod au- reis stellis nitet. — Circtimspicit signat diligenliam cf. Claud. B. Gild. 179 In- tentos capiti circumspicit enses.

518. citncta caelo constare sereno: Postquam constare serenitatem videt (be- stdndiges H^etter), iieque ullum est in- dicium per totum caeliini. brevi lempesta- tem iri mutatum. Ila constare ap. Liv. 39, 34 .-tdeo perturbavit ea vox regem, ut non color, non vultus constaret.

519. iam — quum cf. 590.

520. htimilem Italiam. Ex mari alto prospicientibus liliis remolum humile vi- delur.

521. Anchises, cuius et hoc loco et ubiqiie ducis partes sunt, conspecta terra statim deos imprecatur, ut adire liceat.

— corona induit, cf. 1, 724.

154

P. VIRGILII MAROMS

Iiiduit, implevitque mero, divosquc vocavit

Stans cclsa in puppi:

Di, maris et terrae tempestatumque potentes,

Ferte viam vento facilem et spirate secuiidi.

Crebrescunt optatae aurae, portusque patescit

lam propior, templumque adparet in arce Minervae.

Vela legunt socii et proras ad litora torquent.

Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum;

Obiectae salsa spumant adspargine cautes:

Ipse latet; gemino demittunt brachia muro

Turriti scopuli, refugitque ab litore templum.

Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi

Tondentes campum late, candore nivali.

Et pater Anchises: Belkini, o terra hospita, portas;

Bello armantur equi, belhim haec armenta minantur.

Sed tamen idem olim curru succedere sueti

530

535

540

527. Stant celsn in prippi, idem 8,
528. 10, 2B1. Hoc loco ceha M. al. prima G. ima correctum in ceha P. Bb. rec. prima. In pnppi dei sigmim erat tulelari.s, iioiiiiiiiuiiiam ex aiiro 10, 171, aut ebore facliim Sen. Ep. 76. Is igi- tur locus apiisfsinuis ad vota et preces.

52y. Siiiit dii terrae, maris, aeris i. e. tempestatiiin, per quos fit navigatio. „Pro el tiTrae excogilavi undarum’" Pl

530. Crebrtscvnt optatae avrae, iit creber ^lw^ter est 5, 764. et Caes. BG. 3, 26 increbuit auster, Cic. Fam. 7, 80 ventus increbrescit. — ,.Magniim An- chisae ostenditur meritum;" S. quod si- niul ac precatus est , ventos dii dant .se- cundos. — Patescit ad ociilonim iudicium cf. V. 411.

531. Jrx mons e.st, cf. 2, 322. — Portus dictus Veneris non procul ab Hydrunto, cui adiacet mons, in quo tem- plum Miiiervae et oppidum castrum Mi- nervae dictum, ab Idomeneo exstructiim. Cf. Dion. Hal. I, 51. qiii lioc loco Aeneam primo ad IiaUam appiilisse testatur et do- num ab Aeiiea lunoni positum siio lem- pore exslilisse. Locus etiani Minervium dictum est, fuitque a. u. c. 632 colonia Romana. Vell. 1, 15. „Varro in tertio Rerum Humanarum referf: Genlis Sallen- tiiiae nomen tribus e locis ferliir coa- luisse, e Creta, Illyrico, Italia. Idoine- neiis e Creta. oppido Lyctio piilsiis . . . fiii Italiam venit) ibiqiie possedit aliquot oppida et condidit, in queis Uria et Ca- strum Miiiervae nobilissimum." Probus ad Ecl. 6, 31.

532. curvatns in arcum , ut arcus ef- ficiatur. cf. 6. 42.

533. Jjatel cf. v. 570. qui non potest a mari conspici.

534. Jiefugit ab litore templum: ..Aedi- ficia vicina litoribus longe inluenti viden- tur iii mari. qiiae accedenlibus recedere et relro se agere putantur." S.

535. primum omen: Romani enim si terram attingebant . summa cura observa- ruiit , quod omen primiim se ofl^erret , et boni oniinis lociim pelebant. Cf. iii lianc rem Liv. 29, 27. 30, 25.

536. canrlore vivali \t 1,71. — Quat- tuor caiididi eqtii signant Iriiimplium. ,,Qui ovalinvem mereliir, el iino equo utitur, el a plebeiis vel ab equitibiis Ro- manis deducitiir ad Capitolium, el de ovi- bus sacrificat, iinde et ovatio dicta. Qui autem triumpbat. albis eqvis vtilvr quai- tuor, et seiialu praeeunle in Capilolio de taiiris sacrifical." S. ad 4, 543. Iiaque quod primiis qiii feceral contra religioiiem fecisse dicebaiiir Caiuillus CI’’^’- ^: 23.), id postea in usum veiiil.

537. Tcrru lio^pita est nobis liospi- tium praebiliira.

538. Eqiius ubique belli sigiium , nam er/unnim cluellica proles Liicr. 2, 660. Cf. 1, 443. — bello dativus, cf. 5, 451. — armenta cf. v. 220. Kl. eiic. b. h. a. m.

539. Succedere saepissime iungiiiir da- livo cf. 2, 478; qiiare quaniqiiam ablaii- vus aliquateiius polest explicari cf. 292, salius est curru liabere formam con- iractam dalivi. Cf. Gell. 4, 16. Sic le- gitur metv 1, 257. adspectn 6, 465. amplexu 698. venatu 9, 605. Cf. Gr. § 88, 3. — Equi quum etiam iugo suc- cedant, pacis spem afrerunf. subieclis Ro- manae potentiae popiilis, quod liaiid lecte per iujruni illud iiidicatur; quare signuni eliam triiiinplii equos esse infelligif. — olim cf. 5, 125.

AENEIDOS LIB. III.

155

Quadrupedes et frena iugo concordia ferre Spes et pacis, ait. Tum uuinina sancta precamur Palladis armisouae, quae prima accepit ovantes, Et capita ante aras Plirygio velamur amictu Praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite, lunoni Argivae iussos adolemus honores. Haud mora: continuo perfectis ordine votis Cornua velatarum obvertimus antennarum, Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva. Hinc sinus Herculei, si vera est fama, Tarenti Cernitur. Attollit se diva Lacinia contra, Caulonisque arces, et navifragum Scylaceum, Tum procul e lluctu Trinacria cernitur Aetua, Et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa

545

550

555

544. Prima accepit cf. 531. — Ovan- tes i. e. nos cf. 8, 79. — Ovanles!, lae- tos cf. 10, 690.

545. De re cf. 405. — Capitanie dat M. capite et capute aUi Mss. ; eliam ve- labar et velatur legitiir in Mss., unde efficitur, ut probabile videatur. scriptum fuisse olim caput, (luod rec. Ld.

546. Dederat qiiae maxima cf. 435 sq. — Ad dicendi rationem Cic. legg. 1, 4 Tu a contentconibus, quibus summis uli solehas, qtwtiilie relaxes aliquid. Off. 2, 22, 76 Omni Macedonum gaza, quae fuit maxima, potitus est Paulus.

547. Argiva luno , (luae Argis cole- batur. Cf. 7. 2b6. — adolemus cf. 1,

548. — honore^ cf. 1. 49.

54S — 5G7. Troiani circuin Ilaliae litus in Siciliaiu pergunt.

548. Statim Aoiis solutis et sacris per- actis a Utore recedunt.

549. obrertimus cf. 6, 3. Relicturi enim litus vertere debebant vela alio, (luam habebaut Utus pelentes.

550. s-ispecta arva cf. 398.

551. Herculei ‘Pnre^iti ..Lacones Par- llieniatae, accepto duce Phalanto. octavo ab Hercule, profecti sunt, delaii(iue ad breve oppidum Calabriae. (luod Taras, Neptuni fiUus, fabricaverat : id auxerunt et prisco nomiiie appeUarunt Tarentum." S. — Si vera est fatna, Eadeni verba leguntur G. 4. 42, ubi faciUime explican- tiir. Hoc loco nemini (|uantuiu scio con- tigit e.xplicare. Quid enini faciamus in carmine epico taU dubitalione»’ Aliiiuam atlulit explicationem 11’tr et Ld. Nam Vglium is dicit probare eam famam . (jua Tarentum couditum sit a Tarante Neptuni filio, non a Phalantlio Spartano et Herculis stirpe, ne spleiidida urbs a Graecis vide- retur esse condita. At frigida est baec

poetae doctrina. Potius dixerim Vglium exagitare voluisse ,,molle Tarenlum" H. S. 8, 4, 34. (juale erat eius tempore. ut vix videatur originem ducere ab Hercule. viro omnium forlissimo. Neque hoc epici car- minis gravitate dignum iudico, sed non habeo (juo melius poetani excusem.

552. .S’e attollit navigantibus, (lui ap- propinquant. Nimiiis est Val. Fl. 2, 9 qui in eadem re attolht tondentes pa- bula Magne^ Campus equos. Num me- lius? — ,,Iunonis Laciniae templum, se- cundum quosdam a rege coiiditore diclum; secundum alios a latrone Lacino, quem illic Hercules occidit et loco expiato lu- noni templum constituit." S. ..Sex millia aberat ab urbe (Crotone) nobile teniplum, ipsa iirbe nobilius, Laciniae Iiinonis, san- ctum omnibus circa populis.’" Liv. 24, 3. Hoc promoiitorium a meridie claudit si- num Tarentinum (Capo delle Colonne). — Deo tribuitur quod est templi. Cf. 275.

553. Caulon Achaeorum colonia inter Crotonem et Locros. Strabo 6. p. 261. B Kccvloivici TtQOXiQOv b’ AvlcovLa ).Byo- (isvri 8iu Tov TiQOOv.btiiivov avlcova. Ita Aulonis arces h. 1. esl apud Servium, qui addit ,.mons est Calabriae.’’ S. Cau- lon 3IP. — Scylaceum CSquillace) postea fuit Romanorum colonia. Aell.

554. — T^avifragum est naves frangens, ut planta illa saxifraga, ut Ov. M. 14, 6 n. fretum. Hor. C. 1, 16, 10 ji. mare. Tib. 2, 4, 10 n. urida. Naufragus plerumque dicitur, cui fracta est navis. Cf. 6, 715.

555. lam Zephyrium promontorium cir- cumvecti el in Regii oppidi viciiLiam de- lati et Aetnam videre et Charybdin au- dire possunt. — Trinacria antiquissimum insulae ex figura nomen.

556. Gemilus et maris et remorum me- moratur, omninoque rerum, quae premun-

156

P. YIRGILII MARONIS

Audimus longe fractasque ad litora voces; Exsultantque vada atque aestu miscentur arenae. Et i^ater Aucliises: Nimirum bic illa CLarybdis; Hos Helenus scopulos, baec saxa borrenda canebat. Eripite , o socii , pariterque insurgite remis. Haud minus ac iussi faciunt; primusque rudentem Contorsit laevas proram Palinurus ad undas ; Laevam cuncta cobors remis ventisque peti\dt. ToUimur in caelum curvato gurgite, et idem Subducta ad Manes imos desedimus unda. Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere; Ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.

Interea fessos ventus cum sole reliquit, Ignarique viae Cyclopum adlabimur oris. Portus ab accessu ventorum immotus et ingens Ipse, sed borrificis iuxta tonat Aetna ruinis.

560

565

i70

tnr. ob soni siniililudineni , et quod sen- tire molem res inanimae finguniur cf. 577 et Ov. M. 4, 449 Sacro a corpore Clu- nonis) pressum ingemuit limen. — Pubata soj-R fluctibiis.

55fi. frartas ad litora voces. „rractas, nimias. ut (G. 4, 72) vox fractos soni- tus imitata tubanim.’’^ S. Fractae enim voces sunt non conlinuae, sed quae per iniervaUa audiuntur, ut sonilus ille aUi- sarum undarum aut tubarum et tonilruum. Inde fragor, Gekrach. Audiunt igitur maris fragorem ad lilora appulsi. — ad litora: Audimus fragorem esse ad litus. Sed (juum ad l. non lociim. quo quid esset, sed qno quid lenderel significare pularet ali- qnis, magisque exspeciari repercussas dici voces quam appulsas, mulavit a litore, quod est in >Iss. alqt. , quod esl: Audi- mus a lilore repercussas voces. Al polest hoc etiam ita expUcari: Audimus a litore i. e. stanles in litore. Quare ad litora erit reiinendum. — toces cf. 669.

557. arnnae cf. 1, 107. Ipse maris fundus aestu extoUilur. Confer haec cum iis, quae iara de Char-bdi dixit. 420.

558. hic illa Ch. MP. hacc y. Hic est illa Ch. quam dixit Helenus. hic rec. Ld. haec Hn. ffg- Rb. Non minus est probum: Haec Ch. quam videmus, illa est, quam dixit Helenus.

•’»60. eripite cf. 2 , 492. — pariter, nna omnes. — insurgite cf. 5, 189.

561. rudentem proram : ..slridenlem et sonanlem in tempestaie"’ CS-) subilo Irans- versam.

562. fiemis ventisque i. e. quani ma- xima polerant celeritaie, ut Flor. 2. 2. 18 mox vcntis rcmisque properatum est.

Cic. Fam. 12, 25, 3 ventis remisque m patriam propcravi.

564. idem i. e. iidem.

565. Desedimus MPybc, desidimus duo, descendimus, discedimiis pejores. SciUcet praesens desiderabaiur posl tollimur, de- scdimua aulem perfectum est verbi desi- dere, et quum sit sidere causativum verbi sedere, recle perfeclum diciliir. Cf. 10,301.

566. Clamorem dare, cf. 2, 698. Cla- mor aulem eiiam rerum inanlmarum est cf. Luc. 6. 146. Hor. C. 3, 29, 38 cf. v.

567. 2, 488.

•i67. rorantia vidimus astra: Quum placeat grandis imago e.vsurgenlium nn- darum 574, hoc et nimium est et ieiunum.

56S — 5S8. Aetna.

568. ventns rum sole. Cuivis notum est ad vesperum ventnm remittere solere; quare non videtur esse opns ex antiquis id probare scriploribus.

569. Ignari viac quum essemns, ad lilus proximum appiilinius, quod erat Si- ciliae, eaque in parte, qua Cyclopes habi- tabanl. Ut appeUant facit , qnod fessi sunl. quod sol occidit, quod ventus remif- tit. qiiod viam ignorant.

570. Porium, qiii hoc loco memoralnr, Aelna opplevit. — Porlus a Ccf. Gr. §

352. venlis immolus et ingens esl , ita- que saiis tulus. ul periciilum metuendum non sit ; sed horrorem movent Aelnae to- nitrua. .,Pro ingens scribendnm arbilror undi<i.’^^ Pl.

571. Tnnat terribili fragore, quasi raons saepiiis corrueret. De v. ruina cf.
572. 129; de pliirali cf. 5. 359. — Aelna describiiur a Lurilio carmine pecnliari et a Claud. RP. 1, 160 sq.

AENEIDOS LIB. III.

157

Interdumque atram prorumpit ad aethera nubem Turbine fumantem piceo et candente favilla AttoUitque globos flammarum et sidera lambit; Interdum scopulos avolsaque viscera montis Erigit eructans liquefactaque saxa sub auras Cum gemitu glomerat fundoque exaestuat imo. Fama est, Enceladi semiustum fulmine corpus Urgueri mole hac ingentemque insuper Aetnam Impositam ruptis flammam exspirare caminis; Et fessum quoties mutet latus, intremere omnem Murmure Trinacriam et caelum subtexere fumo. Noctem illam tecti silvis immania monstra Perferimus, nec quae sonitum det caussa videmus, Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aetbra Siderea polus, obscuro sed nubila caelo, Et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.

575

580

572. prorumpit nubem. Verbiim li. 1. est transitivuin. Ita simplex ru/npere in usu est; cf. 2, 129 et crumpere cf. 1, 580.

— Quae sequiintur omnia iis plana fore piito, qiiibus tales descriptioiies iam lectae sunt; oinnia enim sunt ad reruin naturam coiiformaia; neque Favorino assentior, ob niinium tumorem hanc Aeliiae descriptio- iiem improbauti apiid Gellium 17, 10. In- ter anliquos, qui erumpentes Aetnae ignes descripsere, excellunt Pindarus Pyth. 1, 21 et Lucretius 6, ♦j>^6 sq.

578. fama est c. inf. 5, 6.38. — se- miustum cf. 4, 686. — Enceladus, unus Gigantum, quem luppiter fulmine prostravit et iniecto Aetnae monte pressit, si movet se uno in latere cubando lassus , excila- tur Aetna. Idem testatur Claud. RP. 1, 153 sq. Secundum aiios, ut Piu- darum I. 1. Ovidiuin Met. 5, 346. Val. FI. 2, 24. impositus est Aetna Typhoeo, cui Virg. 9, 715 et Lucanus Phars. 5, 101 iiiiectam dicunt insulam Inarimen.

579. insuper impositam cf. 1 , 61. Aetnam im — tam Mss. Aetna im — ta Ld. ex coniectura Meisteri probante Biichnero, qui legi vult praeterea: in molem hic ingenti.

580. mutet MlP. al. — mutat Don.

— motat y. praelatum a Servio, qui haec habet: ,,\lotat, frequenter movet, nam si mutat legeris, dat refeclionem labori." Sed id ipsum verum est, additum est enim quoties, quod propter vocabulum iam ut propter fasum non fertur mutat frequentativum. neque semper Aetna ignes et saxa evomit; atque simili modo dixe- runt, qui Virgilium secuti sunl poetae, ut Stat. Theb. 3, 595 ubi tentat Encela- dus mutare lalus. Claud. RP. 1 , 157

el quolics detrectat oniis cerLuce rebelli in dextrum laevumque latus. Mutare latus est se verlere ap. Ov. M. 13, 937.

588. Sublexit Trinacria caelum fuino: Ita apud Lucr. 5, 4H7 Corpore coucreto subtexunt nubila caclum, Avien. descr. terr. 1248 Missilibus late sublexitur uer ; 64 Pingue tenebrosa caelum subtcxilur aethra, et Liicr. 6, 478 Nubes suffundunt sua caelum cnligine. Contra Ov. M. 14, 368 Circe solet carmine patrio capiti ( Soli) bibulas subtexere nubes, variata structura. Cf. 6, 229. — Cf. praetexere 4, 500. Attende poetam in re terribili et grandi uti verbis poelicis, qualia sunt horrificus, favilla, exaestuare. semiustus, intremere, sublexere, lucidus, aetkra, sidereus.

589. Tecti silvis et prope mare; vesperi enim appulerant et primo in litore conse- deranl. — Monstra sunt eruclantis Aet- nae fragores, quorum caussas propter no- ctem et silvarum umbras non percipiunt.

590. aethra siderea: „Per aethram si- deream h. e. per splendorem aetheris. Sane aether est ipsum elementum, aelhra vero splendor aetheria.’’’ S. Xonnunquam etiam de caelo, sed iion videtur dici nisi de liquido et lucido 12, 247. Sil. 4, 103 liquida non ullis nubibus aethra; et iam Ennius vocabulo usus est ap. Macr, 6, 4. Poetis autem videtur esse in usu, apud Ciceronem certe \D. 2, 45 nunc aelher legitur.

591. Nox intempesta est: „quae noa habet idoneum tempus rebus gerendis" Macr. Sat. 1 , 3. extr. „Xox intempesta dicla est media, tamquam inactuosa." S. Confer illud XII’ tabularum Solis occasus extrema tempestas esto.

158

P. VIRGILII MARONIS

Postcra iamquG dies primo surgebat Eoo, Humcntemque Aurora polo dimoverat umbram: Quum subito e silvis macie confecta suprema Iguoti nova forma viri miserandaque cultu Procedit supplexque manus ad litora tendit. Respicimus. Dira illuvies, immissaque barba, Consertum tegumen spinis: at cetera Graius, Et quondam patriis ad Troiam missus in armis. Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit Arma procul, paulum adspectu conterritus haesit Continuitque gradum; mox sese ad htora praeceps Cum lletu precibusque tulit: Per sidera testor.

590

595

588 — 654. Achemenidcs, Ulysses so- cius a Troianis petit auxilium.

58S. De Acliemeniae cf. Ov. M. 14, 154 sq.

588. Ubi primum dies apparuit. Aclie- menides ex silva procedit. — FjOuh dici- tur Lucifer G. 1, 288; et primo Eoo h.
589. et 11. 4 dixit pro primo mane, for- mula adverl)iali. Dies autem surgit, quando Aurora umbram repulit.

5f^9. Idem v. 4, 7.

590. Quum cum indicativo in apodosi saepe invenitur, ut n.ostrum da. Cf. Gr. § 417, 3. Coenabam apud Heium, quum utrique nostrum rcdtlilae sunt a te Uttcrae C. Fam. 9, 7. Sic in Aeneide in protasi imperfectum. in apodosi et per- fectum 1, 223. 3, 137. 5, 84. 838. 6,
591. 7, 27 et plusquamperfectum 2, 259 et praesens 3, 521. In proiasi praesens, in apodosi praesens 1, 509. 3, 645. 5, 328 et imperfectum 3, 301. In protasi infinitivus liist. , in apodosi perfectum 5,
592. In protasi imperfectum et plus- quamperfectum, iu apodosi praesens hist.

4, 6 et h. I.

591. \ova forma viri cf. 4, 132 i. e. non hominem sed homini siniile aliquid vident. ,.Bene formam viri dixit, non hominem." S. Sic Scipio Poenos Alpes transgressos efjio^ies et nmbras hominum vocat Liv. 21, 40. — miseranda cultu i. e. habitu et vestitu, ut Vell. I, 2 Co- drus deposita veste regia pastoralem cullum induit.

592. De nominativo paene absolulo cf. ad 2. 170. — Immissa barba. ita Ov. M. 12, 3.i2 Immissa protectum pectora harbn Hippa-ion sternit. Immissa autem barba et immissi capilli memorantur, ubi negligentia in cnllii describitur, ut Ov. M.

5, 338. 6, 168. Trist. 1, 3, 90 Squali- dus immissis hirta per ora comis. Alia est promissa caesaries.

594. Cetera, ut 9. 656. adverbitim cf.

Gr. § 306. SalL lug. 19 Rcc Hocchus praeter vnmen cetera ignarus popnli liomani. Liv. 1,35 vir cetcra egregius. Vell. 2, 46 cetera sanctissimus. — Gra- ius ex habitu et vestimentorum laciniis cognosci poterat.

59.1. Militasse eum contra Troiam ex ipso audiit Aeneas , neque ex eius cullii iam cognovit; neque id voluit indicare poela ; sed Aeneas addere debebat id, quo sine Dido, cui narrabal, ea quae sequun- tur, non poterat inlelligere. Itaque hunc versum , ut qui ea quae facit Achemeni- des 596. explicel , abesse nolinuis, neque quod 2, 87 est similis, ex illo hunc ab alio quodam formalnm puiamus. Versum delet Rb. , probante Ld. , sed non delet. Pl. defendil , quod ex ipsis armis quae Achemenides gerebat , Aeneas cognoverit eum esse ex iis, qui ad Troiam pugnas- sent.

596. Isque ita 2, 115. 4, 203. 5, 708. 6, 684. 9, 549 sequente vocali pro is, ex latini sermonis indole, qua saepe copula praeter necessitalem additur: cf. neque enini pro non enim ; namque . elcnim pro nam et enim. Neqiie illud isque est ap. poetam solum sed eliam ap. Cicero- nem. Cf. OtF. 2, 23 /iratus .4leiandriam se projicisci velle di.rit remque inte- gram ad reditum suum inssit esse; is- que celcriter ad Ptolemaeum . suum ho’pitcm, venit. Cf. Gr. «^ 382 An. 1.

597. Recte prius timet et subsislit, quum hostes videal; raox tamen Cyclo- pum recordatus immanitalem, quidvis pati poiius, quam inter eos morari paratus est.

598. se tulit cf. 1, 314. — per si- dera. Quum die haec facia sinl et ap. Ov. in eadem de Achemenide narratione,

599. 172 sil Quod loquor et spiro cac- lum et sidera Solis adspicio, ille dedit, facile h. 1. sidera de solo sole inletligi- lur, neque absurdum est 2, 154 unum solem cogitare, nt Tilania ustra 6, 725

AENEIDOS LIB. III.

Per superos atque hoc caeli spirabile lumen, Tollite me, Teucri; quascunque abducite terras; Hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum, Et bello Iliacos fateor petiisse Penates. Pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri, Spargite me in fiuctus vastoque immergite ponto. Si pereo, bominum manibus periisse iuvabit. Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans Haerebat. Quis sit, fari, quo sanguine cretus, Hortamur; quae deinde agitet Fortuna fateri. Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus, Dat iuveni atque animum praesenti pignore lirmat.

Ille haec, deposita tandem formidine, fatur: Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi, Nomen Achemenides, Troiam genitore Adamasto

159 GOO

605

GIO

significant soleni, sic sidera 5, 8.56. G. 4, 58.

600. spirabile lumen. Liimen et aera, quem haiiriniiis, non ita disceriuint poe- tae, Ht physici. C’f. Es frene sich, wer da athmet im rosis;cn Lichte. Schill. I-egitnr animns spirabilis Cic. XU. 2, 0,

601. Ntinien JVII. rec. Rb. (nalum ex 2, 254.) nomen Pl. lumen M2P2yabc. Lumen est spiraliile, et precatur A. per lumen, quod omnilius est commune.

602. Hoc sat erit „vitasse Cyclopas". S. — Scio etc. neqiie propterea peto a tobis, ut me benigne excipiatis. Eodem modo scriptum est scio: Da veniam, scio me . . . illicitas tentare vias Val. FI. 1, 196. — Danaus adieclivum est, ut Ov. M. l:^, 59. 92. Cf. 1, 686.

603. petiisse sc. me cf. 3, 3. — „Caussa melri addidit syllabam" S. Videinus Ser- vium consentire cum nostris grammaticis, qui formam isse alteri iisse praeferunt. Quam lubricum ea in re iudicium sit, quum in pedestri scriptore qui describebat pro sua voluntate foruias mutare potue- rit, facile intelligitur. Apud Virgilium habemus iisse: abiisse 2, 25. periisse 3,

604. 9, 140. CLuc. 5, 340.) rediisse 5,

605. subiisse 4, 599. — Ita petiisse est ap. Hor. C. 3, 14, 2. — Saepius videtur legi forma iit, ut 674 immugiit, leniit 7, 87, mugiit 8, 218, vel apud Cicero- nem cf. Gr. «^ 175. An. 4.

604, Pro quo scelere, si eius est tanta iniuria, discerpta membra inea in fluctus proiicite. Cf. 4, 600.

606. periisse iuvabit cf. 282.

607. genibus haerebat: Haerere enim dativum assumit cf. 4, 73. — volutans (sich windend) cf. 1, 104.

608. Et nomen eius quaerunt et genus

et fortunam. Inde quis sit praeferendum est. — ,;Qui sit, hoc est, cuius filius sit, sicut etiam respondel. Nain iam se dLxerat Graium." S. Itaque S. quis sit legisse censendus est , non qui sit. At quum antiquis in libris litterae, si eae- dein colliduntur, seniel scribi soleant QCISIT, ex libris ipsis demoiistrari hoc loco iiihil potest. Qiii sit esset idem quod stalim sequitur, quae eum agttet fortuna. — quo sanguiue crctus cf. 4, 191.

609. hortamur fari cf. 2, 33. — quae agitet emn fortuna cf. 331. — Fateri est indicare veruiu; neque ubique subest illud, cupere aliquem aliquid qiiam nia- xime possit celare. — dcinile cf. 5, 14.

610. iuveni pro ei cf. 2, 79. — prae- senti pignore „manus coniunctione, qua firmabantur amicitiae ut" 1, 408. 3, 83. S.

612 — 654. Achemenides narrat de Polyphemo.

612. Idem versus 2, 76.

613. llanc de Acheinenide historiam intexuit Virgilius, ut Cyclopum fabulam suo carmini inferre posset, Aeneaiu eiiim cuiu Cyclopibus rem habuisse Iraditum non erat. Ante oculos habuit Hom. Od. 9, 266 — 566, Virgilium Ovidius M. 13 et 14 et ila versatus est Vgl. ut quae Ho- merus dederat, vitaret. Sic 6, 168. 7, 10. — Palria non est adiectivum, sed addi- tum appositione. — LHixi cf. 1, 30. — Infelix loco aptuin est, eoque vocabulo leniit Troiaiiorum in Ulyssem iram.

614. nomen Achemenides cf. v. 18. Sed nomine inesse dicitur in MP. et rec. lib. Ld.; nomen est praeferendam iam propter sequentem ablalivum. — ge- nitore Jdamasto paupere: Cf. Cic. Cai. 1, 2, 4 interfecttis est C. Gracchus,

IGO

P. VIRGILII :\IAROMS

Paupere — mansissetque utinam fortuna! — profectus. 615

Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,

Immemores socii vasto Cyclopis in antro

Deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,

Intus opaca, ingens. Ipse arduus, altaque pulsat

Sidera — Di, talem terris avertite pestem! — 620

Nec visu facilis, nec dictu adfabilis ulli.

Yisceribus miserorum et sanguine vescitur atro.

Yidi egomet, duo de numero quum corpora nostro

Prensa manu magna medio resupinus in antro

Frangeret ad saxum, sanieque adspersa natarent 625

Limina; vidi atro quum membra flueutia tabo

Manderet et trepidi tremerent sub dentibus artus.

Haud impune quidem ; nec talia passus Ulixes,

Oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.

clarissimo patre, avo. maioribus. Aen. 11, 666 fiiiulit Eiineum, Clilio patre. Neque profectus est cuiu Adamasto iiin- gendum. De abl. cf. Gr. § 316.

615. mansissetque utinam fortuna: Utinam mansissem, quo fui statu et loco; utinam paiiper domi mansissem. Nunc quaesilis raiUtia divitiis factus sum omnium miserrimus. Tangit illos, qui signa sequebanlur, ut divitias sil)i para- rent. Cf. 2, 87. Tib. 1, 1, 1. Pl. quod „non satis sunt elaborata" eiicit Troiam

— profectus.

616. crudeJia limina cf. 1, 355 ,,Spe- luncam Cyclopis Polyphemi" S. Dum occaecato Polypliemo trepidi aufugiunt et suam quisque curat salutem, liic relinqui- tur. — hic — in antro cf. 5, 609. — Trepidi et trementes et festinantes signat cf. 10, 283.

617. immcmores sc. mei cf. 2, 244. Saepius enim adiectiva relaiiva ponuntur inide. siquidem qiio referantur apparet.

618. domus sanie dapibusque cruen- iis. De abl. materiae cf. Gr. § 310.

— Quae imago domus sanie et cruore constantis quum vasta videretur, inde or- tae sunt coniecturae, ut cruenta, et PL, quum etiam illud intus .satis supervacuum liaberet, scripsit cruentis pinguis, opaca, cf. 4, 201 pecudumquc cruore pingue solum. At muiari quidquaiu opus non est.

619. Saepius ingens alteri adiectivo subnectitur cf. 6 , 283. Spelunca opaci- tate terribilis terribilior fit magniludine.

620. \ec visu facilis, ,,cuius possit etiam adspectus inferre formidinem." S.

621. T idi egomet emphasis est cf. 2,

623. resupinus: ,,niagnitudo virlutis oslenditur" ; S. quod una manu et resu-

pinus cubans ad saxa frangit homines. Sic iacens haec facit ap. Ov. v. 207.

62o. I\alant limina, ut nos die Stube schwimmt. G. 1 , 372 Omnia plenis rura nalant fossis. Cic. Phil. 2, 41 JSalabant pavimenta vino , madebant parietes. Ov. M. 13, 629 manans san- guine terra. Simili modo A. 11, 388 inundant sauguine fossav. Sic Lucr. 6, 266. 404 campos natare dixit, ()ui aquis teguntur. — ..Exspersa: haec fuit vera lectio i. e. madefacta. (Idque receperunt Hn. ff^g. Nb.^ Nani si adspcrsa (quod est MP. rec. L(l.~) dixeris i. e. irrorata, tapinosis et hyperbole iunguntur." S. Sed iilius signiflcaiionis v. exspersa exemplum praeter hunc locum non reperitur. Ex- spcrsum cerebrum facile intelligitur et probaiur exemplis, non ita exspersus pro conspcrsus. Et exi^pcrsa Servius ex sua opinione, qua adspcrsa tapinosin sumit esse, videtur finxisse. Quare retinendum est adspersa.

627. tepidi; ,,Melius tepidi Csic M2P1) quasi adhuc vivi, quam trepidi (sic MlP2 sec. Rb. De ceteris Mss. nihil con- .stat} i. e. trementes, ne sit iteratio." S. Neque tamen hoc absurdum cf. 4, 22. et ipsam ilerationem laudant JSck. Ld. Is tepiili improbat , quod nequeat id Ache- menides videre. At. si tepidos videre non potuit, non potuit Xrepidos. Tcpidi rec. ifg- lib. trepidi rec. //>. Pl Pos- sunt aliqua dici in utramque partem. De libris non constat. — Ad rem cf. Ov. M. 14, 196 elisi trepident sub dentibus artus. — Plena sunt haec terroris, sed ad Po- lypheiui atrocitatem accomodata.

628. nec talia passus i. e. non patien- ter tulit. Cf. Hor. C. 3, 24, 42 Paupe- ries iubet quidvis et facere et pati.

629. Oblitusve sui est suarum virium

.1

AENEIDOS LIB. III.

Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus Cervicem iufiexam posuit iacuitque per antrum Immensus saniem eructans ac frusta cruento Per somnum commixta mero, nos magna precati Numina sortitique vices una undique circum Fundimur et telo lumen terebramus acuto Ingens , quod torva solum sub fronte latebat, Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar, Et tandem laeti sociorum ulcisciniur umbras. Sed fugite, o miseri, fugite, atque a litore funem Ilumpite. Nam qualis quantusque cavo Polypliemus in antro

161 630

635

640

et arliiim cf. Val. Fl. 3, 6(J4 oblilu liino sui. numine fesfo.

630. Simul pro siniiilatqiie apiiil opti- mum qnemque scriptorem, imprimis apiid SaUuslium. Cf. Cic. Alt. 8, 1 Simul aliquid audiero, scribam ad te. — vino sepultus cf. 8, 2H5.

631. lacuil pcr antrum. ..Varro ait iii leclo temulentos iacere, soljrios cuhare consuescere." S. — immensus .M. immen- sum P. ,,lmmensum ad Polypliemi ma^iiiludiiiem perlinet, quasi iu toto aii- tro iacueril."’ S. — Inimensam al. (’<’} ita ut ad saiiiem relraliatur, slgiieturque eo adiectivo magiia PoIypli»iiii voracilas, qiiae saepissime notatur. Comparaiur a Peerlkampio Boetli. 4 Metriim 7 ; Flevit amissos llhacus sodales Quos ferus va- sto recubans in antro Mersit immani Polijphemus alvo. Quare immersam pro iminensam substituere iam viro docto placuit ! Hunc locum laudavit Quiiitiiia- nus 8, 3, 84: „Virtus est ifKpaais, al- tioreni praebeiis inteUectum, quam quem verba per se ipsa declaraiit. Eius suiit duae species , allera quae plus significat, quam dicit, altera , quae etiam id, quod noii dicil. Prior est apud Homerum. quum Menelaus Graios in equum descendissc ait ; iiam verbo uno magnitudinem eius ostendit: et apud Virgilium Demis«um lapsi per funem. Nam sic quoque alli- tudo demonstrata est. Idem Cyclopa quum iacuisse dixit per antrum , prodigiosum illud corpus spatio loci mensus est.’’ Ue ea sigiiificatione praepositionis per cf. 5,

632. — Verba autem Quintiliaiii propterea attuU, ut inteUigeretur, niliil ex iis posse de scriptura confici ; quare et ii , qui im- tnensam , et qui immensum , et qui im- mens7is probant, ad eum provocant. Ta- men si verba premiiuus, quuiu dicat men- sus est , non sionat vel indicat: proba- bile est aliquod eum legisse vocabulum, quo illa magnitudo indicaretur; idque est

immensus. Quod mutatum est in im- mensum propter antrum et iii immensnm propter saiiiem; quod saepissime faclum videiiuis a libariis, iit adiectivum ad pro- xiinum nomeii referrent. Cf. ‘Voioque in- gens extenditur anlro 6, 423.

634. sortiti vices qiio quis loco staret cf. S, 445. Quuni composuissemus quae cuiusque essent partes in aggrediendo Po- lypliemo.

63.i. lumen , oculum, saeplssime ap. poelas. Cf. 2, 405. circumfundimur cf. 2, 383.

636. Lalebat supercilio et palpebris teciiis oculus laiilus, unde tolius oris iii- teHigilur lerribililas.

637. Qiialis clipeus Argolicus est, qiii rotundus erat et tantae magniiudinis ut liominem tegeret. Cf. 286. Sic ap. Ov. .“M. 13, 851 Polyplieinus, Uuum , inqiiit, est in mcdiu lumen mihi fronte , sed instar ingentis clipei, — Phoebea lum- pns est Sol cf. 4, 6; ilaque quaiitus Sol videiitibus esl. tantus est eius ociiliis. Quominus solem cum splendore oculi com- paraUim accipias, impedit iam aut parii- cula et ne.vus sentenliarum.

638. et tanf/em ; Cognosce oculi magni- ludinem ex eo, quod lot homines, machi- nis etiam instructi , modo post longum tenipus dormieiiti possunt effodere.

639. sed fugite: .“Media in narratione quam terribiles siiit Cyclopes remiiiiscitur.

640. Rumpile fesiinationem suadet ma- gis quam solvile cf. 4, 575.

641. Ad qiiulis qiiuntusque sufficeret addi est ; vitavit tameii poela simplicem eam ratioiiem verbi substaiuivi additqiie siiigulare ariquid; qiiod iam vidimus fa- ctum esse 1. 316. 49s. et fit 7, 720. 9, 102 al. Erat eiiiin Polypliemiis stiidiosus rei pecuariae: liaiic igilur memorat poela, neqiie curavit, qiiod in ea nibil iiiesset, quod terrorem moverel. Is tanien satis iam indicatus est, neque eiicere licet ver-

11

162

P. VIRGILII MARONIS

Lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat, Ceutum alii curva haec habitant ad litora vulgo Infandi Cyclopes et altis montibus errant. Tertia iam Lunae se cornua lumine complent, Quum vitam in silvis inter deserta ferarum Lustra domosque traho vastosque ab rupe Cyclopas Prospicio sonitumque pedum vocemque tremesco. Victum infelicem, bacas lapidosaque corna, Dant rami et volsis pascunt radicibus herbae. Omnia coUustrans hanc primum ad litora classem Prospexi venientem. Huic me, quaecunque fuisset, Addixi; satis est gentem effugisse nefandam. Vos animam hanc potius quocuuque absumite leto. Vix ea fatus erat, summo quum monte ^idemus Ipsum inter pecudes vasta se mole moventem Pastorem Polyphemum et litora nota petentem, Monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum, Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;

645

650

655

snm 642, quod vult Pl. Hoc enim eiecto cavo in antro noii habet, cui aple iun- gatur. Bryautius eiicit 611 — 44, lauda- tus ab Heynio. Tamen abes.se non pos- sunt, continent enim caussam exliortatio- nis, quae est 639.

643. Curva etc. ne tantum in monti- bus esse putarenlur. — vul^o: passim S. ..cf. 6. 2y;!. E. 4, 25. G. 3, 494. Liv. 26, 27. vulgo facere incendia.’^ ^fg-

644. Cyclopibus cedunt omnia. iU eiiam sublata versus caesura inilicaiur.

64.1. Se cornuit Inmine complenl ; iia Ov. -M. 7, 179 Tres aberanl nocten, ut cornua toia coirent efjicerentque orbem. 530 iunctis implcvit cornibus orbem luna. 10, 295 coactis cornibus in ple- num lunaribus orbem. Ubique cornua lunae coire tinguntur et luna quovis mense alia apparere. — lam — quum cf. 590.

646. Luslrum , cuhile ferarum iu sil- vis, ut G. 2, 471 saltus ac luslra fera- rum — deserta sc. ab liominibus cf. 4. 2, 714. Inter bestias homo degere co- gitur. — vitam traho cf. 2, 92.

647. Ab rupe prospicio, speculor. Prospicio et cum cx Cat. Epiib. 61 Quem procul ejc alira maestis Minois ocellis prospicit, et de iungitur Stat. Theh. 9, 895 fru-itra de colle Lyraei an.cia prospectas. Inest autem anxieta- tis nolio el in his locis et 1, 181. 2, 733. Cf. ilrcumspicere v. 517 et adspicere 2,

648. Inest enim in hoc verbo specere diligenliae notio; inde inspiccre. .specula, speculnri, aUa. — tremesco aliquid cf. II, 404.

649. prospexi M. rec. Ld. cf. 7, 268. 11, 909. conspcxi P. rec. JVg. Hb. fuis^et cf. 2, 94.

650. .tddixi est totum tradere me con- stitui. Est enim addicere verbum prae- toris , quo quid in alicuius poiestalem ce- dere iubet. Inde addicti in iure Romano et nolus ille versus Horatii Ep. 1, 1, 14 nullius addictus iurure in verba magi- stri. Pl.: ,,Forlasse Vgl. scripsit Omma collustrans, ut primum ad l. c. Con- spexi venientem, huic me, quaecunque fuisset, addixi.’’

65.5 — 691. Troiani Polyphemum et Cyclopas fugiunt.

655. vix — quum cf. 8.

656. vaita se mole moventem: Non dixit fereutem , quo minuerelur ea tardi- latis et molis nolio. Monstri aulem va- stitas et incedendi tardiias et versuum signatur tarditale et bomoioleleulo.

657. trunca pinus i. e. ramis desectis. — manu M. ah alio addita liltera m. manu Mss. velustiores. manum recen- tiores et Quint. 8, 4, 24: „Quin ex in- strumenlo quoque heroum iUorum magni- tudo aestimanda nobis datur. Huc perti- net clipeus Aiacis et pelias Achiliis. Qua virtute egregie est usus in Cyclope Vgl. Nam quod iliud corpus menle coneipiam, cuius trunca manuni pinus re^il^” Al- que hoc est planissimum: Pinus est in- dex viae et lirmamenlum; quare regere dicilur mnnum pinus, sed regit eliam pinus manu hominem . sive vesligia Uo- minis , quum pinu praetenta manu viam exploret. — Manu si legitur, obiectum

AENEIDOS LIB. III. 163

Lanigerae comitantur oves; ea sola voluptas, 660

Solamenque mali.

Postquam altos tetigit iluctus et ad aequora venit,

Luminis effossi lluidum lavit inde cruorem,

Dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor

lam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit. 665

Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto

Supplice sic merito, tacitique incidere funem;

Yerrimus et proni certantibus aequora remis;

Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit.

Verum u])i nulla datur dextra adfectare potestas, 670

supplendiim est, qiiod facile fit; potest eliam iiiiigi monslrtim . . piniis regit; sed praesiat tamen v. 658 non iiingere seciuentibiis. — Cf. Claud. R. P. I, 19 Ebria Maeoniiis firmat vestigia thyr- sus. Pl.: coni. Trunca viam pinus.

6til. Oves sunt uiuim eius solamen. Additum est in P. : de collo fislula pcn- ilet (!) omissum in 3IF.

662. Postquam eo progressus est, ubi alta est aqua et aequor iam non vadum. Pl. pro conieclandi sua libidine dat Po^il- qitam albos etc. , nam albos fluctus esse in liiore. „Mirum interea poetas, quan- tum novi non dedisse fluctus albos, licet albeseere cognitum sit. Niliil obstat quo- minus dixerint.” (!) Potuit videre Bata- VHS albescere quidem sed non esse albos, potuit inlelligere ingeiitem liominem, qua- lis erat Polypliemus, non posse oculum lavare in vado.

663. Inde est aqua marina. Cf. Ov. F. 3, 273 rivus .. inde bibes. Sali. Cat. 22 Fucre qui dicereiil Catilinam . . humani corpori.ti sanguincm vino permixtum in pateris circumtulissc. hide quum . . omncs degustavisscnt- Flor. 2. 18, 14. Cf. 8, 71. P/. ; ,,VocahuIum inde luin- quam tolerare potui… Pro inde lega- mus orbe.’’ — fluidum, fluentem, ut Ov. M. 4, 482.

664. aequor medium cf. 5, 1. — ,.fluctu legitur et fluctus." S. fluctus M. sed s liilera delenda nolatur. fluctus etiam alii Mss. dicuntur exhibere. Utrum- que bonum.

665. mcrito, ut reciperetur cf. 2, 585. Meruit autem, quod homo est, quod totum se tradidit , quod tuitus esl a Polypliemo.

666. vcrrimus Mss. pluriini. — verli- tnus MF cf. 290. — Quum solvissent ta- cili, non iam silentii sed celerilalis stu- diosi strepilum movenl.

667. sensit sc. remorum soiiitum cf. 2,

668. — yid sonitum vocis: ,,remoriim sonitum vocem dixil. f ox enim omne est quod sonat" S. Sic alibi C556). Nam

de tiominibus noii dixit, quia supra est: tacitique incidere funem. sic G. 4, 49. 1/6/ concava pulsu saja sonant, vocis- que Cquae oritur ex saxorum sonilu) “/- fcnsa resultat imago. Ex quo loco eliam illa abundanlia, quae est in sonitus vocis, polest explicari. Pl pro vocis legi vult Cyclops — ,,vesligia lorsit: Beiie uno sermone osleiidil, eum reverlen- lem iam audisse suiium remigii.” S.

670. Dextra adfectare el dexlram legitur iii Mss. sed non constat de siiigu- lis; in M. est dextrum expunclo um et supra scriplo a. „Dextram affeclare, dexlram inlendere , scilicet sic , ut posset navem leiiere. Terenlius (Heaut. 2, 3, 60): ^f/ dominam qui affcclant viam, i. e. inleiulunl. Nam si dextra legeris, ut sit dexlra affeclare, ronlingere. caret exemplo." S. Videmus dextra esse a Servio leclum, sed improbaium; neque a vero aberrare videmur, si dextram aut ab ipso aut ab alio grammalico oh eam caussam, quam aflferl S. , illaiuin esse siatuimus. lam vero affectare viani sae- pius legilur ut G. 4, 562 viamque ad- fectat Olympo. Ter. Pliorm. 5, 7, C9.) 71 Ad me adfectant viam, alibi. Neque tamen ex ea fornuila polesi dexlrnm affectare aliler explicari, quam appeiere dextram sc. alius, iion proiendere suam. lam verhi signilicaiio iil frequenlaiivi verbi afficere reperilur Liv. 29, 10: xe exercitumque si:um gravi morbo af- fectari. Sed afficere aliquem dexlra, i. e. dexlra compreliendere non dicilur, ut afficere aliquem morbo, laetilia. Deinde dicilur aff’ectare rem, ul gloriani, regnum et esl sludiose quaerere. appe- tere; cf. Sall. lug. 66 civitates, quae a se defecerant, formidine aut oitentando praemia affeclare. Vell. 2, 39 Gallias sacpe et affectavimus et amisimus. Tac. H. 4, 66 Civilis proximas civitafes affectare aut adversaniibiis bellum in- ferre statuit, alia. Ila eliam dextra uf- fectare C^c. nos vel naves cf. 2, 492.)

1(U

P VIRGILII MARONIS

Nec potis loiiios fluctus aequare sequendo,

Claniorem immensum toUit, quo poutus et omnes

Coutrcmuere uudae penitusque exterrita tellus

Italiae curvisque immugiit Aetna cavernis.

At genus e silvis Cyclopum et montibus altis G75

Excitum ruit ad portus et litora complent.

Cernimus adstantes nequidquam lumine torvo

Aetuaeos fratres, caelo capita alta ferentes,

Concilium horrendum, quales quum vertice celso

Aeriae quercus, aut couiferae cyparissi GSO

Constiterunt, silva alta lo^is lucusve Dianae.

Praecipites metus acer agit quocunque rudeutes

Excutere et ventis intendere vela secundis.

Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Cliarybdim;

Inter utramque viam leti discrimine parvo 685

Ni teneant cursus, certum est dare lintea retro.

pota^las potest dici, etiamsi caret exemplo, ui recle mouet Servius. Pl. coui. nulla vium datur affcctare.

fi/l. nec potis ,,i. e. uec potis est. (cf. 5, 3(>2) Potis auteui uomeu esf." S.

fi72. louii fluctus suut qui veuiuut ex maii louio ; itaque veutus eos iu fretum Siculum propellit , iu quo Scyila et Clia- rybdis miuautur iuteritum cf. 684. — Ue verbo aequare cf. 10, 248 ventos aeqnante sagitta. Noii potest tam cele- riler sequi, quaiu fluclibus feriuitur uaves. Ue geruudio cf. 2, 6.

673. contrcmucre M. fortius, quam intremuere, quod est iu FP. et v. 581. Ksl euim tremere toto (juasi corpore et per partes omues. Cat. Epitli. 205 qiio tunc ct tcllus atque horrida contiemue- runl aequora, concussitquc micantia si- dcra niundus. — exterrita sc. est.

674. Ue forma immugiit cf. 603. Ue verbo 92.

675. genus Cyclopum ruit — complent cf. 1, 212.

676. nequidquam. Niliil enim pro- fuiuut ira, quam torvis iudicant oculis, (|iium uos uou possiut altiugere.

68!. consliterunt: perfecUim iu com- paratioue cf. 2, 380. — lovi (juercus, Uiauae sive llecatae sacrae sunt cupressi cf. 64. Silva alta est, (juod sacrae ar- bores non caedebantur. Cf. 12, 779. Ov. F. 4, 649. M. 2, 418.

682. /tgit c. inf. ap. Stat. Tlieb. 3,

683. 8, 262.

684. / entis secundis v. i. , i. e. (juo- ciuKjue feriiut veuti , vela iutenduut, ut secundo Jluminc navigaie dicunlur, (jui secuudum flumeii navigant.

684 — 686. Hi versus varie explicati,

multifariis coniecturis tenlati, a nonnullis interpretibus aut omnes aut ex parte eiecti sunt. Troiani iu altum cupiiint evolare, ut efFiigiant Cyclopes; quare vento se daiit cuivis, (pio a litore ave- Iiuiitur. Sed is ventus iu fretum Siciilum iiiferl, iii (luo suiit Scylla et Cli. lleleuus aulem supra monuerat, ul iter facere nial- lent circum Siciliam (luam iiiler Scyllam et Cliarybdim navigaiido subire morlis pericula. Haec iussa nunc monent crin- nern an Scylla u. Cti Sic moneo 713 et ap. Pbaedr. prol. Duplcx libelli dos est , quod risum movct , Et quod pru- denli vitam consilio monct. Ut admo- nere Sall. lug. 79 eam rem nos locus admonuit. Tib. 4, 1, 189 quum memor ante actos sempcr doior admonet an- nos. — Quid igitiur faciendum erat? Id explicatur versibus sequentibus. Ut verba posita sunt, iungitur via leti, fiuae est via , quae ad mortem ducit ; sic leti via Ov. M. 11, 792. Luc. 4, 267. Sen. Pboen. 304. leti millc viae Tib. 1, 3, 49. mor- tis apcrta via est Tib. 1, 10, 4. iter caeli Val. Fl. 1 , 565. scdis iler 793. via salutis Aeu. 6, 96. via et iter gto- riae Cic. Pliil. 1,14. Cf. Gr. § 255. An. 2. — Cursum tencre Cours hallcn est a recta via nou aberrare Ccf. 283. 5, 1.) Cic. NU. 3, 34, 83 secundissimo vento cursum teneret. Caes. BG. 5, 8 cursum non tenuit. Quare cum hoc recte iuuKitur discrimine parvo. Cursus leneri quideiu potesl inter Scyllam et Ch. , sed tenui discrimine; polest quis salvus pervadere, sed res est difficins. Altende quod Argonautae inter rupes Cyaneas vecti: omnes validis tenui discrimine re- mis pergere iler mediosque ratem per-

AENEIDOS LIB. III.

1G5

Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori Missns adest. Vivo praetervehor ostia saxo Pantagiae, Megarosque sinus, TLapsumque iacentem. Talia monstrabat relegens errata retrorsum Litora Acliemenides, comes infelicis Ulixi.

Sicanio praetenta sinu iacet insula contra Plemyrium undosum; nomen dixere priores

G90

ferre per ictiis cogebantur V. Fl. 4, 689, (jui Lunc locum viilelur respexisse. lani (juHerilur, (luiil sit subiectum atl teneaut. Niiiuquid potest ex lege grammatica esse alitid (juam lintca. ((uae (jiium phira sint, ul iiaves sunt plures, liabent etiaiu cursiis. Ue li. plurali cf. 5, 359. Ilatiue haec ef- ficilur senlenlia: Scyllae et Ch. iniecia cogilatione ni.si possimus linteis, velis, inier duo morlis pericula cursum tenere, cerlum est, stat regredi, vela retrorsum verlere. Quae nova difficullas, naves ple- iiis velis curreutes inhibere , ecce tollilur subilo flante Borea. — Retro rlarc lin- tca ; ut ap. Hor. C. 1, 34, 4 retrorsum vela da\e. Ep. 16, 27 <oin-ersa (lomum pigeat (lare lintea est formula proverbia- lis. — Hanc ralionem . (jui probaverit. iion esse intelliget al)surdi (iuid(|uam iii his ver.sibus, nec ((uod esset contra lin- gtiae Laiinae indolem. Si versus altsunt, illud ccce caussam quidem habet satis pcrspicuam; iiam si venti secitndi inemo- ranlur, stalimqite Boreas contrariiis prio- ribtis, is adversus est na^i.siaiilibtis. Sed ctir venti seiundi inalam in parlein altigere dicantur, ex liis versibtts intelli- gilur; quibus omissis, senlenliatu, quae inest, certe stipplere debemiis. Quare omissis iis noii expedimur. Haec ralio movit Pl.. ut versus defenderet, sed mti- tavit: Coiilra i. m. Heleni Scyllae atque Charybdis: Inter utrumque viam . . d. parvo. /V/ tcucam cursns … Gr. pro ingenio stto 684 — 6 eiicit, id probat Hn. E. HotFmanii solum 686. Kappes de loco mtitavit senlenliam suam et nunc Jahns Jhrb. 1870 p. 422 /i/svo momnt itingit, aiitea in moneul intellexit socios ,.dabei ragt iiber den sprechtjuden Aeneas der ausmalende Dichier hervorC’-), wie ofler." Quod ubi faclum fuerit , omisit addere. Ilck.: a^it: …. Heleni: ut setitieutia contiueant itissuiu Heleiii, et contra sit praepositio ad iussa, moneant autem socii, quos el alii subiectttm esse voluiit. Sed id non iudicavit Vgl., qtiod debuit, si vole- bat e.sse cf. 484. Hnii^el : Contra i. m. H., Scylla atquc Cliarijbdi Distineant cursus. Certum e. d. l. r. Inlcr u. v. l. d p lam saiis.

688. missus ,.favore scilicet numiuum."

S. — vivo ostia saxo cf. 618 cl Caes. BG. 6, 7 Erat . . difficili transitn fiu- men ripisque praeruptis, — Qtiid sit vivum cf. 1, 167.

689. Pautagias „Fiume di Porcari, parvus fluvius brevi cursu iufra lieonti- nos, cuitis ostiuin praeriiptis utriiiqiie ru- pibus includitnr." //«. „IIic fluviiis Sici- liae qiium pleiius iiicederet , implebat so- nilii paene totaiu Siciliam. Uiide et Pau- tagias dictiis esl . qtiasi ubiqtie sonans." S. Apud Claud. R. P. 2, 57 dicitiir saxa rotare. — „Megara oppidum est iuxta Syracusas." S. — Thapsumqne iacev- tcm: .,Thapstis iiistila iion loiige a Syra- cusis paeiie fltictibus par." S. Inde iacens dicittir cf. 1, 224.

690. Talia mnnstrabat, „quia occurre- bat, uiide haec loca nosli. relegens, re- navigans" S. Nemo saiiiis qiiaerel, iiiide ea coguila habuerit Aeneas qtiae variis inodis potuil comperire, iieqtie v. 551 sq. uiule sciat iiotiiina locorum, iiidicatur, iiec uitde ea habeat, quae siatim narral. Ac- cedil, quod in iino IVIs. ad margiiiem hi versus sunt adscripti. 1-angtiet illiid co- nies i. U. cx 613 repeliltim. Ilaqtie cer- tatiiu eiecerunl If^g. Pl. Hh. cgo. Alla- meu inter noinina qiiae sunt 689 et quae sequtiutur a 692 aliiiiia desideratur eiiu- merandi iulermissio. Igititr esse videtiir ipsius poetae. Qutini legere lilus sit praelernavigare, cf. 292., relegere est ilerum praeternavigare cf. Ov. Trist. I, 10, 24. — Errata „parlicipium sine verbi origine." S. Sic Erratae terrae pro pererratae Ov. Fast. 4 , 573. Cf. 6,

6(12 — 718. Circum Siciliam vecti Dre-

paniim perveniuut. Ibi moritur pater

Anchises.

692. praetenta. Stc 6, 60.

693. Plemyrivm M. R. al. — Plem- myrium ut videlur unus P. „Plemy- rium undosiim verhum de verbo expres- sit. Hoc est euim tindosuip, (luod Plem- myriuin. TtlrjfifivQia enim iiiuiidaiio Graecis dicitur." S. Plemmyritim pro- montorium a SxTactisis meridiem versiis situm. Instila Orlygia etiam Nasos, Iii- sula, dicta; in eaque fons Arethusae, aqua

166

P. VIRGILII MARONIS

Ortygiam. Alpheimi fama est huc Elidis amnem Occultas egisse vias subter mare, qui imnc Ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis. lussi numina magna loci veneramur; et inde Exsupero praepingue sohmi stagnantis Helori. Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni Radimus, et fatis nunquam concessa moveri Adparet Camarina procul, campique Geloi [Immanisque Gela fluvii cognomine dicta.] Arduus inde Acragas ostentat maxima longe Moenia, [magnanimum quondam generator equorum.]

695

700

diilci. Nobilis ille foiis iiiter praestaiitis- siiiia refertiir iirbis Syracusariim ilecora a Floro 2. 6, 34. et Cic. Verr. 4, 53. Alphei autem, Elidis fliivii aquae fonte Aretluisa reiiili (licebaiitur Strab. 6, 2 p. 31. T. Hac tle re fabulam narrat Ov. M. b, 494 sq. Stat. Silv. 1, 2, 203. Theb. I, 271. 4, 239. Av. deser. t. 1175.

(594. \omen diiere Ortijgiam cf. 18.

<>97. iussi: iiou dicitur a quo. Vitleii- tur ab Aiichisa iuberi, qui divinantli sua arte praevitlet hoc loco oliin poientem ur- hem futuram esse; unile eo in loco deos poientes esse iutelligitur. Cf. 8, 35 3. Pl. coiii. ;V. m. loci iniussi v.(!)

698. exsiipero cf. 1, 244. — Hclnrus flumen supra Pacbyuum in inare fertur, celeriter de moiilibus decurrens; quare UHilae clamosus Ilelorus dicitur ap. .Sil. 14, 3ti9. In litore leni cursus fluens ma- risque fliiclibus repressus stagiiat; unde soluin pingiiescit. Nunc dicitur Atellaro et in parte iuferiore /tbiso.

699. rarlimus, ut 7, 10 radere litora i. e. proximo intervaUo praelernavigare; Camririna nnnqiiiim concessa moveri: cf. Sil. 14, 199 et cui non licitiim fatis Camarina movcri. „Palus est iuxta eiusdem nominis oppidum (Unde pigxt vatlo Carnerina palii^itri Claud. R. P. 8, 59.}: de qua quodam (0 tempore, quum siccata pesiileniiam creasset , cou- sullus Apollo, an euin peiiitus exhaurire deherent, respondit nij v.ivfi xauctQivc^v, dxivvTOg yuQ cipnivcov. Qiio contempto exsiccaverunt paludem fNeque tamen ex- sicoata est; nuiic Lacro di Caniarana.^ et carenles peslilenlia, per eain parii-m ingressis hostibiis poenas dederunl."’ .s. nanquam pro non ut 2, fi70. P/. illud nunquam — moveri, ut poela iiidignum delet.

700. GelH; Sil. 14, 219 habet Gelii, formam Romauam: lenit ab amne tra- hens nnmen Gela. A fluvio nonien iir- bis deduci tesiatur etiam Claud. R. P. 2. 58 nomenqiie Gelan qiii praebuit urbi

concelebrant. — Urbs autem iion polest dici immanis, iieque propler incolas aut tyraiinos, netiue ol) situm. Itaque referen- dum ad fluviuin, qui lurbidus est cf. Ov. Fast. 4, 470 et tc vorticibus non adcunde Gcla. Sed quainvis sit vorticosus, non statim flt immanis; et immania saxa 1, 139, immanes orae 616 recte dicuntnr, quod movent terrorem. Xeque fluvius ali- quis potest dici imnianis, quod deus flu- vialis bos pingaiur; fluviorum eniiii dii eodein modo oiuiies fingiintur. — Deinde offeiidinuir voce cognomine et exspectare nos profiteinur: nomine. Tum tolus ver- sus proplerea ineplus, quod in celeri lo- coriim enumeralione, caiissa non erat , ut idem bis diceret poeta. Poslrenio forma fliivii oflTeiidit, neque apud Virgriliuni, (quae ad v. 360 nolala sunl, non hiic perlinent) neque apud alium anliqiiiorem reperiimtur. Cf. Gr. S 75 An. 4. Inde coniectura a fliivio cognomine, iil rogno- mine sit adieclivum. Sic 6, 383 Gaudet cognomine terra. Sed restant ceterae dif^ficultates , qiiae coniecturis non remo- veutur. Apposiiit aliquis ad campi Ge- loi : Gela ab fluvii nomine dicta; quae verba aUus fecit versum , epilhelo quali- cnnque, quod versuin expleret apposilo. Ld. versum a Vglio factiim putat ad normam H. II. 2, 711 Boi^rjtdci Ufivrjv, Bol^rjv, ut talem repelilionem Vgl. conci- pere iion potuisse sumalur, nisi ex Ho- niero haiistam!

703. /tcragas mons, in quo postea Agrigenliim exstructum est; de quo cf. Polyb. 9, 27. Agrigentini autem et agri feriirnate et mercatura florentes, ma.ximos smnplus in equos alendos conliilerant, quibus saepe victoriam Olympiae reporla- bant. BeUis postea cum Carthagiuiensi- bus et Romanis gestis iUa opuleniia ces- sit; quare addilum est quondam ; sed Aeneae teinpore nondum erat illa opulen- tia, nedum loqui poluit Aeneas, quasi iam esset erepta.

704. Magnanimum haec genilivi forma

AEXEIDOS LIB. III. 167

Teque datis linquo ventis, palmosa Selinus, 705

Et vada dura lego saxis Liljbeia caecis. Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora Accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actus, Heu genitorem, omnis curae casusque levamen, Amitto Ancbisen: luc me, pater optime, fessuni 710

Deseris, heu, tantis nequidquam erepte periclis! Nec vates Helenus, quum multa horrenda moneret, Hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno. Hic labor extremus, longarum haec meta viarum. Hinc me digressum vestris deus adpulit oris. 715

Sic pater Aeneas intentis omnibus unus

in Uoc adiectivo legitur eliam 6, 307. — Genrra(or praeter huiic locum proprie di- citur is. qui generavit. Sed (|uum dicalur 5, K| Troia fceneraius y/cestes. cau.ssa non est , ut moniem equorum , ([ui in eo nascuntur et aluntur, generatorem po.sse dici negemus. — ..Notandum sane Virgi- lium liaec, quantum ad sua leiupora spe- ctat , dicere; non, (luanium ad operis. Aenea enim naviganle nec fuerat Came- rina siccata, nec Gela iiec Agrigentum conditae; quod frequenler facit; sed nunc ideo viliosum est, quia ex persona nar- raiilur Aeneae." S. Haec recte suiit ob- servata; sed Virgilium plane quid aptum esset loco , quid posset credi , iiescisse probabile non esl, neque euin qui .Syra- cusas urbem non dixit, sed insiila Orty- gia et fonte Aretliusa indicavit locum po- stea celebrem, iam omnem pulchri sen- sum exuisse ut putes. vi.x adduceris. Quare dele v. 702; dele via^nanimuTn — equortim. Campi Geloi Acragas mons et Camarina palus eraiit iam Aeneae teiupore, et illud oraculum periinet ad paludem; quare quum Silius versum le- gisse videatur. relinquimus iniactum. Adde quod, quo tempore illud oraculum datum esset, ignorabalur. ut Vgl. id etiain ad Aeneae tempora potuerit referre. I^>l. il- lud m. q, o- e. prolepsin historicam di- cit, lirraalque ex I, 12. Sed ibi recte 7^/. Carlhaginem dicit iirbem antiquam, qualis erat eius tempore , h. 1. narrat Aene as. Pl. delet.

705. rfotjs- ventis MRPG. Datis sc. a deo. ilaque secundis praetervehor. Nihi — lominus quod alibi dare veta dicitur cf. 1, 35, etiain h. 1. vcli)) coni. Rb.; opiiia- turque ventis ortuni esse ex glosseiuate ex 4, 546 ventis dare vela iubebo natol et Ld. ventos dari Latinum nuui sit dubitat. Selinus ,.civiias iuxta Lily- baeum, ahundans palmis.’" S. Colonia Me- garensium — Strabo suo tempore eam et

Gelam aliasque SicUiae urbes non incoli narrat. — Cicero Verr. 5. 33. 67 in au- sirali Siciliae liiore palmas multas esse dicit ; et nunc prope urbem . cui Mazzara nomen est, in deserto palmis consilo splendidae urbis reiiquiae conspiciuntur.

706. vadn dura, Caes. BG. 7, 10 ne ab re frumcntaria duris subvectionibus laborarvt. — Cacra saxu siinl latenlia cf. 6, 715. — Lilybaei portus vadosus erat, ul modo certis viis esset introitus.

707. Drepanum , nunc Trapani , ..civi- tas est noii longe a inonte Eryce trans Lilybaeum." S. — illaetabilis ora ,.pro- pier palris amissionem" S. At eiiam li- tus illud est arenosum et sterile.

708. pater: De tali aposlrophe cf. 8, 56.

709. Deseris, sc. morle. Cf. Val. FI. 1, 286 Hic soror (Helle) .ieoliden, aevum mansura per omne, deserit, heu saevae nequidquam crcpta nocercae. — ..Cato eum ad Iialiam venisse docet, unde etiam in sexto illud aiuphibolon est ; Quo magis Italia mecum laetere reperta.^’^ S. Anchisae lumulus diversissimis in locis ostendet)aiur. in Troade, Pallene, Arcadia, Eryce. Obiluiu autem Anchisae Vgl. ponit, quod in sequentibus eius niil- lae poieranl esse partes. — Qua cum ob- servatione congruii allera. quod Aeneam ea omnia, quae sub Anchise peregerat, nar- raiitem fecit Vgl. , contra dehinc ipsum agenlem videmus.

710. Aort dira Celaeno ,,quae vel irata debuit adversa praedicere. Et bona pietate luortem patris graviorem dicit esse quam famem." S.

711. Hinc me redit ad illa, quae suiil 1, 34 T ix e conspectu etc; et omiltit narrare tenipesiatem, ab Ilioneo narratam. Neque post pairis mortem fas erat nar- rare viliora.

712. ufius cf. 181.

168

P. VIRGILII MAROMS AENEIDOS LI». III.

Fata reuarrabat divom, cursusque docebat. Couticuit taiidem, factoque bic iine quievit.

717. futa (livom cf. 2, 257. — rc- etiani siiiipricia, ut li. 1. narrare non ab-

nnrrnbnl: Cf. Ov. M. 5, 635 Cilins somim erat. Sed otiosiini esse re non

(/iiuiii uiinc tibi fata renarro. in laticcm potest; sic semel res fit aruiua, deinde

mutor. .Jie vacat" S. 31ale hic, re re — narratur i. e. narratione repetitur.

nuiKiiiam vacat; cur eniin adderetur>’ Sed Cf. reportare 7, 167, repofi:cre proniis-

id veruin, siqHidem voiuit indicare, saepe sum 12, 2. Sic usitatissima redderc,

pro verbis cum re composilis sufficere refcrre, rcnuntiarc.

P. VIRGILII MARONIS

A E N E I D 0 8

LIBER QUAPJLS.

At regina, gravi iam dudum saucia cura. Volnus alit venis et caeco carpitur igni. Multa viri virtus animo multusque recursat Gentis lionos; haerent inlixi pectore voltus, Verbaque, nec placidam membris dat cura quietem. Postera Phoehea histrabat lampade terras Humentemque Aurora polo dimoverat umbram, Quum sic unanimam adloquitur male sana sororem;

Macr. 5, 17 hunc liliriim lotiim a Vglio formatiim esse i1e Apolloiiii Argoiiaiitico- nim (jiiarto rofert, qiii liher iniiim exstet. unusquistiiie potest ipse expeiiilere (iiiam verum illud sit.

1 — 30. Dido Aenpa(> amorc so captam esse Annae sorori fatctur.

1. /it facit traiisitura ad rem iiovam et potiorem cf. Gr. <ii 4N3. — In cura non modo sludii iiiesl nolio sed eliam soUici- tudinis, ut iii noslro Sorge: hiiic rMin confici, curam nfferre, siisripere, levare dicitur. Hoc loco Licbespein ut fi, 444. Ov. Rem. 311. Prop. 1, 15, 31. Pl. quoel cura iam v. 5 repeliUir coiii. saiiria avnore.

2. volnns. Amor sagiltis igniferis petit liomiiies; cf. ApoU. Rhod. 3, 286 BfAog CAiuoris sagitla]) tvfSaiizo -/.oi^Qrj v.-q- &fv vno y.QCcdirj, cployl SLKilov. Quare recle etiam et ignis et vulnus amoris polest dici. Audacius Hor. C. 1, 27. 11 dixil qiio bcalus vutnere qua pereat sagitla pro quo anwre bealus pereat. Sen. Agam. 1S8 !\iinc novum viilnus gereni amore Phrygium vatis inccnsus furit. Cf. Ov. M. 4.201. Prop. 2, 25, 4H. — alit: Voleiis mulliiin et diu de Aenea eiusque virtutihus cogitando auget amo- rem. — caeco, occullo cf. ad 6, 715. — ig^nts de amore 1, 660 dicitur, ul sae-

pius et inrendi el ardere amaiiles. — carpitur. Cf. Ov. M. 3, 490 Caero paulntim carpitur igni. Val. Fl. 3. 365 Ae<cra (ts idiie mens cnrpitur ae^^tii. Cf 66.

3. multa recursat etc: Saepiiis sibi in animum revocat viri virlulein et geiiiis noliiliiatem. Nos eiiam viel pro oft dici- mus. IjiI. der hiiufig bewdhrtc Hetden- muth. At quid est mullus houosf’ — >“e- ctirsat, ,,Bene frequeiiialivo usus est verbo iii frequenti amanlis cogilatione,” S. ex eoqiie apparet verani esse hanc vocis miilta, multus expricaiionem , meliorem- que quain eaiu, qua h. 1. fit multus pro multi, aut mnltux pro magnu».

4. genti’’ honos, ortae a love et Ve- nere. — Femiiiam Aeiieae movet forli- ludo, nobilitas, puichritudo et iii verbis venustas.

5. Membris dat cura q. ita 10. 217.

6. Lustrare tenel vicem composili //- histrare. coUustrare; ila 607. 7, 148. — Phoeben lampas est sol ut 3, 637. 7, 148. Inde iam TiUcretius 6, 1196 nona Inmpudc dixil pro nnnn die.

7. Idem v. 3, 589. Iia saepius hii- mentes umbrne iit 4, 351 , et humlda nox 2. 8. 5, 738. Ov. M. 2, 143, ob ro- rem, qiii G. 1, 290 nor1i’< humor diciliir; quare Ov. M. 5, 443 dixil pruinosas te- 7iebras. — dimovernt quum cf. 3, 588.

8. unanimem MlP. al. — am M2FR

170

P. YIRGILII MAROMS

Anua soror, quae me suspeusam iusomnia terrent! Quis uovus hic nostris successit sedibus liospes! Quem sese ore ferensl quam forti pectore et armis! Credo equidem, nec vana lides, genus esse deorum; Dcgeneres animos timor arguit. Heu, quibus ille lactatus fatis! quae bella exhausta canebat! Si mihi non animo fixum immotumque sederet, Ne cui me \dnclo vellem sociare iugali, Postquam primus amor deceptam morte fefellit; Si non pertaesum thalami taedaeque fuisset: Huic uni forsan potui succumbere culpae.

10

15

al. Fornia in is, e et jjs. o, tim Vgl. utitur et soni snavitalis et concinnitatis raiione habita, nonnunquam etiam melri ; cf. 1, 489 exanimum corpiis et 5, 517 exanimis coltimba, 5, 669 exanimes mao;i<itr i , 6, 161 socinm exanimem,

2, 51 iuvenem exanimum , 4, 686 se- minnimem geimanam, 2,30 exanimi Pallanti^, cf. Gr. § 110, An. — male sana cf. 2, 735.

9. su^pensam cf. 2, 114. — ,.In- somninm (ivvnviov’) est, qnoties cnra oppressi animi corporisve sive fortunae, qualis vigilaniem faiigaverat, lalem se ingerit dormienti". Haec Macr. Somn. 1,

10. qui poslqnam accnraiius, quaKia in somno oriri solerent. exposuit. haecadiiit: „Haec iina cum somno avolant et eva- nescunt".

11. qiiis cf. 6, 561.

12. scse ore ferens: Xam erat os hii- mero^que deo similis cf. 1, 589. — et armis, sc. forlibus cf. 588. Fortia arma dixit 10, 735. Ov. M. 7, 865. qui»)us quis forlis ntitur, Scliiller Jun<rfrau: tapfre^ Schwert. ,,Bene virlutis com- memoratione excusat supradictam pulchri- tudinis laudem." S. .SA". non arma in- telligit sed armos, laudaique 11, 645 nbi agitur per armos hasla! Sic iam Ld. /F^. qui conferl BVQvrfQOg cofioioiv 16\ OTiQvoLGiv l8iC^UL H. II. 3, 194! At non propter lalum pectus et humeros amat (nam si armi sunt corporis, etiam peclus esO sed propler virlulem. Tapf- rer Mulh Cpeclus) vml tnpfre Wnffen: i. e. et pectore concipit fortiludinem et armis exsequitur. Id firmalur etiam ex iis, quae sequunlur. nbi constantia et in- trepidus praedicatur animus, non corpus ingens. Accedit quod armi sunt hestia- rum, hominum humeri, quod docel Ov. M. 10, 700 Ex humeris nrmi fiunt i. e. homo mulalur in beluam. Polest quidem aliquaudo in homine portenloso armus dici, et dicitur a Vglio, sed non in pul-

chriludinem corporis liumani. Pl. ut vitet difficultaies omnesCO coni.guem /. p. e. a.

12. jVec vana fides i. e. cerlis nititur fides argumentis. — genus deorum : eum a deo aliquo orlum 7, 98.

13. Degener vox inventa ut videtur a Virgilio, entarlet.

14. Bella exhausla primus dixisse vi- delur Vgl. 10, 57. Ov. M. 12, 161 ex- hatista pericula; 11, 256 exhatistus la- bor; Slat. Thel). 5, 420 exh. flamina ventorum; Liv. 33, 11 dura atque aspera belli exhaurire.

15. sedet nnimo cf. 5, 418. fixum sedet cf. 2, 169.

16. deceptam morte fefellit. Cf. 22. — fixum i. s. : „Cogi se optat, quae sic negat." S.

17. Quod idem saepius repetitur cf. 1,

18. — Taedae sc. nuptialis: taedis enim accensis spoiisa vesperi a cognaiis in sponsi domnm ducebatur. — Hinc taedae i. q. nupliae 338. 7, 388 Ov. M. 4, 60. 9, 721. l.i, 826. — ,.Pudor retardat et impedil, quominus statim eloquatur, quod senlit. Vox novi coniugii quasi in fauci- bus haeret" Pl.

19. forsan. quasi dubilet. — potui: Indicativus perfecti cf. 2, 55. Scilicet condilionalis oralionis forma convertilur in formam narraiidi. — surcuvtbere cul- pae. Cf. Ov. M. 7, 749 et potvisse da- tis simili succumberc culpne me quoque muneribus — Culpnm enini habet post marilum occisum amare allerum. Adde Serv. qui: .,Ciilpne propter antiquum ri- tiim, quo repellebantur a sacerdotio i. e. foriunam muliebrem nou coronabani bis nuptae." Adde Dion. Hal. 8, 56, unde ut ex aliis locis bis nubere mulieribiis Ro- manis non decorum visum esse iiilelligi- mus. — huic uni . . culpae. In huic uni ctilpae haesit Pl., et reiinet huic uni forsan potui et inteHigere iubet vinclo iugali sociare , et eiicit succum- bere culpae. Ceteri lacent. Al expli-

AENEIDOS LIB. IV.

171

Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei Coniugis et sparsos fraterna caede Penates Soliis hic inflexit sensus animumque labantem Impulit; adgnosco veteris vestigia flammae. Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat, Yel Pater omnipotens adigat me fuhnine ad umbras, Pallentes umbras Erebi noctemque profundam, Ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.

20

25

canduni est: sc. liaec iina culpa est, Aeneae quod nubere cupit niarito se- cuudo.

20. fatebor ut 546.

21. sparsos: Nani ad aras occisus est Sycliaeus a Pygmalione fratre 1, 349. — De V. spargere cf. fi35. Pl. qui frater- nam caedeni negat posse dici de caede qiiam commiserat frater, totiim versum delet.

22. animamqiie labantem impulit ; „impulit et lat)are fecit." S. Saepe au- tem verbo participium vel adiectivum ad- iungitur, quod est simiUs significalionis, maxime apud poetas. Qua in re caven- dum est, ne quid putemus vere abundare; sed gravioribus verl)is describitur id, quod Jenuioribus poterat indicari. Diversae aulem rationes , quae nonnunquam con- funduiilur, sunt discernendae. Nam aut participium vel adieciivum primarium est, et verbum plenioris signiticalionis locum verbi subslaniivi occupavit, cf. 2, ltj9; aut verbo addiiur lamquam atlributum id, quod eflicilur verbo , ita ut , quod conse- quens esi , simul vel prius esse videalur. Dicitur prolepsis adieclivi Gr. § 372. Alque is usus in casibus observalur omnibus. Sic Nominaiivus est 1, 415 ipsa Paplium sublim^^ abit. ut Ov. M.

7, 351 Medea fugit alta. 2, 134 06- scurus delitiii. 2, 443 Clipeos ad tela protecti obiiciunt. 793 Frnstra com- prensa manus ‘ffugit imago. 3, 5ii8 Montes umbrantur opaci, 12, 1 In- fractae vires rh firiunt. Ov. M. 10, 389

Miita silet virgo. Genitivus: Ov. M. 1, 9 non bene iiiuctarum disrordia semina rerum Sopli. O. C. 1200 zwv 6av ax eQ-azcov onfidrcov Trjr cofifvog. Da- tivus: 2, 736 Mihi trepido confusam eripuit mentem. 7, 498 nec dexirae er- ranti deus afuit. Cf. 9, 447. Ov. M. 1, 36 amhitae circumdare lilora terrae. Accusativus: Sopli. Aj. 69 iyco yxQ 6(i- liccTcov d noOT q ocpov g avyag clnsi q- ^co. Scliill.: Ilinen schlofs auf ewig Ilekute den stummen Miind. A. i, 69 submersns obrue puppes. 3, 141 steriles exnrere Sirius agros. 5, 500.

8, 37. 11, 393. Ov. M. 3, 76 Serpentis

lialilus vitiatas inficit auras. 11, 598 Laceras aries ballislave cuncutit arces. Eliam accusaiivus graecus ita legilur, ut A. 2, 721 Subiecta colla insternor. Claud. R. P. 3, 177 laceras effusa co- mas. Ahlativus: 8, 211 snxo occuhabnt opaco. Ov. M. 9, 86 trnncaque a fronte revellit cornu. 12, 83 Certa iinllus fuit error in hasta. Prop. 1, 19, 6 Meus oblito pulvis amore vacet. 1, 20, 2 elc. — Ex ea prolepsi saepe participium, ma- xime praesenlis, solvi potest enuntiato cum parlicula consecutiva iunclo, ut li. 1. et 12, 94 liastam rjuassat tremcntem. i. e. ut tremeret. 1, 660 donis furentem incendt reginam. 3, 237 scula latcntia condunt. 462 ingentem faclis fer ad aelliera Troiam. 2, 430 ncc te labentem pietas nec Apollinis infula te.rit i. e. non texil, quoininus labereris; 7, 498 iiec dex- trae erranti deus afuit. Ilaque recle explicat Iiunc locum Servius. Eliam scriplores ea uti prolepsi vix opus est ut moiieam.

24. terra dehiscat cf. 10, 67.’). 12,883. et Hom. II. 4, 182 rorp noi j^ai^Oi £v- QHCi j^&cov.

25. adigat ad umbras cf. 6, 594. adigat GMPybc. ahigot F. rec. lib.

26. Erebi MP2y2. Erebo FGRPly rec. Rb. Erebi genitivus praeslat ex grammatica. — Videmus auiem Didonem iam niorbo abreptam verborum et impre- calionum terrore sibi mederi velle, quiim ipsa intelligat se Amori cessuram. Ovi- dium Iiunc versum legisse patet ex Her. 7, 97.

27. privs — ante quam. Particula- rum abundanlia boc loco paene necessa- ria , quum mullis verbis disiunclum sit pritts. Neque alii lias parliciilas compo- nere dubitarunt ut Prop. 2, 19, 65 ,hit prius inferto dcposcit praemin cursu Septima qiiam metam trirerit ante rota; ubi pariiculae eliam transpositae sunl. — violo cf. 1, 8. — resolverc iura ila 2, 157. lurat modo tam terribili, quod ipsa sentit quod iuret se iion serva- turam. Inanein ornatum Iiunc dicit Pl. deletque versum.

172

P. VIRGILII MAROMS

Ille meos, primus qui me sil^i iunxit, amores Abstulit; illc habeat secum servetque sepulcro. Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.

Anna refert : 0 luce magis dilecta sorori, Solane perpetua maerens carpere iuventa? Kec dulces natos, Veneris nec praemia noris? Id cinerem aut Manes credis curare sepultos? Esto: aegram nuUi quondam flexere mariti, Non Lib^ae, non ante Tjro; despectus larhas, Ductoresque alii, quos Africa terra triumphis Dives alit: placitone etiam pugnahis amori? Nec venit in mentem, quorum consederis arvis? Hinc Gaetulae urhes, genus insuperahile hello, Et Numidae infreni cingunt, et inhospita Syrtis;

30

35

40

28. Amores sunt amoris immii affectus cf. 5, 334. Tii). 1, 1, 71. Cf. Gr. § 362, 2.

— me sjftj iunxit: Vir enim sibi iuiigit uxorem, uxor iuiigilur.

29. servelque sepulrro. Ilaque ipse, sive Maiies eius cf. 34, sive anima cf. 3, 67 sepulcro incliuiilur. iioii corpus modo sive cinis. Verbis poeta utilur fcf. sepul- cro) niale ominatis, ut indicet rem male cessuram.

30. Lacrimae obortae sunt , quae su- bito et invitis proruinpunt neque possunt relineri; ila 3, 492. 6. 868. 11, 41. Ov. Wet. 1, 3-iO. Simile M. 2. 181 Sunt orulis tenebrae per tantum lumen obor- iae. Eae aulem lacrimae produni amo- rem frustra dissimulaium.

31 — 55. Anna Didoni suadet, ne aniori obsislat.

31. refert i. e. contradicit, respondet; ila Cic. pr. Quint. 13, 44. Caecin. 29, 84.

— sorori i. e. inilii. Cf. 2, 79.

32. perpetua iuvevla: ,.Solane niae- reiis in omni carperis iuventa." S. Carpi est medium cf. 152.

33. Aorjs de tempore cf. 9, 78.5. — Praemia J eueris sunt nali. Male intel- ligunlur voluplates; quae non possunt dici praemia , sed dona, munera . i^audia. Gt. coni. ( feneris hacc /iraemia) no- ?•/>’. — Per neque — nequc res v. 32 dicia per parles exigitur ul Ter. Eun. 1, 2, 67 Uabeo hic nemincm neque ami- cum nf-que np^nnivm el ap. Cic. cf. Gr. Ji 474. .Sic 35 nuUi — non, non, 8, 298 neqiie — uon, non.

34. „Bene extenuat dicendo non ani- niam, sed cineres et inaiies sepullos." S.

35. aegram ob amissum dileclum con- iiiffeni. I)e voce cf. I, 351. — Mnriti sc. spe, petitores, ut f>;ener est de fuluro 2, 344; coniux de sponso E. 8, 18, aUa.

36. Tyro est ablativus orisinis cf. Gr. S 317. — larbas, rex Maxiianoruin, se- cundum luslinum 18, 6 nuptias Elissae sub beUi deuuntiatione petilt, quas ca ut vitarel, sacris factis se ipsa fcrro occidit.

37. Africa terra antique diclum, quuin oninia terrarum nomiiia sint adiecliva. — triumphis dires. Id quocunque te ver- teris, rectins diclum est de lempore, quo Carthaaio floruit, quam quo condiia esl.

38. Pugnare alicui ut 11. 600. saepe

.. . apud poelas. „Est Graecum pu^no tibi,

iiam nos tecum dicimus." S. Cf. Gr. S

285 An. 8. — placito cf. 5, 332. —

Anna fecit id, quod Dido apud se optave-

rat; amoremque (irnial rationibus, scilicet

esse nihil civilali uliruis (39 — 44) nihil

diis optaiius (45. 46). lam videl animo

renipublicam armis Troianis auclam. N’i-

Iiil auiem in praesens ariiid esse agen-

duin, quam niorandi caussas nectere et

deos ea de re coiisulere.

40. Undique nos circumsiant pericula. — Gaetulae iirbes, ^enus. De hoc ap- posiiionis geiiere 5, 734. I)e Gaetulis et Numidis cf. Sall. lug. 18 sq.

41. Infreni et 10, 750 gen. sing. est infrenis cf. 8. — Illic infrenis equus est qui freno noii regilur. h. I. Numidae iii- freni, qui freno non regunt. Cf. Sil. 1, 215 ?sumidac frens inscia freni. Luc. 4,682 Gens , quae nudo rcsidcns Massylia dnrso, Ora h.vi fleitit frenorum nescia virga. De Numid^ruiu eciuiiandi arle cf. I/iv. 35. 11. — luhiisplla Siirlis saepius dicitur ut Ov. M. 8, 120. Liic. 1. 367 ob naufragia. Syrtes enim sunt siiiiis diio periciilosi vadis arenosis et infames nau- fragiis, quae Roniani bdlo Punico priino fecerunt; neque tanieii miiiiis Syrlis dici- tur adiacens regio . ut Pontiis esl mare et terra. Ita 5, 51. Hor. C. 2, 20, 15; et

AENEIDOS LIB. IV.

173

Hinc deserta siti regio, lateque fureutes

Barcaei. Quicl bella Tyro surgentia dicam

Germanique minas?

Dis equidem auspicibus reor et lunone secunda 45

Hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.

Quam tu urbem, soror, banc cernes, quac surgcre regna

Coniugio tali! Teucrum comitantibus armis,

I’unica se quantis attoUet gloria rebus!

Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis 50

Indulge hospitio, caussasque inuecte morandi,

Dum pelago desaevit biemps et aquosus Orion,

Quassataeque rates, dum non tractabile caebim.

His dictis incensum animum intlammavit amore,

Spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem. 55

Principio dekibra adeunt, pacemque per aras Exquirunt: mactant lectas de more bideutes

lioc loco inhospila dicitur oh \asaino- miiu incursiones cf. Luc. 9, 440 i\asa- mon f/uem mundi barbara damnis Syr- tis alit. Sil. 1, 408 et vastae ISasamon ■populator Syrtis. Cf. liUc. 9, 447 — 498 ulti .splendide est id lilus descriptum et ’ Sall. lug. 78. — De adiectivo cf. 1, 355.

42. late furentes , vaganles et gras- sanles crudelitate.

43. liarcaei: Barce, urbs Cyrenaicae postea condita; (uude etiam nunc nomen Barca) potuit tanien poeta eos commemo- rare cf. 3, 690. ,,Hi Plioeuicen) navali quoudam superavere certamine’ S.

— ‘Vyro cf. 36.

44. Germanique viinas cf. 1, 36L Pygmalionem enim ob ereptas sibi opes bellum moturum esse probabile erat.

45. diis auspicibus cf. 3, 20. ,,>fuptiae enini captatis fiebant auguriis." S. cf. 1,

46. — lunonem prae aliis nominat, qnod Cartbaginis princeps dea est cf. 1, 15 et pronuba, Luciua, antistita connubii cf. 59.

47. Iiunc cursum. Xe huc praeferas, cf. 1, 534. — hunc M. al.

48. posce deos veniam cf. 1, 519. — Litare significat sacrificio facto placare deos CMacr. Sat. 3, 5.3, et iungitur cum dalivo dei, cui, et ablativo rei, qua Uta- tur cf. Gr. 4» 336,8: litarc alicui aliqua re, non aliquem vel aliquid. Sed nova- vit Virg. et litare sacra dixit pro vul- gari sacra facere; secutus est Prop. 4, 1, 24 exta litabat ovis, et Ov. M. 14, 156 sacris ex more litatis. al.

49. Moras innectere etiam Stat. dixit Theb. 5, 743.

50. desaevit i. e. valde saevit cf. 10, 569 Sic toto Aeneas desaevit in aequore victor; ita Luc. 6, 540. Hor. Ep. 1, 3,

51. Ita in composilis de inlensivum est cf. 1, 106. Ea esl Annae senteiilia: Tempore, per quod et tempestatibiis a mari arcelur et naves reparare cogitur, utere, ut etiam tum nolit navigare, quum polerit.

52. P. n. t. c. Ilb. censet carere seiisii et eiicit, ac revera haec verba abesse ve- lim, quiim idein sigiiificent, quod d. p. d. h. Pl. dat innecte morandi , quussatas- que rales ct iion. t. c. His coniectiiris volunt removere eam quae inesse videtur iterationem. — aquosus Orion cf. I, 535.

53. Amorc et ad inccnsum et ad in- Jlammavit traxerim. Aniia enim, quuni curam v. 1. 5. removisset, amorem in- domitum excitavit. Incensum MRybc. Sed Rb. ex P et P. varie correctis facit impenso et pro injlamniavit, qiiod esl iii Myb. Serv. , receph flammavit {in facile m antecedens poluit absorberi) quod est FRc et illatiim in P. — Pl. qui „amore, inquit, laiiguet" dat injlammovit, umori spcmque dedit, dubiae menli solvitque pudorem et particulaiu que loco posuit alienissimo.

54. Spemque: Hoc versu explicatur v. praecedens; spe enim illata Didoni Anna movet amorem et solvit pudorein eum , qui viduam retinet a viri societate. Cf. 27.

56 — 89. Dido ardet auiore Aeueae.

56. per aras cf. 5, 86.

57. Mactant ,,verbum sacroruni, kcct’ evcprjHiOfiov dictum, ut adolere fcf. 1, 704). Mactare est proprie magis au- gere." S. Cf. Macte virtute esto. xVt si macellam, si macer couiparas, subesse

174

P. VIRGILII MARONIS

Legiferae Cereri, Phoeboque, patriqiie Lyaeo; luiioni ante omnes, cui vincla iugalia curae. Ipsa tenens dextra pateram, pulcherrima Dido, Candentis vaccae media inter cornua fundit; Aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras, Instauratque diem douis, pecndumque reclusis Tectoribus inhians spirantia consulit exta. Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem, Ouid delubra iuvantV Est molles flamma medullas

GO

65

videtur verbuni ari(iuod aritis significatio- nis. — lectas de more bidentis cf. 8, 544.

58. Legifera Ceres, ^rjfirjrriQ Qsafio- (poQOg, nam ,,Ieges sanctas docuit et cara iusavit corpora connuliiis et magnas coiuiidit urbes"’ Calvus ap. Serv. lurant amaiites „per taediferae mystica sacra deae" Ov. Her. 2, 42. Ex ajjricultura aiitem leses civiles ortae pulabaiitur et oniiiis biiinanilas. les^iferae M. frngi- ferae ■ R. — Phoeboque „qui praeest auspiciis, (luibiis urbes reguntur." S. Sol liabetur omniiim rerum giiarus et qui possit aperire hoininibus. — Patrique Lyaeo „(iui aple urbibus liberlalis est deus. Unde eliani Marsyas eius minister est in civilalibus liberlatis indicium. Sa- criflcabat CDido) primum luiniinibus, quae urbi praesiinl, quasi luiplura pro ulilitate reipublicae; deinde lunoni, cui curae sunt nupliae." S. — Baccluis autem et cuni Apolline iungiliir saepe et cum Cerere, ut iii mysleriis Eleusiiiis; et Liberi (. e. Avciiov) palris sacra ad purgalionem ani- mae perlinebant deo devoveiidae. Liber autem palcr dicitiir, aut quod omnes dii ita dici possunt cf. 1, loi, aut quod sym- boliim esl naturae vegetae, unde ab arli- ficibus iuvenis formalur; natura aulem est oiuniuiu parens et crealrix.

59. ywiio ycefirjUa, ‘Qvyia, Pronuba, cf.

60. Ov. M. 4, 428. 9, 7K2. Her. 6, 43. al. Eliani Cinxia. Ittoa, Dnmiduca no- minabaiur. — vincta iuaralia. Qiii niiplias ineunt, quasi uno iugo iungunlur el copnlantur; inde etiam vox coniti- gium, coniux.

61. Pateram a verbo tenens pendet, non a fundit. ad quod obiectuni suppleri facile polest cf. ad 2 , 492. Si tamen iungere tibi decretiim est, poleris provo- care ad 3, 354 et afleres noslnim: ein Glas ausrriefsen.

62. Inter connta ftindit. Hic uios ab Aegypliis esse dicitur Herod. 2, 39. .,Non est sacrificium, sed hostiae exploratio, ulrum apta sit." S.

63. Pingues arae Ota 7, 764. 9, 585. J sunt victimarum quae in iis cremantur

multiludine. Repelere eniin videtur sae- pius sacra, qiiibus sperat sibi se propitios facturain deos ei bonum omen accepluram.

62. Spalialur „Malronae enim sacri- ficaiurae circa aras faciilas tenentes fere- bantur, quasi cum quodam gestu." S.

63. Instatirari sacra dicunlur, si re- petuntur aut interrupla cf. 5, 94. 8, 110; aiit si qiiid omissum erat. Cf. Liv. 5, 52 liecordemiui quoties sacra instau- renlur , quia uliquid ex patrio ritti ne- gligentia casuve intermissum est. Ita- que Dido inslaurat more Romano sacra, repelit mactare hosiias, ut landem bonum omeii accipial. Oninino aulem instaurare est insliluere, ubi(|iie lamen in re sacra; ita ftinus 3, 62. c/jw/ffs 7, 146. 8, 283. choros 4, 145. Di talia Graiis instau- rate , pio si poenas ore reposco. ,,In- staurare Varro ait esse instar novarc.’^ Macr. Sal. 1, II. Quodsi noii oplimum est derivandi ariis dociimentuin, docet ta- nien quae Roinanis ipsis esse visa sit verbi sigiiificatio.

64. luhians, admoduni cupida cf. Hor. Sat. 1, 1, 71 ubi avariis inhians indor- mit saccis , et ap. Val. Fl. 5, 469 est inhiare dictis cupide aiidire. — Spiran- tia sunt adhuc palpilanlia. Totus liic versus piiigit Uidonis in consulendo aii- xietatem. — consulit: Significalur ars haruspicum, &vo6>iOTiia, 6nXayxvo6y.07iicc.

65. J atum i. e. Didonis et Annae ignarae sunt mentes, noii quod nesciant arlem hariispicinam, sed quia cupiditate abripiunliir, ut nolint intelligere deos monilis suis ab amore revocare. Itaque nihil iis prodest, quod delubra adeunt et faciunt vota. Atqiie inierea crescit amor. Ld sumit a Didoue mentes ha- riispicum ignaras haberi, quod non fausta auspicia renunlieiilC!) Pl. delet a quid vota — medullas, quod v. 69 sequilur furens, el quod ntolles medttllae iion di- caniur. At adieclivum molles, qiium exedanUir, aplissimum. Molles sunt me- duUae cf. 2, 683 et CaluU. 45, 16 ignis mollibus ardet in medullis. Amor au-

AENEIDOS LIB. IV.

175

Interea, et tacitum vivit sub pectore volnus. Uritur infelix Dido, totaque vagatur Urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta, Quam procul incautam nemora inter Cresia fixit Pastor agens telis, liquitque volatile ferrum Nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat Dictaeos; haeret lateri letalis arunclo. Nunc media Aenean secum per moenia ducit, Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam; Incipit etiari, mediaque in voce resistit: Nunc eadem labente die convivia quaerit, Iliacosque iterum demens audire labores Exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore. Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim Luna premit, suadentque cadentia sidera somnos:

70

75

80

tem et dolor, oninino oiunis animi affectus, qui vires atlerit, dicitiir edcre, iia^en, zehren. Cf. fi, 442. 12, 801. Cat. 35, 15 ignes interiorem edunt merliiilam. 66, 23 maestas exedit cura medullas. 55, 31 multis langiioribvs jieresus. Hor. Ep. 1, 2, 39 Si quid est animum, dif- fers curandi tempus in anuum. Cic. Tusc. 1, 16, 51 sollicitudines, quibus animi nortes atque dies exeduntur. Inde ap. Hor. C. 2, 11, 19 curae edaces. Sic mordere 7, 402.

67. Tacitum volnus, qnod ipsa non fatetur, se perdite amare. — f ivit; amo- ris enim quo magis tegitur, tanto magis aestuat ignis.

68. Nescius, telum in cervam descen- disse; ut Aeneas Didonis amorem exci- tasse se nescit. Silvas saltusque; ita composiia videmus verba G. 3, 40. Caes. BG. 6, 42.

69. Diclaeos cf. 3, 171. — Cervos in Creta fuisse negat Solin c. 11, 11 „Ager Creticus silvestrium caprarum copiosus est, cervo eget." Sed defenditur poeta Prinii verbis, quae Sorinus ita coartavit, ut verum perverteret. Apud eum enim liaec sunl: „Mirabile in eadem (Creta) insula cervos praeterquam in Cydoniata- rum regione non esse." 8, 83. — Nota varietatem: sngitta, telum, volatile fer- rum , arundo cf. ad 3. 46. — flaeret c. dal. ita 3, 607. 6, 330. 10, 780; omnino de omni re, quae separari nequit; inde de comite perpetuo: Hor. C. 1, 32, 10 Liberum et Musas T eneremque et illi semper haerentem puerum canebat; quod Calull. 21,6 dicit haerere ad latus.

70. Aeneas Didonis obsecutus voluntati urbem circuit, non quod ipse sit videndi cupidus. Dido autem ouuiia quae liabet ostendit, ut fieri solet, lit excitet amati

desiderium, si non sui, sed lamen rerum suarum. Et osteiidit moenia et urbem paratam ei, qui exclamavit, I, 437 O fortunati , quorum iain moenia surgunt. Gt. coni. ^iinc mane sc. ut oppositum sit verbis liibente diel

7o. Uslentat. Vides in li. v. vultuni et aniuiiim, quo Dido opes suas liospiti monstrai. — urbemque paratam et quasi ipsum exspectantem cf. 1, 557 sedes pa- ratas, ut insanum videalur abire et quae- rere alias.

76. Amoris signum, medio in sermone Laesitare. Cf. Ilor. C. 4, I, 35 Cur fa- cunda parum decoro inter verba cadit lingua silentio? Catiill. 5l. Ov. Fasl. 1, 538. Gell. 19, 9. SappU. fragm. 2. ed. Neue.

77. F.adem intelligitur Dido, quae quovis tempore ut prope Aeneam sit cu- rat. — labente die, vesperi, coeuae tem- pore.

78. Iterum quod audire vult, cupidinis signum est. Nam amans eadem ex amato audit sine taedio, qui modo curet ut lo- quatur amaius, non quae proferat. Cf. Ov. A. A. 2, 127 Haec CCalypso) Troiue casus iterumque ilerumque rogabat.

79. Und hiingt an des Erzdhlcrs yiunde cf. Ov. Her. 1 , 30 iSarrantis coniux pendet ab ore viri.

80. Lumen luna premit ita dicluai est ut aeqnora pontus prcmit 10, 103. Quod iuiigitur Luna nbscura lumen premit cf.

81. Hoc autem iit, quando luna nascente Aurora pallescit et seiisim evanescit. Quare ad mane usque coena producitur, quod signant etiaui cadentia sidera cf. 2,

82. ficissim liuna interit, ut Sol coepto convivio v. 77. Itaqiie aut Aeneae aut Ascanii quaerit couveulum quovis diei tempore.

176

P. VIRGILII MARONIS

Sola domo maeret vacua, stratisque relictis Incubat. Illum absens absentem auditque videtque. Aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta, Detinet, infandum si fallere possit amorem. Non coeptae adsurgunt turres; non arma iuvcntus Exercet, portusve aut propugnacula bello Tuta parant: pendent opera interrupta minaeque Muroruni ingentes aequataque machina caelo. Quam simul ac tali persensit peste teneri Cara lovis coniunx, nec famam obstare furori, Talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis: Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis Tuque puerque tuus; magnum et memorabile numen, Una dolo divom si femina victa duorum est. Nec me adeo fallit, veritam te moenia nostra, Suspectas babuisse domos Carthaginis altae. Sed quis erit modus? aut quo nunc certamine tanto

85

90

95

82. vacua sc. Aeiiea cf. 2 , 528. — relictis: .sc. ab Aenea. Retiiiet locuin, qiiein iUe iii convivio obtinuerat. Similia Ov. ller. 10, 51. 15, 149. Et ne te of- feiiilal vacua — relictin, cf. 3, 132 Ho- ste vacarc domos , sedesqiie adstare re- lictas.

83. absens absentem : Idem verbuin cum vi repetiluin cf. I, 684. — De re cf. Ov. ller. 7, 25.

84. ,^Genitoris imagine capta: ob amati siuiilitudiiiein." S. — Detlnere saepius est retinere blanditiis. — si cf. 1, 57h. — Fallere esl , furtim expellere aliud agendo ; ita fallcre curam Hor. Sal. 2,7, 114. Ov. Pont. 4, 10, 67. do- lores Trisl. 5, 7, 39: Detineo studiis animnni falloque dolores. — Detinet saepe Ascaniuin, quem taineii ainat lum nisi (|uod palri est siinilis.

85. Anioris vitiuin est, quod facit alia- rum reruin negligentes; cf. Ecl. 2, 70. Semiputala tibi frondosa vitis in nlmo esl. Hoc autem loco oniniuiii operum in- termissio et quies beiie opponitur turbis, quihiis reginae animus exagitatur.

86. Meniorat Vgl. belli apparatum, ut rein larba belluiu minitante maxiine ne- cessariain. — Minae ingentes cf. 8, 526 et mar.hinae, Geriiste, pendent interruptae el inutiles, quod cessat aedificatio Pl. de- let aeq. m. c.

1)0 — 104. luno Didoucm Aeneae de- spondere consilium capit.

90. peste i. e. amoris cf. 1, 712.

91. luno, quae omnibus modis Troianos ab Italia reieceral, quum bene exceptum cognosset Carthagiui et opibus adiutum,

iam mutuum amorem excitare et Aeneam eo modo retinere ab Ilalia conaia est. — lovis coniux — Saturnia altero in enuntiaio cf. Cic. de or. 2, 67, 273 „Sa- linaiori Maxinius, qtium Tarenlo amisso arcem tamen Livius retinuisset . . iii- quit . ."

92. aggredi, alloqui, ut plenum ag- gredi dictis 3, 358. 6, 387 angehcn mit IVorten , quod prosae est oralionis cf. Cic. All. 12, 33. Sall. I. 36. Servius ad luinc locuin observat, deam Satiirniam dici, si sil nocilura cf. 5, HOti. 12, 830, lunoiiem autein, ubi propilia sit.

93. iMagnam laudem reportalis magnam- que vestram potenliam probatis, quum duo unam viceritis feminam dii.

94. numen M. al. nomen P. Et no- men et numen memorabile dici posse quum per se pateat, non est, quod post alios inlerpreles exemplis monslremiis. Sed numen libris magis firmatur. Quid, quod nomen orlum videlur esse e 2, 583. nomen Pl. lib. numen ffg. Ld. — Puer est Amor cf. 1 , 684. Sed puer est etiain Jilius. Cf. Hor. C. 1, 12, 25 Diram et ^ilciden pnerosque Ledae.

95. /ilta: ita Ov. M. 8, 525 Jlta ia- cei Calydon i. e. superlia Iiiclu depressa est. Hor. C. 3, 5, 40 Magna Carthago probro^i^ altior Italiae ruinis. Cf. Liv. 4, 13 tendere ad altiora et non con- cessa.

96. sed qnis erit modus? finis sc. inimicitiarum? Cf. Sil. 16, 91 Aani quis erit tandem campis telluris Iberac pu- gnnndi modiis? — aut quo nnnc cer- tumine tanto ]>Iss. et Serv. qui: „quid opus est tanlo certamine." Magis placet

AENEIDOS LIB. IV.

177

Quin potiiis pacem aeternam pactosque Hymenaeos Exercemus? Habes, tota quocl mente petisti: 100

Ardet amans Dido traxitque per ossa furorem. Communem hunc ergo populum paribusque regamus Auspiciis; liceat Phrygio servire marito Dotalesque tuae Tyrios permittere dextrae.

Olli ■ — sensit enim simulata mente locutam, 105

Quo regnum Italiae Libycas averteret oras — Sic contra est ingressa Venus: Quis talia demens Abnuat, aut tecum malit contendere bello? Si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur. Sed fatis incerta feror, si luppiter unam 110

Esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis Miscerive probet populos aut foedera iungi. Tu coniunx; tibi fas animum tentare precando. Perge; sequar. Tum sic .excepit regia luno: Mecum erit iste labor. Xunc qua ratione, quod instat, 115 Confieri possit, paucis, adverte, docebo.

siipplere: exercemits inimicitias, haec aii- teni suppressa siint, ne niali ominis voca- bula proferrentur. Non opus est cerlare in- ter iios; quum tu et Amor velint sub iu- gum Aeneae mitfere Didonem, concedo ut iiupliae fiant. Qvo i. q. quorsum cf. 2, loO. — certamina tanta Edd. ex Heiiisii coniectura. — a. q. n. c. t. del. Rb., sed quis intulisse piitandus est, si Vgl. non intuUt ?

101. Traxit per ossa furorem cf. Ov. M. 4, 674 Jidit Abantiades … Cet inde) irahit insciti^ ionem. .,Traxit dixit, ut spiritum trahere dicinuis." S.

102. Paribus regamus anspiciis i. e. „aequaU potestate". Ita paribus in regna vocari avspiciis 7, 2.i6. Dicendi formula inde nala est , quod paria sive eartem auspicia sunt eidem magistratui, minori magistratui sunt minora.

103. Satis invidioso nomine mairimo- nium appellat servilium, cui in dolem de- tur Tyrius populus.

104. Dotales cf. 11, 369.

107 — 129. Consilium suum luno ex- ponit Veneri.

105. Sensit enim : Haec caussa est, quod simulate respondet Venus. — enim cf. 1, 65.

106. Averteret oras. He acc. cf. Gr. S 310 An. 6. Vel cum substantivo hic accusativus iungitur: iter Italiam 3, 507. iter FAysium 6. 542. Cf. Gr. § 366. Italiae regnum est regnum quod Ilaliae fato debetur, id transferre conatur luno ad Carthaginienses , non id quod iani est in

Ilalia; itaque Italia ex 1. 1, 38 inferre ineplum est; quod fecit Pl.

107. Ingressa, non addilo dicere , ul 6, 868. Accusativuni vel infinitivum ad- didit Cicero ad Atl. 15, II quum ingres- sus essem dicere quid oportuisset et quam orationem quum ingresfus essem. Ita saepius sequente infinitivo ut II, 704. Cic. Acad. 2, 6, 17 quod nos facere nunc ingredimur. Cf. 92.

108. Si modo opianlis est simulque timeniis, ut si pax facta sit, inde forluna nascaiur.

109. Fatis incerta feror cf. 376 furiis incensa feror.

110. foedera iungi MPR. al. „Si foedera, per se plenum est, si foedere, ad populos pertinel." S. Ex quibus ver- bis nondum apparel a Servio utrumque in libris leclum esse. Cf. 98.

111. tentare precando ut 413.

112. Mecum erit iste labor i. e. Mihi, apud me erit labor; haec ego curabo; nunc dicam quid faciendum sit, si assen- tiris. Sic Plaut. Rud. 5, 2, 60 tecum habeto. Capt. 5, 1, 10 tecum servavi fidem: bei dir habe ich mein IVorl ge- halten. Ciirc. 1,2, 49 si fidem servas mecum. Liv. 4, 32 Proin memores, se- cum triumphos. secum spolia. secum vi- ctoriam esse, auf ihrer Seite, Toiam rem, quae Veneris esset, luno in se rece- pit. — quod instat. 8, 49. Sic Nep. Them. 1 De instantibus verissime iudi- cabat. Sall. fragm. hisl. 3 Vacuus cu- ris nisi instantibus.

113. Confieri defeclivum est cf. Gr. 8

12

178

P. VIRGILII MARONIS

Venatum Aeneas unaque miserrima Dido In nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus Extulerit Titan radiisque retexerit orbem. His ego nigrantem commixta grandine nimbum, Dum trepidaut alae saltusque indagine cingunt, Desuper infundam et tonitru caelum omne ciebo. DifFugient comites et nocte tegentur opaca: Speluncam Dido dux et Troianus eandem Devenient. Adero, et, tua si mihi certa voluntas, Connubio iungam stabili propriamque dicabo. Hic Hymenaeus erit. Non adversata petenti Adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.

Oceanum interea surgens Aurora reliquit. It portis iubare exorto delecta iuventus; Retia rara, plagae, lato venabula ferro

120

125

130

119. Titan cf. 6, 725. — Radiis re- texerit orhem. Idem 5, 65. Ut riox cpnte{i;it terram, sic liix et sol retegit. AUa imago ap. Ov. IVI. 8, 1 iam nilidum relegente diem Lvcifero.

120. Irepidant alae ,,eqHites elc. in- dagine, ferarum ijuiuisitione. trepidant, festinant" S. cf. 10, 283. — Duae sunt alae vocabuU expUcationes , altera Ser- vii, altera, quam Heynius adoptavit, alas innexas esse retibus , ut terreant bestias cf. 13, 750 cervum , puniceae saeptum formidine pennae. G. 3, 372 Puniceac agitnnt pavidos (cervos) formidine pennne. Hae pennae trepidant veiito motae. — Itaque iam plagae montibus circumductae eos cingunt; ita ut possit fieri venandi initium. Si alas equites inleUigimus, videnius equites properantes et plagis coUes claudenies; quare ad sententiam fere ad idem redit. Apud CTib.} 4, 3, 7 indagine colles clau- dere dicilur pro venari Rem dirimit locus Silii, qui hanc venationem in scuto Hannibalis depiclam describens haec ha- bet huc pertinenlia: subitoque exterrita nimbo occultant alae venanlum corpora silvis 2, 419. Quare dubium non est, quiii Silius equiles inteUexeril. Alae ve- nantium corpora sua tegunl silvis. Alas dici equites cf. 11, 604.

121. Amore enim Venus homines debet coniungere.

122. Idem v. 1, 73. Propterea eiic. Pl. Rb. Ld.

123. ,,adversata legitur et Rwersota." S. idque est in R. ; minus id aptum.

12h. risit dolis reperlis. Ablalivus indicat caussam ridendi cf. Hor. C. 4, 1, 18 largis mnneribus riserit aemuli; ita ridet Venus dolis lunonis reperlis i. e. deprehensis, quos vanos fore noveral ex

love 1, 261. Repertis enim potest ex- plicari aut inventis, excogilatis sc. a lunoiie, ut ap. Nep. Them. 1. celeriter qnae opus erant repericbat ; aut depre- hensis, ut ap. Ov. F. 3, 846 furta re- perta leguntur et Plaut. Mosl. 5, 1, 62 omnia malefacta vestra reperi radici- tus, et Claiid. in Eutr. 1, 88 fraude re- pcrta cautior. al. Hoc praestat etiam, quod in repertis subieclum debet esse Venus cf. Gr. S H^-

129 — 159. Dido et Aeneas venatum eunt.

129. Idem v. 11, 1. reliqvit M2. rc- linquit MlP. Illud melius, quod iam Auroraui reliquisse necesse est Oceanum Sole exorto.

130. lubar est lux splendida maxime slellarum; ut Ov. M. 7, 663 iubar aureiis extuterat Sol; et iubar est sol Ov. M. 15, 187.

131. Retia rara: Rarus opponitur spisso, conferto cf. I, 118. 8, 98. 9, 189.

132. 10, 122. Caes. BG. 5, 16 ut nun- quam conferti, sed rari magnisque in- tervallis pracUarentur. Cic. ND. 2,55 In pulnwnibus incst raritas quaedam ct assimilis spongiis motlitudo ad hav- riendum spiritum. Inde cribrum est ra- rum Ov. M. 12, 437. Inde raresco 3,

133. — Plagae: Sciendum proprie pla- gas dici funes illos, quibus retia lendun- tur circa imam et summam parlem." S. — lato venabula jerro: ila Ov. Her. 4, 83 lato venabula cornca ferro. De abl. cf. 9, 50. — Ad retia, elc. recte referiur ruunt, quum ii ruant, qui portant cf. Hor. Ep. 1, 6, 18 qui mane plagns, venab ula, servos differtuni transire forum campumque iubebat. Retia .,sub- AuAitur portantur aut zeugma est ruunl.’’

i

i

k

AENEIDOS LIB. IV,

179

Massylique ruunt equites et odora canum vis. Reginam thalamo cunctantem ad limina primi Poenorum exsioectant. ostroque insignis et auro Stat sonipes ac frena ferox spumantia mandit. Tandem progreditur magna stipante caterva, Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo; Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum. Aurea purpuream subnectit fibula yestem. Nec non et Phrygii comites et laetus lulus Incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnes Infert se sociuni Aeneas atque agmina iungit: Quali ubi hibernam Ljciam Xanthique fluenta Deserit ac Delum maternam invisit Apollo Instauratque choros, mixtique altaria circum Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;

135

140

145

S. Quare hiinc versuin iu Mss. omnibus lectum eiicere non placet, quaniquam si abesset, reliqua optime cohaerereiil. Eiic. P/.

132. ..Massylorum geiis est non longe a Mauritania." S. — odora canum vis: rabirlamqiie cannm vim Sial. Tlieb. 1, 62’). laui Lucr. 4. 685 dixit caiivm vis. Honierus et Graeci poetae dLverunt §ic(, iS, fiBvog , a&^vog Atviiov et alia, tra- gici Ssficcg, y.aQU cum genitivo personae, ita ut vocabulum simpliciler circumscri- batur. Id secutus est Vgl. — corpus: 2.

133. 214. 4. 572. 6, 21. 306. 7. 650. 9. 372 atque id in soluta oratione usiiaium. — facies: Caci facies 8, 194, variae co- mitum facies 5, 822. facies Lacaenae 2,

134. tergum : terga suum 2. 634. terga ferarum 7, 20. i. lacerti G. 4, 13. for- mae: forraae luporum 7, 18. formae deo- rum Ov. Met. I. 73. pectns : cara soro- nim peclora 11, 215. os: ora Galesi 7,

135. caput : boum capita 5, 61. Pla- cent illa Horatiana: perrupil Acheronta Herculeus labor C. 1, 3, 26. narratur et prisci Catonis saepe mero caluisse virtus 3. 21, 12. et ScbiUeri: Zn ihm hinaiif gesandt hab^ ich alsbald des raschcn Boten jugendliche firaft. Er hat . . nie des liogens Krafl gespannl. Im Felde gluht der Schnitter Fleif.t. Cf. Gr. § 359, 2. — „Odora improprie dixit, nam odorum est, quod ex se odo- rem emittit, non quod odorem sequiiur." S. Atque ea significatione hoc tantum loco legi videtur. Cf. 6, 715.

136. Circumdata Sidonia chlamyde, cnius erat aureus limbus. Cf. Ov, M. 5, 51 indutus chlamydem Tyriam quam limbus obibat aurens. Cf. 9, 582. — De acc. gr. cf. 2, 273.

137. ex auro cf. Gr. S 310. — Cui

relaiivo pergilur narrando cf. 12, 65. — uodantur in aurum, ..vel retiolo vel fa- scia-’, ita v. 148 implicat auro crines

139. Fibula videtur fuisse in humero. quod est vestis venatoria, in qua liberiore opus esl brachiorum usu. fibula ballei

140. 313. 12, 274. — Ue vocabulo re- petilo cf. 1, 449.

141. nec non et cf. 5, 100.

142. agmina iungit cf. 2, 267.

143. qualis cf. 1. 498. Comparaiur Aeneas cum Apolline, quum maxime eius splendet pulchritudo. — hiberuam Ly- ciam. ..Consiat Apollinem sex mensibus hiemis apud Patarani Lyciae civitatem dare responsa. unde Pataraeus Apollo di- citur. et sex aeslivis apud Delum.’ S. — Xauthus Lyciae fluvius.

144. Delnm maternam cf. 3, 74. — invisil. Sic visere dicitur dea locum di- leclum repetens: quae fVenus) Paphnm iunctis visit oloribus Hor. C. 3, 88, lo.

145. instaurat cf. 63.

146. Cretes sibi Delphos ministros ad- scivit ApoUo cf. Hom. in ApoU. 393. 516. Hinc Phoebo gratissima dona Cres tn- lit Tib. 4, 1. 8. — Dryopes ,.popuU sunt iu.xla Parnasum." S. cf. Paus. 4,

147. 6. — Agathyrsi ..populi sunt Scy- ihiae colentes Apollinem Hyperboreum."" S. Cf. Herod. 4, 33. — picti: cf. Me- lam 8 , 1 : Agathyrsi ..ora arlusque pin- gunt. ut quisque maioribus praestat. ita magis vel minus , ceterum iisdem omnes notis et sic, ut ablui nequeant."’ et Avien. descr. orb. terr. 447: praecinctique sagis semper pictis Jgathyrsi. Ufram ob caussam pictos dixerit , non liquei. Non minus ab eo G. 2, 115 et a Cl. in Ruf.

148. 313 picti dicunlur Geloni, gens Aga- thyrsis cognata cf. Her. 4, 10.

180

P. VIRGILII MARONIS

Ipse iugis Cyntlii graditur, mollique fluentem

Fronde premit crinem fingens atque implicat auro;

Tela sonant liumeris: haud illo segnior ibat

Aeneas; tantum egregio decus enitet ore. 150

Postquam altos ventum in montes atque invia lustra,

Ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae

Decurrere iugis; alia de parte patentes

Transmittunt cursu campos atque agmina cervi

Pulverulenta fuga glomerant montesque relinquuut. 155

At puer Ascanius mediis in vallibus acri

Gaudet equo; iamque hos cursu, iam praeterit illos,

Spumantemque dari pecora inter inertia votis

Optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.

Interea magno misceri murmure caehim 160

Incipit; insequitur commixta grandine nimbus. Et Tyrii comites passim et Troiana iuventus Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros Tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes. Speluncam Dido dux et Troianus eandem 165

Deveniunt. Prima et TeUus et pronuba luno

147. Cynthi ,.mon(is Deli." S. — Fin- git crinem; nam in omnibus slaiuis ApoUinis crines videmus accurate fictos et compositos; coercet autem crinem et fronde , lauro , et diademate aureo. — Fluentem, wallendes Haar, ut ap. Prop. 2, 2, 25 nec de more comae per levia colla fluentes. Cf. 1, .320 vestes fluen- tes. Adde de Apollinis caesarie quae ad

1, 590. Minus aptum est explicare y?i(en- tem unguentatum; unguentum enim mi- nime aptum venatori.

149. haud segnior. Apud Romanos fortitudo, strenuitas, pulchritudo iuncta cogitantur. — Ut hoc ioco comparatum comparationi praecedit et subsequitur, ita

2, 377 sq. 5, 583 sq. 12, 9 sq. Quare in ea repetitione caussa posita non est, ut verba haud — ore ab alio es.se ad- iecta opinetur Pl.

152. Deiectae, quae se deiecerant, de- siluerant, cf. 2, 707 et 511 fertur in hostem et 6, 184 accin<ritur. 528 comes additur. Romanis enim Passivi formae et Medii pares sunt. Cf. Gr. § 142, 3.

153. Transmittunt campos „celeriter transeunt."’ S. cf. Lucr. 2, 325 Et cir- cumvolitant equites mediosque repente Transmittunt valido quatienles impete campos. Sic diciiur traiicere amnem, — Quod cervi sint in Africa cf. 1, 184.

lo5. Pl. coni. fontesque r.

158. Pecora inertia ea sunt, quae re- sistere non possunt, ignava. Quod Asca- nius memoratur, ut v. 84, recte fit; Amor

enim modo per unum diem eias formam induerat.

159. fotis optare legitur 10, 279. Vota sine dubio Dianae fiunt cf. Ecl. 7, 29.

160 — 172. Dido et Aeneas in antrum conveniuut.

160. Misceri murmure cf. 2, 298.
161. Tellus quae est prima deorum

cf. 7, 136 et luno quae esl pronuba, dant signum, sed quale id est? Scilicet quod sequitur: fulmina etc. Primae coni. Hs rec. Bothe. — Tellus, ut quae rerum sit origo , quae prima connubium inierat cum Urano, poterit inter nuptiarum auspi- ces esse; addit tamen Servius: „Satis perite loquitur; nam secundum Etruscam disciplinam nihil tam incongruum nuben- tibus, quani terrae motus vel caeli." Ita- que quae hoc loco memorantur, infausla esse signa putat. Sed Nympharum ulula- tum non esse in rebus infaustis docet Ovidius, qui hunc locum respiciens de eadem re scripsit: Audieram vocem, ^ymphas ululasse putavi; Eumenides fatis signa dedere nieis. Her. 7, 95. Ita luno non est adversa cf. Her. 6, 45 -•/< mihi non luno, nec Ilymen, sed tri- slis Erinys practulit infaustas sangui- nolenta faces et 2, 117 Pronuba Tisi- phone in thnlamis utulavit etc. adde M. 6, 428. — Quare hoc loco omina Infausta non dantur, sed dubia fuisse videntur; sic ululatus et laetantium est ut 11, 662 et lamentantium. Et quum adsint deae

AENEIDOS LIB. IV.

181

Dant signum; fulsere ignes et conscius aether Connubiis, summoque ulularunt vertice Nymphae. IUe dies primus leti primusque malorum Caussa fuit. Neque enim specie famave movetur, Nec iam furtivum Dido meditatur amorem; Coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.

Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes, Fama, malum qua non aliud velocius uHum: Mobihtate viget, viresque adquirit eundo; Parva metu primo, mox sese attollit in auras, Ingrediturque solo et caput inter nubila condit. Illam Terra parens, ira inritata deorum, Extremam, ut perhibent, Coeo Enceladoque sororem Progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis; Monstrum horrendum, iugens, cui, quot sunt corpore plumae, Tot vigiles oculi subter, mirabile dictu, Tot liuguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures. Nocte volat caeli medio terraeque per umbram, Stridens, nec dulci declinat lumina somno; 185

Luce sedet custos aut summi culmine tecti,

170

175

180

promihae, fulmina, taedae nnptiales, Nyiupharuin cliori hynieiiaeuni canen- tiuin: liaec omnia sunt extraoriUnaria, nec possunt certi ominis esse. — P/. coni. Trcmuit tellus et />. /. dat signuin. liichter ( Meseritz) Dereniiint rimn(l) Et tellvs, et expHcat: Irrepunt per ri- mam subitoque inter se conspiciuiit.

167. Consiius est aelher iit sidcra conscia 9, 429 et O. M. 6, 588 nox conscia sacris.

168. Pl. coni. /. rl. primus Inbes.

169. Ab hoc Uie palam se gessit uxo- rem Aeneae, neque decori specie nec fama niovetur.

170. Meditatur. cogitat, parat cf. Ecl. 1, 2 Silveslrem musam medilaris avenn. Hor. C. 4, 14. 27 Aufidus .. cullis di- luviem meditatur ngris.

171. Praetesil cf. 500. Ad rem cf. Ov. Met. 7, 69 Coniufriumne Locas spe- ciosaqiie nominu culpae inipunis Medea tuae?

173—197. Fama.

173. Nobilis Ula Pamae descriptio, cuius elenienta aliqua deprehendis in Eridis imagine ap. Hom. U. 4, 442"EQig, r\T 6Xiyr\ [i\v TTQwra v.OQVOGtrai, av- TccQ hrcfira ovquvo} iazi^Qi^^ ■AtxQrj y.cd ini ^^-S^ovt ^alvei. Sed diversa res di- verso modo describitur, neque ex Homero aliqua verba exscripsit Virgilius, sed ex suo ingenio hausit et rei natura.

174. Fama malum quo VPl. qua

M11P2. Ulnmique iam lectum a Ser- vio. utrumque probum, sive scribis fama vialiim , quo sive fama. ntalum qua, quod fecerunt If^^. Ld. Rb. el firniaiur librorum aucloritate. — ^ elocius, quippe cuius movendo crescit celeriias. quae in ahis animalibus certe solet decrescere.

]7(). Parva metu. Primum limida ser- pit et caula contrahit corporis speciem, mo.x facta audacior alta incedil. Nam ,.primo adverbium est non nomen." S. Quare quid in parva metu primo insit difficultatis non intelligo, nec quare prae- siet parva venit primo, quod coni. Pl. Atque optime his verbis morem hominum expressum esse video, quo qui primi nar- rant, ipsum quod narrant cupiunt tegere. Metuunt enim ne famae auctores dicantur esse.

177. Idem v. 10, 767.

178. Ira deorum est ira contra deos cf. Gr. S 255 An. 2. Irala autein diis est, quod Tiianes in Tariarum deiecere, quapropler generavit Giganies et Famam. Extremam, degeneratam, pessimam. Se- culus Liv. 30, 29 extremvm ingenium dixit stultissimum et Suei. Cal. 35. et lust. 35, 1 extremam sortem infimam.

179. ut perhibcnt : ,.Quotiescumque fa- bulosum aliquid dicit. solet inferre Fuma est.’’ S. vel simile aliquid. Cf. 1, 15. 3, 578.

180. custos ,,speculatrix. ne quid eam praetereat." S.

182

P. VIRGILir MARO.MS

Turribus aut altis, et niagnas territat urbes.

Taui licti pra^dque tenax, quam nuntia veri.

Haec tum multiplici populos sermone replebat

Gaudens et pariter facta atque infecta canebat: l’JO

Venisse Aenean Troiauo sanguine cretuni,

Cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;

Nunc hiemem inter se hixu, quam longa, fovere

Regnorum immemores turpique cupidine captos.

Haec passim dea foeda virum diffundit in ora. 195

Protinus ad regem cursus detorquet larban,

Incenditque animum dictis, atque aggerat iras.

Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha, Templa lovi centum latis immania regnis,

Centum aras posuit vigilemque sacraverat ignem, 200

Excubias divom aeteruas, pecudumque cruore Pingue sohim et variis llorentia limina sertis.

187. turribiis. Cf. H. C. 1,4, 13

Pallitla Mors aequo pulsat pede pait- perum taberuas regunique turres.

189. populos sermone replebat. Sic Fama domos replebat 11, 1-10 et 896. Turnum implet nvutius. Ov. 31. 9, 134 Acta magni HercvUs implerant terras. V. 665 Fama novi . . . iirbes iniplet vionstri. Sic A. 1, 460 est regio plena laboris nostri.

190. ‘g-rtiif/ens ,.propter inveutam ma- teriam." S. Solent enim homines gati- dere , si qiiid novi acceperint , quod aliis possint narrare, facileQue inducuiitur, ut renarrando addant nova et infecta. Sic h. 1. infecta suut, quae v. 193 et 194 legunttir.

191. Troiano a sanguine R. et ff^g- al. — Troiano sanguine MP. al. et hd. Rb. Cretus iungitur ablativo cf. qno sanguine cretus 2, 74. 3, 608. Electra cretus 8. 135. Alcanore creti 9. 672. Indicat autem, ut 1, 626 cre^us ab ali- quo oriundum, cretus aliquo, ortum, na- tum. Cf. Gr. § 315. Utrumque igitur h. 1. potest dici. Non Afrum aliquem. sed Troianum advenam et sua ex terra profugum Dido sibi elegit.

192. dignetur iungere Dido: Ipsa fama verbis uiitur larbae iram exaspe- rantibus. Dlgnor cum inf. iungitur. quod inest notio voluntatis sic 10. 732. 866. ap. llor. Ov. et in prosa ap. Plinium Pan. 80. 87. 93 al. Curtium, Suetonium.

193. Hiemem fovere hixu i. e. transi- gere luxu hiemem maxime amoribus aptam; cf. Tac. An. 14, 55 Ralione, consilia, praeceptis pueritiam mcam fo- visti. — Quam longa sc. est i. e. totam cf. 8 , 86 Tybris ea fluvium , quam

longa est Csc. esse solel), nocte tumen- tem Leniit. Ov. Am. 1, 2, 3 et vacuus somno noctem, quam longa, peregi.

194. regnorum immemores, Dido Afri- cae, Aeneas ItaUae.

195. in ora virum diffundit: Iia Ter. Ad. 1, 2, 13 in ore cst omni populo.

196. larbas rex, qui Didonem concessa terra in matrimonium peliit, sed spretus est.

197. incendit animum atque aggerat iras: Quas iam e.x repuJsa conceperat, auget iras, quod praefertiir aUus et multo, ut putat, inferior.

198 — 218. Preces larbae.

198. FiUus est lovis Hammonis, cnius in Libya celebre oraculum erat, e Gara- mantide nympha. Garamantes autem gens Africae.

199. lata regna cf. 1 , 85 late rex. Iia lata regna dixit Sen. Troad. 881.

200. Posiiit perfectum nuHo relatu di- clum cf. 6, 524; sncravcrat plusq. ad v. 203 spectat. Utrumque tempus recle po- situm est , et poeta pro voluntaie varia- vil. — Ignis in Hammonis lemplo perpe- tuus ivigil cf. 8. 410) sacratus erat, quem ut servarent custodes erant insti- luendi. Centenarius numerus in sacris .soUemuis cf. 1, 417. G. 3, 18. Sil. 1, 92. Cf. fxardjU^Ty.

201. Excubias divom aeternas defini- tio est aelerni ignis." S.

202. Solum. limina nominaiivi sunt cf. 2, 170. Saepe in iis viclimae macia- bantiir et limina floribus et serlis orna- bantur, quod utrumque fiebai feslis die- bus, iit 1, 417. — pingue cf. 62.

AENEIDOS LIB. IV.

183

Isque amens animi et rumore accensus amaro,

Dicitur ante aras media inter numina divom,

Multa lovem manibus supplex orasse supinis: 205

luppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis

Gens epulata toris Lenaeum libat honorem,

Adspicis haec? an te, genitor, quum fulmina torques,

Nequidquam horremus, caecique in nubibus ignes

Terrificant animos et inania murmura miscent? 210

Femina, quae nostris errans in finibus urbem

Exiguam pretio posuit, cui litus arandum

Cuique loci leges dedimus, connubia nostra

Reppulit ac dominum Aenean in regna recepit.

Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu, 215

Maeonia mentum mitra crinemque madentem

Subnixus, rapto potitur: nos munera templis

Quippe tuis ferimus famamque fovemus inanem.

803. aineiis animi cf. 1, 14.

804. inler inimina divom. Xam iibi arae et signa iteorum eraiit, ibi nuiuiiia esse credebaiitur. ,,IVIedia inler numina ; ac si diceret diis testibus." S.

805. maniis supinas cf. 3, 17tj.

806. Mauriisia ^ens. Ap. lustin. 18, 6 Maxitanorum rex dicitur larbas. — nunc i. e. mea demum id cura factum est.

807. pictis toris, iit 1, 708. — Libari iii conviviis et sacrificiis notum est. — Lenaeum houorem : vinum. Honor de sacro, quod deo ofTertur saepe cf. 1, 49. Leiiaeus ipse dicitur Bacchus; iiide est Ijfnavum h. 1. adieclivum a Lenneus de- ductum; ex ralione quae allala est ad 1, 6h«. Sic ap. Siat. Silv. 4, 6, 80 Le- naea rlona.

808. Utrum tu haec iion adspicis, iioii curas, an nulla est potenlia tua? Ful- mina torquere vox propria. Sic Seii. Agam. 793 Paler qui saeva torqucs fulmina.

809. Caeci igncs sunt, qui nullo fe- runtur moderamine et coiisilio. Ilaqiie iiequidquam horrel, metuit, veneratur lar- bas lovem, quum noii eius consilio ful- mina sed fortuito feranlur in sonles et in- sontes. — mifscent cf. Sil. 12, ()28 Et caecum luibibus ignem nii(rninrf;que e veniis viisceri vana docebat Pl. Ep. 5, 6 In hoc foiite craler, circa siphunculi plu- res miscent iiicundissimum murmur. Pl. coiii. misca. Cf. 160.

810. Irbem ponere 344. Hor. C. 2, 6, 5.

811. Loci lcges dai , cui sub cerla lege locum concedit ut doniinus, neque

enim leges et iura dare potest, nisi qui imperat.

216. Maeonius est Lydius, MaeoneS Lydi cf. Slrab. 13, 4, 5 p. 625 Jvdwv, or? d TiorjrjTTjg kccXh Mijovug, ol 8’ varfQOv Maiovag. — ,,Maeonia milra, Lydia; nam uiebantur et Phryges et Lydi mitra. hoc est iiicurvo pileo, de quo pen- debat eliain buccarum legimen" S. ; itaque fimbriis peiidulis, sub mento subligalis, malae et tempora legebaniur. Apud Ro- raanos mitrae eraiil merelricum, quod te- stalur Servius et luv. 3, 66. Sed iam Ci- ceronis tempore vel senatores in horlis et Neapoli milellas gesseruni deliciarum caussa et voluptatis, pr. Rab. Posl. 10,

217. — Crinem unguenlare viro dignum non habebaiur apud Romanos. Sic ap. Ovid. Penlheus Baccho obiicit, quod ei sil crinis myrrha madiilus M. 3, 555.

218. subnixus Mss. — subnexus unus Leidensis; quod muHi viri docti praelule- runt. novissimi Ld. lih. Subniti enlm re esse niti re suppo^tita Cetsi id verbum nusquam exstat. sed modo participium hoc); alque ea verbum legi significatione 1,506. 3, 4ft2. Ou"d quum meiilum mitra non ni- tatur, praestare fnibnfxus. Verbum sub- necterc legimus 1, 4iJ2. Quaerilur tamen, num dicatur subnecterc mentuni, vel ca- pul, vel partem aliam corporis, quum sub- nectatur veslis, mitra. chlamys. lam vero quomodo explicabilur Silii locus 2 , 397 galeamque coruscis subnixam cristis? num eo eliam loco siibnexam subslitnere placebit!* nuiii galeam nili crislis; iioii cri- stas galeaf" Adde Plaiit. Pers. 2, 5, 6 subnixis alis me inferam; i. e. celer- rime, alis subditis.

219. Quippe cum lualilia dicluni, ut 1,

184

P. VIRGILII MARONIS

Talibiis orautem dictis arasque tenentem Aiidiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit 220

Regia et oblitos famae melioris amantes. Tum sic Mercurium adloquitur, ac talia mandat: Vade age, nate, voca Zepliyros, et labere pennis ; Dardaniumque ducem, Tyria Carthagine qui nunc Exspectat, fatisque datas non respicit urbes, 225

Adloquere, et celeres defer mea dicta per auras: Non illum nobis genetrix pulcberrima talem Promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis; Sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem Italiam regeret, genus alto a sauguine Teucri 230

39. — Famam inanem dei , quae noii niiitur afiqua Uei potenlia, fovemus , su- steiitamus sacris fafiuiulis, ex quibus subesse aliquid poteutiae colligi licet. Oralio haec larbae, barbari et Afri. signa habet hominis iraii. Priiuum obiicit lovi quae dederit; deiiide in adspicis haec oslendit modo rem, non declarat ; immisce- tur de dii poleiilia dubiiatio. Indigiiatur autem vir forlis, quod a femina sprelus esl , eaque pauperrima suoque beiieficio devincta sibique subiecta, cui maritus esse voluerit; eam niinc sibi dominum quaerere, semivirum, moUem et enerva- tum: atque ea omnia videri concedere lovem, quasi praemium sacrorum, quae ipsi tulerit.

219 — 237. luppiter Mercurium mittit ad Aencam. 219. orantem. JVlos antiquis, ut si quid maxime orabant, aras lenerent et sigiia amplecterentur; quare quasi deos ipsos adulari videbanlur. Cf. 2, 317. 6, 124. 12, 201. Ov. Am. 1, 4, 27. Macr. Sat. .3, 2. — aras pl. cf. 7, 98.

221. oblito^i famae melioris cf. 170.

222. Mercvrius cf. 1, 297.

223. rade age cf. 3, 462. — Zephy- ros, qui volatuin secundent, ut 5, 607. — labere pennis cf. 8, 225.

224. Exspectut i. e. moratur verbo iii- trausitivo cf. 1, 104. Praeler hunc lo- cum legitur ap. Plaut. Amphitr. in sup- posilis sc. 2, 12. et ap. lusl. 5, 4.

225. Celeri<s, quod est in Mss., et h. 1. et 357 licel accipi pro nomiualivo celir cf. Gr. § 107; et acciperem, nisi esset V. 270, ubi esl accusativus pro celeres.

226. Uis ereptus est morli Aeneas, se- mel a Venere Hom. II. 5, 311. deiii a Neptuno 20, 291. — Potius tameii vide- tur inlelligere illam ex urbis inlerilu erepiionem 2, 589, el per Graecos navi-

galionem 3, 282. — vindicat. Praesenti lerapore poetas saepius uti quam solulae oralionis scriplores satis notum est, neque caussa latel, cur id facianl. Xostrum est modo demonsirare. quando id faciant. At- tigimus iam praesens 2, 663. Alium ha- bemus usum hoc loco. Scilicel praesens, qiium lempus el rem gerenlis et rem nar- rantis idem esse indicet, potest admilti, si quae res anle facta aut, quando narratur, ipsa permanet, ut faclum aliquod conti- nuelur; aut certe id, quod rem consequi- lur, ul continueUir evenlus. Alterius ge- neris habes locos 1 , 79 Tu das epulis accumberc divom i. e. et olim dedisli et etiam luinc das. 630 Aon igiiara mali miseris succurrere disco i. e. et didici et semper disco malorum meorum recorda- tione. 9, 219. Alterius generis est hic locus el 1, 517 linquant. 2, 665 eripis. Sic 5, 57 haud sine numine divom ad- sumus et portus delati intrumus amicos^ dicit is, qui iam diu appulit. Is usus va- luil etiam in enuntialis relativis. Cf. 2, 275 Qiianltim mutatus ab illo Ilectorc, qui rcdit ctc. i. e. redeunte. 10.143 affuit et Mucstheus , quem piilsi pristijia Turni .. sublimcm glnria tollit. 9,266 Dabo cratera autiqiium , quem dal Si- donia Dido. 361 Ciugula Tiburti lie- mulo ditissimus olim quae miltit dona. 10, 518 Quattuor hic iuvenes, quos cducat Ufens, vivcntes rapit. 11, 172 Magna tropaea fcrunt , quos dnt tua destera letn. Ex alioruin carminibus af- ferre exempla, quum tam mulla praebuis- sel UMus A^irgilius , opiis noii videbatur esse. Cf. Gr. S 455. An.

229. Gravida esl Ilalia imperiis. quae inulia exercebil imperia, mullis gentibus imperaliit; ut 10, 87 grnviilam bellis di- xit urbem bellicosam. Simili modo Claud. Fesc. 12, 24 Imperio feta donius (Ho- norii^ Tlx numeral triumphos.

230. /Iltus quid signiflcet cf. 9, 697.

AENEIDOS LIB. IV.

1«5

Proderet, ac totum sub leges mitteret orbem.

Si nulla accendit tantaruni gloria rerum,

Kec super ipse sua molitur laude laborem,

Ascanione pater Romanas invidet arces?

Quid struit? aut qua spe, inimica in gente, moratur,

Nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?

Naviget: liaec summa est; hic nostri nuntius esto.

Dixerat. Ille patris magni parere parabat Imperio: et primum pedibus talaria nectit Aurea, quae sublimem alis sive aequora supra Seu terram rapido pariter cum fiamine portant: Tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco Pallentes, alias sub Tartara tristia mittit; Dat somnos adimitque et lumina morte resignat;

235

240

831. Proderel, iit Cic. Off. 3, 21, 84 rcf^no , qiiod a Tanlalo et Pclope pro- tlitfim iiire obtiiiebatiir. — Etiainsi Aeneas Italiae iniperiuin aliquanilo obti- nuisse dici possit a poeta parvam reiu multum augente, tamen orbem terrarum subiecisse ne ab eo qiiidem potest. Con- sulto Aeiieae et Augusti personas miscet. Bene nionet Lil. quid his verbis luppiter indioasset iiitellexisse Mercurium neque repetisse Aeneae.

832. siiper ipse sua. Idem ordo ver- borum ap. Ov. Am. 1 , 7 , 26 poenam forlis in ipsc meam. Cf. 671.

833. rtices cf. 2, 322. — Pater filiuin debet felicem reddere et potentem.

83.5. Inimica in gcute interpositum est signatque: et quidein inimica in gente; iinde defenditur hiatus. Cf. § 6. Et ,,praeoccupat quasi praescius.’’ S.

236. proleni Ausoniaw , Romanos cf.

237. 6, 756. „Post v. 225 et 230 abun- dare videtur" Hb. et delet.

238. Hic nostri uuntius csto. Hoc loco solent duo moneri, hic nuntius esse huius rei nuntius (ut saepius^ cf. 7, 595 has pendetis poenas; 12, 468. Liv. 3, 30 is metus; 21,5 quo metu perculsae ci- vitales pro eius rei metu. c. 46 is pa- vor percuUt Romanos. Idem 3 , 38. AUbi. — Deinde genitivum personalium nonnunquam, ut personae vis extoUatur, esse pro possessivo, ut 654. 10, 72 po- tcntia nostri. Cf. Gr. g 378. An. Nun- tius autem iioii modo rem significat nun- tiatam, sed saepius ita usurpatiir, ut insit notio mandati, quod ad aliquem perfertiir, ita ut idem sit, quod iussura. Quamquam iis in locis omnibus simplicem vocabuli significaiioiiem sufficere non negamus. Cf. Cic. Fam. 12, 24 i\onditm lc^ati redie- rant , qtios senatiis non ad pavem de- precandam, sed ad denuntiandum bel-

lum miserat, nisi legatortim nuntio paruisset. Iiide efficitur: Naviget, hoc uno verbo comprehensa est voluntas mea, hoc nostrum iussum esto, quod ad iUum deferas. Pl. eiic. hic n. n. e.

238 — 278. Aeneam Morcurius Cartha- gine abire iubet.

241. Pariter cum flamiue est venti celerilate.

242. f irfra, QCi^Sog Hom. Od. 24, I, saepius Mercurii caduceus appellatur Hor. C. 1, 10, 17, alibi, ob vires inagicas; ila Circe virgam habet Ov. 14, 278. 295.

243. ( irUnschelruthe). — Evocat ani- mas Orco , ut Protesilaum.

244. Sub Tartara mittit. Nam omnes morluos comitalur ad inferos, inde ipvxo- Tio^noq dictus. De praep. sub cf. 387.

245. Dat somnos adimitque: idem Hom. Od. 24, 4. Cf. de Argo narratio- neni Ov. Mel. 1, 668. — ct lumina morte resi^nat. Servius resif>nat posse signi- ficare dicit aut claudit , perturbat Csic) aut aufert w’o"h« liimiuibus i. e. signo- rum quibiis quaeque noscuntvr intel- lectum toUit; aui assignat. Qua ex ipsa varietate, magis etiam ex ratione, qua exponit singula , ipsum de significa- tione dubilasse apparet. Neque minus post eum qui explicabant locum, in di- versissimas opiniones abierunt. Rebus quae anle narrantur aptissima explicatio est ea, qua resignat a mortc inlelligilur, i. e. liberat , repellit a morte iam in- stanle ; ut 375 socios a rtiorte reduxi. 5, 476 revoratum a morte Dareta. Verba autem cum re composita cuni solo ablativo iuiigi vidimus 1 , 358. — Quae praeterea tenlala sunt, eorum sumina est : clandit in morte oculos aut aperit octi- los post mortem, quod propinqui solebant facere Piin. 11, 37, 55 „Morientibus

186

P. VIRGILII MARONIS

Illa fretus agit ventos et turbida tranat 245

Nubila. lamque volans aiDicem et latera ardua cernit

Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit,

Atlantis , cinctum assidue cui nubibus atris

Piniferum caput, et vento pulsatur et imbri;

Nix humeros infusa tegit: tum flumina mento 250

Praecipitant senis, et glacie riget horrida barba.

Hic primum paribus nitens Cyllenius alis

Constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas

Misit , avi similis , quae circum litora , circum

Piscosos scopulos humilis volat aequora iiixta. 255

[Haud aliter terras inter caehimque volabat

Litus arenosum Libyae ventosque secabat

Materno veuiens ab avo Cyllenia proles.]

oculos operire rnrsusque in rogo patefa- cere Quiritiuni ritu sacrum est." Sed non uiagis constat, id oflicium fuisse Mercurii, et verba sub Tartara mittit cerle simile indicant. AUi dederunt li- miiia; aUi nocle; aUi eiecerunt liaec verba ut P/., minime quidem illi pro- bandi; neque enim interprelis est delere verba quae ipse nou intelligit, sed omnL studio laborare, ut intelligat. Quod si in- cassum sudaverit, profileatur se non intel- ligere ; si ab alio adiecta verba esse apud se constituerit, doceat, quomodo factum sit, ut aliena recepta sint, et qua re commo- tus quis quid addere conalus sit; postremo aliquam verbis inesse senientiam, quam hoc loco esse negant. Sed si quis alius adscripsit verba, voluit ea aliquid signi- ficare. Hr, Ld. explicant alterum esse dut s . alterum a. e. l. m. r. i. e. adiniit somnum et solvit ita ex morte (sc. somni!) oculos. /^g". morle ablativum dicit esse temporis et explicat ,,aperit oculos morte clausos, seu revocat mortuos in vitam." Slat. Theb. 1, 304 memoravit officia Mercurii, et haec habet : „virgam . . qua pellere dulces aut suadere iterum somnos , qua nigra subire Tartara et ex- sangues animare assueverat umbras."

24.^. Ilta fretiis a^it. Sic dicitur Or- pheus frelus cithara 6, 120. His verbis iam redit ad ea, quae facit Mercurius , a quibus declinavit a v. 242.

247. Atlas , in exlremis terris quae cognitae erant positus, ipsum caelum ferre videbatur. Praeterea Iradunt homi- nem Atlanlem in monlem esse conversum Ov. M. 4, &h<o ; quare el hoc loco mons cum homine sene comparatur. Imitalur Sil. I. c’((4 sq. De monlis regione quae fabulosa Irariita sint, legas ap. Plin. ^. 1, l qui Allantem dicit „vel fabulosissi- mum".

248. praecipilant ila 2, 9. Cf. ad I,

250. Paribus alis ila 5, 657. 9, 14. est pari volalu, exlensis alis, „quum alae non magnopere moventur sed linea pro- pemodum eadem semper manenl." Grg. ad Ov. Mel. 2, 708 hinc se sustulerat pari- bus Caducifer tMercurius) alis. Cf. 5,

251. — Cyllenius a monte Cyllene , de quo 8, 139.

252. y4vi similis cf. Hom. Od. 5, 50. ,,incongruum heroo credidil carmini, si mergum diceret." S. cf. 1, 177. Prae- ceps se dat ad undas, ut avis pisce con- specto.

253. P/scosos esl „caHssa cur volet." S. 256 — 258. In his tribus versibus mulia

sunt, quae displicent. Prinuim aulem no- tandum eos a Servio esse leclos. At v. 257 ahest ab uno Ms. v. 258 a pluri- bus; deinde in aliis multis, si fides esl, V. 258 anle v. 257 positus est. — Litus arenosum ac Libyae M. multique; sed ac tertio loco positum otreudil , quare multi eiecerunt interpreles. NonnuHi ma- gis veri speciem seculi ex ad orlum pu- tabant; quod dal et rec. Lrl. Quodsi tue- bimur, iungemus: volabnl nd litiis Li- byae; e( vento^^qne secabat addilum erit pro parlicipio cf. ad 8, 125. — Praepo- silionis locus aliqnalenus defenditur iis, quae ad 671 dicia sunt. OtTendit prae- terea post 252 verbosa et paene eadem Mercurii significalio , quae est 258. Sed et haec, et versuum aequaliter exeunlium sonus ferri posset, et quae est in compa- rato abundaniia et inanitas. Tamen qui defendunt, id modo agere videntur, ul de- monstreiit Virgilium interdum dorinilare. Favent poelae, qui eiiciunt et ab alio, qui Mercurii volalmn , non ipsum deum ciim ave comparari cupiverit docere, appiclo.s volunt, adiuti etiam codicuni varietate.

I

AENEIDOS LIB. IV.

187

Ut primum alatis tetigit magalia plantis, Aenean fimdantem arces ac tecta novantem Conspicit. Atque illi stellatus iaspide fulva Ensis erat, Tyrioque ardebat murice laeua Demissa ex liumeris, dives quae munera Dido Fecerat et tenui telas discreverat aui’o. Continuo iuvadit: Tu nunc Carthaginis altae Fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem Exstruisl heu regni rerumque oblite tuarum! Ipse deum tibi me claro demittit Olympo Regnator, caelum et terras qui numine torquet; Ipse haec ferre iubet celeres mandata per auras: Quid struis? aut qua spe Libycis teris otia terris’ Si te nuUa movet tantarum gloria rerum, Nec super ipse tua moliris laude laborem, Ascanium surgentem et spes heredis luli Respice, cui reguum Italiae Romanaque tellus Debentur. Tali Cyllenius ore locutus

260

265

270

275

Accedit, quod [noii per v. similis Vgl. coniparaiioneiu perfectam dare solet. Ut magis placeant, etiaiu sic disponuntur; Misit. Aoi sirnHis, … lilora … iuxia; arenoi^vvi ad Libyae, … proles, — Deinde tcrrus inter cailumque adversa- tur prioribus , nani dicitur circuni Utora et itixla aequora volare, et ad undas se inisisse. Poslremo aliqua ex iis alibi apud Vgliuiu leguntur, ut aliquis haec coUegiiise et siiigula conglutinasse videa- tur, sic V. lS4 terras inter catlumqne et G. 1, 406 ventosfjtie secabut.

259. magalia cf. 1, 421.

260. teita novanlem, sibi sciUcet, qui iam vuU remanere.

261. Atque saepius, ubi res nova el inopinata incidit, quae ocuUs subiicitur. Cf. 6, 163. 494. cf. Gr. § 480, 1. iVIira- tur Mercurius, quod Aeneas Tyrius factiis est. — Stellatiis, distinctus, fulgens; ila stellatus Argus Ov. M. 1, 664. variis steUatus coriwra guitis o , 461. .,Par- ticipium sine verbo." S. Recte, nam non exstat forina praeter siellan’’! et stellatus. — laspis erat in capulo et vagina ; eius versus meminit luv. 5. 44 quas gemmas in vaginae fronte solebat ponere if/o- tijpo iuvenis praclatus larbae. Sic Per- sarum regi „ex gemma erat vagina." Curl. 3, 3, 18. — Esse iaspide legen- dum docet Mart. 9, .^9, 20 ct pretium niagnis fecit ia^pidibus.

262. Larna „genus vestis; est autein proprie toga dupiex, amictus auguralis.’’ S. — ardebat cf. 5, 87. Ardor autem coJoris in purpura, non color, qui varius esse poterat, praestantiae erat signum.

263. tcnui discreverat auro cf. 3, 483. II, 73. Recte autein haec describuntur; docent enim Aeneam iam omisisse Ita.: liani et bellum, nihil nisi Carthaginem et pacem cogitare. — et cf. 12, 944.

264. Invadil „habitum futurae oratio- nis ostendit.’’ S. anfahren. Ita invadere de acerba increpalione Tac. A. 6, 4.

265. Uxorius est, qui uxoris (Didonis) arbitrium sequitur, sic Hor. 1, 2, 18 Ti- beris est uxorius amnis, qui Iliae se iactat ultorem.

266. Torquet, niovet, rotat, de siderum motu cf. 9, 93 torquet qui sidera mundi. Cf. Cic. Ac. 2, 39 123 terra quum cir- cum axem se summa celeritnie conver- tat et torqueat, eadem effici omnia, quae si stante terra caelum movcretur.

267. Terere tempus plerumque dicitur is , qui nihil agit, quo ad finem proposi- tum perveniat.

268. Versus non legitur in MP. . in aliis Mss. a manu secunda additus. Del. Pl. lib. Ld.. servat IVg.

269. Ascanium surgentem i. e. cre- scentem cf. 6, 364 per spes surgentis Iuli et surgens urbs 1, 366. 437, mes- sis G. I, 161, kerba G. 4, 12. Ecl. 5,

270. Nuntii in carniine epico ea ipsa verba quae acceperunt eodem modo so- lent reddere, quae est epica simplicitas, ex rerum natura probata. Cf. 231. Pl. coni. At nntum surgentem et spes (in- telligit Pi. posleros) her. lul. respice quis (pro quibus sc. posleris) etc. C!)

271. Rb. qni v. 252 Cyllenius scripsit consulto, idem consulto dat h. 1. Culle- nius! seculus errores Mssorum.

188

P. VIRGILII MAROMS

Mortales visus medio sermone reliquit, Et procul iu tenuem ex oculis evanuit auram. At vero Aeneas adspectu obmutuit amens, Arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit. 280

Ardet abire fuga dulcesque relinquere terras Attonitus tanto monitu imperioque deorum. Heu quid agat? quo nunc reginam ambire furentem Audeat adfatu? quae prima exordia sumat? Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc, 285

In partesque rapit varias, perque omnia versat. Haec alternanti potior sententia visa est: Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum, Classem aptent taciti, sociosque ad litora cogant, Arma parent, et quae rebus sit caussa novandis 290

Dissimulent; sese interea, quando optima Dido Nesciat et tantos rumpi non speret amores, Tentaturum aditus et quae mollissima fandi Tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes Imperio laeti parent ac iussa facessunt. 295

277. mortalcs visus. Formam hominis as.sumpserat, iit posset conspici. Disce- dens suum numen indicat cf. 1, 402. Non exspectat Mercurius. dum Aeneas proferat aliquid; neque enini id erat ei niandatum, neque Aeneas quidquam liabere poterat, quod contra lovis voluntatem proferret. — mcdio sermone i. e. antequam alter posset respondere. Ita 9, 657. ,,Medius sermo est, quum persona, cum qua quis loquilur, non respondet.’* S. cf. 388, 6,
278. 10, 657.

279 — 295. Aeneas clara parat fuoram.

279. Horroris signa cf. 3. 30. — Amens est subilo terrore mente captus, ut 2,314.

280. arrectae sc. sunt el Uaesit cf. 5,

282. Aeneas, deorum observantissimus, ubi eo modo monilus est, iam non dubi- tat quin parendum sit , sed quomodo Ui- donis evitet furores, id nescit; atque ita quum summa anxielate pressus esset, tandem lianc pulavit potiorem esse sen- teniiam, socii clam pararent classem, ipse inlerea aucuparetur tempus quo Uidoni posset rem faleri cum niinima ofTensione. Et iu hoc inest culpa Aeneae et reriim cardo. non quod Aeneas facit , quod iubet luppiter. sed quod celare sludet Didonem, id quod minime iussum est a love. — ardet abire cf. 2, 105.

283. yimbire est ..blanditils circumire." S. Sic 7. 313. Hor C. 1, 35. 5 te pan- per ambit prece. Val. FI. 7, 256 dtim- que illam variis maerentem vocibvs

ambit. Inde etiam illud ambire civcs et crimen ambittis.

285. 286. lidem v. sunt 8, 20. 21. Sed sunt lioc loco aptissimi , et in Mss. leguntur omnibus. Quod aulem Valicanus eos noii liabel, non debebat afTerri ad versus iraprobandos; nam a v. 287 no- vum fragmentum incipit. Versum 286 del. Hn. Ld. Gr. Rb. v. 285 el 86 del. P/. servat IVg.

286. lam sequilur statim quod facit, ut poetam decet narrare cf. 1, 50. — Sere- stum M. al. opl. — Cloanthum al. or- tum ex V. 1,510, unde eliam pro Mnesthca in aliquot Mss. irrepsit Anthea. — In vocat inest monendi signum , inde con- iunctivus ut 8. 505. Idem v. 12, 561.

287. sociosque FM. al. — que alii omiltunt.

288. Quae rebufi sit FM. S. al. melius h. 1. cadil , quam quod in al. Mss. est, qtiac sit rebtis, ortuni hoc fortasse e 2, 350 quae sit rcbus forttina videtis. G. 2, 178 et quae sit rebus natura feren- dis; quibus in locis illud quae sit rehtis aliter cadil ex sententiae ratione.

289. amores cf. Gr. § 362, 2. Liebes- ervveisungen.

290. Tenlaturum et adilus et exploratii- rum, quando et quomodo possil oplime al- loqui, remque narrare. Laudat W^ff. Hor. S. 1, 9, 56 Vifficiles adilus primos ha- bet; . . . tempora quacram.

291. facessiint. Studium inest faciendi, sic 9, 45 praecepta facessunt, G. 4, 548 mairis praecepta facessit.

AENEIDOS LIB. IV.

189

At regina dolos — qiiis fallere possit amantem? Praesensit motusque excepit prima futuros Omnia tuta timens ; eadem impia Fama furenti Detulit armari classem cursumque parari: Saevit inops animi totamque incensa per urbem Bacchatur, qualis commotis excita sacris Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho Orgia nocturnusque vocat clamore Cithaeron. Tandem his Aenean compellat vocibus ultro :

Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum Posse nefas, tacitusqne mea decedere terra? Nec te noster amor, nec te data dextera quondam, Nec moritura tenet crudeli funere Dido?

300

305

296 — 330. Dido Aeneam arguit per- fiduin esse et ingratum.

296. Dolos sensit , anieqiiaiii perfece- runtTroiani; C^idniodiiin enini difflcile est fallere amanles, qui solent esse suspi- ciosi) el priuia inler omnes escepit abi- tum parari, quae vel luni, quum tuta vi- debantur omnia, liinebai. Excipere au- tem, ul in capiendo est voluniaiis no- lio cf. 3, 332, significai siudere et curare aliquem ut quid audiai. belauschen. Liv. 2, 4 quum coniurati remotis arbitris mnlla inter se de novo cousilio egis- sent, sermonem eorum ex servis unus excepit, qui iam antea id senserat agi. Eadem, quae iam senserat, armari clas- sem cursumque parari, delulit Fama. lam rem putans cerlissimam furore ca- pilur Dido.

297. ,.motus futuros, i. e. quid moturus, aciurus esset Aeneas; Liv. 1, 17 Quum sensissent ea moveri Ctig’} patres" ^Vg.

298. Pl. coni. Omina cuncta timens, coniectura inutili, nam qui tula timet, is timebit etiam intuta, i. e. ubi timendi caussa adest. impia Kl. habet accu- sativum. Male, neque eiiim clam Aeneas eam relinquere cupiebai ; sed fama est impia, quae solet ea quae fiunt maliiiose interpretari. Pl. coni. et iam improba pro eadem impia. furenti pro ei cf. 31. De voce furere 3, 313.

299. armari: Iia 290 arma sunt na- viura armanienia, remi, vela etc. cf. 5,

300. — detulit cf. 2, 75.

301. Saevit et fiirit, ul Baccha; quae comparalio eliam ap. Ov. Fasi. i, 457; ubi Ceres filia rapta mentis inops rapi- tur, quales audire solemns Threicias passis Maenadas ire comis.

302. Bacchari est vagari furibundum cf. 666. 6, 78. 10, 41 medias bacchata per urbes. — Commoveri sacra dicun- tur, quae portantur in pompa Baccbica.

,,lMoveri sacra dicehanlur quum solemni- bus diebus aperiebantur teiupla inslau- randi sacriflcii caussa.’’ S. ut Val. FI. 3, 232 motis ululautia Dindyma sacris dixil de pompa Cybeles. — Excita Thyias audiio sacrorum slrepitu; ila Hor. C. 3, 15, 10 pulso Thyias uti concita tympano.

302. Tliyias, Evias, Maenas, Baccba vocatur mulier, quae in Baccliicis sa- cris est. — Bacchi nomina mulia attulit Ov. .M. 4. 12. — stimulant. Cf. in hanc rem Eurip. Bacch. 64 sq.

303. Orgia dicuniur nocturnae commis- saliones in Bacchi honorem faciae cf. Serv. ad trieterica ,,Liberi eiiim sacra (Thebis) teriio quoque anno innovaban- lur. Sane sciendum orgia apud Graecos dici sacra omnia, sicut apud Lalinos cae- rimoniae dicuniur. Sed iam abusive sacra Liberi orgia vocanlur." S. Cf. ad 7, 385 sq. — iSucturnus i. e. noctu

304. G. 3, 538 ul matutinus Aeneas se agit i. e. mane 8, 465. Cf. Gr. § 367. — In Ciihaerone, Boeoliae monte, maxime erat Bacclii culius cf. Ov. Met. 3, 702.

305. Spero cum inflniiivo praesentis iungiiur ul 3.38. 2, 658. 5, 18. Ita promitterc 487. Cf. Gr. § 469, An. 1.

306. Nec te elc. neque me amas, ne- que fidem a te daiam curas, neque le mei iniseret, quae mori cogor. Ila autem fe- siinas, ut vel hieme (i. e. sidere hiberno ; siderum enim et orlu et occasu anliqui anni tempora dislinguebani cf. Tac. An. 1, 70 sidere aequinoctii^ velis navigare, ubi omnia maris pericula impendent. Vel si pairiam peleres, morandum esset ; nunc vero, quum ignoiae terrae quaerendae suni, quarum amor esse non potest: nul- lain ob caussam abire cupis aliam, quam quod me fugis; tanlumque remolus es ab auiore mei, ut bona omnia relinquas, modo ut absis a me.

190

P. VIRGILII MARONIS

Qiiin etiam hibenio moliris sidere classem

Et mecliis properas Aquilonibus ire per altum, 310

Crudelis? Quid? si non arva aliena domosque Ignotas peteres, et Troia antiqua maneret, Troia per undosum peteretur classibus aequor? Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te — Quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui — 315

Per connubia nostra, per inceptos Hymenaeos, Si bene quid de te merui, fuit aut tibi quidquam Dulce meum; miserere domus labentis, et istam, Oro, si quis adhuc precibus locus, exue mentem, Te propter Libycae gentes Nomadumque tjranni 320

Odere, infensi Tyrii; te propter eundem Exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibara, Fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes? Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat. Quid moror? an, mea Pygmalion dum moenia frater 325

Destruat, aut captam ducat Gaetulus larbas? Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset Ante fugam suboles, si quis mihi parvukis aula Luderet Aeneas, qui te ’tamen ore referret, Non equidem omnino capta ac deserta viderer. 330

Dixerat. Ille lovis monitis immota tenebat

311. Cntdelis „etiam in le odio mei. Sic Liicamis de Caesare 5, 687 Saevi- tia est voluisse mori.^’’ S.

312. et. Rb. dai set.

313. Mene fugis? Noiidum audet sibi ipsa faieri, cur proficisci velit Aeneas.

314. quaiido, (|iiandoquidem iam nihil milii miserae resiat. quo te moveam, quam lacrimae et preces.

315. A« bene etc. Si bene quid meriii Stat. Theb. 1, 60; iia Soph. Aj. 520 (xv8qI Toi ;^pfwv fivi]iJ.r]v ngoaHvcd, TBQTtvov sl’ ri nov ndO^oi. Si cf. 9, 406.

316. te propter. lam iransit ad res moleslas et adversas, quas ailraxeril Ae- neas, quasque propulsare debeat.

317. Infensi Tyrii sunl, quod parere cogiintur e.xlerno homini; per le eliam famam pudiciiiae, qua florueram, amisi.

318. qiia sidera adibam. De ea for- mula 1, 287.

319. Deseris cf. 2, 677 et Ov. Her. 3, 61 Ibis et o miscram cui me violente relinquis? — Ubique ellipsis est : cui mc permiltis, ditm relinquis.

320. hoc solum : Non iam coniugem sed hospiiem modo le appellare licet. ,,Diciiur ingenii afTectu hos versus pro- nuniiasse, cum privaiim paucis praesen- tibus reciiaret Augusto. Nam recilavil primum libros lenium ei quarium." S.

321. Qnid moror (de indical. cf. 368)

sc. non est caussa morandi; an morer, dum? — A fratre Pygmalione semper erat limendum, cf. 1, 346 sq. nunc eiiam ab larba, ob praelatum Aeneam infenso.

327. ..Qui V. 327 sq. reprehendunl, no- slris moribus reni aeslimanl, quod in ve- lere poeia et heroum viia non recie fil." Hn. V. 327 — 330 ne memoranl quidem posse spurios haberi P/. fff^. Ld. Jib.

328. Te tamen M. al. Habei conso- landi vim cf. 9, 248. — ie tantum vulg. in Edd. — Ore referre esl ore novare, repetere i. e. pari esse figura lecum; iia 5, 564 nomen refcrre avi; 12, 348 no- mine avum referens, animo manibusque parentem. Plin. Ep. 7. 19 matrem eius refert nobis. Versuni hunc legil luve- nalis, qui 5, 138 nullus tibi parvulus aula luserit Aeneas nec fiUa dulcior illis.

3.30. Capta e.vplicat v. 326 et Ov. Her. 7, 125 Quid dubitas vinctam Gae- tulo tradere larbae?

3.31 — 361. Excusat se Aeneas. 331. Aeneae, qui ipse invilus decedit, vincenda est ea difficulias, ut amanli persuadeal feminae, inviium se abire, sed non posse remanere, quum femina eum el quae velit perficere et quae uolit re- pellere eum posse puiel. — ipse aulem,

AENEIDOS LIB. IV.

191

Lumina, et obnixus curam sub corde premebat.

Tandem pauca refert: Ego te, quae plurima fando

Enumerare vales, nunquam, regina, negabo

Promeritam, nec me meminisse pigebit Elissae, 335

Dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.

Pro re pauca loquar. Neque ego banc abscondere furto

Speravi, ne finge, fugam, nec coniugis unquam

Praetendi taedas aut haec in foedera veni.

Me si fata meis paterentur ducere vitam 340

Auspiciis et sponte mea componere curas,

Urbem Troianam primum dulcesque meorum

Reliquias colerem, Priami tecta alta manerent,

Et recidiva manu posuissem Pergama victis.

Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, 345

ne magis eliam coniurhelur, eam adspi- cere viiai. iwTn. t. l. Verba auieiii, quuni ipse aiiians aiiiaiiiis seUare cupiat ar- dorein, niagis frigenl (juam viill , cf. 334. ,5. — Immota lenebal liimiiia, qua in re Dido 369 iie miiiiino quidem eum mo- veri amore opiiiaiur.

332. premebat cf. ], 209.

333. Pauca refert lioc loco admodum displicel; quod 337 Aeiieas se pauca lo- culurum promillit. IngraUim eiiam h. 1. esl verbuin repeiiluni. Ilaec Vgl. emen- dalurus erat. PL coni. dicta (!)

334. K/jsso est Uido.

335. pro re : pro mea agendi ratione. — Furtum oiiine, quod clani fit cf. 6.

337. speravi cf. 305. Consulto repelit verbuni l)idonis. — Coniu<ris taedas i. e. coniugales , cf. 18, praetendi meae agendi raiioni i. e. proniisi nupiias, cf. Ov. Rem. Am. 240 praetetidens culpae splendida verba suae. Iiaqiie esl : Neque me te in mairimonium ductiirum promisi, neque ea condilione liuc veni, ut (uus coniux essem. Ipse eniiu primo die libi narravi nie in Italia alteram duclurum uxorem 2, 783.

338. nec — nec — aut cf. 3, 43.

339. Meis auspiciis est mea voluntale, cf. 3, 20. Sic suis auspiciis rem gerere dicilur imperator, alienis legatus.

340. Reliquiae meorum sunl, quae ex meis reslant, sacra, tumuli. Iiaque liaec esl senientia: Libenlius colerem rite el sacris faciendis locum, quo sepulii sunt maiorum et amicorum meorum IVlanes, esset iam ilerum alta Priami donius, a me reslituta (manerent), et reddidissem urbem viclis Troianis, neque fugere eos coegissem. Recie igiltir el colerem et manerent el posuissem iunguntur; el quamquam manerent recte u.surpatur de

re, quae per lemporum dural continuita- leni ; recie etiani diciiur maiiere res. quae anie fuit et niiiic esl, eliaiiisi aliquando per breve lenipus inlerrupia fueril. Iiire haeseris in 7nansissent. Taiiien v. Priami t. a. manerent delent Pl. Hb. nihil curantes inierruplam versu imperfecto slruclurain; iii eo persianies munere esse durarc, noii exstrui, quod nemo negat.

344. Manu hoc loco ex abiindaniia quadani diciuin videlur, qua \ irgilius et I>aiini ablaiivum adduni, ut raiioneni. qiia quid fiat, iiidiceni, quae iani ex celeris verbis aliqualenus polesl inlelligi, cf. Gr. <!» 494, c. Sic 1 , 614 noiaium esl ore lor/ui. — Sic rore vocare 6, 247; et niulia alia, seinel lanluni lecla, quae af- ferre opus non esl. .\liqua tanien ad- dere liceal : 3, 147 nox eral tt lerris animulia somnus habebat, 363 cuncti suaserunt numine divi, 4, 46 cursum vento tcnuisse cariuas; qualia si accii- raiius reiu disquirimus, non sine caussa addila esse videuius. Sic hoc loco manu indicat ipsum Aeneam suani praesialurum fuisse operam , non modo curalurum , ul alii facerenl. Sic 3, 659 manu vidimus minime esse supervacuum; nec 5, 499. 6, 395. 7, 604. 11, 453. Aliis in locis ul 2, 459. 717 cape sacra manu non erat necessarium, at nos etiam ita dicere solemus. Sic 9, 702. 773. Cf. 2, 645. — Quod eandem rem variaiis senlentiis repelii, in eo est vis affirmandi cf. 1,

345. — Recidiva Pergama, sic 7, 322. 10, 58. P/. pro victis dal Teucris, quod melius Virgiliano.

346. nwnc — iussere. Nunc cum per- fecto vero, i. e. cuius efFectum manet tenipore praesenti, recie iungitur ut 356. 8, 99. 381, al. Tib. 2, 3, 3 iam nunc migravit in agros. — Gryneus Apollo.

192

P. VIRGILII MAROMS

Italiam Ljciae iussere capessere sortes.

Hic amor, haec patria est. Si te Carthaginis arces

Phoenissam Libycaeque adspectus detinet urbis,

Quae tandem Ausonia Teucros considere terra

Invidia esf? Et nos fas extera quaerere regna. 350

Me patris Anchisae, quotiens humentibus umbris

Xox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,

Admonet in somnis et turbida terret imago ;

Me puer Ascanius capitisque iniuria cari,

Quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis. 355

Xunc etiam iuterpres divom, love missus ab ipso —

Testor utrumque caput — celeres mandata per auras

Detulit. Ipse deum manifesto in lumine vicli

Intrantem muros, vocemque his auribus hausi.

Desine meque tuis incendere teque querelis; 360

Italiam non sponte sequor.

Talia dicentem iamdudum aversa tuetur, Huc illuc volvens oculos, totumque pererrat

Clazoiiieiiae civiias est Asiae. luxia lianc ,,nenius est Grynaeum, ubi Apollo c.ornur. Inde ergo nunc epiibelon dedil, licel in Delo acceperit oraculum." S. Ap. Paus. 1, 21, 9 lemplum dicilur rQvviatov. rQvvsia oppidum Aeolidis diciiur ap. Herod. 1, 149. Grynia ap. Plin. N. H. 5, 30, 32 ..Fuil et Grynia, nunc lantum porlus." Idera oppidum Ae- olidis rQVVLOv diciiur a Xenoph. Hell. 3, 1, 6, ubi a Thimbrone. el Uiod. 17, 7, ubi a Parmenione vi capia dicilur; is in- colas vendidii. Faclum id, anlequam Alexander in Asiam transiil. Slrabo 13, 3 Tio).ij(^viov Fqvviov y.al ItQov ‘Anol- Iwvos y.al fiavTHOv uqxulov v.ul veag

TtO?.VTl}.r]g ).L&0V XbVY.OV.

346. Lyciae sortcs cf. 143. — Quum eliam soriibus ducendis aniiqui solerent futura exquirere, sorles eliam oracula dicla sunt cf. Cic. Uiv. 2, 33, 70 sor- tes eae, quae ducuntur, non illae, quae vaticinatione funduntur , quae oracula verius dicimus. Iia sortes 377. 6, 72. 7, 2.54. 269 et ap. scriptores, ul Liv. 5, 15 Patres decrevere, legatos sortesque oraculi Pythici exspectandas et 1, 56 responsa sortium esl de ApoUinis Uel- phici responso. al. — Capessere terram est peiere navigaiione; iia 5, 703. Cic. Atl. 10, 9 Melitam igilur capessamus; ut tenere est viam in terram lenere cf. Ov. Met. 3, 690 Diam tene. Quo aulem iure tu quae novo luo regno gaudes, mihi invides, qui meum peio falo de- bitum?

347. Invidia es( c. inf. cf. 5, 638; nam invidere etiam inf. assnmit Ov. Mel.

4, 157 componi iumulo non invideutis eodem.

351. Ad rem ah omnibus, qui qnidem iusli sinl, concessam horiaiur me noclu paler, horiaiur filius. horiaiur luppiier.

352. turbida imago (verstort), quod limei, ne filius faium negligat aut omiiiat.

353. Ascanio haec se omnia laborare dicil, ul a se removeal suspicionem am- biiionis, quam nefas erat amiciiia esse poiiorem.

354. interpres divom cf. 10, 175.

355. utrumquc caput, el meum et luum cf. Ov. Her. 3, 107 perquc tuvm nostrumque caput. Cf. 492. 9, 300. Hck. in u. c. intelligit Ascanium et An- chisen.

356. manifesto in lumine cf. 3, 151.

357. vocem hausi auribus cf. 661.

358. incendere: ,,exagitare" S. quae duo verba iunxit Sall. Cai. 38, cf. 5, 455.

359. Italiam sequor ; iia sequi (erram aliquam 381. 5, 629. Val. Fl. 1, 3. Oraiiuuem claudit in eo, in quo maxima est vis.

362 — 392. Dido orationem Aeneae rcdarguit.

362. Amans femina nunquam movetur raiionibus, nam res, qiiae in se neque inodum neque consilium habet, eam con- silio regeie non poles. Ipsum modo obli- que adspicit. neque inier verba Aeneae ipsum audii. sed quid sibi iinpendeat co- giiai; landeni erumpil. Cf. Ov. Mel. 9, 27 Talia dicentem iamdudum lumine torvo spectat. — iamdudum ..ab iniiio oratio- nis" S.

AENEIDOS LIB. IV.

193

Luniiuibus tacitis; et sic accensa profatur:

Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, 3G5

Perfide; sed duris genuit te cautibus liorrens

Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.

Xam quid dissimulo aut quae me ad maiora reservo?

Num iletu ingemuit nostro? num lumina flexit?

Num lacrimas victus dedit aut miseratus amantem est? 370

Quae quibus anteferam? lam iam nec maxima luno,

Nec Saturnius haec oculis pater adspicit aequis.

Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem

Excepi et regni demens in parte locavi;

Amissam classem, socios a morte reduxi. 375

Heu furiis incensa feror! Nunc augur ApoUo,

364. luminibus tacitis: cf. Ov. A. A. 3, 512 Saepe tacens odii semina vnltus habet.

36.>. Neqiie a dea, amores fovenle, ne- que ab boinine oniniiio , sed a rupe es generalus et feris besiiis nulrilus el allus.

367. Hyrcania prope Caspiuiu niare el Caucasuni, ubi el alii ligres invenlas rarrani; iia Sil. 4, 334 Caucaseis tigris se protulit antris ; Slal. Theb. 9, 15 Aoiine Ilyrcanis bellare putatis tigri- bus? el signalur ligris verbis, fjuae sunt ap. Sen. Herc. Oei. 145 fera Caspias, quae virgata tibi praebuit tibera. Ar- meniae tigres ap. Ov. M. 8, 121 et ligres ad Caucasum eiiaui nunc visae sunt. Simite est E. 8, 43. CaiuH. Kpilb. 64, 154. Ov. Trisi. 3, II, 3 yatus es e scopulis, nutritus lacte ferino.

368. „QuJd dissimulo ? laciiae quae- stioni occurril, ne quis eius niniiam ira- cundiam reprehenderel, dicens, Aenean posse miiigari forsitan precibus." S. Sci- licel oralione a conviciis ordienle non recte capi iniliura ad reiinendum Aeneam iiiielligii, sed noUe se in ea re frusira niti dicil, neque iam locum esse reli- ceniiae el coniineniiae, sed omnia se ut seniial eloculuram profitelur. Hiiic est quid dissimulo cf. 12, 637. Si aulem dissimulaveril, i. e. si blandiiiis usa fueril, el quid agal Aeneas quasi ignorans de- Jenimenlis euni sluduerit relinere, quum Aeneas lalibus amoris signis non moveauir cf. v. 369: vel niaiore afficieiur iniuria. quae maiore fraude ei per longius lempus se circuniveniri passa sit. Ea siini ma- iora, ad quae reservare se non viiil, sc. ad illa, ut subito abeunte Aenea omnes Didonem iia ainore caecaiain fuisse cla- ment, ut Aeneam nihil nisi fugam agilare non senserit.

369. Num fletu ingemuit cf. 331. Ne alloquitur quidein Aeneam.

370. victus cf. 2, 699. Si niodo pre- cibus meis ei amore victus meo infor- lunio illacrimassel, ui inviiuiu eura dece- dere apparerei! — Jut non respondel pariiculae num, ut sii pro an; sed inier- rogalionem unaiu in duas paries dividil, ila ul alieruiu allero e.xpliceuir. Simile Sall. lug. 14 Quo accedam aut quos appellem . . fragm. Quis mihi vivo cruci- atus salis cst? aut quae poena mortuo? cf. 3, 43 et Gr. S 419, An. 8.

371. Quae quibus auteferam , ,,quid prius, quid posieiius dicain." S. Poiior visa est senienlia: quibus quae aniefe- ram i. e. quae possunl his esse duriora, quae crudeliias lua crudelilale non vin- calur. De forma inierrogaiionis cf. Gr. § 419, An. 1.

372. non adspicit aequis oculis cf. 9,

374. yusquam tuta fides. lam nunc, ubi qui tot lanlaque accepil beneficia fal- lit, cuinam credi licel^ — Equidem eum naufragum omnibusque rebus egeniem excepi et vel iu regni pariem recepi. — Eiectum lilore’, abl. loci ubi eieclus est et versalur, non niinus recte dici pol- est quam in litus cf. 3, 292. Sic dixit scriptor C. BG. 5, 10 yuntiant maxima coorla tempestate prope omnes naves afflictas alque in litore eiectas esse. Eiecius dicitur naufragus cf. 1 , 578. Cic. RA. 26.

375. Amissam cla<;sem sc. servavl, quod e reduxi a mortc facile suppletur. Cf. 1, 356. Simile illud Phyllidis ap. Ov. Her. 2, 45 Al laceras etiam puppes furiosa refeci, L’t qua desererer tuta carina foret. Iia hoc loco Dido : Si non servassem naves, ne poluisses quidem me relinquere; iiaque ipsum meum bene- ficium mali mei caussa est. Tamen v. eiic. Rb. A flammis classem coni. Pl. Id est corrigere poeiam.

376. Furiis inccnsa feror cf. 110.

13

,

194

P. YIRGILII MARONIS

Nunc Lyciae sortes, nunc et love missus ab ipso Interpres divoni fert horrida iussa per auras. Scilicet is superis labor est, ea cura quietos Sollicitat. Xeque te teneo, ueque dicta refello. I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas. Spero equidem mediis, si quid pia numina possuut, SuppUcia hausurum scopulis, et nomine Dido Saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens, Et quum frigida mors anima seduxerit artus, Omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas. Audiam et haec Manes veniet mihi fama sub imos.

380

385

Concitalae autem oralionls est saepe ab- rumpi, pergere deinde novo senlenliaruni genere. Revocando autem sibi in ani- mum merila in Aeneam translala et guam referat graiiam repulando ira abripilnr. — JSunc saepe cum vi pronunliatum e.st ila 5, 748. E. 8, 43. Nunc landem quuin me es relicturus, affers eam deorum vo- luntatem, de qua antea nibil dixisii; quare falsa ea sunt omnia et excogiiaia niodo quibus culpam legas. Cf. siuiilem locum 11, 403. Scilicct cum ironia dicium: quasi dii curent tanlopere soriem luani, ut omnes anxii el solliciii quieiem non capianl, aniequam te in Italiam adduxe- rint. Eodem periinenl horrida iussa i. e. quibus te terreri simulas. Quocirca iion est quod argumeniis lu confuieris, neque enim iis lu moveris, sed volun- tate; quare i, sequere Iialiam. Sed poena non deerit; ego a lerelicia, quae morteni mihi consciscam, umbra libi adsiabo ubi- que et te persequar.

381. I sequere. De imperativo i viam alleri praemuniente cf. Gr. § 422, An. 5. pete regna: Id eiiam cum vi dicium. quasi ea regnandi cupido maxima pro- feciionis canssa sil. Cf. 356.

382. pia numiiia. l)e deorum pieiate 1, 603.

383. Supplicia hausurum scopulis; i. e. concepturum. Sic Slat. Acbill. 1, 667 haurire pocnuf. Hor. Sai. 1, 2, 78 utide laboris plus haurire mali ent. Cic. Tusc. 1, 35, 86 Propagatione vitae quot, quantas, quam incredibiles hausit ca- lamitates ! Iiaque mediis in scopulis ob nosiram iniuriam eum spero inieriiurum et meum nomen vocaluruni, memorem me propier talia se a diis paii. — Hausurum pro hausturum ap. poeias cf. Gr. S 186.

384. Atri ignes, fumidi, ut 8, 198 cf. 255 el 7, 456 atrum lumen. Sic dicilur ignis picea crassus caligine G. 2, 309. Inde ignes sunl alri in funeribiis 11,

385. Cf. Luc. 2, 299 luvat ignibus atris inseruisse manus constrtictoque

aggere busti ipsum atras tenuisse faces. Ov. F. 2. 561 Conde tuas Hymenaee faces et ab ignibus atris aufer; habent alias maesta sepulcra faces. Inde atrum omne dicilur. quod infelix, sic dies ater dicitur, el ignibus airis persequunlur ma- leficos Furiae i. e. mala conscientia cf. 3, 331. — Vel absens sequilur, i. e. imago el memoria mei dereliclae te anget et cruciabil ; nunquam excuties, sed ut umbra libi adbaerebo, eiiamsi morlua sim. Sic unibra ap. Plaui. Cas. 1,1,3 Cer- tum est mihi, quasi umbra, quoquo ibis tu, te persequi. Pl. iia ordinat versus: Sequar elc. 384. 386. 385. 387.

385. anima seduxerit artus: Corpus igilur animae quasi vesiimenlum esl.

386. Adero sc. ut te angam. Adesse enim vox medla est, et quo quis animo adsit addiiur. Ita legiiur infensum adesse Sall. lug. 50, infeslum Liv. 2.5,

387. Hoc auiem loco saiis animus Dido- nis nolus est, ut quidquam addi opu.s non .sii. — Erai aniiqua opinio, qua mor- luoriim Manes ab eo, qui morii.s caussa fueranl, poenas repelere pulabani. Cf. Hor. Ep. 5, 91 (^uin ubi perire iussus exspiravero ; nocturnus occurram furor, petamque vultus umbra curvis ungui- bus; (quae vis Deorum es( Manium) et inquietis assidens praecordiis, pavore somnos auferam. Sic Nero est ,,saepe confessus exagiiari ne maierna specie, verberibus Fiiriarum ac laedis ardenli- bus.’’ Suet. Ner. 34. Quin et faclo per Magos sacro evocare Manes et exorare lenlavii. Unde facilior ea videiur esse explicaiio, qna eum ipsa, quum uioriua sit, persequaiur. Verum eadem apud Inferos audiiuram se poenas Aeneae spe- ral. Haec coniraria suni. Ex his difficul- taiibus non possumus saiis exlricari, nisi sumimus umbram occurrere Aeneae eura- que lerren?, animam apud inferos audire Aeneae poenas. ,.Aul 386 aut 387 abun- daf Rb. V. 387 uncis inclusil.

388. Manes sub imos ut 11, 181 i. e..

AENEIDOS LIB. IV.

195

His medium dictis sermonem abrumpit, et auras Aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert, Linqueus multa metu cunctantem et multa parantem 390

Dicere. Suscipiunt famulae, collapsaque membra Marmoreo referunt tlialamo stratisque reponunt. At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem Solando cupit et dictis avertere curas

Multa gemens magnoque animum labefactus amore, 395

lussa tamen divom exsequitur classemque revisit. Tum vero Teucri incumbunt et litore celsas Deducunt toto naves. Natat uncta carina; Frondentesque ferunt remos et robora silvis Infabricata, fugae studio. 400

Migrantes cernas, totaque ex urbe ruentes, Ac veluti ingentem formicae farris acervum Quum populant, hiemis memores, tectoque reponunt: It nigrum campis agmen, praedamque per herbas Convectant calle angusto; pars grandia trudunt 405

ad Maiies qtii iii parle ima siinl; sic sub Tartara mittere 243. 8, 563esi: iii Tar- tara quae iiifra siiiil. Sic sub c. abl. 9, 244 f idimus obscuris primam sub vallibus urbem, unten im Thal 11, 23. E. 1,57. Cf. 6, 283. — Siiuili modo ap. Pind. 01. 14, 29 faiiia ad inferos parenii nunlial vicioriain filii.

388. medium sermonem ef. v. 277. — lam furore abrepia decedit, sed siaiiin eain vires deficiunt, ut famularum egeat auxilio.

390 Metu , ne magis moveat iram, muila removet, quae diclurus erai, multa parat dicere alia; sed qui deliberat, mul- tuni relinquiiur ab eo, qui aiiimi furore abiipilur. — paranten fVg. Rb. volen- tem Ld. Mss. V

391. collapsa membra ; collabi 8, 584 ut labi 3, 309 de eo, quem subilo aniiua deficit; de morientibus Ov. M. 10, 186.
392. • — suscipiunt. Sic suscipere la- bentem 11, 806.

393 — 415. Troiani parant abitum.

393. Pius Aeneas iain vocatur iteruni, quod revereniia deoruni raoveiur, ut iio- iens nolenlem relinquat; anlea dux Tro- ianus 124. Omnino in eo ars est poe- tae, quod singiilis locis aptai nomina.

394. labefactus cf. 8, 390. Versum eiic. Kb.

395. tum vero cf. 2, 105 „regis prae- senlia." S. — Incumbunt, magno studio laborant ; ita incumbere absolute 9, 73 Turn vero incumbunt, urguet praesentia Turni.

396. uncta ..pice delibuta" S.

397. Pro remis infert Ur. ramos^ id- que praeferl Pl.

398. Infabricala videtur esse Siia^ Xey6iJ.ivov.

399. Cernas, si velis, ut 8, 691 cre- das innare.

400. veluti !>Iac. sec. Rb. Quid in aliisV velut ffg. Rb. — His parliculis ac veluti quum saepiiis comparaium ad- iungiiur ut 441. 1, 148 et siuiilibus iit 6, 707 ac veluti ubi, 12, 103 veluti quum , 749 i’. si quando, 7, 528. 12, 587 ut quum, 7, 462. 699. 9, 32 ceu quum eic, 2, 626. 6, 707. Plenum esset: ac ruunt, vcluti ruunt, quum. Usus est in parvis besiiis gravibus verbis et maxime militaribus.

401. populant cf. G. 1, 185 Populat- que ingentcm farris acervum curculio. „Populant anlique di.xii. Nam lioc ver- bum apud veieres aciivum fuii, nunc tan- tuiu deponens esi" S.; cf. 12, 263. — hiemis mcmores. Hanc formicarum curam quam liabenl de Lieme lepide describit Hor. Sat. I, 1, 35. — tecto: Ila lccium penclrale de formicarum cavernis dixil G. I , 379.

402. Jt nigrum campis agmen „lie- misiichium Ennii de elepbanlis dictum, quo anle Accius esl usus de Indis.’ S. Festiva placet ea ad minora translatio. — Praedam convectare non minus mili- tare cf. 7, 749 Convectare iuvat prae- das et vivere rapto.

403. Callis angustus ul G. 1 , 380 et gracilis limes Ov. Tr. 5, 6, 40 dicitur de itinere formicaruin. Nam quivis scit,

196

P. VIRGILII MARONIS

Obnixae friimenta humeris; pars agmina cogunt, Castigantque moras; opere omnis semita fervet. Quis tibi tunc, Dido, cernenti talia sensusl Quosve dabas gemitus, quum litora fervere late Prospiceres arce ex summa, totumque videres Misceri ante oculos tantis clamoribus aequor! Improbe amor, quid non mortalia pectora cogis! Ire iterum in lacrimas, iterum tentare precando Cogitur, et supplex animos submittere amori, Ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.

Anna, vides toto properari litore: circum Undique convenere; vocat iam carbasus auras, Puppibus et laeti nautae imposuere coronas. Hunc ego si potui tantum sperare dolorem, Et perferre, soror, potero: miserae hoc tamen unum Exsequere, Anna, mihi; — solam nam perlidus ille Te colere, arcanos etiam tibi credere sensus; Sola viri molles aditus et tempora noras —

410

415

420

formicas onines eodem iiinere progredi neque exspaiiari. Xoia, (luomodo spon- deorum lardiias pingat vebendi difficulia- teni. — Trudttnt, quae porlare non pos- sunt; obnitunlur tiumeris, ut bomines, si magnas moles protrudere volunl. Ov. F. 1 , 565 yttitur hic humerin et vastum motu collabefactat onus.

406. yf^mina cogere dicunlur ii mlli- tes, qui sequunlur, ul moranies ei lardos impellant el vagos a rapinis coerceanl ; inde casiiganl moras i. e. lardiiatem.

407. fervet. Quum celeres niotus fer- vorem soleant exciiare, fervere dicuntur loca, in quibus magna agitaiur mulli- tudo cf. 409. 8, 677 Mcirte fervere Leucaten. Marl. 2, 64, 7 Fora litibus omnia fervent.

408. Pl. dat tum, quaeritur num tunc iibris firmelur.

409. Misceri aequor esl vario el niixlo clamore impleri; iia 2, 298. „Si in ali- quo essel laetis, arriperem" Pl.

410. quid cogis. De slruclura cf. 3, 56.

411. ire in lacrimas. Cogitur aniore iterum ad lacrimas confugere et preces ac deposita animi superbia omnibus mo- dis supplicare, ne moriatur frustra, an- lequam necesse sil, et experla omnes modos retinendi Aeneae. Ad hanc di- cendi formulam cf. Ov. M. 5, 668 ibimus in poenas, puniemus. Similia 5, 782.

416 — 436. Annam iubet Dido petere

ab Aenea, ut aliquamdiu remaneat.

416. Oraiio ipsa slatim incipil, nullo

addiio signo, quale est inquit. Sic sae-

pissime ul 1, 335. 370. 2, 42. 657. 675.

3, 84. 4, 702. 5, 870. 6, 560 elc; nec non in oratione soluia. — Propcrari est impersonale.

417. coiii-enerc, cf. v. 289. — Carba- sus., velum, vocat auslrum, si iam inlen- lum esl, ul eum e.xcipiat. Cf. 3, 357. Audacius el insolens illud Senecae Troad. 105 lam nuda vocant pectora planctus

418. e. Nudata sunt peclora, quae dexlris lanientur.

419. Naulae iler incepturi coronabanl deum tuielarem toianique puppim, in qua siabal, seriis el verbenis et vitiis. Cf. Ov. M. 15, 61>5 caesoque in litore tauro torta coronatae solvunt retinacula na~ u«y. Idem fecerunt redeunles cf. G. 1, 304, qui V. idem esl, quare iam liunc I. improbat Probus el Rb. — Post coronas Rb. infert v. 548. 9 Tu lacrimis — ob- iicis hosti. „Sed quoniam vel sic hiat oraiio, non absolvisse locum puiandus esl poela." Rb. Quid igilur taniis co- natibus efficitur, nisi ut hiet oraiio?

420. sperare cf. 1, 543. Ipsum si satis ambigue dixit Dido, ne proderet animi statum; tamen ex verbis quae se- quunlur palet, id voluisse eam dicere: Si, quum poluerlm lalem dolorem ex- speclare (qu«*e omnia luta limebam 29H), eliam sufferre polero viresque acquiram, ut rem provisam lolerem. Id tamen ab eo peto, ut per aliqiiod tempus remore- lur, quo me ad eins discessum parem; ne lam celeriler abeal, ut ne exspeclet quidem venios secundos. Eaque celeri- tale abeundi maxime olfendi se simulal.

421. colcre inf. hisl. cf. 2, 132.

422. :Wo//es aditus ui 293. .\nna igi-

1

AENEIDOS LIB. IV.

197

I, soror, atque hostem siipplex adfare superbum:

Non ego cum Danais Troianam exscindere gentem 425

Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi;

Nec patris Anchisae cinerem Manesve revelli.

Cur mea dicta negat duras demittere in aures?

Quo ruit? extremum hoc miserae det munus amauti:

Exspectet facilemque fugam ventosque ferentes. 430

Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,

Nec pulchro ut Latio careat regnumque relinquat:

Tempus inane peto, requiem spatiumque furori,

Dum mea me victam doceat fortuna dolere.

Extremam hanc oro veniam, miserere sororis. 435

[Quam mihi quum dederis, cumulatam morte remittam.]

(ur nunlli officia exseciila esl. Hanc ab Aenea praesiiiani fidem iiividei Annae eamriue incusal , quasi cum perfido con- silia iniisset. £xslal apud aniiquos fama huc periinens. „Sane sciendum Varro- nem dicere Aeneam ab Anna amaium" S. ad 5, 4.

424. Ilostem iam dicil, non hoipilem ul 323. Superbiis, quum non flectaiur precibus et miseriis Didonis.

425. lam nihii se commisisse demon- stral, quo poluerit offendi Aeneas. Simul studio reiinendi abrepla ipsum alloquilur (non ego), non praecipit Annae, quid sibi dicendum videaiur. — exscinderc gentem ut 9, 137.

426. Aulide, Boeoliae portu. quo Graeci Troiam profecluri conveneranl, nisi Troia eversa non reversuros se iuraverunl.

427. Si revelliiur cinls, eiiam manes revelluniur cf. 29. Id vero erat sum- nium nefas, scelusque conira cognaios commissum quod ulcisci debebani. Cic. Tusc. I, 12, 27. — Tale Hliqiiid commil- lere debebam, ut Aeneas. quod nullis mo- velur precibiis, possei excusitre. cinerem M. cineres Py. rec. Rb. — negat MIP2 negct Ivr2Pl rec. Rb.

428. Quo ruit ,,properat sine respeclu salutis." S. Non iia nie oderil, u( me fugiens vel suam salutem negligat. — Et fecerii mibi graium, si modo salvum eum in Iialiam perveniurum sperare possini.

429. Fucilis fuga esl, iii qua non est labor aut periculuni, quae fit ventis ferenlibus. IJe que cf. I. exc. — ventos ferentes cf. 3, 473.

430. Nolit liniere, ne velim oinnino retinere, neque spero eiiam nunc coniu- gium, quod perfide reliquil; pelo modo lempus aliquod. quod Aeneae, qui tanidiu volens ab Iialia abesl, non polest esse niagni mumenli.

431. Pulchro, „quod illi pulclirum vi-

detur." S., cum ironia dictuni, quuni ne noveril quidein.

433. tempus inane. Cf. Ov. Rem. Am. 277 Ve properes oro, spntivm pro mu- nere posco; Quid 7ninus optari per mea vota potest. Her. 7, 178 Pro spe cou- iugii tempora parva peto, ditm frela mitescunt et amor, dum tempore et usu forliler edisco tristia posse pati.

434. veniam ; ^beneficium." S. Ter. Hec. 4, 2, 29 Mi gnate, da veniam hanc mihi, reduc illam cf. 1, 519.

435. f/uam mihi quum dederis cumu- lalam morte remittam. ,,Haec nemo un- quam intellexii, iieque inlelligel." P/. qui V. 435 et 436 delel. „Mihi quidem faleor nondum videri expediium liunc locum; ac vereor, iie in desperalis babendus sil." JVg. Haec VV. sagaciuni senlentia ad- liuc valel. lam aniiqui interpreles hae- rebanl, ut Servius, el varie verba lenia- baiit, ut scriberent eliam: quam mihi quum dederit ciimulaia morte, quum plerique Mss. exhibeanl dcderis cumula- tam ; nec niinus in remiltam e( relin- qucim variant libri. Quodsi Servius in eum errorem induciiis esl, ut a Vario et Tucca varias lecliones additas esse puiarel, qui si Aeneidem edidere et re- censuere, cerie non addidere varias le- ciioiies: non est absonum sumere, hos duos versus additos ab alio et ab inier- preiibus aniiquis genuinos esse babitos. — Adriidii forlasse aliquis, cui Dido in moriis periculo non salis impense rogare videbaiur. Is addidit: Pelo a le hanc graiiain exlreniam (ea in re), „quod be- neficiuiii qiiuin niihi cumulatum (i. e. post mulia alia) dederis fquod post oro ve- viam. misererc sororis unice verum est, non dederif), sola niorle derelinquam." S. Sed ubi legilur hoc sola? Schrade- rus coiii. sorte, quem sequilur fVilms Prog. Duisb. 65. Rb. dederit, cumu-

198

P. VIRGILII MAROMS

Talibus orabat; talesque miserrima fletus Fertque refertqiie soror. Sed nullis ille movetur Fletibus aut voces ullas tractabilis audit; Fata obstant placidasque viri deus obstruit aures. Ac velut annoso validam quum robore quercum Alpini Boreae nunc binc nunc liatibus illinc Eruere inter se certant; it stridor et altae Consternunt terram concusso stipite frondes; Ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras Aetherias , tantum radice in Tartara tendit : Haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros Tunditur, et magno persentit pectore curas: Mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.

Tum vero infelix fatis exterrita Dido Mortem orat; taedet caeli convexa tueri, Quo magis inceptum peragat, lucemque relinquat.

440

445

450

latam monte r. Adilitque ,.HJagnos con- ieci regiiiam proniisisse monies auri ar- gentique aliorumque praemiorum in lam exigui beneficii graiiam’. At si quis mons dicil, quis poiesl inielligere auri monies, el si dederit A. eam veniam , quis tibi supplebit ad remittam ! Ld. dederit el explicat: Uies isl die lelzle Gunsf, um die icli ihn bilte; — fsed quo iam perlinenl: miserere sororis'0 gewabrt er sie mir. so will ich sie durcli meinen Tod reichlich verselien. Uen lelzien Wor- ten liegt die Vorslellung zu Grunde, dass Aen. durch den Tod der ihm verhassten Uido von scbweren Sorgen befreit wer- den wird (!) Sed quomodo haiic conci- pere polerat Uido senienliam? fFg. nunc explicai, Anna si lu mihi hoc gra- tum feceris, renuinerabor iia, ul plus feras a me, quani ego a te accepero Cscillcet teslamento). morte, quum moriar, memoralque morem Romanorum legando in lestamenlis suum indicare amoreni. At quid iudicas de regina sorori pecunias lestamento quae promiiiil? Et quid est remittam?

437 — 469. Nec Annae precibus cedit Aeneas.

438. fert refertqne (S"U’I« est itque reditque viam^ i. e. iierum et saepius fert. ut 12, 8()6. Ov. Trisl. 1, T, 6 in digito qiii me feraque refersque tuo. Ita Cic. All. 2, la tibi epistolam iussi referri, i. e. iierum miiti. Cf. 556.

439. aut, Rb. dedil hant.

440. Certant cum infinilivo iungilur eodem modo 2, 64. 5, 194. 6, 178. 9,

441. 533. 5.57. 10, 130. G. 2. 100. E. 5, 9 el ap. Lucr. Hor. Ov. Slai. Sil. deinde

Pl. Pan. 81. Curt. 9, 4, 23. Cf. ad 2, 33. — altae FM. al. alte Serv. Aliae frondes vi venli ad terram deprimuntur.

445. auras : Lch. niavult oras.

446. 446. leguntur G. 2, 292.

447. hinc atque hinc, cf. 1, 162.

448. Lacrimae sc. Aeneae, nam quer- cus est mens immota i. e. Aeneas firmus ille et diis parens, frondes decussae sunt lacrimae veheiiieniis moius signa. Hck. vull esse lacrimas Uidonis.

450 — 473. Mortis futurae omina Dido cognoscit.

450. Uido, quum omnes conaius reii- nendi Aeneae fruslra cecidissenl, iam vi- tam perosa mulia cognoscere sibi videiur oniina, quibus ad morlem jmpellatur. — fatis exterrita. Nani exlerremur, si su- biia aliqua res incidii: faia autem, quae iam diu fuere, nunc demum ei accidere dicuniur, quod nunc demuni faia esse in- leiligit, quibus Aeneas ad Italiam, ad mortem voceiur ipsa.

451. Mortem orat ; petil, ut sibi detur; propler ea quae sequunlur: quo magis peragat, Pl. vult optai, additqiie .,cur orarel, quod sibi ipsa dare polerat et dare decreveral". Caeli convexa saepius poelae dixerunt. Praeivil ut videlur Ci- cero in Araieis v. 314: ubi convexus caeli orbis.

452. quo peragat — vidit: ,,quo niagis inceptum peragal, eo impellilur, quod vi- dil.’’ ff^g- Periculosis eius modi luachi- nis opus non est, ul leges grammaiicae serventur, si verba iungis, ul supra faclum esse vides. — lucem, viiam cf. 631. 12, 62.

II

AENEIDOS LIB. IFI.

199

Vidit, turicremis quum dona imponeret aris — Horrendum dictu — latices nigrescere sacros Fusaque in obscenum se vertere vina cruorem. Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori. Praeterea fuit in tectis de marmore templum Coniugis antiqui, miro quod honore colebat, Velleribus niveis et festa fronde revinctum. Hinc exaudiri voces et verba vocantis Visa viri, nox quum terras obscura teneret; Solaque culminibus ferali carmine bubo Saepe queri et longas in fletum ducere voces. Multaque praeterea vatum praedicta piorum Terribili monitu liorrificant. Agit ipse furentem In somnis ferus Aeneas; semperque relinqui Sola sibi, semper longam incomitata videtur Ire viam et Tyrios deserta quaerere terra: Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,

455

460

465

453. Inler sacrificandnm videt vinum converli in cruorem. Siraile accidis.se (licilur Xerxi cf. Val. Max. i, 6, exl.

1, — Sic Lucr. 3, 353 tiiricremas dixit aras fcf. accendcre aram 1, 704) el Ov. Her. 2, 18 /ocos, sed Luc. 9. 989 t. i^nes. De luris in sacris usu cf. 1, 416.

455. obscennm cf. 12, 876.

456. Est prob. //6. sed abesl a MP.

457. Templum i. e. sacellum eral in domo regia, in quo Manes Sichaei cole- bal Dido; ex eo voces audil, quibus se ad inferos puiai inviiari. Idem Ov. Her. 7, 99. Voces auditae saepius malum omen cf. G. 1, 476. Liv. I, 31. 6, 33 vox horrenda edita templo cum Iristi- bus minifi.

458. Antirinus est, qui anlea fuit, cf.

2, 137 et Ov. Mel. 4, 445 ubi aniiquae imitamina vitae Manes exercere diciin- lur. — Cognaiis auiem post nioriem aras et sacella condere Romanis usiiaium eral; diis Manibus sacra esse ea dicebaniur.

462. Bubo infelicis habebaiur ominis, ut etiamnunc fil; nec minus noctua cf. 12, 862. Sic esl ap. Ov. M. 10, 453 Ter omen funcreiis bubo letali carmine fecit. 15, 791 Tristia mille locis Sty- gius dedit omina bubo. Adde Plin. N. H. 10, 16. .Jiubo funebris et maxime abominatus publicis praecipue auspi- ciis. Eo viso tirbs i«s/ro6oJur." — Fe- mininum fecil Vgl. bubonem, quod est avis; quuin masculinum sil apud ceteros. Novavit etiam aliis in vocibus genus; sic feminina fecit finis cf. 2, 554; sHex cf. 8, 233; obex 10, 377; palumbes Ecl.

3, 69; cortex 6, 62; masculina voces talpa G. 1, 183; dama E. 8, 28. Cf.

ales 12, 247, stirps 12, 208, specus 7, 268. Cf. de ea re Quinl. 1, 6, 2. 9, 3, 6 et Gr. 8 70, An. 3, § 78, 2. 4.

463. Queri cum visa iun^ilur; quam- quam enim revera voces edii, Didoni ta- men maxime queri videlur; non ei, qui felicia omnia exspecial. Solel enim honio res externas ex suo animi slalu consi- derare. — Lon^ne voces el produclae esse irisles videntur; iia ap. Ov. M. 3, 706 lon^i ululatiis.

464. piornm M. al. quos ob pieiaiem sperni a Didone fas non fuerai, priorum FP. al. i. e. eorum quos antea negle.xeral dicla nunc meminil , quiim accidiint ea, quae praedixeranl. Polest tamen prio- rum ex pr bis in eodem versu scripto orium videri. JSck. praeferl priorum, eam ob alliieraiionem rec Ld. Pii vates cf. 6, 662.

465. in sojnnis cf. 2, 271. — Dido in somnis ab Aenea infesto animo peti sibi videtur, ab aliis autem relinqui, vel h Tyriis suis. Cf. somnium ap. Ennium, quod legiiur Cic. de div. l, 20.

466. ire viam cf. 5, 235.

467. agmina: Agmen huc illuc dis- cursiians plurali potuit signari. Agmina autem de tribus Furiis dici saepe legitur; sic agmina Eumenidum dicuntur 6, 572 Val. FI. 2, 227. 7. 147. — Penlheus, rex Thebarum. Bacchi conlempior, a deo in insaniain vel leinuleniiam versiis haec ap. Eur. Bacch. 916. y.al fir]v oqkv (loi dvo /tfv riliovq doKm, Siaaag 6e €)j]^ag. .,Apud Pacuvium inducitur Pentheus fu- rens, qui videt duos soles et duas The- bas." Pomp. Sabinus. Sic Cassandra fu- rore abrepla: gemino, inquil, solc prae-

200

P. VIRGILII MARONIS

Et solera geminum et duplices se ostenclere Tliebas; 470

Aut Agamemnonius scenis agitatus Orestes, Armatam facibus matrem et serpentibus atris Quum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae,

Ergo ubi concepit furias evicta dolore Decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque 475

Exigit, et, maestam dictis adgressa sororem, Consilium voltu tegit ac spem fronte serenat: Inveni, germana, viam — gratare sorori — Quae mihi reddat eum vel eo me solvat amantem. Oceani finem iuxta solemque cadentem 480

Ultimus Aethiopum locus est, ubi maximus Atlas Axem humero torquet stellis ardentibus aptum.

fulget dies, n;emiiiiimf/ue duplices Argos allollit (lonios Seii. Agani. 727.

471. Agamcmnoniu^ possessivum pro pairoiiymico cf. 10, 123. — scenis Mss. fiiriis aliqiiot, ex coiiiectura sciiicel ob 474, inferiore illa, quam proposuit Mar- klaiidus Poenis a IJoivi], ulirix , fiiria. Novissime P/., qui noii ininus quaiu iiiulli aTii inierpreles in v. sccnis offensus est, detlil scelere exagitalus, quod si quaiido apud Virgilium lectum fuissel, nemo iii scenis agitatvs muiassei; iia planum et perspicuum esl illud, qiiod PI. excogiia- vii. lam vero eiiam Poenis oh vocem Dirae 472 displicel; neqiie verisimile est poeiain iiilra se.\ versus qualluor Furia- rum nomina compreheiutisse. Resiai igi- lur ut -CPH<t quocuii(|ue luodo explice- luiis. Est aulem aul saepe iii scenis re- praesentalus, aui ui iii scenis fugil agi- laius Oresles mairem. Hoc praesiat, qtiamquain Orcsiis faiiiin erat miillarum fahiilaruin arguiinMiium ; neque enim ad sensuin quidqiiam referl eaudem fabulam saepius agi; moveniur iiiodo eo lempore, qiio speclamus. Ka igiiur est sentenlia: Dido vanis soniniis lerrelur, ul Pentheus, si videt duplices Tliebas, et Oresles, quando anxius a niaire invadi se puial, (cf. Suet. laud. ad v. 386) neque a leinplo audet egredi , quod in limine se- deanl Furiae. Iiaque insanil , ut illi, qui in scenis insaniae exempla producunlur. Servius ,,.\ Pacuvio. inquit, Oresles In- ducitiir Pyladis admoniiii propier viiaiidas Furias ingressus Apollinis leinplum. iinde quum vellel exire, invadebalur a Furiis.’’ Neque Romaiii lianc comparaiioiiem ab epica digniiale alieiiam pulaveriini, iieqiie offensus esl Servius; et oratores eiiam de scenis saepissime similitudines qiiae- runt, el Peniheiis de sceiia desumpiiis esi. Quare noii diibiiavit poela rem po- nere nolam omnibiis et quae id qiiod

volebal explicaret. Et quum rem quae saepe in scena fli describal, uliiur prae- senli fugit, sedcnt. Pro scenis llilde- brandus saevis.

473. Dirae cf. 12, 845. 67. coni. scqucnti nemine Diras!

474 –503. Dido morteni parat.

476. exigit , consliluil re diu niuliuiu- que deliberala. — macstam ob Uidonis furores.

477. Cnnsilium vnltv tegit, ila vultu tegere el cclare gaudinm, dolorem dixere Laiini et Cicero (expl. Bll. Hor. Sal. 2, 5, 104).

478. Inveni viam ui 3, 395 fata viam invenient. — Paralur sacrum inagiciin), quale est E. 8, el ciii uiagiias vires esse erat opinio; quo sororem facile poiesl celare coiisiliuiu siium; niorieiii lameii ipsaui lamdiu removet, quamdiu spes ulla est Aeneam reniansiirum.

479. eum , eo. Pronomen hoc niagis logicum, rarum esl ap. poeias gravioris argumeiiii, iieque lanien ul eo plane ab- siineant. Rarissimum videlur esse eiiis, quod pro significaiionis tenuilate niiiiis est ponderosuin. Hoc loco bis posiiuin placel. — .S’o/i>ere c. abl. cf. 1 , 562.

480. Aethiopes ubique in exiremis ler- rae iiiiibus fingebaniur habiiare; secundum aniiquissimos poeias eranl duplices, et ubi sol oriebaiur et ubi occidebai, quam ob solis vicinilatem nigri esse pulabantur. Ila hoc loco Mauretaniae intelligit regio- neui ; inde sacerdos, quae anie Hesperi- dom templum et horios servabai, adesl, perila incaniaiioiium. — Atlas c(. v. 247.

481. Stellis aptum legilur 6, 798. II, 202; el secuiidum Macr. 6, 1 ex Ennio haec : qui caelum versat stellis fvlgen- tibus aptum. Iia Enn. ap. Cic. Off. 3, 29 o fidcs alma apta peunis ; inde ap- tare cf. 3, 472 est inslruere, ornare.

AENEIDOS LIB. IV.

201

Hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos, Hesperidum templi custos, epulasque draconi Quae dabat et sacros servaljat in arbore ramos Spargens humida mella soporiferumque papaver. Haec se carminibus promittit solvere mentes, Quas velit, ast aliis duras immittere curas; Sistere aquam fluviis et vertere sidera retro, Nocturnosque movet Manes; mugire videbis Sub pedibus terram, et descendere montibus ornos. Testor, cara, deos et te, germana, tuumque Dulce caput, magicas invitam accingier artes. Tu secreta pyram tecto interiore sub auras Erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit

485

490

495

Kaque est caelum sleUis inslruc(uni, or- iiaium.

-)83. Monslrata ei esl, non ab ipsa (jtiaesila, sed ab alio ei oblala.

484. Hesperiduin iiorii ubi essenl non salis consiabal apud aniiquos, ut par est ; in eo tanien conseniiebaiit esse prope Ailaniem. „Hesperides, Allanlis filiae, nympbae, secuiidum fabulam bortum ba- bueruni, in quo eraiil niala aurea Veneri consecrata, quae Hercules, niissus ab Eurystheo , occiso pervigili dracone su- slulit." S.

485. spargens: „Spargebat in via mella et papaver, quibiis advenientes ab horto arceret et ponia Hesperidum servaret." Jh. Sacerdos igitur ramos defeiidebat et dracone et meUe ac papavere. Ideni videtur inteUigere LrL qui soporiferum dicil papaver hominibus i. e. irrum- penlibus. Id quidem nemo alius nar- rat, inde iiiterpretes traxere spargens ad (hibat) ut draconi darentur mella. Sed tamen iam Servius est offensus, quod soporiferum papaver draconi datur, ut vi- gilet; quam offensionem removere se pu- tant, quum dicunt modo dulces cibos signari, papaver autem Graecis iu deli- ciis fuisse. Et simplicissima est ffgi ratio, qui „draconeiu hune tantae feritatis fuisse putabimus, ut vel custodi ilii terri- bilis esset ; dabat igitur ei papaver , non qiio sopiretur sed quo mitigaretur." Ta- iiien de iiia feritate iiihil traditur nec so- poriferum potest dici id, quod soporera non fert, Rb. h. v. eiicit et post v. 517 ipsa — iuxta infert. Pi. pro ci/s(os v. 484 dat SKCcov, atque ita mederi se opi- natur. Praestat tameu Servii explicatio: „Haec se promiltit curas solvere, spar- gens h, m. elc. i. e. niiscens ut: et spar- gere venena dedicerunt [Cic. Caiil. 8, lOJ. Nec iiicongrue ad amaritudineni amoris niel adhibet, ad oblivionem papa-

ver." At vero id apparet a voce Hacc se novum nasci enunliatum. Itaqiie iiuila adhuc explicatio sua caret difticuliate. Cf. 6, 420.

487. Notantur eae res, quae niaxime incantalionibus effici posse putabantur. Multi sunt in iis poetae cf. Ecl. 8. Hor. Ep. 5. 17. Tib. 1, 2. et Ov. M. 7, 180 sq. — Solvcre montes sc. aiiiore. Cf. Tib. I. 1. 59 eadcm se di.rit amores canlibus aut herbis solvere posse meos. — Pro- mitlit c. inf. praesentis cf. Gr. § 469, An. 2.

488. Curae durae sunt ap. Tib. 3, 6,

489. Sil. 11, 374. Xem. Ecl. 1, 59.

490. Sistere aquam. Tib. 1 , 2 , 4.i Hanc ego de eaelo ducentem sidern vidi, fliiniinis haec rapidi carniine ver- tit iler: hacc cantu Jinditque sohim, Manesque sepulcris elicit frf. 3, 68") et tepido devocat ossa rogo. Cf. Prop. 1, 1, 24.

491. nocturnos. Noctu apparent Ma- nes et spectra, noctu ars magica vaiet. — movel FMP. — ciet F2P2 ex errore orlum videtur, neque eiiim mnvet potest pro interprelamento verbi ciet haberi, cui aptius esset vocat, elicit. — Movet i. c. excitai Hor. Ep. 17, 3. Oro regna per Proserpinae , per et Dianae non mo- venda numina i. e. quae e.xcitare fas noii est. Sagae autem mortuorum animos excire posse putabantur. Hor. Sat. I, 8,

492. — Mugit terra 6,99, sohim 256. Ov. M. 7, 206. Cf. 3, 93. Mugire vi- debis cf. 2, 301.

493. testor. Excusat se, quod ad ar- tem confugiat magicam; „nam quum multa sacra Romani reciperent, semper magica damnarunt." S. — deos et te; per alios iurat cf. 357.

494. secreta, ut vulgus non noscat. — sub auras erige, exstrue cf. 3, 423.

495. Arma, ut postea ensis memora-

202

P. VIRGILII MAROMS

Impius, exuviasque omnes, lectumque iugalem, Quo perii, superinpoiiant. Abolere nefandi Cuncta ^dri monumenta iuvat, monstratque sacerdos. Haec effata silet, jjallor simul occupat ora. Non tamen Anna novis praetexere funera sacris Germanam credit, nec tantos mente furores Concipit aut graviora timet quam morte Sychaei. Ergo iussa parat.

At regina, pyra penetrali in sede sub auras Erecta ingenti taedis atque ilice secta Intenditque locum sertis et fronde coronat Fuuerea, super exuvias, ensemque relictum Eftigiemque toro locat liaud ignara futuri. Stant arae circum, et crines effusa sacerdos Ter centum tonat ore deos Erebumque Chaosque

500

505

510

tiir. Ita autem loquitur, quasi iam pro- fectus sit Aeiieas. Iiupietas aliqua specta- tur, quoil in tlialamo arma reUquit.

496. Impius iUe est, qui pii nomiiie gaudere solet. — Exuviae sunt vestes, alia. quae ab eo accepi cf. 6ol.

497. Quo perii cum pudore pronun- tiata. ..propter e.xstinclum pudorem." S. — Superimponant sc. famuU, cuius rei curam mandat Annae, ita FM. — super- imponas P. rec. lib. , non minus quidem probabile. nam qui quid faciendum cura- verat, eum Laiini feclsse dicebant; sed ortum videtur ab eo, qui ponant subiecto omisso improbavit.

498. Abolere inde a Vsrlio = delere sic 11, 789. G. 3, 559. Liv. 3, 38. 25, 1, 6. Pl. Ep. 5. 5. 7, 6 al. Abolere cuncta monumeuta inler remedia amo- ris recle referebatur, ut omnino ea fa- cilius obliviscimur , quorura signum nul- lum videmus. Ov. Rem. Amor. 719 Omnia pone feros, quamvis invitus, in ifj^ncs; et dic: ardoris sit rogus istc mei.

499. Pallor est „ex conscienlia cogi- tatae mortis.’’ S.

500. Praetexere est abscondere 6 , 4. Utrumque enim recte dicilur praetexere funeri sacra Ccf- 172J et sacris (abl.) fuuera. Cf. 6, 229.

501. non — nec — aut cf. 3, 43.

502. Concipit tantos esse posse aman- liura furores cf. Ov. M. 10, 403 Aec nutrix etiamnum concipit uUum mente nefas. — Mnrle Sychaei est, quum .Sy- chaeus mortuus erat, quo tempore J3ido iminoderate lugebat; sed tamen a luctu recessit postea.

504 — 521. Magicum sacrum. 504. Cum hoc sacro cf. E. 8 de re ea-

dem. Pyra (cf. 11, 185) exstruitur, qui- bus imponantur res ab Aenea relictae, ut crementur; prope ponuntur arae, in qui- bus sacra fiant , quae amore solvant. — sub auras ererta cf. 494. — penetrali in sede . cf. 7, 59. — Penetralis ad- iectivum cf. 2 , 297. Taedis erigitur pyra, cf. 3, 134.

506. Intenditque locum sertis non mi- Hus recte, quam intendere serta loco cf.

508. funerea i. e. qua funus suum futurura indical Uido; ubi Anna intelligit (icUim quasi funus Aeneae significari. — Exuvias, ewemqvc etc. cf. 498.

509. Haud i^nara futuri. Ignarae erant Anna et sacerdos; nolebat eniin Aeiieam Dido sibi conciliare, quod sacro magico simulabat, sed mortem sibi inferre.

510. crines effusa de acc. cf. 1 , 828. In rebus magicis magae solvebant crines, quasi deorum numine implerentur, qui vincula non tolerant cf. 3, 370. — Sa- cerdos illa quae v. 483 memoratur.

511. Tonare signat obscurum illum so- num, quo incanlalionibus uti solent ma- gae. Tonare verbura h. 1. ut 8, 419 et saepius est personale, siquidem qui tonet constat; et acciisativum assumit cf. 2, 31, ex significatione qua est hoc loco. — Alium accusativum, scilicet verborum, quae tonitru proferuntur, dat Prop. 4, 1, 134 verba tonare. Claud. R. P. 1, 83 iunc talia celso ore tonat. — Tonat igiliir est vocat , quo verbo usus est Si- lius, ubi hunc expressit 1, 94 sq. Idem ter cum tonat iuiixit. et iiingi iubet Ser- vius, et ternarius numerus in incaniaiio- nibus vim habet. Centum deos explicat Servius sy.arov, ‘EKCiz^g numina; mos tamen erat plures deos invocare, inter quos potentissima Hecate, quare eius no-

AENEIDOS LIB. IV.

203

Tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae. Sparserat et latices simulatos fontis Averni; Falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis Pubentes herbae nigri cum lacte veneni; Quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus Et matri praereptus amor. Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta Unum exuta pedem vinclis in veste recincta Testatur moritura deos et conscia fati Sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes Curae numen habet iustumque memorque, precatur. Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem

515

520

men poela extremo loco posuit. Cf. Ov. M. 7, 192 sq.

511. Tergeminam Hecaten, tQniQO’ aconog , TQifiOQ(pos, tria v. ora Dianae „iteratio est, Liinae, Uianae, Proserpi- nae." S.

5l<{. simulatos fontis Averni. ,,Iii sa- cris qiiae exhiberi non poterant, simula- bantur et erant pro veris. Bene autem de Averno , per quem descensus ad infe- ros dicilur." S. Ita ap. Hor. Ep. 5, 26 in eadem re sparguntur aquae Avernales. — De voce simulatus cf. 3, 349.

513. Aeneae falces in magicis artibus adbibebantur Ov. M. 7, 227. — Herbae ad lunam coUectae maiorem vim liabere vulgo pulantur etiam uunc. — Ad lu- nam , ut nostrum bei est: dum luna splendet; ut 6, 411 ad lumina , bei Lichle; ut Ov. F. 1, 438 ad liinae Iti- mina. Quolies raiicos ad litoris ictus dejiciam, Xnl. Fl. 1, 330. Cf. 663.

514. Puhentes herbae legitur G. 3, 126 Clanien Ifg. Rb. „ex libris" prae- ferunt florentcs) et A. 12, 413 puberi- bus foliis , et explicat Serv. adolescen- tes, florentes summo vigore, ut e contrario florere dicuntur iuvenes ; atque i(a dicitur G. 2, 390 hinc omnis largo pubescit vi- nea fetu. — Quum tamen puberes sint, quibus prima crescit barba, inlelligunt alii lierbas lanuginosas, quarum in re magica usus fuerit. — Lac nigri (fusci) veneni intelligitur sucus venenatarum plantarum, quem nos etiam lac dicimus. Sic Ov. M. 11, 606 innumerae herbac quarum ile lacte soporem nox legit. — cum lacte cf. 11, 681.

^ib. Hippomanes hoc loco indicatur. Quid esset antiqui dubitabant ul iii re ad arlem magicam pertinente. Est „vel herba Arcadica, qua gustata equi in furorem incidunt CTheocr. 2 , 48) vel liquor viru- lentus ab inguine equae, ardore coeundi flagrantis destillans . CPli»- 38, 11. Vgl. G. 3, 8803, vel caruncula nigra, caricae

magnitudine fronti pulli recens editi ad- haerens, quam feta statim edilo partu de- vorare quaque praerepta in rabiem ol- factu agi nec partum ad ubera admittere dicitur CPIin. 8, 42)". Rup. ad luv. 6, 133.

517. Ipsa Dido, <iuae magicam non exercel , quam una curat sacerdos. — Mola i. e. mola salsa, salsae fruges, cf. 2, 133. — mola manibusque piis: ,,farre et sale et manibus puris." S. Pins vocabulum saepe in rebus sacris ut pia vilta 637, far pium 5, 745. Tib. 3, 4,

518. Ita eliam castus usurpalur cf. 7, 71. Ad slructuram cf. 5, 745 farre pio ve- nerari, PI. NH. 78, 2 mola salsa sup- plicarc. Inter v. 517 et 518 inculcat lib. v. 486 sp. h. m. s. papavcr, quem ex suo loco expulit, et scribit molam.

519. exuta pedem. Uno pede nudo et veste recincta videnUir fuisse Hecatae sacruni facientes. Cf. Medeain ap. Ov^ Mel. 7, 182 Egreditur tectis vestcs in- duta recinctas, nuda pcdem, nudos hu- meris infusa capillos. Tib. 1, 5, 15 Tunicis solutis voia novem Triviae nocte silente dedi. — in veste cf. 5, 37.

520. Sidera conscia fati sunt, quod omnia, quae in terra fiunt, videre alque eliain praevidere putantur, uiide astrolo- giae ars nala est. Cf. conscius aetAer 167.

521. Deinde nuinen si quod curain ha- bet spreti amoris, imprecatur; neque enim aequo foed»’re amor est, ubi non par amor dalur et redditur, ut aequum foedus non est, ubi qui iii foedus coeunt^ non iisdem legibus adslringuntur cf. 11,

522. 12, 190.

523. Ciirae habere aliquem dixit Coel. ap. Cic. Fam. 8, 8, 10 Kos tibi et rem de qua misi velim curae habeas. Suet. Ocl. 48 7iec aliter universos quam mem- bra partesque imperii cnrae habuit.

522 — 553. Didoni iam mori decretura est.

522. Noctis tacitae splendida descriplio,

204

P. VIRGILII MARONIS

Corpora per terras, silvaeque et saeva quierant

Aequora, quum medio volvuntur sidera lapsu,

Quum tacet omnis ager, pecudes, pictaeque volucres, 525

Quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis

Kura tenent, somno positae sub nocte silenti.

[Lenibant curas, et corda oblita laborum.]

At non infelix animi Phoenissa, nec unquam

Solvitur in somnos oculisve aut pectore noctem 530

Accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens

Saevit amor, magnoque irarum iluctuat aestu.

Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat;

En, quid ago? rursusne procos inrisa priores

Experiar, Nomadumque petam conuubia supplex, 535

Quos ego sim totiens iam dedignata maritos?

Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum

lussa sequar? quiane auxilio iuvat ante levatos,

CAlias cf. 8, 9. 250. 268. 3, 508. 512. 4, 80. 5, 738. 835. 6, 539. 8, 26. 280. •36it. 9, 221. 10, 215.) quae „prolc’iiiiitiir ad exaggerationem vigiliariim Didoiiis." S. — carpebant cf. ad 1, 388.

523. qiiierant: Qtiicsco etiim iiiclioati- vnm est, itaque quierant i. e. quietae eraiit. Claud. iii Riifin. 2, 327 Labitur in ^oniuos. J ix toto corde quicrat: ecce videt dirafi aUiiderc protinus umbras, quas dedit ipse veci. liequiesco vel activum est Ecl. 8, 4.

524. medio lapau i. e. medio per cae- liim cursu ad speciem dictum, qua vide- mus.

525. Vohicres sunt intelligendae et per quneque — quaequc explicantur aves aqualicae et silvestres, non pisces et serpentes intelliguntur, (quod vult IVei- cherl) scripsit eiiim Vgl. positae non posita.

526. Posilae sonmo est ablativus non dativus cf. Ecl. 6, 14 Silenum pueri somno vidcrc iaceutem ; non est ad soiiinum compositus, sud per somnum prosiratus. Dativum liabet Ld.

527. Hic versus abest a MP, ad mar- ginem adscriptus in yac, est in b, omitti- tur a .Servio. Pacile quis poterat versum ex 9, 225 memoria fallaci repetitum ad- scribere. Eiic. versum ffg Ld. lib. Ver- sus si abesl, non requiritur; si genuinns esset, posset aliqua ratione defendi.

528. .4t non. Verbum antecedens sup- plendum est; ita G. 4, 530 ^t non Cy- rene ,., sc. lenibat curas. — ncc Mss. ut videtur omnes. — neque vulgatum in Edd. — infelix animi cf. 1, 14.

529. Aociem i. e. somnum nec oculi accipiunt, nec mens. „Oculisve quia

potest aliud esse sine alio , ut si quis dormieiis mente turbetur." S.

531. ingeminant v. neutrum cf. 1, 104.

b32. fl„ctuat. Idem v. 564 cf. 8, 19. 12, 486. 527. Simile Lucr. 3, 299 Nec capere irarum flttctus in pectore pos- sunt. Cat. 64, 62 Maguis irarum fluctuat undis. Sil. 8, 32 Insnnos ira- riim comprime fluctus. Val. Fl. 3, 637 Ingcnti Telamon fluctuat ira.

533. Sic adeo cf. 2, 567. — Insistit mente et cogilatione, blcibt dabei stehen.

534. inrisa sc. ab Aenea. Nunc ab Aenea despecta ad eos confugiam, quos ipsa sprevi, et eorum superbiam et con- temptiim feram? Deinde l'omadum , et stipplrx notat rei indignitatem. Explica- tiir etiam irrisa a procis, sc. qui me ir- rideant, quod niinc peto, quos antea spreverim. Neqne tamen hoc inest parti- cipio perfecti. Rursus iunge cum petam cf. Sen. Med. 218 Petebant tunc meos thalamos pror.i, qui nunc petuntur. Petere autem viros feminae non hone-

stum erat cf. Sall. Cat. 25. Libido sic accensa, ut saepius viros petcret, quam pctcretur. — quid ago i. e. quam ad insaniam ine patior abripi’^ Cf. 12, 637.

537. igilur: Nullo modo potest fieri, ut petam Nomades , quum eos toties spreve- rim, restat igitur ut Troianis me adiun- gam. — ultima Tettcrum iussa. Vltimus est infimus cf. Pomp. Sab. : „Puta quod loquatur ad miserationem, quasi qiiod si navigat cum Troianis, sil futura serva." Ita Ariadne famula saltem vult esse The- sei Cat. 64, 161. Idemque de se promit- tit Dido Ov. Her. 7, 167.

538. Quiane, an quia, quasi vero hoc iuvet; quasi vero mihi aliquid prodesse

AENEIDOS LIB. IV. 205

Et bene apud memores veteris stat gratia facti?

Quis me autera, fac velle, sinet, ratibusve superbis 540

Invisam accipiet? nescis, heu perdita! necduni

Laomedonteae sentis periuria gentis?

Quid tum? sola fuga nautas comitabor ovantes?

An Tyriis omnique manu stipata meorum

Inferar et, quos Sidonia vix urbe revelli, 545

Rursus agam pelago et ventis dare vela iubebo?

Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.

Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem

His, germana, malis oneras, atque obiicis hosti.

Non licuit thalami expertem sine crimine vitam 550

Degere, more ferae, tales nec tangere curas!

Non servata fides cineri promissa Sychaeo!

Tantos illa suo rumpebat pectore questus.

Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi, Carpebat somnos, rebus iam rite paratis, 555

Huic se forma dei voltu redeuntis eodem

possit, qiiod eos auxilio levavi meo , et meniores ii sint accepti beiieficii ; iieqiie omnino me recipient ii, qiiorum iam maio- res periurio infames sunt. De ne relalivo quod adiungitur cf. 10, 673. 540. Fac velle, cogita te velle.

542. Laomedonlea gens cf. 3, 248.

543. Quid faciendum, solane sequar, an cum Tyriis meis? — Ovantes, quod viclores sunt mei. Oniidit nomen Aeneae nec Teucros iam nominat, nautas modo dicit, quo ipso verbo miseram suam indi- cat condilionem, qua tales regina homi- nes precibus adire cogatur.

544. Inferar i. e. me inferam, passi- vum pro reflexivo cf. 152. Ita inferre se 1, 439. 10, 575. — reveili: Vix quie- tem adeptos iterum omnibus navigalionis casibus obiiciam? Non ila, ipsa ego, non qui insontes sunt, poenas luam.

545. Jentis dare vela cf. 3,9. — lubebo ut 20.

546. Culpam transfert in sororem, quae lacrimis moveri non debueril, facitque ex hominum more, qui si uUa probabiti spe- cie possunt, inforlunii sui caussas in alios solent fransferre.

547. Prima oneras i. e. Tu prima ma- lorum meorum caussa es. Cf. 31 sqq. Hosti invidia est plenum nomen. — V. 548 el 549 ex hoc loco expulit Rb. et transtulit post v. 418.

548. more ferae cf. Quinl. 9, 2, 64. „Est Emphasis etiam inter figuras, quum ex aliquo diclo lalens aliquid eruilur: ut apiid Vgl. : Non Ucuit — ferae? Quam- quam enim de raalrimonio queritur Dido, tamen huc erumpit eius affectus, ut sine

thalamis vitam iion hominum putet sed feraruiu". — Nolumus repetere varias huius loci explicaiiones, sed eam propo- nere, quae celeris videlur praeslare. Nou licuit, mihi homini, ferarum more vivere, i. e. expers connubii, et abrepla curis vel cupidinibus, quibus flagrabam, crimine ca- rere non polui, nec servavi fidem promis- sam Sychaeo. Cf. H. S. 1, 3, 109 T e- nerem incertam rapienta more fera- rum. Pl. coni. degere, vae miserae!

552. cineri Sychaco, cf. 1, 686. Sed Sichaei M. quod videlur praeferendum esse. Fidcf promissa legilur 6, 356.

553. Rumpere questus dixit Val. Fl. 1, 508. Cf. 2, 129. — „Oralio tumul- tuans in deliberatione ab animo spe spo- lialo : inlerceptae sententiae, concisae, conlortae. Fertur, refertur, rapitur; cre- brae inlerrogationes, consiliorum mutatio- nes, petitio, repelitio, correctio." Scaliger.

554 — 570. Mercurius monet Aeneam, ut statim abeat.

554. lam Aeneas rebus quibus opus erat paraiis navibusque inslructis ventum exspectans secundum altero <lie abiturum se sperabat, quum noclu Mercurius adve- nit euraque raonet, ut quae sint a feraina iraia pericula cogilel; siniul felicera ven- tura esse denuntiat. Qua re ita coinpo- sila et Aeneae consilio raaior esl auclori- tas el iis quae Dido postea facit raaior gravitas. De dei inlervenlu cf. 1 , 535. — Certus eundi cf. 564.

555. Carpebat somnos cf. 1, 388.

556. forma dei : ,,Bene non deus, sed forma. Raro enim numiua sicut sunt,

206

P. VIRGILII MARONIS

Obtulit in somnis, rursusque ita visca monere est,

Omnia Mercurio similis, vocemque coloremque

Et crines ilavos et membra decora iuventa:

Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,

Nec quae te circum steut deinde pericula cernis?

Demensl nec Zephyros audis spirare secundos?

IHa dolos dirumque nefas in pectore versat,

Certa mori, varioque irarum tiuctuat aestu.

Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?

lam mare turbari trabibus saevasque videbis

Collucere faces, iam fervere litora iiammis,

Si te his attigerit terris Aurora morantem.

Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper

560

565

possunt videri." S. — Redcvntis est ite- runi euniis ut 438 referre est iterum ferre; iia redeunt anni 8, 47, rcdeunt iam gramina campis arboribusque co- mae Hor. Carm. 4. 7. 1, arboribus fron- dcs Ov. Fast. 3, 237. Vides tamen re- dire poni maxime in rebus, (luae stato tempore recurrunt, ut G. 8, 401 rcdit ao-ricolis labor actus in orbem. Adde 1°249. 33ti. 339. 440. 458.

0^8. Omnia acc. graec. cf. 1, 229. — Color esl oris. Mercurius autem pulcher deus, qualis esse solet iuvenis qui*omni- hus corporis exerciiationibus curam im- pendit. Est autem deus artis gymnicae cf. Hor. C. I, 10, 3: Qui feros cultus ho- minum recenlum voce formasti catus et decorae more palaestrae

.559. Flavi crines feminis Romanis pulchri videbantur esse, quare Romanae imperalorum temporibus crinibus Germa- norum tejrebant suos ; etiam .Javo cinere unciitabant.-’ Cf. Tib. 1, 5, 44 flavis nostra puella comis. Flava Miuerva Ov. Met. 2. 749. Vel rutuli capilli lau- dantur Met. 2, 319. — iuventu F.M. al. — iuventae P. i. e. membra, qualia esse solent iuvenum; alteruni est membra de- cora iuventute.

560. Casum iam vocat quod modo im- minebat periculum, quod tamen revera accidit, nisi e somno experrectus esset Aeneas. — Ducere somnum cf. 2, 641.

561. te circum slent: Cf. H. Od. 14, 270 nfQL yuQ v.uv.u nciVTod-tv tozTj. SU. 8, 169 Indulgere quicli htn nimium secura potes, nec quae tibi fraudes ten- dantur, quae circumstent discrimina cernis?

562. Zcphyros: „venlos, de Africa enim Zephyro navigare non poterat." S. Sed Goebel Jhrb. 1864 p. 663 Zephyris docet ahenndum fuisse Aeneae.

563. dirum nefas: Vide quid Dido palratura sit v. 601, 602.

564. Certus et ad homines pertinet ut

565. 576; et est fidus aut cerlus consUii, fortis et intrepidus; et ad res: sic dicitur telum. hasia, sagitta, securis cerla et in- certa saepissime, ut exempla alTerre opus non sil. lam cum gerundio legimus ad- iectivum 554, hoc loco cum infinitivo iunctum. Sic ap. Ov. Her. 7, 9 Cerlus es Aenea cum foedere solvere naves. 9, 43 certi non cedere. Luc. 3, 586. Val. Fl. 8, 316. Cf. 7, 807 proelia virgo dura pati. 11, 738 segnes exspectare. 6, 164 quo non praestantior allcr aere ciere viros. 12, 290 avidus confundcre foedus. felix 9, 772. praesens 12,152; Quum vero nec gerundium nec quae sunt in solula oratione dicendi formulae in his adiectivis usitalae versui tam facile apta- rentur, infinitivus aulem et aptior esset forma et exquisitiorem brevioremque di- cendi modum subminislraret et simili Graecorum commendareiur usu, receperunt eum poetae, eosque secuii sunt posterio- res scriptores. et adiecliva, dummodo iis responderet parlicipium, quod infinilivum regeret, cum infinilivo iunxerunt. Cf. Gr. § 426, 2. — Fluctuat, cf. 532.

566. Potestas c. inf. cf. 5, 638, de verbo omisso 5, 362.

567. Nisi celeriler aufugis, naves tuas fractas et incensas a Poenis videbls. — ium cf. 11, 708.

568. Attigil Aurora, sive sol locum, quem collucel, quem siia luce altingit.

569. Heia cf. 9, 38. — Rumpe moras sic 9, 13. G. 3, 42. Sil. 6, 215 heia age, segnes rumpe moras. Sen. Med. 54 rumpe iam segnes moras. Sic moras rumpere Val. I, 306. 4, 626. varium …femina ut Triste lupus stabulis Ecl.

AENEIDOS LIB. IV. 207

Femina. Sic fatus nocti se immiscuit atrae. 570

Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,

Corripit e somno corpus sociosque fatigat:

Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;

Solvite vela citi. Deus, aethere missus ab alto,

Festinare fugam tortosque incidere funes 575

Ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,

Quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.

Adsis 0, placidusque iuves, et sidera caelo

Dextra feras. Dixit; vaginaque eripit ensem

Fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro. 580

Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;

Litora deseruere; latet sub classibus aequor.

Adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

Et iam prima novo spargebat lumine terras

Tithoni croceum linquens Aurora cubile: 585

liegina e speculis ut primum albescere lucem

3, 80. Ovx dyaO^ov TtolvjioiQccvlr]. Cf. Gr. § 242, 2.

570. Nocti se im. a. i. e. evannit.

571 — 583. A Carthagine Aeueas solvit.

571. Suhitae iimbrae suiit, (luae su- bilo incidunt, ubi deus abit. Cf. 2, 680.

572. Corripere e somno corpus est ap. Lucr. 3, 164 et corpus de tcrra cor- ripere 4, 998. Corripere autem ubique motus signiflcat celeritateni cf. corripere viam 1, 418. se corripere 6, 472. 11, 462 sich aiifraffcn, Corpus corripere cf. 132. — Faligat socios sc. hortando.

573. Praecipites cf. 5, 137. — Sol- vite vela, quae erant conlracta.

574. Sancte deorum „secundum En- nium dixit: Respondit luno Saitirnia sancla dearum’"’’ S. cf. Gr. 8 264, e. stimulat c. inf. Gr. § 425 An. 3.

575. Quisqitis es, qui me id facere iussisli cf. 9, 22. Quando enim non sa- lis conslabat, quis deus auxilium attulisse vel afferre posset, Romani precantes nia- lebant addere formulam, qua se deuni iiescire indicarent, quam falso nomine of- fendere. „Secundum Pontiflcum morem, qui sic precantur: luppiter omnipotens, vel quo alio nomine appellari volueris." S. cf. Cat. 34, 21. Ilor. C. S. 15. — Eodem modo Graeci precabantur cf. AescU. Ag. 155. Zivg, oOTtg ttot’ icriv, bI Tod’ avTO) cpiXov KixXrjfitvca , tovto viv’ TtQogsvvinco. Piat. Cratyl. p. 400 E. ‘Ev xalg iv%alg v6(iog ioTlv i](ilv fvxsoQ-ai,

OlTLV8g T£ M«t 6n6&8V X^lQOVGlV OVO-

(ia^6p.£V0L, ravTU xai i]fMccg avTOvg KttXslv, cog allo (irjSiv siS^Tag. — Ad-

diderunt eliam: sive deus, sive dea cs.. Cf. Geil. 2, 28. — Ovantes cf. 10, 690.-

578. Jdsis cf. 1, 734. — Sidera rfe.r- tra feras, propitia. lam vero si sidera, ex quoruni ortu et occasu venti cognos- cuntur, prospera sunt, navigatio prospera sit, necesse est. Inde flt, ut sidera ipsa dicantur movere tenipestates ut 1, 535, et sidus sit pro tempestate ut 11, 260. 12,

580. Feslinatio indicatur et sono ver- suum et multis rebus , quas antea fieri necesse erat, omissis.

581. Ferit cf. 1, 103.

582. Sic 7, 393 Idem omnes simul ardor agit.

583. latet aequor. Aequato ordine videmus incedentes naves.

584. Caerula verrunt cf. 3, 208.

584 — 629. Aeneae abeunfi Dido diras imprecatur.

584. Diluculum descriptum cf. 7. I.ucr. 3, 143 Primum Aurora novo quum spargit lumine terras.

585. Aurora Tithoiuim, Ijaomedontis fratrem , amavit eique aeternitalem petiit, sed omisit etiam perpetuam orare ius-^en- tutem; inde senex decrepitus fingitur Cic. CM. c. 17, et modo vox remansisse c. 16.

586. Ut primum Mb. primam sed correctum Py. rec. Bb. Albe>cere lu- men ex rerum natura dixit. Ita Caes. BC. 1 , 68. albejite caelo omnes copias castris educit. ,,Bene hanc primum in- ducit vidisse crepusculum, quae quasi amatrix tota vigilaverat nocte." S. — E speculis, ex edilo loco arcis, ubi reginae aedes eraiit. Quum orti diei bis fiat

208

P. YIRGILII MAROMS

Yidit et aequatis classem procedere velis,

Litoraque et vacuos sensit sine remige portus,

Terque quaterque manu pectus percussa decorum,

Flaventesque abscissa comas, Pro luppiter! ibit 590

Hic, ait, et nostris inluserit advena regnis?

Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,

Deripientque rates alii navalibus? Ite,

Ferte citi flammas; date tela, impellite remos! —

Quid loquorV aut ubi sum? Quae mentem iusania mutat? 595

Infelix L)ido! nunc te facta impia tangunt.

Tum decuit, quum sceptra dabas. — En dextra fidesque,

Quem secum patrios aiunt portare Penates,

Quem subiisse humeris confectum aetate parentem! —

Non [jiotui abreptum divellere corpus et undis GOO

meiitio, languiduni in iis inesse videlur: qaare quuni v. 564 ei 565 iierum 9, 459. 460 leganlur, Pl. huc eos ab alio pu- lat iUalos. At vero iUo eliara loco 461: iam so/e infuso, iam rebtis luce retectis. repetitur lucis orius, et eodem modo per parliculam iam duo enuntiaia aUbi iuneiiniur et nulla in apodosi parti- cula addiia 2. 601. 3. 356. 5, 763. 9, 459, et sequente quum 3, 137. 5, 635. 7, 105; et post ea, quae noclu facla sant, ..temporis designatio," ut iam iudi- cavit Servius, ex re esse videtiir. Quare caussam non videmus. cur hos versus a Virgilio non esse scripios pulemus.

587. Aequatis velis est opiimo ordine. Cf. 5, 644 Aequatae spirant aurae. arquatis coni. K. Fr. Hermann.

588. Seniit .,est cuin taciio ac gravi maerore cernit." P/. — vacuos sine rc- mige portus: Talis abundantia saepius ut 10, 636 et Sil. 10. 562 vacuum sine corpore nomen. Ov. 31. 10. 245 sine coniufre caelebs. — J acuos eliam ad li- tora pertinet. Cf. Gr. S 235 An. 2.

589. Flaventes cf. 559. — Abscissa el percussa cum acc. graeco cf. 2, 273. — abscisa Mss. plures< — abscissa M. al. Hoc praestat, evellit enim comas, non cullro demetit.

590. illuserit. De tempore cf. 9, 785. Illudit. quod tutus abit et intactus post tantas reginae minas.

591. Expedient sc. Poeni. Dido ex- spectat suos non esse permissuros, ul Aeneas incolumis abeat, quos ubi^uielos esse videi, ipsa male sana imperat, quasi ex conclavi eius vocem Poeni possent aadire. Cf. Schill. Jungfr. 5, II.

592. Diripient in Mss. videtur esse, etsi non cerio constat. Rec. Rb. Tanien anice verum deripient quod resiituii Hs. ; neqae enim dilacerare suas naves, sed a

navalihus in allum celerrime deducere iubenlur. ut persequanlur Troianos.

594. date tclu Mss. vela , quod esse diciiur in uno libro ..arridet" Rb.; sed Dido excitat ad pugnam iam, non ad iter faciendum. Date tela sic 9, 37: Ferle citi fcrrum, dalc telof ascendite muros.

595. Quid loquor? lam redit quasi ab insania et se ipsa colligit. lusani vero si sui compoles fiunt atque insanisse se intelligunl , iristitia angi solent.

596. faia P. al. — Fata autem non sunt impia. — facta M. al. Quaerilur ulrius facta impia dicantur, Aeneae an Didonis. Ad Aeneae periurium refertur, ut ap. Tib. 3, 6, 42 Ariadne in Theseo iugrati referens impia fucta viri, et ap. Cat. 30, 4 “Nec facta impia fallacum hominvm caclicotis plucent. Tangunt autem nos ea, quarum vis ad nos perli- net. Itaque ea est sententia: Nunc sen- tio, quem in casum Aeneae periurio in- ciderim. Sed nunc sero est ; lum decuit ferro irruere in Aeneam, quum recepi in regiium meum; sed quis hominem pieiale insignem quem ferebant in deos et pa- trem, tam perfidum fore puiavisset»’ Per- stat enim Dido fraudatam se esse ab Aenea contra v. 338. 9.

597. Dextra fidesque sc. eius.^ quem. Id pronomen demonsirativum saepius omit- titur apud Vgl. 5. 291 Hic (eorum) qtii forte velint rapido cnnlendere cursu, invitat <tictis animos; 11, 61 finxerat et post terga mantis Ceoriim}, quos mit- teret umbris inferias; 172.

598. Portarc non pro portasne diclum, nam adhuc secum ducere dicitur. — yliunl cum ironia dictum , nimiram etiam hoc falsum esi.

599. subiisse. De forma cf. 3, 603.

600. Divellere corpus Baccharum niore, quod fecerunt in Peniheo et Orpheo. —

AENEIDOS LIB. IV.

209

Spargere? non socios, non ipsum absumere ferro Ascanium patriisque epulandum i^onere mensisV — Verum anceps pugnae fuerat fortuna. — Fuisset; Quem nietui moritura? P^aces in castra tulissem, Implessemque foros llammis, natumque patremque Cum genere exstinxem, memet sujDer ipsa dedissem. Sol, qui terrarum damniis opera omnia lustras, Tuque harum interpres curarum et conscia luno, Nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes, Et Dirae ultrices, et di morientis Elissae, Accipite haec, meritumque malis advertite numen, Et nostras audite preces, Si tangere portus Infandum caput ac terris adnare necesse est, Et sic fata lovis poscunt, hic terminus haeret: At bello audacis populi vexatus et armis,

605

610

615

Undis spargere ut 3, 605. Cruilelis.sinia iii nioriuos saevientll ralio, qua etiani, quoniiuus ab aLiis sepeUrentur, iiupedie- baiitur.

602. Epulandum , ut Procne filium Ityii palri Tereo, Harpalyce Clynieno pa- (ri filiuni Presboiieni, vel Atreus Tliye- slae filios comedendos apposuit.

603. Quem metui moritura. Qui niori decrevit, iiiliil habet, quod ainpHus me- tuat. — Castra iieque lioc loco, neque 3,519 aut 5, 669 classcm signat; sed nautae iioiidum conscensis navibus C^^S) in litore habebant castra.

604. Genere i. e. Troianis. — Exstin- xem cf. 5, 7^6. — Super ipsa dedisseni sc. morH. Cf. Sopb. Aj. 3s9 ncog uv xov aip-vXcozaxov tx&QOv ulrip.a , xovq di SiGGaQxaq oliGoaq §a6iliiq xsXog &d- voifii v.avxog; Sen. Herc. Oet. 345. — Traiisit ad imprecationes , qua in re ars poetae cognoscitur, qui omnia quae Aeneae postea adversa fuerunt ipsamque mortem et quae bella erant Romanis cum Poeiiis, quasi iii ultioiiem desertae Didonis facta simulet.

605. Sol qui omnia videt et audit ut Hom. n. 3, 377 ‘HiXtog og ndvx’ icpo- Qag yiai ndvx’ inayf,ovii,g iii diris advo- catur, ut qui iurisiurandi testis ipse per- iurio laesus videtur. Saepe in tesllmo- iiium vocatur 12, 176. Ov. Met. 1, 766. — Lustras cf. 6.

606. Harum , quibus luinc premor; cf. de luiione pronuba 59. — Interpres „lioc esl media et coiiciliairix.’” S. cf. 10, 175.

607. Hecale iiifernalis dea maxime Iii iinprecationibus advocalur cf. 511. — Llulata i. e. ululalu vocaia cf. 6, 794. Sic Stat. Theb. 3, 158 nulloque ululata dolore respexit Lucina dumum; et acti- vum esl apud Mart. 5, 41, 3 quem ulu-

lat (iallus. Cf. simile tonare 510. — „Hecateii caussa invocat ultionis. Unde etiam Furias vocat: sed usurpative modo Uiras dixit. Nam Dirae iii caelo Ccf. 13, 845) Furiae iii terris, Eumenides apud Inferos, unde et tres esse dicunturCO: sed haec nomina confundunt poetae." S.

610. „Quidam hoc quod dicit: dii mo- rienlis Elissae secundum eos traduiit, qui dicunl habere nos singulos deos no- stros, ut 13, 539 tjec di texere Cupen- cum Aenea venientc sui’’’’ S. Ccf. ad lo- cum}. Res quaiu taiigit saiis est nota. Cf. Plin. N. H. 3, 5, 7: „>Iaior coelitum populus eliain quam hominum intelligi potest , quuin singuli quoque ex seniet ipsis tolidem deos faciant lunones Genios- que adoptando sibi." Genii virorum, lu- nones femiiiarum dicebantur. — Noti ver- sus suiit .Menaudri: “Anavzi Saificov dv- SqI avfinaQiaxuxai sv&vg ysvop.ivcp fiv6xaycoy6g xov ^iov. Eiupedocles duos cuivis homiiii genios attribuit, alterum boiiuin , malum alterum. Multae sunt in gemmis , iiummis , vasis , aliis Geniorum imagines. — De Geiiio loci cf. 5 , 95. Pl. coiii. Dioae ullrices.

611. si tangere etc. cf. Honi. Od. 9, 532 Polyphemi iii Ulyssem diras. Ani- madverle praeterea absurdam esse impre- calionem ; iiam si necesse est Aeneam pervenire in Italiam, culpandus non esf, quod Carlhaginem reliquit.

612. Infandum caput, cf. 133. — Terris aclnare iia 1 , 538. — Aecesse est sc. fato, quod flecti nequit.

613. Fata lovis quae dat cf. 2, 357; de re 3, 250. — His terminus haeret: ,,Si hoc est immulabile” Serv. , quoniam teriuinos moveri fas noii est. Ita termi- nus haerens ap. Lucr. 6, 05.

614. Audax populus esl Rutulorum.

14

210

P. VIRGILII MARONIS

Finibus extorris, complexu avolsus luli,

Auxilium imploret, videatque iudigua suorum

Funera; nec, quum se sub leges pacis iniquae

Tradiderit, regno aut optata luce fruatur;

Sed cadat ante diem, mediaque inlmmatus arena. G20

Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.

Tum vos, 0 Tyrii, stirpem et genus omne futurum

Exercete odiis; cinerique haec mittite nostro

Munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.

Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor, G25

Qui face Dardanios ferroque sequare colonos.

Nunc, olim, quocunque dabunt se tempore vires,

Litora litoribus contraria, Huctibus undas

Imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.

Haec ait, et partes animum versabat in omnes, G30

616. finibus extorris. Coactus est de- ceilere e Latio et Evandri Tuscoruinqiie implorare auxilium, relicto in castris Ascanio.

617. Jideat indigna suorum funera, ^PaUantis dicit el ceteroruni." S.

filB. Conditiones pacis Troiano nomini iniquas vide 12, 823.

619. nec regno fruatur. „Tribus tan- tum annis regnavit ; in tertio anno sub- niersus in fluvio Numico." S. ISec pro neve 12, 801.

620. Ante diem ut 620 ,,ante fati ne- cessilalem" S. pereat morte violenta. Ad rem cf. 1, 259. Ex cadat facile ad in- humalus supplelur sit cf. 5, 362. Gt. coiii. iaceatque pro mediaque, et Pl. ad- dit liemisiichium Praeda feris iaceut !

621. vocem cum sanguine. De stru- ctura cf. 8, 72. ..Quasi imprecationes ipsas siio consecraret saiiguine."’ S. San- guiiii enim magna Iribuebatur vis, sed maxinia in artibus magicis. Scythae foe- dera saiiguinis ex paciscentibus exenipti el permixti haustu sanciebant 3Iela 2, 1. Idem feclt Catiiina SaU. 22, nbi sangui- nein bibere magiuim habetur facinus.

622. Exercere odiis, cf. 3, 182.

623. Munera. Id a vobis exoptatissi- mum muniis erit, si ad me nuntius per- petui vestri in Romanos odii pervenerit. Placatur enim anima ullione cf. 386 et II, 180. Umbrae autem res in terra actas curant cf. 6, 690 sti. — nec foe- dera sunto. Semper hostes erant Romani et Carthaginienses, neque foederum inter eos iilla fides erat.

62.i. exoriare aliquis. Secunda per- sona iungitur pronomini aliquis, (juod al- loquitur eum, qui qualis futurus sit ne-

scit. Cf. Gr. § 241 et Hor. C. 3, 27, 51 O deorum si quis haec audis. Ter. Ad. 4, 4, 26 Aperite aliquis actutum ostium. — Hannibalem significari , non esl qiiod moneaiuus. Pl. Hannibalem a Didone orlum esse negans, proponit Ex. a. no- slris hinc ossibus i/. Sed ex ossibus probe dictum; nam quasi ex ipsius mem- bris reparari vult ariquem sui ultorem; noii agitur de vera generatione. Aciilior eliam Gt. , qui pro ex dat rex!

626. Face ferroque pro vulgari ferro et igni.

627. Quum ultorem advocasset Dido v.

628. 6. iam perpetuum (nunc, olini) im- precata est Romanis et Carthaginiensil)us bellum tam acre, ut vel inaiiima hostilia sint, (litora, fluctus, armaj |\onne Ro- maiii vetabant ne in loco Carthaginis nova urbs conderetur, ul locuin lam ail- versum haberenl, ex quo qui incolerent Cipsi eiiim Carthaginienses erant delelij inimicum in Romanos animum haurirent.] maxime aulem animali. Et versii liyper- metro i. e. inrinilo Dido indicat iiiimicia- rum se cerlum finem deprecari. Pl. coni. natique nepotesque(!) — Dabunt sc vires ut lav. 28, 5 pollicitiis prout lem- pus ac res se daret, omnibus laturum se auxilium, et Ter. Hec. 3, 3, 20 ut res dant sese. Iiaque quando poteruiit, pugnenl ; quando vires resumpserint, ite- rum piignent et ipsi et nepotes, neve unquam pacis fruantur dulcedine. In ipsi est Dardanii et Tyrii.

630 — 662. Ultima Didonis verba.

630. Barcen, quae adesl, dimillit ad Annain arcessendam sacrumqiu? paran- dum, iit .sola essel sibique posset mortem inferre. — partes animum v. in o. Si- milia ad 5, 418.

AENEIDOS LIB. IV.

211

Invisam quaerens quam primum abrumpere lucem. Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei; Namque suam patria antiqua cinis ater liabebat: Annam cara mihi nutrix huc siste sororem; Dic corpus properet Huviali spargere lympha Et pecudes secum et monstrata piacula ducat. Sic veniat, tuque ipsa pia tege tempora vitta. Sacra lovi Stygio, quae rite incepta paravi, Perficere est animus finemque imponere curis Dardaniique rogum capitis permittere fiammae. Sic ait. Illa gradum studio celerabat anilem At trepida et coeptis immanibus effera Dido Sanguineam volvens aciem maculisque trementes Interfusa genas et pallida morte futura Interiora domus inrumpit limina et altos Conscendit furibunda rogos ensemque recludit Dardanium, non hos quaesitum munus in usus.

635

640

645