Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. 1: Mitologia litewska

Name: Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. 1: Mitologia litewska
Author: Narbutt, Teodor / Narbutas, Teodoras (1784-1864)

Read Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. 1: Mitologia litewska by Narbutt, Teodor / Narbutas, Teodoras (1784-1864), a public-domain polish edition published in 1835, sourced from the cited historical archive.

By Narbutt, Teodor / Narbutas, Teodoras (1784-1864) 2 Sep 2026

Source and rights: Internet Archive historical scan, published 1835. The source text below is imported without translation or rewriting.

DZIEJE STAROŻYTNE NARODU

LITEWSKIEGO

PRZĘZ

TEODORA NARBUTTA.

TOM PIERWSZY.

MYTOLOGIA LITETSKA. |.

Z OŚMIĄ RYCINAMI.

WILNO.

NAKŁADEM I DRUKIEM A, MARCINOWSKIEGO.

„enoł 194.459 2:0 4 2,

Jag" to ., b. 2 «ti ą 2 s cquz 02% gło ej , | sz —. > y + « „|= > 4 » =74 „mk 1 s Ę: :; ggyia Ki 1vax frost 7» .e 44 = PER za SJ + ct ztaswne Jago jznie,

< pon

; th = |

KŻ wy dek d 4 ka Eaa«, Pl k aden, LE sb. 2049, ZA4. 396. BÓŃ. 7 4

AJ4. HM 2. pr l0 432. 5% py

—-— ——

| jŁ.

| j

/ 1 Armo ma> zfMJawu FULAL<SJ bin PAT

ko manie calego Jul X 1553 600 Sagon KDGUK

4 pok LAY A> h maż) An £ AIEŚC ZZ x 7 Hrarunki : Tluhot Pk PKAŁKI ace | |

2 71. r aś ŁAŁ Zaw BP SZW A fAd Ka x» 2 SYTJEPNAEO A og PE 4 REZ och

p. Gio Kop - wb s A DZA kozi

Z e? w ode 3 L<>" | LLE< 7

Pętąroja dacie 7) AMA. Karciy An 703 wie KOŁ> ŚRZEDE Ał MAŁ SABĄCZ ŁALĘ = | pmiedieąe * 42 ka ad, AŚ m pi EM REL A UBU ONBĆ ) ea Psć : WRv- żę. zesp 3 sów aty L4 św. , ZE |

bo bla 7 A 1

% A 71

[4 PM 7 ).4 pa , 89 RA. 7 ? 4/ £L 9 | 1 4 ty Pra ) G/P A GAR

MK Uuiannu U 1 — | 3 — —

DZIEJE STAROŻYTNE

NARODU LITEWSKIEGO.

Tom I.

Dozwala się drukować, z warunkiem, aby po wy- drukowaniu złożone były trzy exemplarze w Komitecie

Cenzury, Wilno 1833 d. ŻI Lipca.

Cenzor Leox Bonowskt.

z ZAMEK.

śś; Er= -

UKAZICIEL

PODZIAŁOW TOMU PIERWSZEGO.

WYSTĘP « ». « « 2 3343406: KĘ $tronica Ei-—-XYV,

XIĘGA PIERWSZA,

Mytologija Litewska.

Rozbzraż l. Bogowie więksi. . « « «-»42«4: «1. Rozbziaż II. Bogiiówys%w<+.. 2 © «0004, 88, RozoziaŁ II. Bogowie mniejsi, czyli Bożkowie. . 89, Bozbzraz IV. Ubóztwienie ciał niebieskich . . . 125. Roznziaz V. Bóztwa tajemnicze i Fetysze . . . . 136. RozpziaŁ VI. Bohaterowie, Półbogi …… . 156.

XIĘGA DRUGA.

Rzeczy odnoszące się do Mytologii Litewskiej.

ma |

Roznzraz l. Przedmioty czci religijnej . . ». . . . 170. RozpziaŁ II. Miejsca uświęcone . . . « « «« «a. 213. Rozpziaż III. Osoby poświęcone. . . . « « « . .. 237. SKOKDZIAŁ TY: U -GDRZACĄ + 00600 af 06 wę 1 ŻTE, Rozbziaż V. Święta, Uroczystości « » « « « « „ « . 295, Rozpziaz VI. O Obrządkach . . . - . « «..« « . . ŚŻI. Rozpziaz VII. O rzeczach ostatecznych człowieka 360. Bozobziaz VIII. Rzeczy, związek z Mytologiją Li-

(OWIKĄ MAJĄCE + > «6406006 WW 4 06 0 i BE6,

“- zETW © R m0

DODATKI

RZY. Arcykapłanie « + «134% Sl 00 OWAK II. O rzece Nerczy . s 64.0 60 6600 0 how (0 a. ŚR a11,-0: Boginie | 3 Z SSASEEA aaa KG a wa AŚ TV. O znakach dostojeństw kapłańskich . . « « „ . 437. VW. O Abecadle Biarmskićm ., » « e + « « s« » + „ 448, vI. O Jężyku Jatewskim «62 00 «0:0 va s 6. ADŹ 4 VII. O Nawracaniu pogan w Litwie . …… 470. |

Spis rzeczy porządkiem abecadłowym . . . . » « „ 475. _——— ZJ )

OMYŁKI W DRUKU ZASZŁE. y

Stronica 2 wiersz 2 zamiast nazjwający; czytać, nazywający: — — 10 — 26 — — przyjęli; — — przyjęły.

— — 19 — 150 — — miesiące; — — miesięcy. — — 20 — 2 — — QARDEOLDIIS; — QGARDOELDIUS. — — 42 — 20 — — Somonahodom;— Somonakodom.

— — 44 Przypis — — [urnaviszeE; — Li1THAUISCHE, — — 85 wiersz 15 — — bekaskszyk; — bekas kszyk.

— — 1109 wier. 4 — — Bungputis — Bangputis.

— — 125 — 18 — — zozumieniu; — rozumieniu.

— m 151 — 95 — — Tythan; — — Thyton.

— — 169g — 6 — — dochowująca; — dochowującą,

— — 244Przyp.4 — — Brutneno; — — Bruteno.

— — 248 — 10 — — nie widział; — nie widząc,

— — 286 Przyp.2 — — perogebant; — peragebant

— — 5900 wiersz 12 — — 0 huc! (i wszędzie dalćj czytać, o hue!

7 ’ z 21 [4 VAę PP 4« 4t 4 ą n tecZ p paaa/kace X 4. , R PPC,

” ”

’ A> 7 faj Łe + t 4 twą 7 7% Pocg

4 Na EA (dardow myl wilk » pasy

8 AŻ. NAJ sdyrkee ojtow parzysh” a Śgezaj

Je PCJ COZPU tuddym) AH “4, mie cz iwokiyczne ? fan rÓJa, rapinac, , frómiene) PCL dne,

a P; ON am AŻ ACR PZŁ ha p jgdĆ

y „Ą ; „A tj ą

zac” -

=

OBJAŚNIENIE TABLIC.

TAWLR.CA Ł

Figura 1. Wyobraża rechwę brązową od trąby starożytnej, w roz- cięciu. Na niej są charaktery Ruskie z wieku I’ymitra Dońskiego i różne inne znaki wojenne Litewskie, wypukła rohotą oddane.

Fig. 2. Postać bogini Perkunatele, odkryta na zamka w Kiedulach, robotą sztukatorską.

Fig. 5, Medalion od Tarczy srebrny, roboty wypukłej, znaleziony w ziemi. W yobraża zaślubiny boga Poklusa z boginią Niołą. Pod spodem runy i wąż Napisow ślady wyraźne, pismem Iiuskićm, sczególnego wykreślenia.

TABU KG IB

Fig. 4, Kamień z natury utwor mający sczególnego kształtu, wiwid ść 4 w kopanicy starćj, gdzie musiał bydź wrzucony przez dawnych naieszkańców; przeto uważa się za bożka Fetysza wsi.

F’ig. 5. Ułamek jakiegoś posągu, wyjęty z rysunkow, przy kronice rę- kopisnej J. F. R. znajdujących się; ma bydź Szwajstix.

Fig. 6. Posąg drewniany boga Ragatisa, znaleziony w Trockim 1 cho- wany w Biatauszu Mereckim niegdyś.

Fig. 7. Posąg boga Atrimpa, podług opisania Stryjkowskiego.

AM g. 8. Spód popielnicy, w kształcie wklęsłości owalnćj, w kamieniu wykutćj, do którój popioły po spaleniu ciał ludzi zmarłych zsy- pywano.

TABEL Z 6 A _ JAK

Fig. 9. Moneta srebrna z. napisem biarmskim. Juhryi.

Kig. 10. Moneta srebrna, z wyobrażeniem Xiążęcia Litewskiego i ria- pisami lRiunicznemi.

Fig. 11. Moneta srebrna, z wyobrażeniem i napisami niewyłożonemi.

ł’ig. 12. Moneta srebrna, z wyobrażen’ami mytycznemi Litewskiemi,

Fig. 15. Moneta srebrna takież wyobrażenia mająca.

Fig. 14, Moneta srebrna Rzymska Cesarza Antonina — Pobożnego.

Fig.15. Moneta zrysowana z rysunkow Kroniki rękop. J. F. R. — Zmudzka.

Fig. 16. Moneta srebr. Litewska, z niewiadomćj epoki.

ig. 17. Moneta złota, z napisem Biarmskiemi pecófk A Medal

wielkićj rzadkości; miał bydź odkryty w Szwekśniach.

TAK BCE GZA ZW»

Fig. 18. Ośm pieczątek starodawnyck Litewskich. Fig. 19. 20. 21. 22. 25. 24. 25. 206. Pieczątki starodawne litewskie, mające wyobrażenia, ściągające się do mytyczności.

Rk4 2

Fig. aq. Znak wodny w papierze, z wieku xvi lub xvr. k£ig.28. 29. 50. 31. 32 33, Pieczątki starodawne litewskie, zasłu- gujące na uwagę, dla swćj rzadkości form i rźnięcia dokładnego.

TABLICA v,

Fig. 54, Siekierka z kamienia, w grobowcu dawnym odkryta.

Fig. 35. Hieroglificzny znak nadziei po tamtćj stronie mogiły, na kamieniu nadgrobowym z czasow pogaństwa odkryty.

Fig. 56. Łzawnica, czyli flaszeczka szklanna do zbierania łez, na

. pogrzebie napłakanych.

Pig. 57. Znak węża na pusczy przez Mojżesza wystawionego.

kig. 58. Napis nadgrobny, Mendoga, W, XMiążęcia Litew. z rysun- kow przy Kronice rękop. J. F. R,

TABL IGA YI.

4Łig. 59. Herb starożytny Narodn Litewskiego, dwie Korony, błęki- tna i żółta, pierwsza w polu żółtem, druga w błękitnóm. Dla tego i tarcza pom na dwa takię pola dzielić się powinna.

Fig. 40. Dawny herb miasta Wilna,

Mig. 41. Choragiew Narodowa Pruska, z wyobrażeniem trzech bo- gow, Pokla, Perkuna i Atrympa. Napis runiczny ta wyobrażo- ny z rysunku przy Kronice rękop. J.F. R. Bez pochyby dawne

trłómaczenie oryginalnego napisu, jaki się miał znajdować w Kro-

nice zaginionćj Biskupa Pruskiego Chrystyana, „ig. 42. Herb Staropruski,

TĄRBKLVGA Vi.

Wyobraża miasto święte, Romnowe, w Prussyi byłe, nad zejściem się rzek Frissyng i Beislein: — W obwodzie, otoczonym doma- mi, dla sług świątyni i samego Arcykapłana zbudowanemi, wzno- si się dąb święty, zima i latem zieleniejący się, pod którym w ni- szach stoją posągi bogów A przed niemi ołtarz ofierny, zawsze gorejącego ognia. To wszystko ściana sześciokątna z muru ota- cza, Zewnatrz ściany widać 12 stosow drew chowych, każdy służy na miesiąc, do utrzymania ognia. Jedna brama prowadzi do miasta

W oddaleniu widać zamek na górze , mieszkanie straży, mieysce święte strzegącój.

TABLICA YIM. Starożytny grobowiec familijny w Prussyi,

="=“““MCZ; © REZ

| ) | | | |

WSTĘP.

W opisywaniu starożytnych dziejow Na- rodu Litewskiego, znalazłem się prawie sam jeden, na drodze, zaniedbanćj tylą wieków upływem, którćj ledwie początek w pomroce czasów dostrzedz się daje: za każdym zaś po nićj krokiem, napotykają się zawady, niepo- dobne wprost do przebycia: badacz musi się zatrzymywać, zbaczać, udawać do wyszuki- wań, — częstokroć bardzo odległych, iżby ciąg jej dalszy udowodnić potrafił.

Nie znajdzie przeto Czytelnik tych płyn- nych, historycznych opisow, które uprzyje- mniają bez przerwy czytanie dziejow, należy- cie badaniami poprzedniczómi wyświeconych: ciąg bowićm dziejow naszych przerywać bę- dą mozolne każdćj rzeczy udowodnienia. Jeże- li zwróciłem uwagę na nowe odkrycia rzeczy dawnych; jeżeli pokazałem przykład dziejow narodowych, bardzo starożytnych; jeżeli na- stępstwo, przynajmnićj ogólniejszych wypad-

Dz. Star. Nar. Łit. T. I, A

ŻE ków, wyjaśnić potrafiłem — praca moja dare- mną nie będzie.

W tym pierwszym tomie, wystawić w ca- łćj obszerności MYroLoGrĄ LiTEwsxĄ przedsię- wziątem, którą mnićmam bydź zasadą najodle- glejszych dziejow. Czerpałem we wszelkich zrzódłach, jakie się tylko nastręczyć mogły, za- wsze trzymając się ściśle krytyki prawideł, przyzwoitych badaczom starożytności krajo- wćj; pisałem o fatszywych bogach: lecz pra- wdorzeczność zachować ściśle usiłowałem. Nie goniłem się przeto za ozdobnością opisow, ani żadnych dodatkow, uprzyjemniających rzeczy, nie czyniłem: gdyż zmyślenia ozdobne leżą za przedziałami dziejow, tak, jak to wszystko, co się udowodnić przyzwoitym sposobem nie pozwa- la. Owszem starałem się zachować wysłowie- nia imion własnych, tok rzeczy, zdania i powie- ści poprzedniczych dziejopisów; tam tylko po- prawy i sprostowania robiłem, gdzie postrzega- łem ich błędy, z nieznajomości językalubrzeczy krajowych wyraźnie pochodzące: gdyż zabyt- ki dawnych wieków, drogie nawet w baśniach swoich, powinny bydź, i oddane, i wyłożone, stosownie do ducha czasu, z którego pochodzą.

d ( s

= JIK[ ==

Sczególnćm staraniem mojćm było, abym to wszystko opisał, bez usczerbku najmniej- szego, co zostawiły dzieje pisane, wykryły ba- dania starożytników, co z powieści i śpiewow gminnych zebrać się udało, oraz jakieżkolwiek zabytki pomnikow dochowały. Zaginęło wpra- wdzie mnóztwo części tego obrazu, ale pozostał ogół calszy nad wszystkich narodów pólno- enych myta. Mytologija litewska, utworzona z greckićj, nić ma tych dzikich i barbarzyń- skich wyobrażeń, jakie się u imnych narodów północnego świata natrafiać zwykły; musiała się przeto wykształcić, pomiędzy ludami, na wyższym stopniu cywilizacyi będącemi.

Żebyśmy sobie ułatwili wszelką korzyść z czytania Mytologii, nie od rzeczy będzie prze- biedz na wstępie postrzeżenia, któreby nas na- prowadziły na drogę, jaką szły narody w obłą- kaniach swoich religijnych.

Najdawniejsze narody na ziemi, Indyanie i Chińczycy, miały i mają poniekąd za najgłów- niejsze cechy narodowości swojćj, — namiętli- wy upor trzymania się przy dawnych prawach, zwyczajach, obyczajach i wszelkich drobnost- kach życia towarzyskiego. To właśnie jest

Ą*

— Tv —

przyczyną odwiecznćj jednostajności, która te narody, przy ich położeniu jeograficznćm, dłu- go trzymała, lub dotąd trzyma na jednym sto- pniu oświaty, urządzeń politycznych i religii. Żaden postęp czasu, żadna zmiana świata cy wilizowanego, nie zakłóca ich statecznego po- łożenia: wiekami stojąc na tym samym sczeblu, nic ich nie zachęca do szukania lepszości, przez postąpienie wyżćj; z przykładu innych naro- dów, z przyswojeń rzeczy i wynalazków ob- cych z pogardą najgrawają się; zawzięcie na- wet prześladują chęć usunienia w czćmkol- wiek staroświeczyzny. Taki sam duch ożywiat mnóztwo dawnych azyatyckich narodów.

Na 2,000 lat przed Erą chrześciańską, kie- dy Egipcyanie weszli w stosunki z południo- wómi pobrzeżami Europy, znaleźli tam lud wcale z innemi skłonnościami, któremu prze- znaczenie wszelką wyższość przygotowało. Za- ledwie bowiem europejscy narodowcy przyję- li pewny stopień cywilizacyi, odkrył się w nich jeniusz , zupełnie różny od cywilizowanych mieszkańców Azyi i Afryki; — pobiegli oni ol- brzymim krokiem do oświaty. Otwarty do- wcip, żywy, namiętny, pragnący swobody, ni-

i i ; 4

AAA ryj = gdy nie syty nowości; przystępność, gościnność, chęć odznaczenia się swojemi wynalazkami, ochota przejmowania rzeczy obcych, a ztąd nie- uskromiony popęd do udoskonalenia się,—były odwiecznemi cechami narodów europejskich, a w sczególności plemion pelazgicko-helleń- skich, na których czele stanęli Grecy. Zbyte- czna wszelako niestałość Greków, ciężka przy- wara obok tamtych pięknych zalet , zrodziła wiele nadużyć, cywilnych i religijnych.

Gdy tymczasem Opatrzność przygotowała lud inny, mający bydź stróżem oświaty Euro- py. W głębi starożylnego Latium, pomiędzy górami płonnemi, w najniezdrówszym zakątku, zawiązało się królestwo Rzymian, kiórzy oka- zali światu ludzi wielkiego charakteru, wiel- kie cnoty, nieporównaną miłość ojczyzny, męz- two, wytrwałość, politykę głęboką, chęć nie- zmierną potęgi. “o wszystko, połączone z wro- dzonemi zaletami Luropejców, utworzyło na- ród, godny panowania nad światem; — naród, który miał bydź wzorem dla potomności najpo- zniejszćj, a który — jak cień zniknął z prze- strzeni ziemskićj: dla tego tylko, że moralność

jego różną była od wyobrażeń religijnych, że

kapłani bogów nie byli filozofami, ani filozofi kapłanami.

Zastanówmy się dopićro nad zgubnćmi ob- łąkaniami w religii ludów starożytnych, po- cząwszy od wynalezienia wielobożności.

Nie potrzeba dziś dowodu na to, że pier- wotne poznanie Boga, jest wyryte na sercu człowieka, — nawet nie wiele rozwagi potrze- ba, iżby je rozwinąć. Ludzie zaś, lepićj uorgani- zowane głowy mający, łatwo wynalezli to, co my nazywamy religiją rozumu; — lecz jćj stan, w czasie udoskonalenia społeczeństw, różny u różnych się narodów pokazał. Nie wierzmy tym, którzy nam wystawują pierwotnych lu- dzi, jak leśne źwierzęta, błąkających się po pu- sczach, będące w sianie najsurowszćj dzikości; pisali oni te romanse dla poparcia dziwacznych zdań swoich, które ich nie o jeden ten błąd przyprawiły. lymczasem poznajomienie się bliższe z naturą ludzką przekonało widoczniej, że człowiek był zawsze towarzyskićm stwo- rzeniem: nigdzie ani odkryto, ani słyszano isto- tnie o takich ludziach, którzyby, w stanie roz- pierzchnienia, to jest: prawdziwćj dzikości z0- stawali. Zawsze 1 wszędzie, najsurowsze na-

| |

mm” NTE = wet narody, w społeczeństwach żyły. Natura człowieka, tego koniecznie wymaga, tak, jak natura innych zwierząt, w gromadzie Żyjących.

Bóg nas obdarzył rozumem, tak, jak obda- rzył ptaki pićrzem, sierścią niedzwiedzie, mó- wi filozof fernejski. Rozum i uczucia, z niego wynikające, rodzą się zezłowiekiem, rozwija- ją się w obcowaniu towarzyskićm, przyrost biorą w pamięci. Z tego wyrodziły się: mowa, rożwaga, przemysł, ustawy, religija. Potrzeba i wygoda posunęły daleko te rzeczy. Rozwi- nięcie się dalsze rozwagi, pokrzepiło instynkt, czyli przeczucie wewnętrzne o nicości swo- jćj, o najwyższości Boga i jego nieskończonem istnieniu; dalszy zaś postęp tego rozwinięcia

c EE: c się, przywiodł do wyobrażenia sobie przymio- tow Boga i dzieł jego najmędrszych.

Podług wszystkich zabytkow starego świa- ta, podług wszystkich starowiecznych podań, znajomość jedności Boga, zasięga kolebki ro- dzaju ludzkiego. Ludy, ustalając pierwotnie po- rządek swój religijny, zawsze go opierały na wierzeniu w jedną lstotę najwyższą, co nazwa- no religiją naturalną.

Społeczeństwa ludzkie, rozsiane po kuli

— VIII —

ziemskićj, podlegały niezliczonym odmianom, tak, jak sama przed tóm powierzchnia tćj kuli. Te rozliczne koleje i zdolność ludzka do zepsu- cia moralnego, wprowadziły nadużycia i błędy do mniemań religijnych. Ale prawda zawsze w pamięci pozostała. Starożytność pełna jest wiadomości o upadku człowieka: Indyanie, Chińczycy, Chaldejczycy, Egipcyanie, Izraelici, Persowie, Grecy, wzdychają do lepszćj prze- szłości, — wszystkich podania przypominają błogie czasy nieskażonej jeszcze natury. Staro- Żytmi filozowie za dewizę mieli te wyrazy: —- „durea prima sata est aetas, — Nasampr zód złoty wiek słynął.

Przyrost ludności i rozgałęzienia się spo- łeczeństw, najbardzićj się przyczyniłjdo upad- ku religii naturalnćj. Wszelako jćj pierwotne zasady mało uległy odmianie. Uznawanie sie- bie grzesznikiem i niedołężnóm stworzeniem w obliczu Boga, pokuta za grzechy, wstrzyma- nie się w dni pewne od pewnych pokarmów; bojaźń boża, cześć zewnętrzna, ofiary, ołtarze, kapłani; zgromadzenia ludu w dni poświęcone; oczysczanie się od nieprawości, wodą świętą, ogniem, krwią ofiar; modlitwa, jalmużna, cześć

| |

dlaumarłych, wyobrażenie przyszłćj nadziei, — były to powszechne rozwinienia prawd reli- gijnych, oparte na zasadach pierwotnych, któ- re dawni filozofowie nazywali: Zlementa znunadi.

Z przyrostem znacznym społeczeństw, wy- nikła też konieczność policyi: urządzenia towa- rzyskie wydoskonalać się poczęły; bogomyśl- ność posunęła się takoż do wyższego stopnia: poczęto ją rozpostrzeniać i przystosowywać do potrzeb obecnych. Ztąd wyniknął wynalazek figur, znaków, pomników, trofeow. Te, religij- ności cechą naznaczone, połączyły się z samą religiją, stały się, z narzędzi czci boskićj, obraza- mi Boga. N adużycie tego łatwo się w obłąkanie przeobraziło, tak dalece, że z czasem środki, 0- brazy, godła, same się stały bogami. Słusznie po- wiada autor Antilukrecyusza: — „Rzeczy zmy- słowe, służące dawnićj do poznawania Boga 1 powinności ludzkich względem niego, stały się następnie uistotnione i czczone z kadzielni- cą w ręku.” (1)

Indye, najpiękniejsze strony świata dawne- g0, jak zapewne nasamprzód zamieszkane by-

Q) Antiluer. lg v.8g7.

w AB ły przez ludzi cywilizowanych, tak też ztam- tąd i mnogie pokolenia, i mnogie umiejętności wypłynęły, a z nićmi wyobrażenia religijne. Starożytność wyjaśnia to przejście od Indyan do Chaldeów, od Chaldeów do Egipcyan, od tych do Greków, następnie do Rzymian 1 dal- szych. W tóćm przejściu oświecenia, zwłascza w materyi religii, namnożyły się rozmaite nad- użycia, sposobem wyżćj wymienionym, w któ- rych rozmaicie, rozmaite narody wygórowały. Fgipcyanie, zatopieni głęboko w poznawaniu przyrodzenia, czyli odmian fizycznych świata, do czci ciał niebieskich, zrazu przyjętćj od Chal- deów, przydali ubóstwienie osób, za nieśmier- telne poczytywanych. VW końcu, mocą dro- bnostkowych spekulacyj swoich licznych ka- planów, do najlichszych rzeczy wyobrażenie bóztwa przywiązywać poczęli; tak dalece, że przed zwierzętami, ptakami, płazami, roślina- mi, kazali ci mędrcy, biednemu ludowi, bić czołem.

Grecy, naród imnćm ożywiony niebem i do- wcipem, przyjąwszy od Egipcyan cześć ciał niebieskich i ubóstwienie rodu Tytanów, roz-

winęli w przyjemniejszćj postaci wiełoboźność

| i | | Ą |

we gł ba swoją. Rzadkićj udatności dowcipy tego na- rodu, potrafiły ozdobnićj ułożyć podziały bo- gów, do których kapłani coraz więcćj przy- czyniali, nie bez korzyści swego powołania. Poeci przydali ozdoby zgrai tćj nieśmiertelnej, bez którychby prędko w poniżenie poszła. fzymianie znowu ze swojćj strony im bar- dzićj rośli w potęgę i oświatę, tćm bardzićj brnęli w zamęt wielobożności. Kapłani, do nie- zliczenia rozmnożeni, nie wiedzieli nawet: zkąd już zapożyczać nowe bogi. Nie tylko miasta, rodziny, ludzie prywatni; lecz namiętności i wy- stępki powstydne swych bogów miały oso- bnych, upoważnionych od urzędników religii. Takto jest rzeczą pewną i od wieku do wieku sprawdzoną, że zepsucia religijne, od samychże stróżow religii czyli kapłanów pochodzą. Litwini, tąż samą koleją postępować do wie- lobożności musieli, kiedy z jednakich skutkow, o jednakićj przyczynie domyślać się wolno. Ponieważ, nie tylko, że pochodzili z jednego sczepu z Helenami, — jak to poznanie ich staro- żytnych dziejow pokaże; ale jedną i na tych sa- mych zasadach opartą religiją mieli, we wszy- stkich prawie drobnostikowych szczegółach na-

a. ELE

śladowaną. Zdaje się nawet, że bogowie Gre- cyi i Rzymu starego, wygnani z południa, prze-_ nieśli się w nasze północne Litewskie stro- ny, którym oświatę przynosząc , pogodzili się z krajowóm starożytnóćm wierzeniem. Do tych dwóch systematow religijnych, przymieszało się trzecie, to jest: Skandynawskie, a z tćj mie- szaniny powstała Mytologija, jaką wyłożyć przedsiębierzemy.

Z, rozbioru całego systematu Mytologii li- tewskićj, postrzegamy z łatwością, że najdaw- niejsza religija Litwinów byla azyatycko-indyj- ska: ciała niebieskie i elementa, to jest: ogień, po-

wietrze, woda, ziemia, — cześć odbierały, we- dług zasad Budystów 1 starożytnych Persów, naśladówcow Zoroastra nauki,któraz Budyzmu wypływa. Fo wierzenie, jakoś w końcu piąte- go, albo na początku szóstego wieku po Chry- stusie, spowinowaciło się z religiją Rzymian starożytnych, zapewne niezupełnie obcą ojczy- com litewskim, z przyczyny ich pokrewień- stwa rodu 1 stosunków na WWschodzie z Greka- mi (1). Że zaś Litewskie ludy w ciągłćj sty-

———>—m>m>—— —— __— ——u—

(1) Zostawujemy sobie dowody tego w następnym drugim Lomie wyłożyć, gdzie będzie rzecz o źmianach cywilnych Na- rodu Litewskiego.

a A R A EE s

= RIDE „% czności znajdowały się z Gotami, przyjęły więc i od nich wielefpodań mytycznych i obrządkow religijnych, których ślad w Mytologii naszćj jest dość wyraźny, tak dalece, że dawniejsi dziejopisowie, cały początek tejże Mytologii, wywodzą od Skandynawów; ponieważ zaś i ta ma zapożyczeń od greckićj nie mało, przeto podobieństwo naszćj ze Skandynawską tóm wy- raźniejszćm bydź się zdaje. Lecz, kiedy ta w za- sadach swoich zupełnie się od greckićj oddala, nie możemy wierzyć tym mniemaniom, ani na- wet przypusczać, aby, za pośrednictwem Go- tów, przeniesienie starożytnego Greków wie- rzenia przeszło do Litwy: albowiem wpływ na nasz kraj Skandynawów, był dawniejszym od ich poznajomienia się z Rzymianami. Kiedy zaś religijność Litewska, na stopę rzymskićj kształ- cić się poczęła, Goci już byli chrześcianami, nieprzyjaciółmi Herulów i nękającómi inne lu- dy litewskie, w krainach nadbaltyckich mie- szkające; toćby nie poganizm Rzymian, wy- gnany z miast i główniejszych prowincyj wło- skich, ale chrześciaństwo, albo religiją Assów północnych, narzucili narodowi Litewskiemu w całości, jeżeliby Litwini, swojego ukształce-

7% y . . w «

(4) Ali

( Q rad

— XIv = nia religii nie mieli z dawna, które mytyczność grecka, tóm dzielnićj ustaliła. u)

Obok tych trzech źrzódeł, powstały jescze wymysły miejscowe, przez kapłanów poprzy- dawane, których ślad, w drobniejszych mytach, obrządkach 1innych sczegółach religijnych, po- strzeżemy. Inne znowu wzięły swój początek w charakterze narodowym, wpływie klimatu i surowości życia towarzyskiego. (0 wszyst- ko Mytologii, w ogólności uważanćj, nadało pe- wny koloryt, nieco odmienny od greckiego.

Co się tycze materyałow, z których ten Tom dziejow ułożyłem, oprócz piśmiennych zabyt- kow, począwszy od Sagow pólnocnych i Ada- ma Bremeńskiego, aż do Kojałowicza, nic nie- opusczając, co korzystinćm bydź mogło,—czer- pałem według potrzeby i zdolności mojćj. Przy tćm trzydziestoleinie badania moje własne Sta- rożytności Litewskich, przysporzyły zasób wia- domości, do naszego przedmiotu posługujących. Ziwyczaje, obyczaje, przesądy, gusła, gadki, po- wieści, podania, śpiewy ludow Litewskich, w Litwie właściwćj, na Żmudzi, w Prussach i u Łotwy, z mozolną pracą źbierane, są tym leż Si Słowem: ile tylko czasowe okoliczno”

u dolince ż6bria ale laróże de alrywaj my sy pezada , we na eau AA noz y Ź „/asej,

żę” zk: Nu śG e 2 tobą , ja% ZAC: ty 20 aeh u

ju vat Kamo porkebzna , Raw x; E sai |

ak ty ści i możność dozwoliła, tylem się starał, przed- miot przełożyć się mający w tćm dziele, uzu- pełnić i wyjaśnić. Albowiem przekonany je- stem, że Mytologija jest kluczem do najdawniej- szych dziejow narodów.

Miłośnik mądrości i przyjaciel rodu ludz- kiego, znajdzie jescze w tóm uzupełnieniu My- tologii powszechnćj, korzyść dla siebie nową: upatrzy w nićj bowićm niepoznaną zkądinąd stronę słabości rozumu ludzkiego, zgłębi cie- kawe zamatwania przeszłości, oraz koleje po- stępu cywilizacyi. Potrafi wskazać przyczynę zepsuć, lub polepszeń towarzystw, a tóm sa- móm, zdoła może wykryć drogę, prowadzącą do powszechnćj oświaty wszystkich narodów ziemi; przewidzi i osądzi: czy może bydź w przy- szłości spodziewany okres spólnćj sczęśliwości dla wszystkich.

SAB M rę PY ż .

aż AŻ ak w. tow ) bye : 4 Go > jj fędłto sKaró 259 ŁO LE mło,

zi ogó U esfinu > ARR H=FCLY.

7 Płody by 44 kdo Na tw ÓGY 4 złeźgł: Ślnry rŁy młody , wrwaagd ana, DA Pzrh APEL Mak, Azpoconen M ZZ

h "

4 a 4

-wą R <=

d “w u | 24) r a

.. 4

DZIEJE STAROŻYTNE

NARODU LITEWSKIEGO. XIĘGA PIERWSZA. Myłologia Litewska.

ROZDZIAŁ I. Bogowie Więksi. ewa].

PRAMŻIMAS.

Najpierwsze i najpowszechniejsze bożyszcze sta- rego świata. Nazwanie to znaczy: przeznaczenie, los, niezbędna kolej, fażum. Stryykowski nazywa Prokorimos, co na jedno wychodzi, według wyrozu- mienia mowy litewskićj. Bóg ten zarządzał losami ludzi, świata całego i bogów, jak świadczą staroży- tne podania.

Nie tylko z kronik, ale iz podań ludu prostego dowiadujemy się o wierzeniu Litwinów w tego boga: jedna ż powieści gminnych, znanych pod nazwa- niem Sekime i takoż Kłausime, rzecz następną opo-

D:. Star. Nar, Lit. T. 1. 1

| amódi p | a

wiada; — ,„W nagórnej, niebieskiej przestrzeni, jest pałac boga, naźfwający się Pramżu, w którym przemieszkiwa władacz najwyższy nad wszystkićm, | którego zowią Pramźimas, co znaczy właściwie źraf wiedzący wszystko. Władza jego ponieważ się roz- pościera nad niebem, powietrzem, wodą i ziemią, oraz wszelkiemi istotami, w ich wnętrzu i na ich po- wierzchni mieszkającómi; przeto rządom jego nić ma granic. Razu jednego, gdy spoglądał na ziemię z okna pałacu swojego, znalazł, że się wiele złego na nićj popełnia: wojny usobne, najazdy, zabójstwa, bez- prawia, niecnoty, ogarnęły, jakby zarazą, wszystkie krainy ziemskie. Zesłał przeto dwie istoty olbrzy- mie, niezgodne z sobą i złośliwe nieźmiernie, 77 an- dę i ZZeja, (to jest: Wodę i Wiatr). Z wielkim pę- dem ci olbrzymi rzucili się na biedną ziemię, która jest okrągła 1 płaska, jak talerz: ująwszy więc ją w swoje ręce, dwadzieścia dni i dziewiętnaście nocy miotali, ztaką zawziętością, że wszelkie stworzenie, zamieszkujące lądy, wyginęło. Pramżimas powtór- nie spójrzał na ziemię, właśnie w tćj chwili, kiedy gryzł niebieskie orzechy, które się rodzą w jego zam- ku ogrodach. Widząc ucisk ostateczny ziemi, cisnął łuszczką orzecha, która padła nie daleko najwyższej góry wierzchołka, gdzie się nagromadziły rozmaite źwierzęta, ptaki, oraz kilka par ludzi, ratując się

od powszechney powodzi. Natychmiast te wszy-

stkie istoty wsiadły do łuszezki, ponieważ woda zale-

RO. IE wała ich osiateczne ubieżyszcze. Olbrzymi nie mieli władzy szkodzenia tej łuszczce, unoszącej wśród potopu nieszczęśliwe stworzenia. Nakoniec trzeci raz wejrzał bóg ha ziemię i, widząc, co się na niej działo, ulitował się. Strącił olbrzymów w ich dawne pobycie; wody opadły, burze ucichły i wesołe młodo- ciane niebo rozjaśniało. Istoty, ocalałe w łuszczce bo- skiego orzecha, wnet się rozmnażać poczęły. Ludzie parami rozbiegli się w odległe strony ziemi: jedna para, pozostała w krainie, zkąd nasi ladzie poszli, nie mogła mićć potomstwa, że oboje byli zbytecznie starzy, Kiedy ci poczciwi staruszkowie, widząc się bliskićmi zgonu, zwłaszcza nie mając nikogo, komu- by, i mienie swoje do użycia, i zwłoki swoje do po- grzebienia, zostawić mogli, ubolewali nieźmiernie; Pramżimas zesłał im pocieszycielkę Tęczę, Zina- mine, która doradziła, iżby skakali przez kości ziemi. Ilekroć więc starzec przeskoczył, tyle mężów doro- dnych powstało: ilekroć staruszka przeskoczyła, tyle panien prześlicznych ukazało się. Lecz, przera- żeni zjawieniem niespodzianóm tęczy, albo teź, dla zbytniej starości, łedwie po dziewięć razy skakanie powtórzyć zdołali. Dla tego z dziewięciu par ludzi, rozmnożyło się dziewięć pokoleń narodu Litew= skiego. Wszystkie zaś inne narody pochodzą z tych innych par ludzi, które się rozeszły po potopie, dla nieprzyjaźni między sobą i szczególney nienawiści, ku starszej parze, od której Litwini pochodzą. Prze-

e 1”

DCR s: to trwa nienawiść i dotąd między narodami, które nie nawidzą takoż Litwinów.”

T’a powieść jest zmięszanćm przypomnieniem pe- topow Noego i Deukaleona: łuszczka bowiem orze- cha, jest obrazem Korabiu; skakanie przez jakieś kości ziemi dwójga ludzi, przypomina Deukaleona i Pyrrę, od których takoż Grecy wywodzili swoje pochodzenie. Nienawiść narodów jest zabytkiem sta- rych wiekow dzikości.

Hotwacy temu bogu przydawali epitet 4/rebb- kuls: gdyż jego potędze przypisywali trzęsienie zie- mi: gdy bowiem, powiadają powieści gminne, Prze- znaczenie zagnićwa się na ziemię, to ją, niebogę, tak ćwiczy, Że cała drży. W ziemi łotewskiej trzęsie- nia nie są znane; musieli więc przynieść tę powieść ojczyce tego ludu, z krainy cieplejszej, która się do- chowuje dotąd (1).

Takoż Łotwacy rozprawiają o tym begu, zowiąc go Liktens, Przeznaczenie. „Ponieważ między sta- rożytnómi Łotwakami był gatunek lilozofii; prze- to takowe przeznaczenie było główną jej zasadą. Jeszcze podziśdzień wieśniacy łotewscy całkiem są zajęci wierzeniem w ślepe przeznaczenie. Bardzo często od nich posłyszeć można: żas jaubijawinnam

Likts (takie to było już jego przeznaczenić.)* (2)

(1) Stender. Lettische Grammatik, Art. Mythologie. Ale to mylny wniosek, ponieważ w Prusiech były trzęsienia ziemi, więc i dalszej Litwie znajome,

Stender, tamże,

pn w =. Su W WRC”.

=”

SYEJA

PWT ED

pa > dr “sa,

Grecy i Rzymianie, których w ciągu tego pisma
pod wyrażeniem ogólnćm, Szarożytni, spominać bę-
dziemy, mieli dwa bożyszcza, temu odpowiedne:
Sors i Fatum, pierwsze było boginią, trafankowie
rządzącą światem i bogami, drugiemu przyznawano
samowładną potęgę nad wszystkićm. “Toż samo: Koviternus znaczyło.

OKKAPIRMAS.

Nazwanie ;to znaczy: Ten, który istniał przed

czasem. Jestto przymiot najwyższej istoty, wzięty

7% LJ

za osobnego boga. Beasqpeoekyby ten bóg nazywał siękk/ kawki) ,

jeszcze Okkas, takoż Oras: gdyż te wyrazy oznaczać ją obrót meteorow, napowietrzne zmiany, czas.

Na cześć tego boga obchodzono święto, około 25 grudnia, który obchód, oprócz naboźnych obrząd- ków, niedoszłych do wiadomości naszej, po większej części zależał na oczyszczaniu się z grzechow, wró- żeniu przyszłości, biesiadach przyjacielskich. Na- zywano to święto Okkaatgimimas, odrodzenie się czasu. Będziemy o tćm niżej, w rozdziale o świę- tach, mówili.

Był to ten sam bóg, co Kołada Sławian, /Mitra dawnego świata, którego cześć była spólną wielu na- rodom starożytnym. Persowie, Rzymianie i inni właśnie w porze święta Kolady, czyli przed koń- cem roku, obchodzili tajemnicze święto Mitry: oczy-

szczali się od nieprawości, wyrażali w misteryach

, 4: jawą

«+ © ie

swoich odnowienie się natury, przysposabiali się do życia nowego, lepszego, enotliwszego,

Niektórzy kronikarze, jak GGwagnin i Meleciusz, porównywają tego boga z Perkunem: ponieważ był uważany za pana nieba i ziemi. Mniemanie ich nie jest bez zasady: gdyż to było przymiotem uosobio- nym boga najwyższego, jak i wiele innych bogów wyższego rzędu, mających tylko postaci odmienne i myta swoje osobne:

WIRSZAJTOS.

Posąg. tego boga znajdował się w starej świątyni RoMNOWE, któremu wielką cześć oddawano. Pod jego opieką były domówstwa i wszelka własność ruchoma i nieruchoma, oraz żywioły domowe: jak uważa Stryykowski.

Znano go pod wezwaniem „duztejas FP issagi- stis, według Łasickiego. Ze znaczenia tego miana po- strzegamy, że ten bóg wychodzi na to samo, co :Sa- turnus, starożytnych. Jakoż to starożyine myto, przypominające wiele znączącą osobę w rodzinie Tytanow, nie mogło bydź nieznajome w Mytologii lite wskiej.

Kronikarze zaś pruscy mieć chcą, Że pod nazwa- niem tego boga uwielbiano xiążęcia starożytnego Wejdawuta, jakoby ubóstwionego. Podług ducha Mytologii litewskiej, bydź to mogło, że myto gór- nego boga, stało się na potćm godłem xiążęcia, pier-

NK SEZ

wszego arcykapłana i prawodawcy narodu, który się jego uważał ojcem, tak, jak Wirszajtos byt

ojcem bogów. =f-

PERKUNAŚS.

Piorun, Jowisz piorunujący, Jupiter łonans, najpowszechniejszy bóg w europejskiej starożytności; król bogów, nieba i ziemi, władca przyrodzenia.

Człowiek, z uczucia wrodzonego, znajdując pra- wdziwego boga w sercu swojćm, szukał go zewnątrz siebie przez rozum. Czuł, że to wszystko, co się dzieje w przyrodzeniu, mieć musi sprawcę swego; poznawał więc źwierzchnika i władcę wszech rze- czy; do czci się jego zabierał; ale że cześć. chodzi zawsze obok bojaźni, skłonił uczucia swoje do po- kłonew przedmiotowi, który go strachem przerażać najbardziej zdawał się, Burze, grady, błyskawice, grzmoty, pioruny, zjawiska tak okropne, pochodzą- ce zgórney, niepojętej mocy, zastanawiały mocho uwagę człowieka ; siła ich obala, kruszy, niweczy wszystko, nawet świątynie i posągi bogów; owoż najpotężniejsze bóstwo bydź musi władcą tej siły. Bóstwo to uznał za pana najwyższego nad całćm przyrodzeniem, i miano mu piorunu przyswoił.

U ludów plemienia litewskiego, Perkunas miał cześć najokazalszą, najregularniejsze obrządki, by- ły mu poświęcone ołtarze, gaje, świątynie z niejakąś

okazałością wzniesione. Kapłani mu ofiary codzień*

ferm. e. eferze_ptynefaono A laaki /Ą7zenn

vynsu ) wą 43% binatwy | ŁAd odwiezie my

/Mezeną

Jeż . D + = » R um. , z SAR: j >” gy Śrule. (Peatiwian. BAY K

— 8 — .

nie przynosili po wielkich świątyniach, jego zna- mie najwyższy kapłan, Krewe-Krewejto, na szacie nosił. Jeden dzień w tygodniu, to jest: piątek, był mu poświęcony, który za dzień święty uważano. Wierzono, że wszelkie odmiany w atmosierze, od woli jego zależały; a przeto lud rolniczy wielce do niego był naboźnym. Do niego się*modlone z głową odkrytą. Wieśniacy litewscy dotąd nie zapomnieli jeszcze o tćm bożyszcza: kiedy zagniewani nasyłają na kogo pomstę groźnego nieba, Perkunas należy de formuły przeklinania. Kamień roztrzaskany, drze- wo rażone piorunem, tćm samóm staje się już przed- miotem jakiegoś poważenia. Są piosnki, z których pokazuje się, że dąb poświęcony był Perkunowi.

Kronika rękopisna niemiecka J. F. R., o której niżej powićmy, mówiąc o świątyni wileńskiej tego boga, przytacza osóbny przypisek: — „„Perkun czyli Perkunas, znaczy w litewskiej mowie pioruna uderzenie (Dannerschlagjg był to właściwy Jowisz- litewski. Wszelako nie jedno miał narzeczenie, we- dług obrządkow rozlicznych prowineyj, między in- nćmi zwano go Jeu albo Jóou, a nad Odrą Jesse.” Pasicki nazywa go jeszcze Pargu. Łotwaey do na- zwań jego przydawali epitet Zebbes bungo tajs, (bębniarz niebieski, bijący na niebie w kotły.) ‘Takoż zwali go /Fezzajs Tehws (stary ojciec, albo prosto | FF ezzajs, starzec). Wyobrażali, sobie mieszkającego na niebie, oraz, Że się na obłokach przejeżdżał, dla

w 8 = 4 „av +-4. 4”; …6.0;.* + 0,5. . Ja 2 | + Jog + R s. Ł .%

«=

| Ą <ą 0843 B54 1

Ta 4 84 551% ms; a 044 07790985 .24'3 24 |

h w « do; 4 z - ; .

7 “I : .. « . . 4e:

»3 %

k h m % z + LF .. ; + ę | 87 „e „wesi 5%. *330495 400

– ©

— $m— przypatrzenia się, eo ludzie robią: jeszeze teraz mó- wią, kiedy grzmi: wezzajs barrahs, starzec mrnczy, albo wezzajs kahjas, starzec okazuje bytność tam A swoją (1). | ; Te rozmaite narzeczenia, szczególniej Jeou, za- „sługują na wykład. Wićmy z mytologow, że u sta- rożytnych wieloboźnikow, Jeu i Jeou znaczyło to, co u Izraelitów Jekowah; według nich Jupiter po- chodzi od Pater Jehowakh; jak Diespiter, Pater diei znaczy. W starej litewszczyznie Kun, Kungs, Ku- P znaczyło to, eo u Rzymian dawnych Z)omi- | nus, pan najwyższy. Zgłoska Per, zapewne jest | skróceniem Pater, znanego niegdyś Litwinom wy- razn, ztąd Perkun albo Perkunas, odpowiada zna- czeniu Ojciec-Pan. Króciej wywodząc źrzódłosłów wyrazu Zerkunas z łaciny, pochodzić mógł od słowa percutere, Że uderza. Karamzin wysila się w dochodzeniu tegoż źrzódłosłowu, naostatek wy- wodzi z mowy indyjskiey, w którey Perun, znaczy wielki (2). Wyraz Perun po sławiańsku, po polsku Piorun, nie jest właściwie sławiańskim: ponieważ w tey mowie żaden się wyraz nie poczyna od zęłoski Per; właściwie się zaś wyraża Grom; zajęty więc jest od Litwy, z wyrzuceniem głoski k. W istocie, poganie sławiańscy Jowisza nazywali zdawna Jesse,

PSK 0

(1) Stender, Lett. Gramm. Art. Mythol.

(2) Istorya Hosudarstwa Rossyjskaho, 2 Wyd. T, VII, Pribawłenije.

„oda (: MBA

dopióro zaś, gdy cześć jego weszła od Litwy z zapo- życzonćmi obrządkami do Sławian Russow, Peru- nem nazywać poczęli. Dzieje ruskie świadczą, Że w roku g80, Włodzimierz W. zaprowadził tę cześć w Kijowie, postawiwszy na górze posąg tego boga, zupełnie taki, jaki widział w Litwie Warragskiej, czyli w Russyi, albo teraźniejszych Prussach, ponie- waż tam gościł, uciekłszy z Nowogrodu, dla obawy brata swego Jaropołka. Swinield, namiestnik Wło- dzimierza, w tymże samym czasie wprowadził ob- rządki Perkuna do Nowogrodu Wielkiego. A ztąd wyraźne świadectwo, że dwnićj cześć Jowisza nie z taką wystawnością odbywała się u Sławiano-Rus- sow 1 bez pochyby nie pod wezwaniem Peruna mu była oddawaną.

Kiedy grzmot był słyszanym, mieli zwyczaj sta- rzy Prussowie, podług świadectwa Hennebergera wzywać boga grzmotu tómi słowy: Zewas Perkunas absolo mus! po litewsku mówią: Jewe Perkune ap- saugog mus! Boże Piorunie oszczędź nas!

W yobrażenia starożytne Perkuna są na PFigu- rach; 15, Tablica III — 4, Tablica VI, na końcu tego tomu umieszczonych.

Bóg ten odpowiadać zdaje się u Litwinów Skan- dynawskiemu Thorowi, którego nie mało zapewne obrządkow przejęty ludy litewskie, w czasie długo- letnich źwiązkow ze Skandynawami.

Szczególność o tLóm mycie jeszcze się ta postrze-

79 90 PORE ue wr.

grp”

APSCE, JAA

gać daje, że Indyanie swojego boga ZFisznu, przy jego pewnej przemianie, czyli wcieleniu, nazywają „ddiwarage Perunał. Tak więc Perun czy Perkun musi bydź bardzo dawno znany przodkom narodu Litewskiego, jeszcze za ich styczności z Indyanami, i bydź musiało to nazwanie attrybutem boga najwyż- szego, potóm się zaś przeniosło do Jowisza, za przy- jęciem czci rodu Tytanów. (1)

Sądząc z formuł wezwania i modlitewek, jakie się pozostały. w kronikach i dawnych napisach, wy- raz ewas, szczególniej się stosował do tego boga. Pochodzi on nie tylko wprost z pelazgicko-helleń- skiey mowy, ale ma jeszcze podobieństwo z wyra- zem Ziw, czyli Zeywy, który u starożytnych Persów przynależał do wezwań „Arimana, znaczącego u nich najwyższą istotę. (27b net deal n. niszy

Stender (autor grammatyki języka łotewskiego), pod artykułem o mytologii tego ludu, z dziwnemi uprzedzeniami wywodzi pochodzenie wyrazow my- tycznych, którym nie chce żadnym sposobem z mowy greckiej lub łacińskiej źrzódłosłowow przyznawać; szuka wyrazow krajowych, chociażby z najnudniej- szćm naciąganiem, byleby się do łaciny nie przy- szło udawać. ‘Tak właśnie pod artykułem Deews, Bóg, robi wywod od dewejs dawca, kiedy Jeews,

wzięto od Z/ewas, z mowy oryginalnej litewskiej,

(1) Allgemeiner Mythologie Lexicon v. Mójer. (2) Ibid,

BELA) której fotewska jest gałęzią. Ztąd autor ten w wy- kładzie swoim, często jest bardzo nietrafnym, cho- ciaż znał wiele podań gminnyeh i śpiewow Burty-

nickieh, ezyli bardow litewskich.

KAW AS.

Bóg wejny. — Litwini miesiąc marzec nazywają Kawas, który i u Rzymian poświęcony Był bogu Marsowi. W litewskiej mowie, chcąc wyrazić ry- cerską postawę i minę mającego człowieka, mówią: Kawinga Kartu, twarz marsowa. Wyraz Kawa, znaczy właściwie bóy (1), czyli walkę wojenną. Stryykowski tege boga nazywa Chaurirari; w nie- których prowincyonalizmach Chaułas, właściwiej Kaułas , znaczy kość ; bydź przeto może emyłka w kronice „zamiast Chaułyrari, albo chaułyares, Taką rzeczą mytyczny ten wywaz da się wyłożyć

h Pastóć ę , i będzie znaczył. kościany ares. Bez wątpienia u da- wnych ludów, kiedy użycie metallow mało jeszcze znane było, używano kości ostrych do siecznych oręży wojowniczych. _„4res zaś był u Greków i A= lanów, to samo co Mars, od wyrazu ares, bitwa.

Alanie, którzy nie raz w styczności z Litwinami byli, oddawali cześć Aresowi ze szezególniejszćm nabożeństwem, któremu pod postacią miecza Kła-

niali się. (2)

p MM L>L>b m0

—— e NN nA O_O

(1) Słównik X, Syrwida: — Dictionarium trium linguarum in usum stud. juvent. Auct. R. P. Constanti Szyrwide $,J, Vil- nae M. DCC. XIII. 8vo.

(2) Dictionn. Myth. de Fr. Noel.

| |

A PP . > “=” A

SC . pge

Łitwini tego boga nazywali jeszcze Zwerinne (1).

Godłem boga Kawas był koń, lub kogut czarny, które to źwierzęta w olierze mu przynoszono. Mo- dlono się do niego przy rynsztunkach wojennych, sie- dząc na siodłach, w pancerzach, szyszakach, z szablą przy boku, z dzidą w ręku. Z dawnych zabytkow marienburskich., królewieckich, rewelskich, poka- zuje się, że wojenne chorągwie Łitwinów zazwy- czaj miały na sobie wyobrażenia konia lub kegula. W Rewlu, w kościele S. Olaa, sam widziałem drzew- £e, z kawałkiem jakieyś tkaniny, na któróm tkwił kogut z bronzu wielkości gołębia; miamo to za cho- rągiew, z czasow pogaństwa, 1a Łotwie zdobyłą. Mówiono mi, że w Królewcu była chorągiew Kiej- stuta, na której wyebrażony był koń wrony w biegu, a na nim kogut czarny.

W roku 180g, w powiecie maryampolskim, nie daleko lewego brzegu Niemna, we wsi L.okajcach, wieśniak Kowalewski, wyrabiając trzebież na pole, pod pniem zgniłym ogromnego niegdyś dębu, znalazł mnóstwo ułamkow rozmaitej broni; były to prze- rdzawiałe miecze, kordy, groty, berdysze, puklerze, przyłbice, niektóre zaś sztuki miedziane i srebrne. W roku 1813, JP. Dowiat, dzierźący wówczas tol- wark Lokajce, mówił mi o tóm: dostałem rechwę

miedzianą, szeroką cali dwa i pół, obwodu mającą

zzz z A EEE,

_ (a) Xaw. Bohusz. iozprawa o początkach narodu i języka Lit. str. 140. i

“TE

cali 11. Rysunek tej rechwy, zdjęty przeze mnie najdokładniej, znajduje się na figurze 1, Tabli- ca /, Znaki na niej wybite na blasie są wojownicze, albo herby jakieś, czy godła: ptak drapieżny, włó- cznia, berło, trąba z nawiązaniem, głowa źwierzęca oszczepem przebita, miecz. Napis u dołu wyraża po litewsku: — „Kawas. Kawas. podek mums,” to jest: Kawas, Kawas, dopomóż nam. Było to okucie trąby wojowniczej litewskiej, która musiała bydź rogową i zgniła w ziemi. Litery ruskie podobne do tych, jakie znajdujemy na monetach Dymitra Doń- skiego, W. X. Moskiewskiego; przeto należeć musi ten zabytek do wieku trzynastego! W nosić wypada, że dąb, zpod kłórego pnia wydobyto te oręże dawne, bydź musiał świętym, na którym zawieszano bogóm poświęcone bronie: taki bowiem zwyczaj nie był obcy u Litwy, jak powieści głoszą; broni tych nie śmiał mikt się dotknąć, i kiedy z dawnością czasu drzewo upadło, resztki trofeow poświęconych za- grzebły się w prochu.

W notacyach rękopisnych , czyli uwagach nad kroniką Henryka Łotwaka, przez niejakiegoś Xię- dza Glummer, w xvn wieku pisanych , które mim pod ręką, między niewielą rzeczami, do dziejów li- tewskich ściągającómi się, znajduje się wyrażono: że kiedy w roku 1245 rycerze inflantscy uderzyli

na Litwinów, wzywając imienia Boga prawdziwego,

ci wołali nawzajem: Jog Kauon, Jog Kauaite, co

5 “mm

+mzEZRZ p

=p. «

— ID — 1

autor mieni bydź hasłem wojowniczćm tego narodu, czyli wezwaniem ich boga wojny. W tychże nota- cyach znajduje się jeszcze wzmianka o niejakimś wodzu litewskim, czy xiążęciu, zwanym /)angeruth; gdzie powiada, że ten znakomity wojownik, był kapłanem boga swojego, Kauas zwanego, który prze- wodniczył nad wojną: Rycerz ten, pojmanym bę- dąc przez kawalerów inflantskich zdradą , czyli w zasadzce, i na zamku wendeńskim w więzach trzymany, przebił się własnym swym mieczem, któ- rego mu, przez uczczenie stanu, nie odbierano. Ten miecz kawalerowie powrócili rodzinie xiążęcia, za wdaniem się W issewalda (Wsewołoda) Cara Rnskie- go, którego stolicą była twierdza Gercike nad Dźwi- ną, według zdania autora, teraźnieyszy Dynaburg. Miecz ten Litwini poświęcili bogu swojemu wojny, który ilekroć w bitwach przeciw Inflantczykom z sobą miewali, zwycięztwo odnosili: albowiem prze- konani byli o pomocy swego boga wojny, mszczącego się za morderstwo Zangerutha, którego, jak mnie- mali, zamordowano tymże mieczem w niewoli.

U starożytnych Persów było bożyszcze wojowni-

cze nazwane Maous. (1)

faj beze Kwas na Jub. X. Y- ZRAGUT 1 s. Bóg miodowników, bartników, piwowarów, go0-

rzelników, wielbiony szczególniej pośrzód biesiad,

() Słów. Mytol. Szybińskiego,

ać!

TE a

i trunkiem zagrzanej tłuszczy. Inaczej zwano go Bublos, Bubilos. Łasicki powiada, że Rusini kłania- li się temu bogowi pod imieniem Zosim.

U Litwinów odbićrał en cześć regularną: miał swoje ołtarze, posągi, świątynie, kapłanów, kapłan= ki. Obszernićj o tych szczegółach powićmy niżej pod osobnemi artykułami, gdzie wymienim obrząd- ki, święta i obchody, ku czci jego odprawowane, bar-

dzo podobne do rzymskich bachanaliow.

Kronikarze rozróżniają Raguta ed Bubila, tam= -

temu nad kwaśnemi, temu nad słodkiemi rzeczami przyznając pierwszeństwo. Rzeczy kwaśne znaczyły zakisy rozciekow, przysposobionych do picia przez fermentacyą. Słodkie znowu rzeczy oznaczają miód pitny. Pod względem przeto tym lub tamtym spo- sobem wyrobionego napoju, bóg przybierał Bubila lub Maguia nazwanie, jak się postrzega w innych mytologiach,

Wićmy ż podań o bogach greckich, że Melam- pus, znakomity wieszczek, który żył za czasow Pre- tusa, jeszcze przed wojną trojańską, blizko ną lat 1580 przed narodzeniem Chrystusa, naypier- wszy Bachusa cześć do Grecyi wprowadził. W wie- kach przeto, kiedy naród litewski ukszta?cał swoje bałwochwalstwo, juź cześć tego boga była bardzo stara i powszechna. Litwini zaprowadzili ją u sie- bie; lecz nie mając winnic, naturalnie, inne przy-

mioty i attrybuta swojemu bachusowi nadać musieli:

Add

wmn 4. w

== - -

z "

75 pi p =

flv + Achre £ : m zposkać WŁ

U Ą (to niy e had dida , me

M tna nacfań ARÓW RP) 29 AA i hrzaże: m 2+ BEA f- sgę 3 PA śrthAf / fax hi Arni grub A 4. i /, gu Acydnuańh , ( aa lans: a4A £. Z NEJ J* «wyga 4 te

pz . Za | sów *, 2927 zinzkiła ,

mia KAM yna ae dAt me -

ZA w Y%:. /58

kota

/ <a “pw ócjezach t4t

KĘ TEA raj

ML pen Lt adnaie sLŁ.. Pakazna sA EPSCEZYNNYE JR Ą pęłojriesaa: 4% bę Dea acckaakogą ee

lać papa Eta; Że kał. X go pa Araticau - RAJ, u okedzika <a ŻAB ad u kop kle. w ZRERIOSE: PAY ZAP SZOS A anny kę pegnieć si Łaszebca.._ lumówaXe , he nacja tee do nada, pa “GR 2 za zz

4, PY Ko,

Ka KPagka

24 ki” OE RÓŻŁ ay ma kata Z RA AOp< Ef tam

lut fe ru, NAfA4 ca”, « uzę g maya Łe Maze Pi

) JES POR rect, zy kale Jadaw , pe paq A Miec Łożęwi, |

AE kef | /lcanyycol, 2%. bynag r. za PPR PPS 4 Ka. * WY ź Ace pe: SĘ, ZD . fAnol Aaa zka, “PU “PR PAP R TP”« “POZY 4 A tagnć. 42% na? buofiga AL 28 ta POP sk k 44 Orla) pam ię m 4 j e i doła 1 ue Ann” BŃa hab ne Nnaęy 2457 Ha/ke ; ł Iu< « DE Jadzia. ed Ah ha 17 ŁA Pa “HEA wyk . vAy nat zy ak je par Żiauć pula pla JE A 4 BORZEE de i PAP CAE, — 14 WE “or 47 LAMA RA kw A ) ad:

R lag LA, fazy Fe au dla uo, Jet

x faetaa da. p Big: SEP. der banulgzk LlLcĘ >” prask z. Baz Kmaase zy g eMzaq ZA uaymaze MISJE, Be wę Ap RZ anula . fife or aMasią a SZ Arenie EL r w. Ta orle , fły* Mi. jpAan ZA ma ej ufoś

3— 8

— ge 0 a “zr” sze |ozRzea m.

daiowzć Jad AA 93 la. e4a “PŁ PZA n Zaj) r Ay PA zę Że Sfoptrczk Piwo p a> « PRYDE , Kł PAR ZA Sad -$ .

pana R 4

fóda dd . JY ola 7” ; a Po3 dr aj H1kAtt= wo MAAAAWL ry, dań. un.) 4 Muhteneu apie ZZPZER Away Z 22 branded p (| kema uli wm Arzebdni 7 muj cp, Śd Ź MeAaLILA GAL fire fla, x leausej ębre ny, jra | ę

SEA p

j” W Y ŁY OPW

< pófaab zi zaczac, oś, 2903 ALMA « 77 dypm fe wodzić .

ze AL tuu ożko us f- ceł „RCW u4, 4« Ża 1ĄĄ Pę obo. Mi A (teks zka mai fażeuy 4 TYM 1

ABYM! = PIYANNI RISE

ILMATTALIN=“R 4

luyuecą a sw OP e

7 “pda t Afe mi eq em PaĆ naullio EM eh nia r fadtuda. F /« “dz 02990, 14773 Naa e lamp w rv, ka z A. 2 ARAB 7: PALĄ ŻY. „AŚr nna 24. PRA, a Y

uży Ah 11 jv. 74 =

lu 2 o J y. LiL ph, IA ił e Só kc” tę ju J +9 2 A nl. tm Lud RAE PE 0 dB, dome , — (cho 144 An togi. 2.9 9P- AH4

lemńni Lu” KE A Żuś 4 > ARA

Ne w

Ą 4 Jah. RS 203% AJ!

Pa Tao). fuafacm Be USZY aa. 7 ArkotÓRÓG Jada A

« PDS > w

maku y A Zł” AM. p PPE P7>. o PYŁedk

tc KPW ky. xzłat fnacha, A zał agp JĄ | r4 sioÓbce „ łonea.

R Pra Y 23 WAA44+1 fana c

kot a „aj fc , api hana. WIEKO . d” 0 (,

p (4 aeg booey uafayf kaha r 7a „AS szk, a

U44_ lo Mu A PY PA22A PY PP y -Pipus 4,1 » sani Pa. o

Wy RR, ra tłluo>, OKA Ż” “PEREM r, / VZZYŹ POZROŻNA

ty | “YSY JP, Gas dale, Luyg Z la Jada. WA

APM P_4 ; A

Ło» Ira. 44L Tyłaaa R s4 WZA PPP) WY AAU Hbc.! BEAN

(jo3. ea… m. AA. zai PAY Ro R SAWA.

- oj MEEN

gag”

" — 17 =

gdyż skłonności ludzkie wszędy są sobie podobne, wszędy rozwięzłość, przy nadużyciu upajających na- pojów, szuka pokrywki pobożności.

Obaczymy, pod artykułem Posągi, niejakieś wy- obrażenie tego boga. łotwacy go strasznym i odra- żliwym wyobrażać musieli, ponieważ i dopićro, chcąc nastraszyć dzieci, mówią im: Hudbulis idzie, weźmie, porwie. Nazywali go takoż 7rumpus, co nić ma związku z -4frimpos, jak Stender chce rozumieć; ale

, to był prosty epitet patrona pijaków. Zie posąg tego boga, czyli dziwaczne jakieś jego wyobrażenie, w czasie Święta jego, w lutym przypadającego, wo- żono na saniach ode wsi do wsi; sanie zaś w języku litewskim nazywają się ragułas; przeto wnosić na- | L © > ,

c - *€ . ęĘ nom = , « "

leży najbliżej, że od tego wyrazu i bóg ten najpo

wszechniejsze miał nazwanie /iagutis.

SOTWAROS.

Bóg światłości dziennej, pasterzy, poetów, leka- rzy. lo nazwanie pochodzić zdaje się z greckiego Soter, które nadawano bogu, za sprawcę najwięk- szego dobra uważanemu. Cicero ten wyraz tak wyż

kłada: 7s est nimirum Soter, qui salutem dedit (1),

To jest Zbawiciel. Inne nazwania jego są: Szwinte-

stiz, Sawajstowę według kronikarzy. Jauczobobisy fewnialit według X. Bohusza (184 Zelus, według naszych ba- i

(1) In Verrem Act. IV. (2) Rozprawa wyż. wsp. str. 145,

Be.i Star. Na Nar. Lit. T. 1.

KN DEN

” . ” za m EE NE O aw 2

w.”

ART. a

dań. Łasicki zna go pod imieniem Grabie: przywodzi wiadomość o nim mówiąc: — „Kiedy lato mokre itrudność zachodzi w wysuszeniu zboża na polu, suszą je w osieciach i, bogowi radie kłaniając się, błagają go temi słowy: Gabie Miewajte, pakielk garu, nie łajsk kirbioctu. „,Co znaczy: Gabie, miły boże, podnieś ciepła stopień, nie dozwalaj ogniowi skrzyć się zbytecznie. ” Modlitewka ta jest formu- łą zaklęcia ognia w osieci, aby się pożar nie przy- trafił: mówią guaślarni wieśniacy żmudzcy ją i te- raz, przy rozprowadzaniu ognia w suszarniach swo- ich. Pamiętać trzeba, Że Starożytni słońce uważali za źrzódło ognia i czcili, jako bóstwo tego elemen- tu, pod nazwaniem takoź Grabie, Gabalus, Złelio- gabalus. Obaczyć w słównikach mytologicznych. Cześć ognia i słońca, czyli Apollina, spływała się w jedno u wszystkich narodów. Ogień i słońce wszędzie odbierały pokłony, gdzie tylko religija pe- gańska zewnętrzną wystawę i kapłanów miała. Gre- cy mawiali: że cześć Apollina u północnych ludów bardzo była głośną, dla tego zwali go Z/yperba- rensis. W. pieśniach ludu litewskiego żniwnych, na wyrażenie: promień ożywny słońca, używają się wyrazy (raru Koru: co zdaje się przypominać podanie o czci słońcu czyli Apollińowi, nad mo-

rzem Baltyckićm postrzeżojgni, u Pliniusza (1), gdzie

(1) u Pliniusza VI, 20,

a IRE

słońcu kłaniano się pod nazwaniem Koros. Pan Rit- ter w badaniach swoich o starożytnuościach półno- cnych, obszernie o tóćm namienia. (1)

Kronikarze wymieniają Szwajstica czyli Swaj- żestica, jako boga światłości: w litewskiej mowy rozumieniu, wychodzi ten wyraz na sprawcę świa=

tłości, albo światłość ożywną, co odpowiada Fe-

busowi starożytnemu. Dg ne’żą nak adena i.

„Słońce u Litwinów należy do bóstw pieryysze- go rzędu, pod nazwaniem Sożuar, jakbyś rzekł: oży- wicieł świata, albo dusza świata. Nić ma u nich wszelako to bóstwo osobnych świątyń, tak, jak było w całej północnej pogańszczyźnie. Mają prze- cie oni swoich znawców niejakiejś astronomii: ra- chują pory roku, miesiA62) tygodni, dni; zaczyna” ją swój miesiąc od nowiu, tydzień, jak Mahome- tanie, od piątku, który swemu Jowiszowi poświęca- ją; drugi zaś dzień po piątku, to jest niedzielę , poświęcają Słońcu: zupełnie, jak dawni Rzymianie. Ludzie ci są bardzo oddani rolnictwu i sprzężonemu z nićm chowaniu bydła domowego; z tego wzglę- du Sotnar, jako bóg pasterzy, odbiera ofiarv, i zna- jomość czci jego w najubóższe chałupy zasięga.” (2)

LL ony

(1) Vorkalle europaischer Vólkergeschichte etc. Berlin 1820,

(2) Eminentissimi Petri Eppi. Camaracensis, Card. De sg nicheis Agapianis in Russia et Lithuania, eorumque doctrińae cum ethnicismo affinitate Ao 1418. cod. in fol. MS, pag. 185. Ma to bydź jedno z dziet niewydanych Kardynała Piotra d AiLli, który żył między latami 1500 i 1419, czy jak cheą inni,

q*%

— 20 —

Wedtug mniemań gminnych litewskich: słońce nie tylko jest źrzódłem ognia, światła i Życia, ale też wszelkich niemocy uleczenia. Zamawianie od ukąszenia gadow, odkrycia skutkow |leczebnych w roślinach, słowem: cała guślarna medycyna da- wnych Litwinów, działa się pod opieką Słońca, które w tym razie wzywano pod nazwaniem Le- lus»(r).* Ze śpievu’jedniego postrzegłem, Że lekarze i leki były pod opieką Lelnsa. W lidzkim są dwie wsie, w parafii raduńskićj Zełusze i Łelańce, bli- sko siebie położone, takoż w powiecie trockim jest uroczysko Łełany, majątek PP. Gorskich. To wszystko objaśnia dwa myta, w Mytologii pół- nocnćj mało wyjaśnione. Z badań nad mytolo- gią litewską postrzegać” się daje, że Lelus i Lielła, byłyto bliźnięta, brat i siostra, mąż i Żona, dzie- ci jakiejś bogini, której miano zaginęło , wnoszę, że to była Łado, odpowiadająca greckićj Latonie, a dzieci jćj Apollinowi i Dianie, a zaś Lelowi i Po- leli czyli Polelowi w mytologii sławiańskićj. Któ- re myta bynajmnićj nie stosują się do bliźnieńców

Ledy, Kastora i Polluxa, jak to wykładać usiłowano.

Zeszły August Kotzebue nabył je w Neapolu, od które go miałem sobie udzielony w roku 1809 w Rewlu, dła wynoto- wania rzeczy, do dziejów litewskich ściągających się, szczegól- niej do Mytologii.

(1) Według własności mowy litewskićj, wyraz Lelus, po Łotewsku Zeelłs, znaczy Jasny, £zcellens, kiedy się stosuje do osoby ludzkićj, a zaś Wielki, Magnus, kiedy nie do człowieka,

rwraq"ibt>w.*

4<*«.

ucotinókwicniaa

daga BEÓĆ” wę

Błąd mniemania tego stąd urosł, że kronikarz Biel- ski tak rozumiał, któremu, bez pochyby, wpadła, wprzódy na myśl Leda, niżeli Latona , podobnićj- sze miano do LŁado, znajomój matki Lela i Poleli, Brak badawczćj krytyki omyłkę tę upowszechnił. Tak właśnie, jak domysł naszych mytologów, którzy boginię Lado, grecką Wenerą, albo egipską Izydą czynią; bliźnięta zaś jćj, Lela, Kupidynem, Polela, Hymenem nazywają. Właściwie zaś Lelum-Polelum sławiańskie, Lelus i Lela, czyli pod zbiorowóm na- zwaniem Zeliwa, znaczyło to samo, co Zatoides, albo dzieci Latony (1), Na starych pieczątkach litew- skich zuajdujemy wyobrażenie Leliwy: zdaje się, że te pieczęci poprzedziły przyjęcie herbow pol- skich (2); na nich wyobrażona jest gwiazda sześcio- promienna nad półxiężycem, do góry rogami obró- conym: gwiazda ma jeszcze odbite promienie, sze- roko rozpostrzenione : herbarze w opisach swoich tegoż herbu dodają, że gwiązda jasną bydź powin- na, ło jest: światło daleko rozrzucającą. Jakoż Sta- rożytni, podług Fr. Noela (3), wyobrażali słońce

z A A

ale do rzeczy nieżyjącćj się ściaga. Ob. Sżenders Lett. Lexicon.

(1) Upadają tu więc domysty herbarzów naszych o pocho- dzeniu herbu Leliwa, jakoby od familii jakiejś, przybyłćj z nad- reńskich krajów w wieku IX; tylko ztąd pokazuje się, Że ten herb zasięga dawnych bardzo czasów, poprzedzających dobrze wprowadzenie chrześcijaństwa do Polski, Musi bydź przeto mytycznego początku.

(2) Obaczyć na końcu artykuł o Pieczęciach.

(3) Diet. art. Ezoiles,

w rysunku przez gwiazdę sześciopromienną. Dalszy dowod tego znajdziemy niżćj, pod artykułem Zajma.

Wszystkie litewskie ludy miały swoich pieśnio- śpiewów, na wzór Trubadurów, Skaldów albo Bar- dów, gdzie indziej znanych, którzy opiewali roz- maite wypadki z dziejów narodowych: nazywano ich Burtynikaj po litewsku, Burwis po łotewsku, albo też Burts. Oni wzywali w niektórych śpie- wach Sotwora, czasem Lela. Obaczyć o nich niżey. pod artykułem Kapłani,

Sotwaros odpowiada jeszcze Belenusowi Celtyc- kiemu i Biafobogowi Sławiańskiemu, co wszystko. na Apollina wychodzi.

Bóg ten uważany jako słońce, jest elementar- nym, czyli przętożonym nad elementem ognia. Tak, jak u Indyan „Agni, czyli „/gnini, bóg ognia (1). Do tego łączy się nawet i podobieństwo miana, po li-

tewsku bowićm ogień Ugnis, ogniowy Ugninis.

ATRIMPOS.

Bóg morza i wody, © żadnym innym bogu nić ma tyle niezgodności w kronikach, jak o tym. My się trzymać będziemy najzgodniejszych z naturą religijności litewskiej podań. Czytelnik znajdzie

w historyi pruskićj Hartknocha (2), wywody o nie-

(1) Aligem. Myth. Lex. v. Mijer.

(2) Alt und Neues Preussen, oder Preussiscliy Historien 2. Theile, durch Christophorum Hartknoch, Frankfurt und Leipzig 1684. folio,

ŚL: M xi

dorzecznościach kronikarskich, oraz mylne zdania tych, którzy, mie znając rzeczy krajowych, domy- sły swoje tworzyli, a ztąd rozmaicie wypisywano jego nazwanie. Meleciusz i Waiseliusz nazywają „Antimp, Łasicki „/ndros. Inni znajdują jeszcze boga Potrim,pa, tylko nad rzekami władzę mającego; lecz ze zaaajomości języka wypada rozumićć Potrimpos t „łtrimpos za jedno. W rękopiśmie Piotra Biskupa znajdujemy: — „„Wodzie pod nazwaniem _4tropos,

cześć oddawali, którą mieli za element szlachetny.”

Przez omyikę widać tak imie tego boga wyrażono. +radnej Dędzie to ogólny bóg nad wodami morskiemi naki daw

iinnemi, po których żeglowano, oraz patron żegla- rzy. Litwini zamieszkali kraj, napełniony różnego rodzaja wielkiemi wodami, stykająey się z morzem; przeto żegluga była nieodbitą ich potrzebą, a tćm sa- mćm nie mogli.się obejśdź bez swojego Neptuna.

Mieszkający Litwini nad jeziorami, wzywali tego samego boga, pod nazwaniem Zzerinis, to jest: Je- ziorowy. Łasicki sam jeden dochował nam tę wia- domość.

Mamy piśmienne podania, że boga „trimpa mia- no za dawcę pierwszych potrzeb człowieka. W mło- docianey go postaci wysławowane sobie. Co na pier- wszy rzut oka zdaje się sprzeciwiać z własnościami Neptuna, czyli .4trimpos odmienne myto wyobrażać powinienby. Lecz wiadomo, że filozofija starożytna,

z wody wyprowadzała najpierwsze istoty organiczne:

M zał por tę

| — 34 —

wodzie początek przyrodzenia całego naznaczała. T’a- kie więc wyobrażenie, przyjęte od Litwinów, mogło temu bogowi elementarnemu, przewodniczącemu nad elementem, szlachetnym 1 najpierwotnićjszym, na- dać cechę młodości wieczney, dla okazania ciągłego odradzania się istot żyjących i roślinnych.

Grodłem 4trimpa było naczynie czyli urna, woda napełniona i przykryta snopem zboża, w której węża wodnego trzymano. (+)

Takoż podług świadectwa kronik, posag tego bo-

we ‘*ga stał w świątyni Romnowe, po lewej ręce Perku-

A “-

» 8 c . . Z . = 2 ć + x «1, me na, w postaci węża, spiralnie źwiniętego; był z mie

dzi, głowę miał człowieka średniego wieku! Obaczyć wyobrażenie na fig. 7, 7ab. /7. Na wielkićj chorą- gwi Prussów znajdowało się wyobrażenie inne Atrim= pa, w postaci młodziana, mającego głowę, kłosami zbóż uwieńczoną; wyobrażony był po lewćj ręce ta- koż Perkuna. Ob. fig. 41, Tab, 7, i opisanie chorą- gwi, pod artykułem /Zerby.

Atrimpowi na ofiarę palono kadzidło, to jest: bursztyn, jako produkt morski. Obrządki jego od- bywały się przy palących się świecach woskowych. Niekiedy dzieci małe zabijać miano dla niego w o- fierze. Kapłan, mający sprawować takowe ofiary

i obrządki, przygotowywał się do nich przez post trzydniowy (1).

(1) Hartknoch, Alt, u, Neue, Preuss, str. 161.

(4) A xe AG. biały '

aaa wise

POW ZYĘAY O WAY [ENEA

GARDŚŚLDIIS

Bóg wiatrów, zaburzeń, nawałności morskich, opiekun okrętów czyli wszelkich statków pływa- jących, jak to wykazuje znaczenie właściwego jemu nazwania. Inaczćj zowią go kronikarze: Zerdoite, Perdoitus, Gardoaitis, co jest dyalektyczną tylko odmianą.

Okropności morskie , zwłaszcza na tak burzli- wóm morzu, jakićm jest Baltyckie, i najśmielszych żeglarzy nabawić strachu są zdolne. Obawa rodzi ucieczkę do bóztwa. Według zaś mniemań staroży- tnej filozofii, wyobrażano sobie osobnego boga, do którego uciekano się w tym serca ucisku. Owoż, dla czego wszystkie narody nadmorskie swojego ola miały.

Litwini, za wyraźnćm świadectwem kronik, wyobrażali sobie tego boga, pod postacią ogromnego olbrzyma, mieszkającego gdzieś pośrzód morza, któ- remu wiatry były posłuszne: on hamował, lub natę- Żał nawałności, sprzyjał lub przeszkadzał żegludze, według swćj woli i ręki skinienia. Słowem: był to wielki bóg na morzach i wodach wszelkich, nawet na lądzie, o myl na luda

Oliary mu składano z ryb, które w głębokich naczyniach przynoszono, na znak, że nad glęboko- ściami panuje. Rybacy mu cześć szczególną odda-

wali. « U Łotwaków nazywał się Gardehts, Rybacy

c= “MGR.

morscy ryby mu najsmaczniejsze przynosili. Miał swojego kapłana, który się nazywał Sigonotta. Oba- czyć e nim niżej pod artykułem Kapłani.

Tegoż samego boga Skandynawowie nazywali Zro, takoż Satrapa bogów: świątynię miał blisko Upsalu. Hading, ósmy król Danii, doznawszy raz okropnój burzy na morzu i poniosłszy wielką stratę: w na- wach, przebłagiwał jego czarnemi ofiarami, co da- wui Szwedzi nazywali /rodłosk, ofiara dla Fro. Pod panowaniem. Hottera, Balder zamienił to na ofiarę z ludzi (Zddy). — Jest pieśń, dotąd jeszcze śpiewa- na u Zmudzinów nadmorskich, w której śpiewak opłakuje poległych żeglarzy, porwanych na ofiarę: Burzy, Judime, których zabiła: ręka dzikiego. ludu, jak czarne bydlęta, które burzom się: poświęcają,

to jest, które się przynosić zwykły bogowi burzy.

. OK Ł.E.5,

Bóg podziemny, panujący nad marami, sprawca mąk piekielnych duszom zmarłych zbrodniarzy, mściciel nieubłagany. Były rozmaite narzeczenia jego: Pokolus, Pokole, Pikol, Pikole, Pragartis, 0Q Pragaras, Piekło.

Dziejopisowie mają szczegóły:o tyn bogu nastę- pne: Według Hennebergera, Litwini wyobrażali go

w postaci starca, z brodą siwą, twarzą wybladłą,

oczy mu słupem stały, do góry obrócone, głowę miał

niedbale białą płachtą obwinioną. Obaczyć Y jego

; ;

a 2 ka

mg”

<A prmzt=“emr 1 7

dł

a” OM az

wyobrażenie na wielkiey chorągwi litewskiey, fi- gura 41, Tablica / 4. Więcej on nabawiał strachu przeraźli wością postaci, niżeli powagą urzędu swe- go. Dla tego ludzi słabego umysłu, niewiasty i dzie- ci, w wielkiey obawie utrzymywał; chociaż nie ma- ło był straszny każdemu, przez moc wrażeń, z dzie- ciństwa powziętych, i okropne skutki zemsty swojej. Ukazywał się Poklus jawnie w domówstwach: co było niechybną przepowiednią gniewu bogów, a za- tćm klęsk i nieszczęść, domowi i mieszkańcom za- grażających. Skoro się raz drugi pokazał, trzeba by- ło sowicie przebłagalne przynosić ofiary, nie szczę- dzić niczego dla ofiarników. Gdy to nie będzie do- statecznćm, Poklus okropniejszym jeszcze sposobem objawiał się potrzecikroć: wówczas to przerażenie następowało nieźmierne; obawa zemsty srogiej bo- gów, tuż nastąpić mającćj, przestraszała gospoda- rza, domowników i sąsiadów w najwyższym spo- sobie. Trzeba było rychłe temu zapobiegać, udawać się do znakomitego kapłana, jakiego pobliskiego Kre- we, albo do samego Krewe-Krewejto. Ten oznaj- mował wolę bogów, wyjawiał: czego potrzebują ; Że zaś zawsze w: tej ostateczności krew ludzka o- liarowaną bydź musiała, przeto wymieniał kapłan osobę , którą poświęcić w ofierze należało. Cały przeto dóm i krewni gospodarza, dopóty nie mogli spocząć, póki nie zamordowali tej wskazaney ofiary

igłowy jej nie złożyli u podnóża posągu Poklusa.

ak, (OB Li

W poźniejszym jednak czasie, to nadużycie kapła- nów zniesionćm, widać, zostało: ponieważ rzecz się kończyła na hojnej opłacie kapłanowi, który sam siebie ranił I ze krwi swojćj sprawował zastępczą oliarę; przy czem składano. głowę jakiego bydlęcia. Poklusowi przyznawano. pięć własności: 1. Był bardzo złośliwy, dla tego uważano go za sprawcę wszelkiego zła. 2. Qd wolijego i upedobania zależały wszelkie klęski, w życiu prywatnómna kogo chciał nieszczęścia nasyłał. 5. Był królem dusz zmarłych,

i męczył w piekle zbredniarzy. 4. Mógł się jawnie

ukazywać, w każdej porze i na każźdćm miejscu.

Miał upodobanie dzieci okrutnie lękać; stąd owe strachy paniczne, znane i ustareżytnych. Wszelako najwięcej nkazywał się w domach bogaczów, albo. ludzi odważnych i zdolnych do walki. Obaczyć o.tóm, jeszcze pod artykułem Ofiary.

Takoż pod artykułem Arumine, opowićmy po-. wieść ożenienia się Poklusa z Nijoła, córką tćj bo- gini. Tu tylko uczynićmy postrzeżenie, że u wszy- stkich narodów, gdzie Plutona znano, czynią go Żo- natym zcórką bogini, porwaną do piekła. Egipcya- nie, Fenicyanie, Grecy, Rzymianie, tę samą rzecz prawili; Indyanie, u których Pluton nazywa się Mahadewa, przydają mu żonę, nazwaną Kali. W o- gólności, za zdaniem mytologów, Pluton nie jest ni-

czóm innóm, tylko Jowiszem Stygijskim, który w tóm

znaczeniu był bogienf niezmiernćj okropności.

Kronikarze pruscy, którzy dość obszerne o tym bogu wiadomości zebrali, przyrównywają go do Odi- na Skandynawskiego, ze względu prześladowania i pomsty nieubłaganej, chyba krwią. Widać więc, że guślarność barbarzyńska tego boga, przeszła od War- ragów do Litwy, którą kapłani, rozpostrzeniając ku- glarnym sposobem, bardzo wielką władzę mieli: gdyż kogo chcąc mogli wskazać na ofiarę zemsty bo- gów. Sam Krewe-Krewejto nosił w zanadrzu mały posążek Poklusa, który się nazywał Hoszkas, czy też fiosskas, jak twierdzi kronika J. F. R.

Godłem Poklusa były trzy czaszki: ludzka, wo-

łowa i końska, GP. eye” nanbwirimy ©

SRU.G IŚ, Bóg kowalów czyli niejakiś zabytek Wulkana

starożytnego; który będąc powszechnie uważany za doskonałego kowala i patrona tego rzemiosła, do- stał u Litwy nacyonalne nazwanie, pochodzące od rygla, Kriugos. Łasicki dochował nam to nazwanie; lecz niestosowne przymioty bogowi przyznaje, czy- niąc opiekunem świń; mimo tego, że sam nad tómi źwierzętami wcale inne bożyszcza uznaje, to jest: Kremara i Priparszas, powiada, że pewni ko- wale, zwani Zudrajcis, z wielką gorliwością do nie- go się modlą. Ci kowale, jak wićmy z powieści gminnych, byli rudnikami, czyli wytapiającemi z ru=

dy krajowćj żelazo, W rozumienia mytycznym brać

©%« rak 3

ma KON —

ich należy za gatunek cyklopów. Jest wspomnienie takoż w powieściach o pewnych olbrzymach, ludo- żórcach, którzy mieszkali między wielkiemi błota- mi, nad pewnóćm jeziorem, gdzie kuli żelazo. Xawery Bohusz w rozprawie swej, na karcie

145, nazywa po litewsku Wulkana, Jagaubis. Mu-

siał wziąć to nazwanie ze śpiewu jakiego lub powie-

ści, aztąd mamy dowod o znajomości tego boga, nie

pod jednóm nawet narzeczeniem.

ZIEMIENIKAŚ.

Inaczej Kurko, Kurchus. Hartknoch bardzo do- wodnie„jyzekony wa, że „Ziemierfikas u Litwinów, n Prussów zaś Kurchus, ten sam bóg się nazywał. Był bogiem ziemnym, nad urodzajami ziemskićmi przełożonym, oraz ciemności, czyli przeciwnym bo- gowi światła. Opiekun domów i w ogólności całego kraju.

Litwini w chowaniu wężow i karmieniu ich mić- kiem cześć mu wyrządzali; przesądy grube i cie- mne były o nim. Należał do rzędu bogów ele- mentarnych, i był z nich najpodlejszym, gdyź za- rządzał elementem ziemi. Zawiadywał wszelką ży- wnością, która potrzeba jest na pokarm dla istot żyjących. Dla tego pierwociny plonów ziemskich, owoców drzew, z połowu ryb i źwierzyny, w olie-

rze mu przynoszono. Ofiary mu szczególne czynio-

no w jesieni pod Swięto- Wielkie nazwane.

1”

SŁ.” =

| AJ 8, e | w p 00 UAE: 2 du:

— JJ —

U Prassów był on jednym z przedniejszych bo- gów: miał świątynię bardzo słynną, w miejscu, gdzie dziś Heiligenbeil, Święta-Siekierka(1), zwanóm przed tóm Szwenta mesta. W niej.gorzał ogień wieczny. Posąg tego boga corocznie pod Wielkie-Święto kru- sz0ne i corocznie nowy robiono. Miał jeszcze pe* wny ołtarz czyli kamień, między Frauenburgiem

i Folkmit znajdujący się, na którym ofiarowali ry-

bacy pierwociny z połowów ryb. Nawracający do

chrześciaństwa Prussów, apostołowie, naywięcey

mieli do czynienia z pokonaniem zabobonów tego

bożyszcza.

ich wojownikągł(, wezwanie to na cho ągwiach swo-

PYT OE i i i

(1) Początek tego nazwania stąd poszedł według Hartkno- cha: „Gdy Krzyżacy zawładali tóm miejscem, Biskup Anzelm, kazał zniszczyć świątynię Kurcha i ściąć dąb święty; wówczas człowiek jeden z rąbiących to drzewo, mocno się obraził siekie- rą. Prussowie, biorąc to za pomstę boga, ową siekierkę ubó- z wili i cześć jćj wyrządzać poczęli, na ruinach dawnej świąty- Ri Krzyżacy nie prędko potćm założywszy tam twierdzę, na-

walą od tćjyczci nowej, pod której mianćm to miejsce było

DMI. SEE *

ich wojennych tak wyrażali: — Ue SU]Dy’ 26 | kw iais ygfłuk ssux, To jest: ,,Boż ko! bądź R wny n tych spustógzycielów, czyń Nn zło. (1) F

Łotwacy czcili tego boga pod nazwaniem Żee- mneeks, w znaczeniu zupełnie tćm samóm, co Li- twini: był on opiekunem domu i wszelkiego dobyt- | ku; ofiary z pierwocin przychowku domowego mu przynoszono w święto Jesienne. Nazywał się u nich Mahjas Kungs, pan domu, gospodarz, według dzi- siejszego rozumienia. Najpowszechnićj wąż , czyli jakiś fetysz domowy wyobrażał to bożyszcze. Był w szczególności bogiem rolnictwa. 1

Bandkie w swojćj Historyi Polskićj, gdzie wyli- cza bogi sławiańskie, wyraźnie twiendzi, że litew- ski Gurko, odpowiada sławiańskiemu Górowid. Nie wiadomo dla jakiej przyczyny: bo jeżeli dla podo- bieństwa wyrazów, to się omylił, gdyż u Litwinów nie nazywał się inaczćj;’ jak Ziemienikas, u Łotwa-

ków Zeemneks, a u ‘Prussów: Kurko, albo z łaciń-

skiego Curchus;’ woale nie od góry, ponieważ gó- ra jest Katnas. Hartknoch (str. 1%), przywodzi

„kronikarza Grurmmu, który chce mićć , że Prussowie boga Kureho spólnie:czcili z Mazowszanansi. We- dług naszych postrzeżeń, odpowiadał on sławiańskie-

mu hę” nobogówi R NAM który był M . ję

Geschfchte

y |

(1) Thunmann VYntersuchyfigen ibęf die alt einiger nordischen A ólker. syf. 250.

JMwinua 7 A ma SHŁ-<. palu ) komę ye MALANO Re Ag PA

d6 Złrwa i M4.

PZK MAP 4 SAP, : /a Par połaci kę pk. X. Pig xa ke

9 * di kato. PZ te SPAD ptr PA | nacddkker h SE SŁ P.

no rAŁona 2% zad an, narkej, A. ME GARE Pzikowikę

Je zmaka mó FTSEA askdla PRA Z wre oda „AEZE Adame z - Sg

Ko ratiz=“o—o Lug ooeć ASM sk z kge r 50a, (ec w Środa Myracz PL adej Pa kuny u Alfkaini w niarłirych Tniej taaak Fra ya fa (pozuje xa RroRE 4 sę

bu: JA ( Pepirnocaj y” Ja mmo Xna2 A PS. > jeno xn

ian, pasy muzy, de pal Łe

Z 47 zm? w urnne wake nagra ny , aż j 112 „pozdan Lug /5.a BPH dA la” Aro 4 Ż osÓŃ „ada <A. napi, dass xy _ APSJYJkĆ d Rd. . - zadu | wwafą

Aaa ŚW Gżj aka:

PORN Ma

GR da ŚR wę FUŁ Y4 , Ka ót popgk sę PR ky ja A fiuta au ea? | Jk. ŃA,

ML 4 y lny ndad raaoraug Ama hu, doxą I w tymuaj, u? dsl ae e /2MLOSAM pad

MAKMULINUUW “M Ż*x: BB) > PPP 23 (+)

G Rhia. Zadz Tło: KA Żuawów 6% by

og ke hb. w 4; 106.

KA zka NAL- fetógi Peaac jrrzhanez dz ok, RAZ i” as POPE „Mada Pe Pha pana), parze” pzy u Lok Ę Wakca y zaa K FAZY A >askia Ma. j Ą Ę , h—ź A 4 =” 7 a pea Rey Hjóliine sui Ś DZE »ej . 7 5 WZA 2%: gy Ab 7. >ługa Aa 443 7 /7 7 mcoty. 6 : SAN Ę: > 7 ła w prawie A SUK A M = ś z | mał acha po ZkóĆ M ak pod lać za gali naa pow grad sd

jam” o Tafla x > ć PAPA z Dprekca: unyblwaie = , laauK ke nA, dz kaj 4 ś , k VZEŚ A. AA uafae) 4 peep « Mo 1:34 aj: c” 4 Ą 4 3 e

fo UWAŁĄJ HALL Wz 3 j EP H yk diasśź było Uyady PA ZĘ mać c Auqu Cu E- | ? 6 kand. jenkidnie) als. ||

IAAterneE eu EO,

) |

Fuu ubi lomcgp

ka, wyreżzy

“SA: SAM przeciwnym Ziałobogowi, tak samo, jak Ziemienikas w litewskićj mytologii, przeciwnym jest Sotwarowi, AJ ‘Myto tego boga odpowiada jeszcze Oromazowi i Arimanowi starożytnych Persów, od których podo- bno i początek swój wzięłó. Starożytni Rzymianie nazywali go ZViger Deus, i z mytami Plutona mięsza= li. U Sassów dawnych nazywał się dtrespP= Ło Ax biedy Wielu starało się wyśledzić pochodzenie nazwa- | nia krainy Kurlandyi. Która we właściwóm krajo- wćm narzeczeniu jest Kur=zeeme, pó polsku Ku- rońska-ziemia, po niemiecku Kuhrland. Nestor na- zywa ją, pod wiekiem 1x, Korś, czytać należy Kurs, co jest skróconćm narzeczeniem nacyonalnego. Z te= $o więc starowiecznego namianowania domyślać się wypada, że się od boga Kurko kraina ta nazywać poczęła, w odleglójszćj starożytności, a lud jćj na- | zywał się Kurami, Kurionami. Kraj ten, zboźorodny i najżyżnićjszy na całóm pomorzu Baltyckićm, dhesr » śowasdo dnie poełrybry= głośnym najpierwićj bydź począł, ze czci tego boga rolniczego, która się tam nasamprzód roz- | winęła i przeto, jakby Kurka czy Kurcha krainą, na- zywać ten udział ludu lite wskiągh poczęto,

ALEGO. Bóg duchów powietrznych, niejakiś gatunek

anioła wyższego rzędu. Inaczćj miano go zwać Z?a- ń teno, Potelo. Miał on swój posąg w wielkićj świą- tyni Romnowe, po prawćj stronie Perkuna. Na

Dz. Star. Nar. Lit, TD. 1. 3

NE RE

cześć mu każdy głowę trupią w domu chował. Ła= sicki zna go pod nazwaniem Algis.

W mowie litewskićj Pożałas, znaczy łoże śmier- telne, mary, na których umarłych moszą, katafal; Bustum starożytne. Zapewne stosy, na których pa- lono ciała umarłych, były pod opieką tego boga, skąd on przewódził duszę umarłą do pobytu wieczności. Poteliszka, u tutejszych wieśniaków znaczy motyla nocnego, Falena mori, pod którego postacią, jak mniemają, ukazuje się ów aniół śmierci, porywający duszę.

Dusza wzlatująca z groba na skrzydłach motyla, bydź musiała godłem boga Patelo; rysunek godła ta- kiego, jest na figurze 25, Tablica JF, Obaczyć ar- tykuł o flerbach.

SZNEJBRATO.

*Bóg nad gospodarstwem i myśliwstwem ptasićm: kury, kaczki, gołębie, pawie, były mu szczególnie ofiarowane. Inaczćj nazywał się /Zsźwamóratus. Był jednym z bogów pierwszego rzędu, mających posą- gi w świątyni Romnqyve.

Kronikarze pruscy czynią domysł, że to był ubó- stwiony Prutenes, brat Wejdewuta takoź ubóztwio- nego, pod nazwaniem Wirszajtos. Rozumićć należy, że myto boga Sznejbrato, stało się godłem ubóstwio-

nego męża, w narodzie zasłużonego: gdyź ci sami

Kkronikarze mówią, że trzej przedniejsi bogowie byli:

| UududiaiEA += - TAE a 6 a (JA — “PI Lfważ wi 1 paEŻEE

— Z —

BPerkunas, „Atrimpos i Peklus, a po nich ZFira szajtos, Sznejbrato i Kurko, takoż do wyższych bo= gów należeli. To wzięto z zabytków, znalezionych u Prussów, gdzie i cześć boska dwóm braciom Wej:» dewutowi i Prutenesowi wyrządzaną była, pod go0= dłami tych wspomnionych bogów, mających takoż

osobne swoje zarządy. Żodz” 2 frese sce wake Madre, pna rg oy wad nA po Zoe HL

Pk tex To jest: Tryzna, 7riopa po litewsku, czyli Trój-zę e h SYTA

ca pogańska.

p. PSE”, : Pad +16. (V. Do najstarożytnićjszych(1 razem do najpowsze=

chnićjszych myt należą Kabiry: Egipcyanie i Grecy, Rzymianie, Indyanie, Japończycy, Sławianie, Li- twini i wiele innych narodów, mieli obrządki mniej więcej tajemnicze bogów Kabirów.

Bochart wywodzi znaczenie Cabires, od wyrazu arabskiego Kabir, co znaczy potęga. Rzymianie teź same bogi nazywali ZJii potentes, Dii socii , albo <dnactes, monarchowie. Fr. Nóel powiada, Że cześć Kabirów początkowie pochodzi z Egiptu, ponieważ w Memfiz najdawniejsza ich była ŚWiątynia. Herodot mówi, że Pelazgowie, przeniosłszy się z wyspy Sa- motracyi do Peloponezu, cześć Kabirów przynieśli z sobą i ustanowili tajemnicze ich obrządki. O u- częstnictwo w tych tajemnicach najświatlejsi i naj= znakomitsi ludzie w starożytności dobijali się, Po-

źnićj nieco z Attyki rozniosła się cześć tych bożyszcz

Ą*

wra . 23h „yevwf e € p ę 4% gg su. so iAgO myta: raz, że obrządki były tajeninicze;’ “drugi

PUB!

e 14]

— 36 — po całćj Grecyi i dalćj. Eneasz przyniósł z Troi Ka- biry swoje do Włoch. Alba i Rzym szczególnie im się kłaniały; w tóm drugióm mieście widziano trzy ołtarze im poświęcone w cyrku. Lud wzywał Ka- birów w złych przygodach , domowych nieszczę- ściach, majtkowie podczas burzy morskićj, przyja”

e na pogrzebach przyjaciół.

»2%4 5%

“Tr -adno jest dopićro wyłożyć należycie znaczehie

“az, dla plątaniny w mytologach nawet starożytnych:

b . . r . . . . . z 43 w aą DO jedni zarówną ich poczytują z Dioskurami, to jest:

Kastorem i Polluxem, dradzy mają za dzieci jakieś bogów, inni za czarowników, czyli popów jako- wychś, nakształt Daktylów, Korybantów, Kuretów. Leez godząc te wszystkie podania z sobą, i rozró- Żniając naturę tych bożyszcz Mneleas, a po nim Roland, zgadzają się najbliżćj z prawdą, mieniąc Ka- biry trzema bogami piekielućmi, czyli bogami umar- łych: gdyż Prozerpina wyobraża ziemię przyjmującą do łona swego wszystko, po zgonie, i wydającą wszy- stko, czyli rodzącą z tegoż łona; będącą przeto ży- ciem. Merkury oznacza potęgę i przeznaczenie, śro- dek między życiem jednóćm a drugióm, śmierć, przej- ście z jednego stanu bytu do drugiego; Pluton pod- ziemne kraje, czyli stan bytu po zgonie. lto jest właściwie Trójca mytyczności greckiej.

c © 2 c k c . Uważmyżź jeszcze , że prawie kaźdy poganizm,

cokolwiek ukształcony, miał swoją Trójcę. U In-

=”

$; <A GE rx

Ba “S5Ż 4

„e

p .”

cGzĘ Si

dyan: Brama, Wisnu i Shiwe. Egipcyanie mieli swo- je Kamefis, Japończycy mają bogi Kami, zupełnie

odpowiedne Kamefisom, według zdania Pana Greor-

=”

4 di a == “e. o SŁ aAWAMÓrć „i

gi, ate znowu odpowiadać zdają się Tryźnie Sła- wiańskiej. Wiadomo z dziejow, że dawni Prussowie Tryznę mieli; nie będziemy przeto wahać się z przy- jęciem Kabirów do rzędu bogów litewskich.

4 Obaczmy bliższe tego zabytki. W okolicach Drui w roku 1811, w odlewisku osuszonóćm jeziora jedne- p g0, znaleziono trzy posążki bronzowe: były wysokości i około 18tu cali, licząc z podstawką, która była trój- kątną deską bronzową, grubą na 2 cale. Osoby stały ji na tćj desce tyłami do siebie obrócone, pod ramiona opasywął je razem obręcz metallowy, pełen ponaci- nanych karbow, na podobieństwo pisma jakiegoś, które się takoż na płazczyźnie i na brzegach piono- wych deski znajdowało. Wieśniacy przedali w Drut żydóm, funt po groszy 1o, a wagi bydź mogło więcej dwóch pudów. Mam tę wiadomość od jednego oby- watela, wiary godnego, który był naocznym tego świadkienf?/Według niego, jedna osoba wyobrażała damę w rzymskim stroju, z dyamedą na głowie; dru- ga miała postać młodziana kuso ubranego, z czapecz- ką, podobną do tćj, jaką noszą wieśniacy w powiecie kowieńskim; trzecia miała wyobrażenie człowieka średniego wieku, z brodą, w płaszczu długim i z prze- paską na włosach. Kilku rąk tym posążkom nie sta- wało, znać odłamane były. Czynione badania poźnićj

| GO PEEZY

Gg) Ko» Mn Pomioski

w lat 10, śladu nie okazały, gdzie się ten zabytek za- dział; ledwie znaleziono pamiętających o tćm zdarze= niu; żydzi przyznać się nie chcieli do kupna. Napisy niewiadomo jakie były, wszelako jeden wyraz podług króślenia z pamięci tego obywatela, wyrażał pismem runicznóm, jak się z rozbioru pokazało, wyraz 7rio= pa, co według litewskićj mowy ha toż samo wycho- dzi, co Zryzna, po sławiańsku, to jest: I’rzy-znaki, trzy znamiona lub postaci, ezyli trzy „stany istnienia ludzkiego: Życie, śmierć i wieczność. Będziemy je=

seze o tóćm pod obrządkami pogrzebnemi mówić.

| PA A ZNAJ

p» A cl p AŻ,

ROZDZIAŁ IL. Boginie, Dewe (1).

PRAURIME. Bogini ognia świętego, jedno z najdawniejszych bożyszcz starego świata. Rękopism Piotra Biskupa, tak m4 o nićj: „Znaj-

duje się u nich (Litwinów), cześć fałszywej bogini,

(1) Łotwacy każdą boginią nazywali Mathe, matka, i we- dług ich rozumienia, prawie każda rzecz, mająca boga swego, których w ogóle nazywali każdego Thews, ojciec, miała teź i bo- ginię swoją, czyli u nich każde myto, stosowało się do męzkićj i żeńskićj płci bożyszcza. Według zdania Stendera: Lett,Gram, „Art, Myth,

| +ZEEJĘg,

" PREPODENPEE EE EN EZE ea R a» 2) 4 0, prawa Jima Noi ONE”

Tę ocJERFÓ>

— p——

] 1 e k pe

iu Bb «i

2 rozmaitómi zabobonami uwielbianćj, którą Prau- zime nazywają, na podobieństwo Westy albo Cybeli dawnego Rzymu. Przeczystą dziewicą, nad ogniem przełożoną , dawczynią Życia lud prosty nazywa. Ogień też jćj poświęcają, za wieczny miany, ponie- waź na świątecznym jćj ołtarzu gore bezustannie. Również panny sprawujące obrządki kapłanie, są ku temu przeznaczone, które się nazywają Praurme; ich to ścisłym obowiązkiem jest: strzedz, aby ten ogień nie wygasł. “Te dziewice dozgonne panień- stwo zachowywać powinne ; za złamanie którego, przepisy praw krajowych surową śmiercią karzą.” Stryjkowski, przywodząc ożenienie się xiążęcia Kiej- stuta z Birutą, wyraźnie ją bydź mieni podobną ka- płanką czyli Westalką. Jakoż pod Połongą, na świętćj górze, nad rzeką Niewiażą, w Wilnie i po innych miejscach, były ołtarze, na których się ogień wieczny palił, strzeżony przez dziewice. Powszechność zwa= ta je Wejdalotkami, 77 ejdałlotenie po litewsku. Bę- dzie o nich niżćj, pod artykułem kapłanice, takoż o ogniu świętym, pod właściwym artykułem,

Nie wiele mamy dalszych śladow o tóm boży- szczu; w.łotewskićj tylko mowie pozostał wyraz bli- ski nazwaniu tćj bogini: Praulis, pożar, ogień wszy= stko, niszczący.

L A D O. Wielka bogini, powszechne bożyszcze w staro=

Żżytności Europy północnćj. Kronikarze niektórzy

ZY | ARE

mylnie boga w tćm mycie upatrują: gdyż wszystkie zabytki sławiańskie, estońskie, litewskie, boginią przypominają.

U Litwy, od dnia 25 maja do 25 Czerwca, były dni poświęcone Ladonie. Czyniono jćj ofiary z bia- łych kogutow, sprawowano uczty publiczne, były tańce na błoniach, śpiewały pieśni dziewice, w któ- rych często powtarzano: Zado, Lado, Lado, didie mnusu dewe. ‘To jest: Lado! wielka nasza bogini. Dzień ostatni był świętćm /łosy. Obaczyć pod artykułem Święta.

Mają wieśniacy litewscy dochowane jeszcze pie- śni, ną święto Rosy śpiewane, w których jest spo- mnienie Łado, takoż złota Lado, złota Pani.

Bogini ta, chociaż wićmy z pewnością, że i u Sła- wian, zwłaszcza północnych, znaną była, nie wićmy przecie dokładnych o nićj szczegółow; mówią nie- którzy, jak £omonosow, że to była Wenus. Zdaje się, że Zołotaja Baba, to samo, co Liado, znaczyła, którćj posąg znajdował się u Obdorców (1). Ona się opie- kowała dziećmi od urodzenia aż do wieku młodzień- czego. Bydź przeto mogły i u Litwinów podobne przymioty Ladony.

Właściwie, podług tego, cośmy pod artykułem Sotwaros, wyłożyli, była ona Latoną litewską, mat-

ką Zeła i Łeli, bliźniąt, nazwanych Zeliwa,

ANĄ,

(1) Obaczyć Gwagnina część 1, xięgi siódmej,

a or”

RZ. Mm

m =” Jw *> «r

wą

-< am zakk ikke W 5. woni — ME 0

j 5 s p i | i

| koza Rz “TPR

se: SM

BUDTE.

Bogini mądrości. Jćj nazwanie powziąłem, z je- dnej powieści gminnćj; postrzeżonćj w okolicach Memla, z którćj okazuje się, że pod tćm imieniem abóstwiano mądrość. Powieść ta, opowiadając przy- gody jakiegoś znakomitego marynarza, między inne- mi zdaniami moralnemi, ma następne: — „Mądrość, czyli rozum, który czuwa nad wszelkiemi sprawami dobrego człowieka, znajduje się w ręku boskićj isto- ty, nazywającćj się Zudte, która obdarzała tym da- rem ludzi, a ci stawali się sławnćmi.”” Widocznie więc mowa tu jest o Minerwie litewskićj, ale jćj po- chodzenie inny początek miało od Minerwy greckiej.

Herodot (1) wyraźnie powiada, że Egipcyanie kłaniali się bogini Zuże , którćj cześć i u Greków starożytniejszych byłą we zwyczaju. Fr. Nóel, pod artykułem Bute, robi postrzeżenie, że ta bogini przeszła początkowie od Indyan, do Esipcyan i do Ja- pończyków, oraz do innych narodów,

U Indyan, jest jeszcze dotąd uiewyświecone, dla nas rozumienie, o bożyszczu Budha: ponieważ raz mówią mytologowie, że to był jeden ze starożytnych Indu mocarzy, z mytycznego pokolenia dzieci xięży- - ca; drugi raz, że pod tóm nazwaniem rozumić się je-

niusz planety Merkurego; trzeci raz, że bóg Wisznu,

a a CZNA ZZA ZKN ZE WZORZE

(1) L. 2; 0, 59, 65.

M R$ w kiedy się dziewiąty raz wcielił, takie przyjął nazwa” nie. Cóżkolwiek bądź, zgadzają się zdania Braminów na to, że istota mytyczna, to nazwanie nosząca, była mędrcem czyli prawdziwą mądrością. Według ich zdrówszego rzeczy tój wykładu, Budha byt nauczy- cielem i prawodawcą starożytnych Indyan, który ich nauczył sześciu umiejętności: astronomii i astrolo= gii, moralności, obrządków religijnych „ sztuki le- karskićj, prawoznawstwa i handlu. W idać wszela= ko, że obok tego- jeszcze krzewił prawidła zdrów= szego o Bogu pojęcia, i naganiał fanatyzm religijny Braminów: ponieważ oni. dotąd są. z najwyższą po- gardą dla Budha, chociaż nie przeczą mu wielkich przymiotów i bóstwa. Sekta Budystów doznawała, w bardzo odległych wiekach, prześladowania w In- dyi i wygnaną została z kraju. Przeto arcy-kapłani Budka, przenieśli się w odległe strony Azyi, po któ- rój oddawna już się szćrzyło ich wierzenie. Jakoż mytologowie za jedno. z Budhą uważają, Fa chińskie= go, Gaudma Birmanów, Semonakodam. Siamczy- ków, Bute Egipcyan, Bużo Japończyków. My rozu- miemy, że i nasza litewska Budze, do tegoż rzędu na- leży. Oprócz tego, że Budyni byli prawdziwemi se- ktarzami, Budho, których liczyć mamy do przod- ków narodu litewskiego, jak się to bliżćj wyjaśni, w ciągu dalszym starożytnych dziejow litewskich;

mamy jeszcze w mowie litewskićj wyraz Budas ,

którego znaczenie jest obszerne; zwyczaj, zdanie;

PY PTRT=“F “TY

p - ySEY "

zzz

ai—

mz ; „ „z

AE n.|

s GB. ix rozsądek, mądrość. Tak więc bogini mądrości nie

jest mytem obećm dla Mytologii litewskićj.

LAJMA.

Bogini obszerną władzę na niebie i na ziemi ma- jąca. Ze wszystkich zabytków o nićj zebranych po- strzegamy najwyraźnićj, że to. była Diana litewska, czyli Izyda (1)

Miała ona wiele też nazwań, jak u starożytnych Greków Diana /Marionyma nazywała się, to jest: ty-’ siącimienna, Z nazwań litewskich, które jeszcze nie zaginęły, są: Lajma, IMenule, Lela, Kunimirszis, Miedzioima.

Najpowszechnićjsze nazwanie tćj bogini, Lajma, słynie w śpiewach, powieściach i podaniach ludów pruskich, litewskich, żmudzkich i łotewskich. Wzy- wana pod tćm narzeczeniem, była opiekunką nie- wiast we wszystkich przygodach ich życia, tak, jak

Diana wzywana pod imionami /lithya, Lucina, Ge-

nitalis u Rzymian (2). Ona miała pieczę szczególną

nad boleśnym stanem niewiast rodzących , zatru- dniała się zdrowiem i losami dziecięcia nowonaro- dzonego, podawała mu sysołkę, pieluchami okrywała, wci ARE OPODRSZZRSKYC NEYRNOIONEA aESCCZCKAEA (1) Balthazar Russow, Ziefłdnd, Chronica, toż samo postrze- ga, dająt jćj Diany przymioty, (1. 1—3.) (2) Mylnie Szybiński, w Słówniku Mytologicznym, z in: nemi Mythologami, przyznaje miano Luciny Junonie, gdyż Ho-

racy Ilithyą, Luciną i Genitalis, nazywa Dianę. Carmen Sae- cułare v. 14 et sequ,

e GĄ w strzegła przy kąpieli. Stender, w Mytologii łotew- skićj, powiada: teraz jeszcze u Łotwaków Lajma, znaczy szczęście , czyli szczęśliwość losu dzieci ; w niektórych śpiewach nazywaną bywa Zaema mahmina , matka szczęścia , albo. bogini. Według słynących jeszcze mniemań gminnych, Lajma okazuje się jawnie na pewnych górach, i głos jćj daje się sły- szeć, wówczas ostrzeżenie zachodzi o grożącóm i nie- przewidzianćm nieszczęściu, Pieśń jedną nadmor- ska mówi: | „„Lajma woła, Lajma krzyczy, „Biegając bosa po wzgórzu… –. (1)

Jest jeszcze przysłowie u Litwinów pruskich: 7ajp. Lajma lćmć, tak Lajma przeznaczyła. Łotwacy na- zywają to bożyszcze takoż pauma, co na jedno wy- chodzi, chociaż Stender, osobną boginię pod tćm wy- mienia mianem. Ponieważ, według niego, rządziła ziemią, gradem i deszczem. Były to przymioty loso- we, czyli zrządzenia bogini, rozmaite, złe i dobre wypadki w życiu niewiast przeznaczającćj. Dziewi- ce łotewskie dotąd postrzegają Peekts wakars, wie- czór przedpiątkowy, w którym Żadna nie przędzie,

nnn NN NN

(1) Lajme szauke, Lajme reke,

Basi begant per kalneli….. Dassos czyli śpiewy ludu litewskiego. LirruAuisfE VoLKS-

LIEDER’EfC. LL. J. fihesa. — wir ’ nab yn Ostermeyer z powodu tych przymiotów Parką Lajmę nazywa. Kritische Beitrag zur altpreussischen Rel.Geschichte str. 10. Wcale niestosownie.

us KŻ —

zóbawy, aby łen w polu nie chybił i wełnasię nie popsuła na owcach. W moim zakątku, wieczorami, od Bożego Narodzenia, do Nowego roku, nie przędą kobićty, dla tejże samćj przyczyny; są to zabytki święta Lajmy. Stender jeszcze powiada, że Łauma

u Łotwaków znaczy to samo, co wiedźma. Więc ró-

| | Ę Ę a |

Żne iz przymiotu i z rzeczy, od Lajmy pochodzące

nazwania. Bydź mogły w czasach pogaństwa wróżki,

czcicielki tej bogini, tak jak Burtyniki, czciciele So-

twara. Obaczyć artyknt Burże. móc tm b iobg, Postrzeżone w $piewach gminnych nazwanie /We-

mule, odnoszące się do xiężyca, /Menuo, /Menesis,

Menulis, auważanego, w rodzaju żeńskim, tak samo,

jak u Rzymian /Men albo Zunus, znaczyło xiężyc

I EA m <= Su <

ubóstwiany od mężczyzn; /Mena albo Łuna, taż gwiazda, wzywana jako bogini przez niewiasty. We- dług powieści ludu prostego, Menule panowała nad nocą i notnemi przygodami ludzi; przy blasku xię- Żżyca ona wesołóm okiem patrzy na ziemię, po jego | promieniach zstępuje. Gniewna, twarz swoją od- | wraca i kryje się w obłokach. Że zaś Lajma to samo była, co xiężyc, mamy dowod w śpiewie prusko-li- tewskim, w zbiorze Dainos Pana Rhesa (str. 11), gdzie powiedziano: „,Liajma darowała jeden dzień słońcu, Zajme leme Saułużćs dienate. To jest: że okres słoneczny dłuższy okazał się wtedy dniem je= dnym, od okresu xiężycowego. W innych śpiewach

jeszcze wyraźnićj jest o tćm.

« 46 — Nazwanie Liela pozostało w uroczyskach i dało się dostrzedz w jednym śpiewie godowym, gdzie po- wiedziano: 7riwejde Zele Kunigie, trzy=kształtna

[ela królowa. Bierzemy to za myto, odnoszące się do Diany litewskićj, naśladowanćj z greckićj my- tologii. Fr. Noel, pod artykułem ?rigła powiada: Że cześć Dianie trójkształtnój, oddawały ludy nad- odrzańskie, nadwiślańskie, naddnieprowskie i dalsze. Jetrzy kształly Serwiusz ednosi do przodkowania

wap 5; bogini iidruródzeniem, życiem i śmiercią czło= wieka. Żapełnie, tak, jak o Lajmie tozumieli nąsi Litwini. Pod ’tóm rozumieniem i nazwaniem wcho= dziła ona do Ttyzny. Pohla

U Rzymian Zełla znaczyło nócnicę, niewiastę rożpustną, po nocy włóczącą się; domy tych nie- wiast zwały się Stabuła Zelłae. ‘Tutejsi wieśniacy nazywają łelak, ptaka jakiegoś, nocnego, sporćj wielkości, który latem w poźny wieczor lata koło do- mów. Od tego i młodzież snującą się w porze spo- czynku nocnego, Lelami zwykli nazywać.

Aunimirszis w gadkach gminnych jest nazwa- niem Iuajmy, kiedy ona tańczy z cieniami umarłych dziewice na mogiłach, przy blasku xiężyca. Podług powieści gminnych.

Miedzioima w łowieckich podaniach ma miejsce; jest to Lajma w pnszczach przebywająca, uganiająca się za źwierzętami, która je przestrasza, a niekiedy pasie całe trzody łosiów, sarn i tym podobnych by-

r Gy 395 są ;£ są Po H9 .

| |

dląt dzikich. Puszczowi myśliwcy mają guślarność jakąś, dotąd przypominającą to podanie. Nazywali się oni Żubrawce, że bili kryjomo żubry; Kłasow- nicy takoż, iź kradną łosie i inne wielkie źwierzęta; ci ostatni są i teraz.

W rękopiśmie Piotra Biskupa, jest wiadomość, Że Litwini bogini Zellia [Menelia, podług niego zwanej, z okropną zabonnością cześć oddawali: horrtbili cum superstitione coelenda. Q tóm żadnego śladu nie ma- my. Jeżeli to była ofiara z ludzi, domyślać się przy- chodzi, Że na wzór greckich obrządków, pod święto Yhargelia, w kwietniu obchodzonych, na cześć xię- Życa i słońca, w które zabijano dwoje ludzi, męż- czyznę i niewiastę, a według innych, dwóch męż- czyzn (1). Zabytek to zapewne grubych wiekow, kiedy i w Taurydzie król 7£0as na ofiarę Dianie za- bijal przychodniów.

‘POÓŁENCYABIA.

Bogini opiekująca się pałającóm ogniskiem, we- dlug Łasickiego. Ochronicielka od pożarów.

W tym względzie odpowiada ona zupełnie Rzy- mian bogini Szaża, którą przyrównywają mytolo- gowie do Westy. Toż samo i u Litwinów bogini Polengabia, bydź musiało tylko domowe wezwanie Praurimy, przy chodzeniu koło ognisk, w domach się rozwodzących.

“RA AG WR AŚ

(2) Stówn. Mythol, Fr. Noćla, Art. Tkargelia,

— KA m

MATERGABIA.

Bogini pieczywa i piekarzy. Łasicki powiada o nićj: „„Jćj niewiasty składają w ołierze pierwszą bułkę chleba w pieczywie, którą na wierzchu od- znaczają pewnóćm znamieniem. Pożywa ją nie kto inny; tylko sam gospodarz domu, lub jego żona. Bul- ka się ta nazywa 7’aswirszis” co znaczy: Z wierzchu oznaczona. Zwyczaj ten dotąd u wieśniaków się za- chowuje, tylko bułka, zamiast mytycznego zńamie- nia Zas, bogini Matergabii, jaź zapomnianego, zna- kiem krzyża naznacza się; Że zaś jest najlepićj upie- czona, bo w samćj głębi pieca, jako pierwsza, umie- sczona; nie dziw, że gospodarze dla swego użycia ją zachowują. Znaczenie wyrazu łacińskiego /Mater, nie jest obce mowie litewskićj, w którćj wszystkich dyalektach i rozgałęzieniach wyraz matka podobne ma pochodzenie. pu ov wi adótń__,

Pod artykułem Sotwaros,widzieliśmy, że ten bóg, jako przewodniczący nad elementem ognia, nazy- wał się Gabie; dwie dopićro wźmienione boginie w zakończeniach toź samo miano mające, musiały bydź w jakićmś spowinowaceniu z A pollinem litew- skim. Jakoż w rzeczy samćj, podobieństwo powołań tych trzech bożyszcz zbliża je do siebie. Grabie wzy- wali mężczyźni rozwodząc ogień w osieciach, lub in-

nych miejscach, pożarów niebezpieczeństwu podle-

głych; Polengabią wzywały niewiasty w domowych

% dach. RL 2103. 1 fe. al : eh, KAŻE „aa. npamea padanai Ą -

Jo wd | 9. lak, IM. | Xlanacaem gt” WAW, a “Z aodyakiE zb le 15 cada. nag reada’ey , Ao ty Ans 1 | a pepeżo RCI Kane 6a. ge x zi parzy Fiead md -AEŃ Gożoby na udał o wikona nt, jAół

LŚ 56 „Wa pe” Meza „paekdenah e ców «Zad VA owu » Bey p. Czyla de une Asked | lueey’dkay’ l, pa) Remi PNA

“42 aru WAG, u

AGE Mery th” SE WMA

idz a mać Zeizlcz rap fRa 3 pp a, vódkć

Aażaśh e zerowa daw KO „a:

/ ZAD; Mn ska PEAT Mk Z mad fe A,

VA LWY 2, WE SELU CEA 1 PAŻDOPIY tł łe PY AW, M OE Fkeno Xce2. Me ż Vimihaona Bane bia (lą acz. naelkalóy.h PRA Móc uma Maj ao, “BSP yć Ra naa Ga

| patiwić, ane, NABPERA LF heel aęfo A ae s. Wutynabuy, KICZ Ś x aaczk PŁ 2. a> tofiadpo Jiólepź aaPR 5. „ASD? RIOZPŃ nuta), hah AE JPY ABEdS ra ź

ść wo góŚ pady e. 44414 HATAĄN. p ASY T 4X> JMLBY” SAMBORINU PA. KOKUCH, OE JEŻE LORY, i ówów fa ti T Jaórdawa ec) AL

Ac ki, pl, Mom. MY kama koina Fu eiam=- f’ Av G | opo” mag LE “72, pazackwa, Aa ueę — Mo ruh, T kn acY Nanda; AL 1 Taty de blomy „af 5 p jp Po PERSOWIE PnP ZYJE PY PA ara , wte Z padwaj ne GC, TY. There plopiowi w rUNĘ glbiny Wi uyjlE) 43 jek, CM. Pio ną Ke uj € X OZN Zim. ma? M “e 21. „IAB zło udólmii [js Ie) , ? je-AG0098> Cd tudian Z Wawówaieie. padoóśne LĄ 4 pr Płat NANO niy fug | ko. Adakati łaa 7 A lylhe nanafj Fdel1. MO-IL. w wk i ra Tali © PZ iR w ztżowwi” PRO sag ygd st m dalońy u KOM udlacżo uówi 1, hożka Kohma ujiehumu beti? © skła - płn; la Krka My Mpa PZ 4 Kang Kaeózn za /< x pał "” MEAŚR Mnc om tiua.. Masd, tadeczz cay fad KuścKc OPTIMI MAZRTMO. jexf asadkch UALAuuti— ZKZ IO. A. zc2 NAS nyań pna - buch, Piza bih mum, TÓVŁ OPIIĄNO MA- XTMOÓ: fadukuii nu lam rm uda opi. Gunanei RADY A A Mmolq ad Ou Ctael grał) AB DEE, 4 cu 04 zł u lać 2 gk AEC pmaśi no Fam uyła, Tay/ y PIBĘCZĘ Aj dy ppm pako wci Wi ECO © CADORE. NAD . | W na e Pło NB cay le 7 EZ GBA tuu lud. (IC. A w. vZ 2 ; Yriuie 1 > TJice/ teuim; p . /Ź Zo: Zee waże L6’ Lalki et. Żacho au w LUMulium hey Bo

Ha uła “mole K naucze” (Free ho 1a ue jK22 hej „nak, zma: flory ca, ke te dA). MOJE 7

Ze | WG

piecach ogień rozprowadzające. Matergabią wtedy,

kiedy szło o dobre chleba sporządzenie, piekarki

wzywać miały zwyczaj. Bytytorwięcć poputarńe we-

Z )

ra l

PERKUNATELE.

raurimy;

„Jest ona matką błyskawie i piorunów, słońce

spracowane po dziennćj podróży i okopcone pyłem

ziemnym, przyjmuje wieczorem do kąpieli, a dnia

następnego wypuszcza omyte i jasne.” Powiada Ła-

sieki. Dzieliła ona władzę z Perkunem na niebiei na

ziemi, mając u Litwinów podobne nazwanie. Była

to, w zupełnóm znaczeniu mytologii greckićj, Juno

litewska, Żona i siostra Perkuna. Wiadomo, że sta-

rożytni mytologowie takoż Janonę mieszali z Tethy-

dą, boginią oceanu, w którego wodach, jak mniemali,

pogrąża się zachodzące słońce, Rijn idzie do kąpie-

li tćj bogini.

Badania przekonywają o tóćm, co zostawił nam Ła-

sicki i cośmy powiedzieli dopićro.. Bogini ta była u- wielbianą przez rolników, pod względem, jako wład-

czyni odmian atmosferycznych: wieśniaczki sczegól-

nićj się do nićj modliły, aby u Perkuna wyjednała ochronę pól od gradow, ulewow, piorunow. Na Zmu- dzi po niektórych miejscach dotąd modlą się do Per-

kunateli, na którćj miejscu zwracają swoje modły do

Najświętszćj Maryi Panny, nazywanćj u nich Pon- na Marya Perkunatele albo Perkuńija. Tak nawet

Dz. Star. Nar. Lir TI

R.” | MĘP=

miano zwyczaj nazywać święto Matki Boskićj Łaska- wój. To nabożeństwo wieśniaczek zgadza się ze zna- jomóm u starożytnych rzymskich rolników do Juno- ny zwanej /‘opulonia.

Niedaleko Jurborka, na lewym brzegu Niemna, we wsi Kiedulach, znajduje się bardzo stary zamek murowany: na murze narożnym jednćj wieżyczki, widziałem w roku 1805, w niezgrabnćj sztukaturze, lecz bardzo trwałćj, wydaną w płaskorzeźbie postać tój Królowćj Niebieskićj. Mimo znacznych uszko” dzeń, przez długi przeciąg czasu zdziałanych, można było rozpoznać myśl artysty. OGbaczyć wyobrażenie na figurze 2, Tab. ł. Nic w nićj nić ma, coby do chrześciańskićj świętości podobnóćm było: mniemano, że to herb posiadaczów dawnych zamku. Osoba, ubra” na w tunikę rzymską, przepasana pasem, przez ra- miona spada płaszcz obszerny. Na głowie jakaś pro- mienista dyadema; włosy długie spadają na barki, nad czołem na dwoje przedzielone; twarz pociągła, surowa, nie młoda; ręce rozpostarte; trzyma w lewćj

coś nakształt berła, w prawćj podobieństwo do głó-

wni Jowisza, fulgur. Połowę ciała od dołu ogarniają

obłoki zgęsczone, jakby się unosiła na nich. Jeżeli ten zabytek nie jest z czasow poganizmu, czyli nie odnosi się, jak mniemać należy, do początku wieku piętnastego, to niechybnie zrobionym został na wzór pogańskiego wyobrażenia Perkunateli, w tój epoce,

kiedy jescze guślarna bojaźń grzmotow słynęła,

r EE dacańówna o a nw

“BS

Naostatek uważać należy, Że nazwanie Perkuna- tele, odpowiada w zupełności starożytnemu Fulgura, pod któróm Rzymianie, w znaczeniu matki błyska- wie, kłaniałi się Junonie, mieniąc ją bydź ochroni- cielką od piorunow.

PILWITE

Bogini bogactw, dostatkow, zbiorow, sczęścią , Fortuna litewska.

Piosnkę o nićj dochowaną jeszcze u wieśniakow tulejszych, przytoczómy na dowod znajomości tego myta:

»Gonię się, gonię za tobą Piłwite! I po lądach i po morzu; Nić mam wprawdzie pysznych łodzi, Ani skrzydeł mi nie dano: Pc: ba blaskiem się tweim uganiam.<

= Ra amgflto ma twa, o Pilwite! Łaskę drogą dla człowieka; Ma złota, gdyby kamieni, Ma pełną Żyta stodołę, Ma słatvę u całego świata,” (1)

WZA PREZ” EPRAE.

oo (1) Feju, weju tau Pilwite!

Ir per łauku, ir per mariu;

Ni ałdeju nietureju,

i sparmas man niepadartu,

Tik tej szłowe priraszite.

Kas żawa tur”, o Pilwite!

Matłone brungiu del śmoniu: t . . . .

Ture auwiu kajb ir plite,

OK BY 2 i

Pilwite, jest miano litewskie oryginalne; Pilwis, znaczy otylec właściwie, bogacz przenośnie. Ztąd Pihwitos, jak nazywa Stryjkowski, czyli inaczćj F:/- wite, odpowiada znaczeniu bogini bogactw. Ona u Li- twinów połączała w sobie Plutusa i Fortuny przy- mioty, dla tego raz Pilwitos w rodzaju męzkim, dru- | gi raz Pilwite w żeńskim, nazywać się mogła. Przy głównych ofiarach, nie zapominano nigdy wzywać tego bożyscza. Kronikarze prawie wszyscy o nićm rozprawiają; lecz najpowszechnićj mienią je bydź ho-

giem. My się bliżćj trzymamy podań krajowych, jak

w tym, przytoczonym dopićro śpiewie znajdujemy. Z resztą bydź bardzo może, iż lad w poźniejszych czasach i po upadku pogaństwa, mylał się co do wy- rażenia płci bożyscz; ale to rzeczy nie stanowi, łatwo się nawet naprostować daje, kiedy są wieści jakię dalsze o tym przedmiocie mytycznym. 4 0/04 R. Łotwacy znali to bożyscze pod imieniem 2

wihkse, inaczej Szkahde. Sztender, po swojemu, myl- „zgło ne wywody przytaczając, oddala sięfod rzeczy i pra-

wdy, pod artykułami temi, w swojćj Mytologii £o-

tewskićj.

Sławianie kłaniali się temuż bożysczu pod nazwa”

W w

Ture piłnu rugiu kłoniu,

Garbe ture manip mundu. Mandus w dobrćj litewsczyźnie znaczy świat powszechny; ztąd Narymund, Kraj świata; Giarymund, Dobry świat; Zygmund Odmienny świat,

j-$G $306— .

4 j ę

“TETPEEZ

A KB sdi niem Kolita, Dażba, Dachuba, Daszuba, Dażboh, Dajebóg, według rozmaitości dyalektow nazywane- mu. Rusini litewscy w gadkach swoich przypominają boginię, tejże odpowiedną, pod nazwaniem ZJoła, która, niestałą będąc, jak Fortuna Rzymian, dla je-

dnych była dobrą, dla drugich złą. 9.94

LIETHUA.

Bogini wolności, roskoszy, uciechy. Zmajomość jój dochowała się u Litwinów, sczególniej w dawnćm województwie. Trockićm, u Łotwy i Estów.

Według wszelkich badań, przymioty tćj bogini przyjęte były od Skandynawów, u których nazywała się Frejja, była ena córką Niorda, boga morza i ognia, rozdawaczą sczęśliwości ziemskićj, skarbaw, tronow; sama zaś była matką swobody, Miłości, roskoszy, ść

piĘŁOŚsćI, Yazyjóy poezyi. Nadto zbiegała na ko-

niu na każde pobojowisko i dzieliła się z Odynem

duszami poległych wojowników, po litewsku murgł

zwanemi. Miała przepyszny pałac w Assagardzie, czyli na Olimpie północnym, zwany Zgromadzenie łudow, w którym jćj cienie pobitych za swobodę ryce- rzy usłagiwały, Wóz jćj ciagnęły dwa koty. Mężemćj był Oder, z którego miała córkę przedziwnćj urody, nazwaną /Vossa. Rzeczony mąż opuścił ją nazawsze, udawszy się na podróże po różnych krajach. Tą przy- godą zmartwiona bogini, tułała się powszędy, wyszu-

kując niewiernego małżonka; łzy rzewne, które prze-

O. wś

k nAPf m

e;% = <i*

Ma WE

lewała, stały się kroplami czystego złota. Skandyna- wowie mniemali jescze, że z przyczyny tój wędrów- ki znaną była bogini Frejja po rozlicznych krajach 1 u rozlicznych landow cześć odbierała. Tę samą pra- wie powieść, w Kddzie zapisaną, natrafiamy między gadkami gminnemi wieśniaków naszych. Mam ją

w moim źbiorze starych powieści gminnych; drugą, z małemi tylko odmianami, taką samą, otrzymałem 5 . 2 od pewnego badaeza starożytneści krajowych ze Zma- dzi. Według tych litewskich podań, imiona własne osób, wchodzących do powieści, są albo wcale prze- inaeczone, albo weale zapomniane; naprzykład: czyją D nić ma wiadomości. Bogini nazwanie było Ziethua, mężą jćj 7rineżas, córki ała ezyli Pahła. Pałac . s / Zgromadzenia ludow; czyli Murgow, leżał na samym

bogini była córką? jak się bóg najwyższy nazywał?

końcu Północy. x

Że u Litwinów kot był godłem Liethui, znala- złem dowod w jednym przywileju Króla Kazimierza, po rusku na pargaminie pisanym, pod rokiem 1485, danym szlachcicowi Rynwidowi na ziemię, położoną w powiecie Frockim, nad rzeką Mereczą, gdzie wy-

rażono: — za nadgrodę uśmierzenia rozruchow kmie-

ci włości mereckićj, dobijających się wolności, wzwyż nad tę, którą im prawo zabezpieczyło, tudzież za poj- manie dowódcę buntowników, zwanegoZejczis, któ- ry, nie bacząc na godność i powagę Majestatu Królew-

skiego, śmiał kota podnosić Królowi, mieniąc to bydź

0 W 4 on EE GE

— Jez RÓ m.

r 000000 z ““y n e

R OSBRÓ 22

znakiem pogańskićj wolności Lietwii. — Z tego wi- dać, że lud litewski, nie cierpiąc usczerbku swobod swoich, uciekał się do.godła bogini wolności, w ra- zie, kiedy chciał ucisku się pozbydź. U starożytnych ludów takie użycia godła powszechnie znanćm było. Kot u Rzymian toż samo wyobrażał, będąc znamie- niem wolneści obywatelskićj , różnćj od wolności niewolrikom i brańcom wojennym nadawanćj, czyli wyzwolenia, któećj godłem była czapka.

Przylaczamy jescze śpiewek o tćj bogini, w do- slównóm z litewskiego tłómaczeniu:

„Milenka £iethua,

I)roga wolności?

Skryłaś się w niebios przestrzenie. Gdzież ciebie szukać?

Czy już tylko na łonie śmierci? Niech patrzy, gdzie chce, niesczęśliwy, Spójrzy na Wschód,

Spójrzy na Zachod;

Bieda, mus, ucisk;

Pot z pracy, krew od razow Ziemię zalały obszerną.

Mileńka Liethua,

Vroga wolności !

Znijdź z nieba, użal się.’*

Qddałem z ochotą szlachcicowi mój zegarek, któ- vy mi tę piosnkę wypisał i wyłożył dokładnie po pol- sku, w miasteczku Średnikach, 1805 roku, 17 Lipca.

Młodzianie Łotewscy uwielbiali tę boginię pod

nazwaniem Z)ahkła, jako opiekunkę swobody i męz-

ef. «

a, 4

R MACIE PA

twa; powiada Rnssow. Stender postrzegą toż samo | myto, które rozdwaja, dla swojćj dziwaczney etymo- logii, raz Jekkla, drugi raz Zikla nazywając, przy-

mioty też jćj niestosowne wywodzi: z tegoj że była powód x] ) | y go y

boginią młodzieży, musn nieeierpiącćj, - miesza ja z Lajmą.

WELLONA.

Była to znakomita bogini wieczności, wiecznój nadziei, przyszłego żywota, życia na drugićj stronie mogiły. Łasicki mylnie boga pod tóm nazwaniem ł upatruje.

U starożytnych Prussów nazywała się Giltine, jako przełożona nad umarłemi (1). Łotwacy w tćm samćm znaczeniu nazywali 77 elli-Deewa. Obrząd- i ki tćj bogini odbywały się na pogrzebach i podczas święta Dziadow. Obaczyć niżćj pod temi artykułami.

Miała ona zawołaną świątynię, w mićjscu nazy- wającćm się dotąd Wellona. Jest to dziś sczupła mie- ścina, na prawym brzegu Niemna położona, pięć mil wyżćj Jurborka. Była tam dawnićj mocna twierdza, na górze wystawiona, podzielona na dwa horodyscza szerokim przekopem. Tam właśnie była spomniona świątynia Wellony. W początkach wieku czternaste- | g0, Krzyżacy, obegnawszy twierdzę, gdy zdobydź nie mogli, wystawili przeciw nićj dwa zamki, Friedburg

i Bajern, ponieważ Xiążę Bawarski był z wojskiem

(1) Dainos v. Rhesa.

«a BP <=

swojóm na tćj wyprawie. Giedymin, Wielki Xiążę Litewski, w roku 1529, dobywając jednego z tych zamkow, został zabitym z jakiejś broni ognistćj. Po- Źnićj, na mocy przymierza roku 1551 września 17, w obozie pod Bartensztejnem zawartego, zamki te zniesione zostały. Wszelako, w roku 1364, Krzy- Żacy Welłonę spalili i twierdzę zburzyli. Po czóm Xiążę Kiejstut postarał się grod nanowo odbudować 1 warowniami wzmocnić. Odnowiono też świątynię, „która trwała do roku 1406, gdy Krzyżacy powtór- nie twierdzą zawładali, którzy ją przerobili na ko- ścioł chrześciański. Od tćj pory, aż, do naszych cza- SOW, na sdękkjej znak ś. krzyża pozostał. Roku 1414 Xiążę Witold zarządzał tym krajem i mieszkał na zamku wielońskim, chorąątwo wielońskie, czyli po-. wiat, ustanowił, dochody kościoła powiększył. Pod panowaniem Zygmunta Augusta, pleban tameczny, niejakiś Xiądz Rogowski, przyjął religią socynijań- . ską i ten kościół należał długo do reformistów ewan- gelickich. Powrócił w ostatku do katolików za paz nówania Zygmunta III, przez usilność Jezuitów. Ten krótki wywod historyczny, opiera się na badaniu miejscowóm, powziętćm od osób znających rzeczy tameczne i z notacyj plebańskich, które miałem so- bie udzielone od proboscza tamecznego, w roku 1805, W tę porę odkryłem i tablicę kamienną, w ścianie

wewnętrznej kościoła wmurowaną, na którćj, mimo

znacznego uszkodzenia, czytać:się dały następne wy-

DB *O>.M Veritatis. unoq. Vivo. Et. San. Hoc. In. Loco. Ubi. Antiqus— Cultus. VWVellone. Aeternitas= Deae. Fuit. Don……. Nibul. U OS ROPYWB a. SRG LACEY: W OPWZPOMNNINANSROWE | 72 gi!

razy:

Była to pamiętna tablica o założeniu kościoła

“AŻ”, chrześciańskiego, na ruinach świątyni W.ellony.

gą ż

Godłem tć w bogini był osobny znak,. czyli hiere-

ferfrrarze gia Reszta rzeczy, do nićj ściągających (ią , wyłozemy pod artykułami: ziady., Obrządki pogr zebowe, Mogiły, Cześć dla umarłych.

glif, obaczyć

PERGRUBIE.

Bogini wiosny, kwiatow, ogrodow, plonew zie* mnych, staraniem ludzkióm rozmnażanych. Inaczój nazywała się Grubite, ad Grubios, ogrod kwiatowy 1 owocowy.

Łotwacy, wedłag postrzeżeń Stendera, mieli bo- ginię, zupełnie tćj, co do przymiołow, odpewiada- jącą, którą nazywali Dyza albo Dysza. Starożytni Prussowie nazywali ją /Melitele, co znaczy Milur

sieńka.

To miłe bóstwo, daje poznać piosneczka, dotąd

w ustach litewskich piękności wieśniaczych słynąca:

„„Daj nam kwiatow, daj Grubite!

Aby spleść piękne wianeczki;

Daj nam święte dary twoje

Co lubią ranne ogrody,

Wróżki dobrego szczęścia;

By młoda zaszłubienica ozdobiła włosy swoje'41)

Nie wićm, czy jest gdzie lad wiejski przywiązań-

szy do kwiatow, jak w Litwie, nigdzie młode dzie- wezęta starownićj się nie krzączą koło uprawy ziół ozdobnych; ezęstokroć, bardzo ubogi domek, ma dzi- wnie piękny kwietniczek. Nie trudne znaleźdź w ni- kczemnćj wioseczce, tak śliczne kwiaty, że nie jedna piękność stolicy, nie wstydziłaby się ozdobić nićmi alabastrowy swój gorsik. Żadne wesele, nawet wśród zimy, bez wiankow z ziół świeżych obejśdź się nie może; na ten koniee umieją rutę na grzędzie prze- chowywać, Że jćj mróz nie szkodzi. Sczególną ozdo- bą świąt i biesiad były kwiaty w Litwie, jak niegdyś u Greków i Rzymian. Dopićro jescze łud wiejski w ziołach święconych, w różnych porach roku, po-

kłada wiele nadziei, nie w leczebnym względzie,

znęca a EEEE NENA,

(1) Dok mums źiedaj, dok Grubite! Padarit grażaj wajnikaj; Dok szwintaj dowana tawa, Kas tur darźaj patogitaj, Giaras łajmbos burimnikaj: Te red” martis plaukaj sawa,

— 60 —

lecz w użyciu ich pewnćm, przeciw rozmaitym, złym przygodom i urojonym bojaźniom. Na Ś. Jan, na Boże Ciało, na Wniebowzięcie N. M. P., który fest Zielną się nazywa, święcą zióła, jarzyny, owoce; te, zacho-

wane, mają ochraniać domówstwo ed złych duchow,

dymem ich odganiają pewne choroby, przez złe wia-.

try naniesione, gradowe i piorunowe chmury, umar-

tym kładą w poduszkę pęczek ziół takich, i wiele in-.

nych guślarności czynią, będących dawnćj Pergrubi

obrządkow resztkami. Mamy wiadomość z kronik, że święto tćj bogini odbywało, się na wiosnę, wraz po, zejściu śniegu.

Obaczyć pod artykułem Święta.

Było to bożyscze, odpowiedne Florze.starożytnćj.

Takoż sławiańskićj Szewie, którćj wyobrażenie po- sągu mamy w krenikach sławiańskich dochowane; bez pochyby i Pergrubie coś pedobnego była. Postać młodćj i pięknćj dziewicy, nagićj, z włosami rozpu- sczonćmi, sięgającemi niżćj kolan, na głowie wianek z kwiatow, w prawćj ręce jabłko, w lewćj winne grono. Jeżeli niedostatek talentu artysty nie był na przeszkodzie, zapewne, bydź to. mógł jeden z najpię- kniejszych posągow w północnćj wielobożności. Cześć bogini Pergrubi, nie tylko, że była powsze- chną u wielu narodów, Litwie przyległych, ale i bar- dzo znakomitą, tak u samych krajowców litewskich,

jako też i po odleglejszych państwach. Dla tego też

wszyscy kronikarze, a każdy prawie po swojemu, coś

, j p ) | | A

nc xe

— 61 —

o nićj podaje. U dawnych Germanów nazywała się ona Złerta, to jest: Ziemia matka. Tavernier nawet u Tatarow Czerkieskich i Kumańskich, niejakieś tój czci podobieństwo znalażł (1). Obrządki ofiar Per- grubi, pruscy Litwini dochowywali jescze do roku 1550, jak świadczy Agenda kościelna królewiecka, przez Polencza i Pawła Sprit, Biskupów luterańskich wydana» MILDA.

Bogini miłości i zalotnictwa. Inaczćj „Alezota. Nie mamy 0 nićj w kronikarzach nie pewnego, prócz niektórych domysłow; atoli podania, powieści i nie- które śpiewy gminne, wyjaśniają to myto. Pod arty- kułem *‘Kaunis, będą wskazane źrzódła i dowody, tu namienimy; co się ściąga wprost do tćój Wenery litewskićj,

Miesiąc kwiecień był jćj poświęcony. Obaczyć ni- żćj pod artykułem Święta, Uroczystości.

Co się tycze badań, te są miejscowe i odnoszą się do okolic Kowna, gdzie ta bogini, widać, sczególniej uwielbianą była; jedno z przedmieść, tego staroży- tnego bardzo, miasta, nazywa się dotąd.4/eaota. Sta- rożytność znała nimfę cudnćj urody, nazywającą się „dlewothe (2). Pewny rodzaj miłośnych czarowników i czarownie, około Kowna, jak postrzegałem, nazywa

EEEE

(1) Podróż do Persyi, str. 145% * | „4x6 k (2) Słównik Mytologiczny Szybińskiego, str. 20,

się u wieśniaków Milddwnikas. Z powieści tychże stren widać, że w złotych wiekach Litwy, Kowno z okolicami swemi było prawdziwą Cyterą litewską. Cudne miejsc położenia, mnóztwo samorodnych kwia- tow, bujniejszych nad imne dziko rośnące. Qbliteść róż polnych, a róże białe pełne po zdziczałych zaro- ślach, gdzie dawnićj ogrody bydź musiały, same się krzewią, urodzajność stateczna ziemi, mówią za tóm mniemaniem. Dotąd w całćj Litwie lud najweselszy i najłagodniejszych obyczajow, zamieszkuje te sczę- śliwe wybrzeża Niemna i Wilii; ich piosnki zawsze prawie miłośne, tojest poświęcone kochania, ainos zwane, oddychają żywością uczuć, prawdziwie cyte- ryjską; nie jedna z nich maluje wdzięki bogini ZMiłdy. Niektóre zaś mieszają te powabne bóstwo z boginią

Liethuą,

Jest podanie, że w Wilnie na Antokolu, była świątynia Mildy, czyli kaplica w ogrodzie Giedymi- na, który się znajdował na miejsca, gdzie klasztor " Ś. Piotra. Były Professor Architektury w uniwersy- tecie wileńskim, Pan Szule, odkrył jakiś rękopism, to podanie utwierdzający, w papierach po Archite- kcie (rucewiczu. Tyle tylko pamiętam, że o pra- wdziwości tego podania nie wątpiono. Rysownik Ros-

si, robił, według opisow rzeczonego rękopismu, ry-

sunek tćj świątyni, którćj kształt był gotycki. Niaj X Irak» T. |

<—=cchhoór SRG GR

e ©G3 —

KRUMINE.

Bogini zbóż, rolnictwa opiekunka i wynalazczy- ni. Inaczćj nazywała się Aruminie-Pradziu -F77’ar- pu, czyli Brandziu-77 arpu. Trudno wytłómaczyć dosłównie te mytyczne wyrazy; jednakże przez przy- bliżenie będzie to znaczyło: Ościste zboża Krumini kłosy. Samo nazwanie, w rodzaju żeńskim wyrażone, ściągą się do bogini, nie zaś do boga, jak Stryjkewski rozumiał.

Pewieść o nićj odkryta przeze mnie samege w po- wiecie Rosieńskim, w okołicach Poświęta, jest na- stępna. Całą ją wypiszę, ponieważ cała jest myty- czną: — Królowa, nazywająca się Krumine (1), mia- ła córkę, jedynaczkę, nadzwyczajnej piękności; ta, za nadejściem jednćj wiosny, chciała matce przysłużyć się świeżo rozkwitłómi kwiatami, które z okien zam- ku królewskiego ujrzała nad brzegiem rzeki Ross; w tym zamiarze wybiegła nieposirzeżona. Kwiat je- den z najśliczniejszych, jakie wiosna wydała, który się zdawał bydź nad samym brzegiem, ujrzała wśród rzeki wyrosły; woda go zwolna kołysząc w swym

w1e-

“=

biegu, podwajała jego piękność , błyskaniem lnych kolorów, jakie drogie kamienie wydawać zwy- kły, Rzeka była bardzo miałka w tóm miejscu, pły-

——

(1) Według Słównika X. Syrwida, str. 77. Kruminas, zna- czy Krzew Jeżyny, /iubus Dictionarium trium linguarum etc, Auctore Constantino Szyrwide $. J. Vilnae, M. DOC. XII,

— (4 —

nęła po żółtym piasku. Królewna znęcona powa- bem kwiatu, zrzuciwszy szkarłatne obuwie, ośmie- liła się wnijśdź do wody. Zaledwie się zbliżyła do zerwania mniemanćj zdobyczy, dno rzeki się rozwar- ło i została porwaną w otchłań podziemną Praga- ras, to jest: do Piekła. W tóm państwie podziemnóm panował król, Pokole zwany, który uwielbiał wdzię- ki młodćj królewny. Niesczęśliwa matka, którćj obu- wie tylko córki przyniesiono, przekonawszy się, że na rzece Ross porwaną została, domyśliła się, źe ktoś z mocarzy, panujących nad wodą, czy pod wodą, ten postępek dopełnił. Udała się więc dla wyszukania swćj drogićj straty, na wędrówkę po całym świecie. Lecz próżne były śledzenia. Gdy powróciła do Li- twy, nie więcćj, prócz łez, nie przyniosła, z które- mi i wyjechała. Atoli nabyła umiejętności uprawy roli i zasiewania z korzyścią zbóż rozmaitych, któ- rych nasiona przywiozła z sobą. Odtąd zaczęła na- uczać lnd ubogi, dzikićmi płodami przyrodzenia ży- wiący się, sztuki rolnictwa. Gdy wytrzebiono na pole pewny las, pełen niegdyś smoków, Szaubunas zwanych, znaleziono w nim kamień, na którym Prze- znaczenie, Framżymas, wyryło palcem swym, przed wielą wiekami, od bogów naznaczony los dla córki królowćj Krumini. Zaledwie wyczytała ten napis, ze wściekłością, pałającą gniewóm i zemstą, zapuscza się królowa, w podziemne państwo Pokola. Ale gniew jćj został rozbrojony czułem spotkaniem: al-

. 4 -

% ’ ’ ; “R” a v% +..% 3 RZ W * . 4. ;

72 e dktcea ZZ ławeć Jack

| UAaże wie p nek ya” Łk kż/’e la, rrkue 4 /C'09 — 1160. V/A Pije nek L A M83 £e: al) czada hy j ue 146 Hicy hee JeEE, 1x zmsnnaca cie Jona a ) natę

40, da SAW, dyki k pa

/ 7 PetŁ/ŁA a s tę 4 / a =

AO ULA dle AD), th ZZ pawwwa ce 0 t Mao: A” 7. ‘PVV Z ZY, DZE d% BRDA kp hha pat Zar CAA ZAdcę y: ; | f A nt z UL sacł/kch zaakmń (02 Maghu Mace te PAY cw dzmdnaOd lua 2. kpc >

A sŁaeż (ao jas zbicia e z tożcla aut ALLA fona żę ŻE sk 3 Ę : 1248 A /’ k LALA Liao żuga” tu </ «aqracacce 4« SAY > TŻ akraeacini auf aa kk, 1 PJ Skrace cz zkkusy, Móalnag Pty, ti MEYJĘ | , le kaz ro CA: pea AR lanca/,

zin Cl,

Z VZ4 «ce AMORSJK

a tern

(

N GNSSE l MAŻ, la ua bo „O Bi TY ZP 4 e , 7%, wózku giaznzf ste pnedlaln WÓ fla Ma

P | i : ug aaa 4 zyka ace” ało ań +ebp pasta < ALP tide

/ z 4 , kos ) 24, W che ko) Ainacaaat PZ Za 77724 ARKA A żre 44

(Y91 Aa Vhenqellk star ZA V 2 PY4/L rrby, cyk ło na OE K, A dy PEC ad 3 Ila? ze Złzzzaca i) a ny” 4 zPŚwaę ,

/ GEAR ZACE 3

WA łe eee 4 reloóńna Piy e ać Mug eel kę i

„z __

j b /aluf.K caly tan 2 « THaekucaega LI Gy Z

Lae. SEK Mat R e | ż ak / 844. Taclne 5 cy ów, h2-_ 5

PAŁ Z Rek aj

niee , ddodoa 44 lsiu juso, to

‘.p. Uk. Prędr !TvtUL” , W ać 4 EW ERĄ s PORĄ, ew,

( jaki * PROTO EWAC PR “m. SBa c sh s - AMOSCSI Re >] ta eh ma CA tła ni ku MaŁ ( PY m4, : due , may tna jm lore WA kaażyj UJ har 2*. Fr) Ma z ja pobaaką inote 1a mej un

u erobea lwóen- rej kane u Jię 4 na nIe, ira PM —

( “74 Ao Fabia fa eu wyj spżke, ky 85 APA w <w dd

u JPKÓŁNEM may wyp r pcz: dosć | dhdludlan_

4 « lą robotą s 7 i +3 Ołak. zaa wars ugly,

| Li mału “RY 8 oo węży KAJ y la ns ae

| peią tzu >, dbory do JĄ. mi L ( Ah AŃ “zaj, Joy sj! A. Psary sznripwdał, max u cą „dh, fate m. R a PAZ, RZ A Qba —

“eh: a Pe PŁ swe PSA da lasiw da po bolnny A, boska) al) ża UB” SPY 4 sum) | ax h te doży dl _ w gy lo PA “2 łaky ru KYRA dz NĄ

U kóż ZU

Ke psk Mody sbóco o byławać

ZZ. dy „deda, w p ARE

/, xf XK Aue” TY:

fdwrik, Milwiu, Pule (. dex ch. Pysó „dadęcoj A; edaleio Parafii ug „Ko APES 2 | , | 4 fuaro Ww Zrudsć pet ye ala ry - Sy a th! nak RanŚy Lań Kl 7 ja adhacada) Aaa: | or4 ) „zd Luż). Ale lan akć pagełeł 9141 | - pptetocie rAoy ZZA miej Pt | z Urezeg REA Pkt Aa że dfr1e< UMA , xką PAZ DU LA sły |PEW PS Newa eamuy, znad MALE - ne 2 > 9o8> | z Pak Mól. ihiete węyóy Żona x. Zna 4 AA 1 AL- TRY: - | j ka Gg i taca do 1. fraj- Janne ko luuef - — pre? gą p w nóńa (og6, w druh bron ob i » ko ZZ 3 ;uowje ATA Dy 0 PBE | fama. utudjfuy TAE. Łk t49,$ SYG) 4 h* jwaeta uoGŁ

|. ret pAcit=’ |

PWC py, lu KM Y ( : M Z > 6-4 W ustnie Łuę PPoaŚŹ ZE z duż | kdżń 4 * fa My ez 9e7 geo Bota aru WRÓĆ. A. rany” 7. fe Lp do!

“. „1 : cv SEA (pri eLaA$ 1

W kaś, AF. CEJ oz AE + AQGS (1), | zi Tad. adnu ehe udRSŃ ZN leecey l JO UaCŁY PRA: k palec u ’ poi SDE day rate gARÓÓ DAT «o jpyrae pa RAM j Daczeżi ko ZzAREY © py wie ey — WY wyka w Góżcii + Le 0 GARE A ź NZ ż’ POW r zmiżi Sposa hrne uaaź franek nyhadnio, 2 j na Jano , ZA 16 A9P PAD A " Ory YPERSY 2007 BY. nciedpolnał’ (« fa Jltaj 4x2 nacenej fal 17 AM | ha RI, ZŁac ceueLaD, 2 4: 254% Św fra ua Huiż 43 SR” doriSpik (ai nana pałboch LA TUL w 288 aka deka.

| a q Hoaypiy wek, | abór śś „RaR “9 „dee A. m JWL2OW Płk ecanaź: Jh an K AROSA Je” F k Ań Jake Ja UŁ mac Śnaccejj Ka >

k Zł le Ayr Z ry lai iMno,,, Ę Mż wcze ku, pre na) pamecdj | ą JE gd” (p nażwmaca. a. das, R alg Dran wj fwacq nie aqzódni nau

I a SAO, s. f AB | +4 © UHAR / € PIETERA,

KJ M Analny fad Ć , »

n Żowk> ” PEDAL TAR 4 tm mi 2 / / 1 Mu 5) LODOWA ŻA

7 4 hcekay Ó, ARGŚŚÓG łac , EZ wk | u Ja lą złote Paz 4 ch tę — : I Wan JaW Ki Alany Ao ze. | p

4 h Dayl dus Jans ne kami naj ,

a Z uieh eu, pia waka pca

a AMł umttea’, ua XA 1 (A *Ą Ma_ Żak enea + | |

Wii ys bowićm ujrzała przeciw sobie idącą nieśmiertelną córkę, orszakiem najśliczniejszych wnucząt otoczoną, które, upadłtszy jćj do nóg, wzywały przebaczenią dla matki swojćj. Królowa, nie tylko dała się ubła- gać, ale zezwoliła na przepędzenie z niemi lat kilku. Kiedy powróciła do swego królestwa, czulszy widok jćj serce rozrzewnił: znikły tułactwa, dzikość, roż- boje; nędza, głód, nagość, przemieniły się w obfitość, dostatki,, przepych i miłe rolnicze obyczaje. Lud ubóstwił swoją królowę i nauczycielkę najpożyte-

czniejszćj sztuki.

Wyobrażenie tój bogini znajduje się na figurze 15, Tab. III. Jest to moneta czy medal, znaleziony gdzieś w Litwie, którego rysunek odkryłem w Kro- nice J.F.R. — Głowa niewieścia, ukoronowana wian- kiem z kwiatów, otoczona promieniami kłosistómi; na odwrócie tyrs, czy berło, z żolędziami i liśćmi koniczyny, każą domyślać, że się to ściąga do Kru- mini; przy tóm po bokach dwie litery runiczne,

zdają się znaczyć K. D, Krumine Lewe.

Stryjkowski, który wszystkich bogów uracza ka-

tami, powiada, że Kruminie ofiarowano siekankę

ż mięsa kurzego, w zamiarze uproszenia jćj, aby zboże darzyła gęste i kłosiste, ale nie wyciekłe. Rolnicza ta bogini, musiała mićć powszechną cześć u wszystkich plemion litewskich, jako u ludu pierwotnie rolniczego. Nazwania też zbóż wszyst-

Dz. Star. Nar. Lit. T. 1. 5

4 8%

;

s z a

h | Ji

14 [ |

/Zarona

ANY” PIB

kich i narzędzi rolniczych są własne w języku lite-

wskim. (1) NIJOŁA.

Królowa piekielna, żona Poklusa, córka Krumini.

Widzieliśmy w dopićro przytoczonćj powieści gminnćj, historyą o córce bogini Krumine; obacz- myż zabytek, jćj myto bliżćj objaśniający. Ona się nazywała /Vijoła. W okolicach Mejszagoły, kopiąc studnię, we wsi jednćj, do plebanii mejszagolskićj na- leżącćj, znaleziono w ziemi puklerz miedziany, z me- dalionem srebrnym we środku, robionym wybijaną robotą złotniczą (getriebene „Arbeit), ważącym trzy i pół ruble srebrne. Medalion ten widziałem w ro- ku 1806, w Kownie u PanajBielskiego, tamecznego mieszkańca ; rysunek z niego zdjęty przeze mnie, wielkości naturalnćj, znajduje się na figurze 3, 7T’a- blica /. Ze wszystkiemi uszkodzeniami, które były na medalionie, Wyobraża on dwie osoby: męźczy- zna przyklęka na pniaku jedną nogą i podaje wie* niec niewieście, która, ubraną będąc jak kapłanka, podaje mu nawzajem pahar; pośród nich wznosi się gałęź dębowa z trzema żołędziami; pod postumen- tem, na którym wsparte są osoby, zwija się wąż. Na- pisy czytelne literami ruskiemi, są: Poklus, Nijoła.

Pierwszy spomina znajomego już boga piekła,

(1) Obaczyć Rozprawę X. Bohusza o początku narodu i ję: zyka Litewskiego, I akoż Słównik Syrwida,

TU ©

(/ mb Tok

PJ SWE £,

“R mRTEEYY

pa Pm SE

OPO” 2 drugi składa się z dwóch wyrazów: ZVija, oznaczało miano Cerery sławiańskićj, czyli Kraumini lite wskićj; Oła, jest po litewsku pieczara, otchłań, loch podzie- mny (1). Będzie to Ceres-podziemna, czyli w zupeł- nóm mytologii greckićj znaczeniu, Frozerpina. Me- dalion przypomina więc jćj zaślubiny z Plutonem. Trwa dotąd zwyczaj w Litwie, że guślarni go- spodarze, koście po Wielkiejnocy od święconego po- zostałe, które skrzętnie zbierają, zwykli zakopywać do ziemi, które w moim zakątku wieśniacy nazywają Nijoliszkas Pałajkas. Jakby relikwije Nijoły, czyli resztki poświęcone Nijole. Obaczymy, niźćj pod ofia- rami, że kości od mięsiw oliarnych, na oliarę bogom

podziemnym do ziemi zakopywano.

ALABATIS. Wzywano tćj bogini, mając koło uprawy lnu cho* . dzić, według badań Łasickiego.

Była to Izys Inorodna, wynalazczyni użyteczno-

ści z tćj rośliny, ona się opiekowała, nie uprawą na

polu, lecz wyrobami ze lnu, we wszystkich ich czę- ściach.

Len pochodzi pierwotnie z Egiptu, gdzie dziko rośnie: dla tego w tamecznym kraju najpierwsze wyroby lniane miejsce mieć musiały, które Izyda EE” ZEE W ED ORENNOCICIEA (ŻEGLARZ PADANIA

(1) Oła albo Ooła, po mongolsku, jaskinia w górze, sczelina niska, międzyskalna. Oula, po manczursku, rzeka, W Litwie Uła wpada do Mereczy,

“YB

królowa, żona Hermesa, wydoskonalać nauczyła; dła tegoż nazywali ją starożytni dsis linigera. AUSSRA.

Bogini zaranna, Jutrzeńka,

Łasicki powiedział tylko, że była bogini tego na= zwania. X. Syrwid, nazywa ją Jutrzeńką, „Aurora, Do nićj należało każdego rana różowemi paluszkami otwierać bramę wschodu i zapalać pochodnię słońca, Jój miłostki z xiężycem i dalsze sczegóły, opiszemy w rozdziale o ubóstwieniu ciał niebieskich trakiu= jącym.

BEZELEA.

Bogini wieczorna, według Łasickiego , inaczćj FJ/ akarinie.

Ona podzielała z poprzednią usłagiwanie słońcu; zamykała bramę zachodu na niebie, uściełała łoże dla słońca. Jak tamta odpowiadała Jutrzeńce, „fu> rora, tak ta Wieczornćj zorzy Złespera, w mytolo- gii starożytnćj przytaczanych. W sczególności o tćój

bogini będzie niźżćj, jako i o poprzednićj.

BREKSZTA. Bogini ciemności. Tyle tylko wićmy 0 nićj z ba dań Łasickiego. Do myta bogini tćj przywiązany był jescze zarząd nad snami. Z powieści gminnych i wróżenia z obja-

wień we śnie, pokazuje się, że było bożyscze, nad

dh. AG AGKÓĆ

da UGA “u,

snami przełożone, czyli ostrzegające ludzi przez shy, o dobrych lub złych przygodach, nastąpić mających niebawnie. |

„„Jak wszystkie ludy starożytne, również i litew- skie, wierzyły, w sny: przeto nie dziw, Że i dotąd u nich to się zachowuje. Wykłady jednak snów u Ło- twy, mają cóś sczególnego i niekiedy osobliwszego. ’ Naprzykład: kiedy dziewica dorosła śni miód, to jćj przepowiada przedwcześną stratę panieństwa. Bicz znowu, znamionuje prędkie zamąż pójście. Masło albo słonina, znaczy u mężatki bicie od męża niezawo- dne. Świnie widziane we śnie, przepowiadają pręd-

kie wesele,” (1)

KRONIS.

Bogini czasu, okresami czasu zawiadująca. Ina- czćj nazywała się ZMehta. Nie mogłem nigdzie w pi- śmiennych zabytkach odkryć wiadomości o tćm bo- Żysczu, tylko w kronice rękopisnej J.F. R., gdzie powiedziano: —,,Starożytni Litwini i ich pobratym- ce Kurończycy, ubóstwiali Kronis albo /Mehta, bo- ginię, jakby czasu, czyli okresow czasu.” W litew- skim starym dyalekcie /Meta, nazywa się każdy okres czasu.

Z badań moich wykrywa się, Że, nie tylko w mo- jćj wiosczynie, ale po wielu miejscach Litwy wła- NAA

(1) Stender, Lettische Gramm. Art. Myth.

— 70 —

ściwćj, są rozmaitych miejsc uroczyska, nazwane Kronie. Za Tylżą, niżćj Amtu 77inge, pod Szancen- krug, gdzie Niemen dzieli się na dwa koryta, Gilge i Russ, tracąc swoje nazwanie, było okopisko czyli horodyscze, od krajowców nazywane Kroniszkas- Pilnis, to jest: Żamek Kronu. Pod Prenami, gdzie Niemen załamuje się w kształcie półkola, postrze- głem uroczysko Krona-kiłpinie, ta jest: Łuk Kronu, To pokazuje, że rzeka Niemen istotnie i u krajow- ców kiedyś nazywała się Kronus, a może, jako bogini, była pod imieniem Kronis ubóztwianą. Ztąd staro- Żytni jeografowie rzekę tę Chronus albo Kronus na= zywali.

U starożytnych ludów Europy południowej, te nazwania odnosiły się do czasu, takoż ubóztwianego, któremu włoskie kraje, pod nazwaniem T’ytana, Sa- turna, się kłaniały; mieszkaniem jego była gdzieś od- legła strona za oceanem na zachodzie (1). Kronie były święta w Attyce, obchodzone na cześć Kronusa, które przypadały w miesiącu //eatombeon, zwanym dawnićj Kronius,

USPARINIA. Była to bogini graniczna, opiekująca się kopcami rogowemi, czyli strzegąca nietykalności granic, któ-

rych całość świętością była u Litwinów.

(1) Badania starożytności we względzie Geografii Lelevvela.

1 a = Napisano, PERONU 86.17 omyłkę u Łasickie”

go, „Aspelenie: ponieważ tłómaczy to nazwanie po łacinie - Angularis, więc bydź musiało Usparinie czyli Susparinie (1).

W jednym starożytnym dokumencie granicznym; którego data niewiadoma, jednakże z czasów W. Ńię- cia Witolda, niezawodnie bydź się okazująca, Spo” maiano jest: że nietykalność kopców, jak było pod przeklęstwem Uspary, tak niech będzie i teraz świę- tością, pod namasczeniem Chrystusowym: Ten do- kument pisany po rusku, mam pod ręką.

Odpowiada ta bogini w zupełności znaczeniu Quadratus Deus albo Zerminus, bożyscza znanego u Rzymian, które wyobrażał prosty kamień, Ww sze+* stek * ścian obrobiony, leżący na zbiegu granic. Pe 4 RK

. WERPEJA.

Nieśmiertelna prządka życia ludzkiego.

Litwini tylko jedną Parkę znali: słynie o nićj powieść gminna, nie tylko u Litwinów tutejszych, lecz i u Rusi litewskićj znajoma: — Jak tylko się człowiek na świat narodzi, natychmiast Werpeja zaczyna prząśdź na niebie nić jego żywota, na końcu którćj znajduje się gwiazda. Ta Werpeja na takićj wysokości siedzi, że chociaż na dzień uprzęda nić tak długą, że nią można świat wpoprzek przemierzyć,

ik ZCP ZZS ZE DZEZZZ BE: > ŻW A O CACNONĄ NOA RÓ

(1) Słównik X. S$yrwida, str. 595.

Y a

af są weg SK

przecież ta gwiazda w swojóm zniżenin wcale się

nieznacznie ukazuje, i tyłko za upływem lat wiełą nieco się powiększa. Ztąd wynika mniemanie, że gwiazdy, im są mniejsze, tóm do młodszych ludzi na» leżą. W chwili, kiedy zajdzie wyrok Przeznaczenia, aby człowiek dni życia zakończył, nić stanowiąca ich wątek, natychmiast się urywa, gwiazda spada, ga- śnie w powietrzu i człowiek żyć przestaje. Dla tegoż wieśniacy, kiedy widzą w nocy meteor ognisty, pod postacią gwiazdy spadającćj, mówią : któś umarł. Gwiazdy zaś pierwszćj wielkości, i znajome pospół- stwn gwiazdoźbiory, należą do istot, którym dni Ży-

, gia nie ubywa nigdy. a

GON DU. me

Bogini godów weselnych, królowa wesel, wyda- jąca za maż dziewice.

Łasieki spomina o nićj: są piosnki weselne toż samo potwierdzające. Była ona od samych panien wzywaną, chcących się pozbydź świetnego, lecz na- dnego stanu panieństwa.

Wyobrażenie tego bożyscza postrzegać się daje w niektórych miejscach Litwy, gdzie stare obyczaje pozostały, sczególnićj we włości mereckićj. Na bułce okrągłćj chleba, średnicy około cali 10, uwiniętćj w białą serwetę, ustawia się figura czworogrania-

sta, w kształcie zupełnie podobnym do czapki ułań-

skićj, na łokieć wysoka; powleczona białóm płótnem;

— 75 —

na nićj u doła, w sposób wązkiego zawoja, zawiązana jest chustka kolorowa, na samćj zaś figurze upięte wstążki i wieńce z zieloności, na wzór kokard, gir- land, podług upodobania upinającój. Taka figura na- zywa się właściwie Gondu, chociaż pospolicie mó- wią, że to korowaj, to jest: pirog weselny, zwyczaj- ny u Rusinów, od których te drugie nazwanie wzię- te. Lecz te dwie rzeczy u Litwinów są wcale różne: Gondu służy do wystawności obrządku weselnego i zostaje zawsze nietknięte na stole ; właściwy zaś korowaj jedzą.

Właśnie to będzie ta sama bogini, którćj młode

Rzymianki kłaniały się, pod wezwaniem /Manturna,

ueji NE.

Bogini rzek, zdrojów, poników, w ogólności wszelkićj wody ciekącej. U/pe, rzeka, U/fpine, rzeczna, Mówią dzieje, że prosięta białe temu bóztwu na olia= rę przynoszono0.

Badanie następne, udało mnie się powziąć: — Na lewym brzegu Niemna, między Kownem a Wil. kiją, leży małe miasteczko Sapieżyszki; z przyjaz- du do niego od Kowna przepływa przez drogę ma- ły strumień, nazywany niegdyś strumieniem Upini, dziś Zbawiciela. Latem w każde święto, najbar- dzićj na Ś. Jan, mnóztwo nieprzeliczone ludu wiej-

skiego, źbiera się do tego strumienia: kążdy się

Przy nim modli, umywa, sczególnie część ciała do-

/b |p

apa 3

KŻ

łęsliwość jaką cierpiącą; po umyciu, ociera kawał- kiem czystego płótna i zawiesza go na przyległćj krze- winie, lub rozścieła na brzegu. Tych szmatków nikt już się nie dotknie, z obawy, aby choroba, na szmat- ku pozostała, nie przylgła do niego. Kawałków płó- tna takie mnóstwo tam gnije, że w kraju mnićj przesądnym, śmiało możnaby papiernię w materyał zaopatrzyć. Nad strumieniem, po prawćj stronie gościńca, stoi drewniana kapliczka z figurą Zbawi- ciela, wzniesiona na małym usypie. ziemnym, któ- ry bydź mieniono miejscem ołtarza bogini U/pine, niegdyś protektorki tego strumienia. Pamięć nieda- wna jescze zasięga, o byłćóm niejakićmś bractwie białychgłów, tej Upini obrządki sprawującóm. Pro- boscz tameczny, Xiądz Jankowski, w roku 1815, opowiadał sczegóły, których sam przed laty czter- dziestu był świadkiem. Nim to bractwo zakazanćm zostało: żbierały się niewiasty ze wsi przyległych, nie bez podejrzenia czarów jakowychś, pod prze- wodnictwem nieznajomćj baby, która sczególnie raz w roku, na święto Riosy, czyli wigiliją Ś. Jana, u- kazywać się zwykła, jak gdyby mocą nadprzyrodzo- ną zesłana. Mówią, że przybywała na koźle latają cym. Te czarownice w nocy paliły ogień, śpiewały jakieś pieśni, pluskały się w wodzie strumienia, pie- kły jakieś placki, które rozdawały ludowi; im zaś

przynoszono ryby, raki, płastwo wodne dzikie i do-

mowe, prosięta, pieniądze srebrne. Za nadeszłym

i |

ak 75 «m

dniem baba znikała, i wszystko do zwyczajnego po- rządku wracało. Przez ten obchod strumień stawał się poświęconym, przez babę, Upiną zwaną, przez co nabierał na cały rok własności leczebnćj. Kiedy ta guślarność zniesioną została, przez Zabiełłę, staro- stę Wilkiskiego, postawiono na kopcu tój Upini ka- pliczkę, w roku 1783, i w Wigiliją Ś. Jana kapłan chrześciański poświęcał strumień, który nie przestał przecie skatków leczebnych wywierać dotąd. Naj- sczególnićjszą jest rzeczą, że skuteczność ta wody ogranicza się tylko do miejsca około kapliczki i poni- Żćj trochę; w górze zaś, to jest: po drugićj stronie go- Ścińca i przy ujściu do Niemna, nić ma żądnój mocy leczebnćj. Jakoż, jest to woda czysta, zdrojowa, zwy- czajna, bez żadnych obcych przymieszań. Tu wła- śnie miejsce przytoczyć słowa Łasickiego: ,,za wiarą skutek idzie, ”” |

RATAJNICZU.

Bogini opiekująca się końmi jezdnemi. Jak chce

wyrażać znaczenie tego nazwania, i Łasicki podaje

według badań swoich.

Starożytność Grecka miała w tym przedmiocie boginię, Z/ippone albo Eppone zwaną. Dla tego więc podobieństwa z urzędu i lingwicznego znaczenia, kła- dziemy Ratajniczu do rzędu bogiń.

WALGINA, Bogini, opiekunka bydląt domowych, pod wzglę-

— 76 —

dem ich utuczenia i użyteczności na pokarm dla lu- dzi. Onato sprawowała sporność karmu bydlęcego, i zdrowe zachowywała mięsiwa przy ich przechowa- niu. Łasicki nam krótką wiadomość, sam jeden, o niej dochował.

Miano jćj oznacza Karmicielkę, zgadza się z Rzym=

ską boginią Ficca.

ŁAJBEGEL DĄ.

Bogini Wieść, czyli roznosząca wieści, sławę; słuch.

Zmaczenie tego nazwania wyjaśnia przeznaczenie i urząd bogini: Łajbe, sława albo. Wieść; Gelda, gwar, rozprawianie skwapliwe.

Łasicki powiada, że gdy się modlono do Łajbegel= dy, przydawano te słowa tajemnicze: ,„/7yście bo= ginie, zesłały nam wszystkie nasiona zbóź w ur sce źołędzia.” „P6 się ukazują potwierdzenia po- dań, w powieści wyżćj przytoczonćj, pod artykułem Pramźimas dochowanych, gdzie była rzecz o po- wsżzechnym potopie, z którego się uratowały żyjące istoty w łusce takoż orzecha ; drugićj pod artyku- tem Kruminie, w którćj wiadomość jest, że, za spra- wą tćj bogini, zboża się rozmnożyły w Litwie. Na- ostatek przypomnieć sobie wypada, Że starożytność

grecka podaje Żołądź za pokarm pierwotny ludzi.

Wszystkie te trzy. uwagi przekonywają wyraźnie; że Mytologija litewska, osuutą była na greckićj: gdyź

w małych nawet sczegółach znajdują się dotykalne

podobieństwa.

MAHSLU BABA.

Bogini, opiekująca się wymiecinami z domu. Na cześć jćj gospodynie utrzymywały w ogródkach swo- ich, kupę maleńką nawozu, czyli śmiecia. Ukazywa- ła się pod postacią maleńkićj staruszki, zgrzybiałćj ńieźmiernie i trzęsącćj się.

Zdaje się, że sami Łotwacy ją znali, poniewaź

nic podobnego gdzie indzićj nie upatrujemy. BUDINTOJA.

Bogini przyjaźna czuwaniu, zwykła w potrze- bnćj chwili przebudzać śpiących. Tyle tylko wićmy z Łasickiego.

Lecz odkrywa się z powieści gminnych, że była przeciwną Brekszcie, czyli ciemności nie cierpiała i ospalstwa. Towarzyszem, czy też mężem jćj był JV’ arpas, dający pobudkę.

Polacy mieli w mytologii swojćj to samo boży- scze, pod nazwaniem Budzisz, którego godłem była gęś, ptak u starożytnych, miany za najczujniejsze stworzenie; zwłascza od tćj pory, kiedy za wieku Ka- milla, gęsi, poświęcone Junonie, które popi tćj bogini trzymali przy świątyni, obudziły wrzaskiem swym Rzymian, właśnie w tej chwili, kiedy Galowie juź

wdzierali się na mury Kapitolu. Ten znakomity wy-

padek historyczny, mógł takoż mieć wpływ na odda-

ark z

wanie czci bożysczu, któreby nad uśpionćmi ryce- rzami czuwało.

Wiele familij polskich i litewskich ma dotąd w herbie gęś, zwaną Budzisz czyli Paparona. Wi- działem takie, przeduniowe litewskie, pieczątki; mię- dzy innemi przytaczam jedną, na fig. 26, 7 ab. 77, zrysowaną, która to ma sczególnego, że przy gęsi są cztćry proporce z chorągiewkami trójkątnómi. Wy- raz Paparona, nie pochodzi od Farta Roma, jak polscy herbarze, sczególniej Okolski, mniemają: jest on prawdziwie litewski, w moim zakątku od wie- śniaków używany, kiedy oni chcą wyrazić człowieka wojskowego, stojącego na warcie , mówią Paparo- zas; stróż zaś nocny, bez odmiany czuwać mający przez noc całą, nazywa się Sargas; stróż obozowy Paparoniszkas Sargas.

To nas upoważnia do przypisania bogini Budin= toja gęsi za godło.

AUSTHEJA.

Bogini opiekująca się psczołami i psczelnictwem. Jćj wzywano pomocy, chcąc roje psczół młodych; zkądinąd źbiegłe, sprowadzić do swoich ulow i barci. Ona teź miała władzę ochraniania psczół od owadów szkodliwych i innych przygod. Łasicki o nićj bada- nia zostawił.

Piotwacy mieli takoż psczelne bożyscze, nazwane

nieco podobnie U/hsinsz albo Szwets uhsinsz (1).

(1) Stender, Lett. Gramm.

“ME

RAGUTENAPATI

Bogini opiekująca się wyłącznie piwowarstwem, a według znaczenia nazwania swojego, żona /łaguta. Łasicki omylił się za boga ją biorąc.

Na cześć jćj wypijano, przy pewnych modłach, pierwsze naczynie, natoczone z pełnćj beczki; co się nazywało Nułajdimas. Obrządek tćj oliary domo- wćj sprawował sam gospodarz, albo w jego niebytno- ści gospodyni, i kolćj przytomnych osób nie omijała. Nie wićmy Żadnych dalszych sczegółow o tćj Arya- dnie północnćj,

Wszelako sądząc według tego, co się znajduje niżćj pod artykułem /łagutienie, mniemać słusznie należy, że ta bogini, przewodniczyć musiała niewia- stom nierządnym, czyli przy całóm swojóm przeło- żeństwie nad robieniem upodobanego napoju, była

ich patronką.

ZEMMES MAHTL

Bogini podziemna, która we śrzedzinie ziemi przebywała. Jeżeli się co na ziemię uroni albo za- rzuci, ona ma władzę powrócić, proszącym ją o to, Pod jćj rozkazami były Swehtas mejtas, nieśmier- telne dziewice. Dla swoich czcicielów ta bogini wy- rządzała przez to względy, że te dziewice przez noc

robiły rozmaite roboty, tak, Że co tylko zostawiono

do zrobienia, po nocy znajdowano gotowćm.

m RÓ Cześć tćj bogini u Łotwy tylko zapamiętaną zo- stała. (1) GAJŁA.

Jędza. Do rodzaju złych istot należały jakieś po- twory niewieście, dręczące ludzi i bydlęta; podług podań gminnych. (2)

Fr. Noćl, pod artykułem Gagłau, powiada: ,„Ara= bowie tak nazywali pewny gatunek Demona leśne- go, który zabija ludzi i źwierzęta.””

Zdaje się, źe podobnego rodzaju bożysczu X. Bo-4

husz nadał nazwanie Magilla, co ma znaczyć bogi- ni gniewu. (5) NERIS.

Wilija, ża boginię uważana, czyli raczćj Nimfą tój rzeki.

Mam pod ręką xiążeczkę (4), w którćj autor pod napisem: Do czytelnika, wywodzi wierszem żałośną historyą pożarow zdarzonych w Wilnie, w r. 1748 i 174g. Dalćj przytacza długi spis domow pogorza- łych. Następują znowu wiersze trenowe. Po czóm, jakby w drugićj części dzieła, znowu do czytelnika: | a R O ZZO EE EE w nn

(1) Stender, Lett. Gramm. (2) W Słówniku Syrwida (str. 77) znajdujemy: Jędza, po | litewsku Gaga, po łacinie Łamia. ! (5) Rozpr, o począt, narodu i jęz. lit. str. 145. _ (4)Owoż tytuł tego małego dziełka: „„Postać rzewna okro- pności, z boleśnym sercem wylana w płaczliwym Elegii thre- nie, nad dwókrotnym funditus zgorzeniem Miasta Jego Królew-

3: 0. AWZ fa aś u. drftinnlo Sy atón ye

farege, ced i Oi je Adepue - Um r kaz Neneżfka przegl Jal zna 3746 X nfpaceh Manej wb £) BACY Ma. pasty wode 4) prake UW ETpatw ŚE. Byeag” LMakan be, l _ Ę ; ZE rzecra Ubedr ekoje BEDE Aa „Aopakc RAWA A za Aż» pumy AJ, ep A „GE Lucy kama Poni © (zy de. saa BPE Tad bye ckękko |

RA 4 ; ł , . a KA AAf ya kas BA O zn , £17214.4 Że FO RRY LAŁ 0 PASMA A

O /

ze a 3 naę WZ ży: LO ne ai pelić aśie PaŚGo ŚURB< rodoią JA ) ska ź . mda M, ; Ę |

| / PALTŁŁ ozło cowżkkj 141 j zk £ę Raka | dż > je y ky " ś P>“cą * SĘ > k p ż Posty 4 , /

2d Ż 7 ‘PVY s PWC e PSZ Kol A. z7Z BI i ŚŚ P |

MŁ, 4 Po 0 WA | „PRRRE PTR MaJuF LA

ANEL4 * - .

A JAP kamEL Uusmy dza . UJaiuko A WAR tytakce | ahwydko 4, RA

| kal / 4, ty* vź s Ś wbó” oai sic nale paacy “=

| Na karm m, węcearde i a<£) lodami” leb _

p o 4 pOuaita « Le „A RARE Me ( e p A A laską 4 Łe —

Ź „A Sa k NAA ALA akta. notre LU, > JB 8 i / Ź KŁ 7 , aldo panda dwie BALU. Z aaę ry da ń.

SĘ PE Pęj, 7. ŻĘ 47 PZ SZCZ - 4 zeoju BŁ saw <fd AB : nę p 484 RLALLIĘ L Az ) pl ha x

tasą /, ź . O / d a- £ 137 a, tu kona, Psie ŁNPRAC MAuackdca ZA 4 / ( 4 Am PCE. 1E fAtarN ne ,’ 4

„A s nantyna una grze nada no / : ju lasy: Alo Kae o Aeg di a dieadnkuć _ 4 REPAGONOWAY uiaóma gł o, aaa wiatła, G walna pł ho, “dn, bubla 1 abdanni m Pagu nojsogi fon

SE, I

raty pod nefute 4 krmierladn4. w _ JA dk PR ABA belnaą Pi, +14 imę , NA BK PADNIE anek poło |

nk Not Pena JAkaak w fly kimguć

remi luk j Uttar. Ue zina Tw | Mać Z PY ay.luskal’ plawi awałhi | Rawa enea ras, pda Ó uma i Eóc: k i) nada, pascdy * Bp woj WPEPDAC POL, auaż Ka. r plo - ko dE j 4 LA, waz” PE z Sh A A EA de złó! zy GA ass wacłozaży „BAB

La wkia | ced PAY u. Ń, pea ne 2 W. ze AM cadkocjk lzdha. pozd nia mi. z. 8 Reg 21 PZDR ny zka,

a | bknańo. Mit ją Xa Atea „SE 0 kia | Mowil ( Ó. bagi APA aż naa Wrmaiictka z” am talii. lany! m RY 5 WOW PB) ; oba, hma ąc ź

Han 000” PL POP: uż s, , mda AA “3 u 2 du, z z A AG u dy» “PY RE ć p 7 , | ea la pna Ko

Aja sz ha RY 3 wdŁoca puu’a - 0 / | kd

R mo deo

CG £

Mal. Musi ka, e A „adj

r , 4 —_ kid AŚ 66 ÓW

„Pażóe ze 3, BA kora dą 6 akngyk PZ e nyj uż za. = zabij PM kpt Kac dwaj % A LWA Asi Ak ma. Foka y 4 A. lyć „ak z > WROC? ZE wź Ra z. Ałlatty Nosa ó osi: segzyć b, Mme ia dee Au. Matt - paszy ski, Miertu. a TĄ 344. 35'3, FR SP! “Ka ( An Rom, zł Ko, — WY A m padnie A “MAT a UORĘ żęż o w War baty Zo PRZ ił WZA, cd kodu kenęce 2 a 4 rnpcta 774

Frea LA Priori © zda die) naa A_” ZL

WOWYSY DA zak, wód PJ, PRPPA - flanzk YY. 2227 5 ka ed. ę

SW + EM historya pożaru powtórnego, wierszem, ze dworku Hrehorowicza. Pow tórny spis domów pogorzątych. Dalej poezya strolowemi wierszami, w sposobie tre- nów. Naostatek Zakończenie, pod którym tytułem znajduje się wiersz niestrofowy, obejmujący ogólny żal nad obiema pożarami. Ztąd wyjęte wiersze ścią- sają się do przedmiotu naszego, czyli apostrofa do rzeki Wilii: |

„„Rzeko, którędy łzy poniesiesz moje, Zmieszane z twemi czystemi wodami; Rozgłoś me skargi, rozgłoś niepokoje… Niech twoja Neris (a) i bogom oznami, Pod których władzą są morskie zamęty; Cierpienia moje i żal nieujęty.

Powiedz prześliczne bóztwo Wiliej rzeki Nimlom (b) twym siostrom, boginiom podwodnym; Jak wielki ogień zraził twe powieki,

Jak się dusiłaś dymem śmierciorodnym , Jak twe niezdolne zgasić te ‘upały

Wody, proch miasta z jęczeniem płókały.”

Przypiski takie kładzie: (a) „„Fama communis re- fert. — Neris była to Nimfa Wilii rzeki, w idolatryi

ali -PAPEZ Z NINRCNE AN

skićj Mości Wile

ńskiego. Raz z okazyi niewiernego Żyda Ru- bina roku 1748, 748

dnia 11 Junii, z browaru. jak z otchłani piekiel- ży wybuchniętym ogniem na Zarzeczu. Drugi raz z przedmie- ścią Subocz, z dwor

ku JP. Hrehorowicza, roku 1749, dnia 8 Ju- UI, od skry z |

tomina flagorem nadzwyczajnym zajętego i w pe-

ynę obróconego. Na waletę temuż miastu Wilnowi wyda- ne RZzes m doj

Powtórnie Ao. Dni. MDCCLIII. Przez Bazylego Bonifacego

Jac ) +? , jg Fez ; a. gia himowicza. 4to Majori, stronic nieliczbowanych 60, w ko-

pu rękopisnćj spółcześnćj.

nacz

Dz, Niar, Nar. Lit, 7. 1. b

litewskićj wielbiona za boginię. Miała teź ona so- bie aras, alias kopiska w rozmaitych miejscach, nad brzegami rzeki poświęcone; principaliter w miejscu zwanóm Kiernow, gdzie był i gaj zwany Neryszki. Rybacy i spławnicy palili tam pewne ofiary, nało- żywszy ogień z smolaków.”*

(b) „„Mówią, że w dawnych czasiech ukazywały się ludziom kobićty podwodne, które Ruśacy zowią Rusałka, Litwini Uukna, Zmudzini Gudełka, każ-

dy po swojemu. Było to omamienie złych duchow;

które, przy wodach będący lud zwodząc, do pokto- now sobie łudziły.””

Z tych wyrazow poety Jachimowicza nabywamy nowy przedmiot do źbiora naszego bogiń. ‘Takoż X. Syrwid w Słowniku swoim nazywa rzekę Wiliją, po łacinie Fźlia, po litewsku ZVerżs. Dla tych więc przyczyn dwojako rozumieć wypada; albo, Że rzeka była uważana za boginią, albo że się i Nimła rzeki łakićmże mianem nazywała.

U Greków, jak wićmy, był bożek morski nazwa* ny Wereus, władacz wielkiemi przestrzeniami mo- rza, miał córy, których było bez liku, i nazywały się Nereides. (68 podobnego i z rzeczy i nazwania do Neris, tóm bardzićj, Że starożytność mniemała jakoby rzeki były córkami morza.

Nie możemy tu ominąć jeszcze jednego wykładu nazwania rzeki Wilii, tyle interesującć) przeszłość

. kraju litewskiego. X. Syrwid w Słówniku swo”

wani SO CR (str. 446), ma: Zdrada, Dolus, fraus, falacia, perfi-

dia, po litewsku, ZFilius. Od tego wyrazu przyjęte nazwanie ściągać się powinno do Wileńki czyli Wi- lejki, pod arsenałem wileńskim wpadającćj do Wiza lii. Co się utwierdza postrzeżeniami miejscowemi I uroczyskami miejsc, nad tą rzeką położonemi. Ona- to dała nazwanie Wilnowi, od czego i większa rzeka nazywać się z czasem poczęła, którą dawnićj /Veris nazywano. (o utwierdzają, oprócz przywiedzionych wyżćj dowodów, uroczyska: Ponary, Neryszki i t. d. Nie trudno z obejrzeń topogralicznych rozpoznać, że stan wody na tych rzekach, nierównie był kie- dyś wyższym i stopniowie się zniżać zdaje. W tym razie żeglowna niegdyś Wilenka, tak bystra, kręta 1 dno kamieniste mająca, w porównaniu z Wiliją, majestatycznóm korytem płynącą, wszędzie głęboką jeszcze i wszędzie dla żeglugi bezpieczną, raczejby na te niesczęśliwego wroga miano, Zdradliwa, zasłu- giwała. Statki ładowne, pływające po Wilii, nazwa- ne Strugi, od Srungas; tępy po litewsku, są pra- wdziwemi olbrzymami w rodzaju naw, rzecznych, braknie im tylko masztow i kila, aby w porównał niu z okrętami iśdź mógł,

DUGNA. Nimfa rzeczna, inaczćj Gudełka (1), według tego, cośmy wyżćj przytoczyli z Jachimowicza. Łasicki temu bożysczu nadaje przymiot opiekowania się nad

———

U Sławian, zwłascza północnych, takie nimfy nazywa: ły się fiusatki; dla tego, że miaty włosy łtuse, światło-płowe,

a Ukrainie zowią je Mawkz, pochodzi to od stłowammawczat”, miauczeć, krzyczec jak kot. Ponieważ te istoty zwykły wypra- wowąć kocią muzykę w czasie Zielonych-Świątek teraźniej- szych, Otoż i no wy wywod muzyki kocićj!

ma. DIE e

mąką rozczynioną; co jest wyraźnćm niepodobień- stwem, ponieważ sam wyraz Dugnas, znaczy dno rzeki. Chybaby przypuścić wyjątek własny samćj Mytologii litewskićj, w którćj do opieki Nimt nale- żały rozczyny mąki, może dla tego, że woda do nich wchodzi.

Są uroczyska łąk błotnych, wodą niegdyś zala- nych, jak w mojćj wiosczyźnie, Dugny. Wieśniacy dotąd nie przestają bajać, że tam w sitowiach poka- zują się piękne, nagie dziewice; wyprawują pląsy; śmieszki, tańce; biada temu, kto się ich zwodniczemi ponętami da uludzić. W innych miejscach, jak mt mówiono, takie pokusy wodne lud prosty nazywa Ondynami albo 77 undynami, co jest prostóm Nim- fy tlómaczeniem.

QOmil pięć od Wilna, na trakcie do Ejszyszek; jest wieś Gudełki, nad rzeką Wisińczą położona. Zapewne od tych Nimf nazwanie mająca. ni zej nakraly s RAGANA.

Pod tóm nazwaniem znajome są u Łasickiego iz powieści gminnych, boginie, opiekujące się pe” wnemi drzewami w sczególności, z natury rośnące” mi albo przez kogo przesadzonemi. Takie drzewa są zaczarowane i niebezpieczńo ich się dotykać.

Każda Ragana miała swoje osobne drzewo, któ- róm się opiekowała, starając się o to wszystko, co słu- ży do zachowania jego całości i pomnożenia wzrostu.

Ludziom, którzyby w tym celu jój dopomagali, były w stanie tysiączne posługi i przymilenia wyrządzać. Przeciwnie , jeżeliby kto drzewu chciał szkodzić, swawolną ręką , albo wyciąć, mogły odjąć władzę rąk, nóg, pokurczyć członki lub nieuleczonemi cho- robami zarazić. Według podań litewskich.

Te boginie są prawdziwą kopiją Hemadryad sta- rożytnych.

Guślarność wieśniacza, sczególniej w północniej- szej Litwie i u Łotwy, dopićro Raganami nazywa czarownice pewne, mogące się w kotki i sroki prze- mieniać, oraz, które latają przez powietrze na koźle. Wiosną bekadkrzyk, w powietrzu wysoko wzlatu- jąc, podobny do koźlego głos wydaje: to kmiecie mó- wią, Ragana leci na koźle i męczy go swemi ostroga-

MI, że krzyczy.

LAZDONA.

Była to Hemadryada osobna, wyłącznie opieku-= _

Jąca się drzewem lasko wćm, według Łasickiego.

MEDZIOJNK:”””

Tak się nazywały, Nimfy leśne, od /Medzios, las- sęsty, które się opiekowały ostępami, i w nich prze- mieszkując , wyrządzały psoty i posługi ludziom; przeto prawo do ich czci miały. Wićmy o nich z Łasickiego i podań gminnych.

Byly *Pfyady slarożytne. Nie należy mieć za

„FE

ksze” Mamie

jedno /Miedziojna i IMiedzioima, pod którćm na-

zwaniem I.ajmę uważaliśmy, jako boginią łowiectwa.

PUL ZBY

Córka Kiernusa, xiążęcia litewskiego, panującego w środkowej czy uadwilejskićj Litwie, którego kraju miasto Kiernmow było stolicą. ‘Ta xięźniczka była w zamęzciu za Zywibundem, z tamilii Dorszprun- gów, xiążęciem udzielnym na Wiłkomierzu, które- mu w posagu dziedzietwo Xięztwa Kiernowskiego przyniosła. Słynęła urodą i enotami, ubóztwianemi w tamtych wiekąch. Umarła jakoś przed rokiem 1220. Syn jćj, xiążę Kukowojtis, postawił posąg nad jeziorem Żosłą, gdyż cześć bozką odbierać poczęła po śmierci, czyli poczytaną została za boginią. Mo- dły do nićj odbywały się na tóm miejscu: wzywano bogini Pojaty w gaju lipowym, cześć jćj oddawano aż do ostatnich czasów pogaństwa litewskiego. Stryj” kowski to nam zostawił.

BIRUTA.

Córka Węgdzmygdee magnata ZŻmudzkiego(1), któ- ra została z powołania Wejdalotką, w poczcie dzie” wie strzegących ognia świętego, na ołtarzu Praurimy; w blizkości Połongi, na górze świętćj gorejącego* Xiążę Zmudzki i Trocki Kiejstut, powracając z wy”

prawy przeciw Krzyżakom, poznał tę pannę, nad-

(1) Latopisiec Litwy P, Daniłowicza. „A J%6.

“RAY, złe zwyczaj rzadkiej piękności, zakochał się, i gdy mu ręki odmówić musiała dla ślubu czystości, który bogini uczyniła, uwiózł ją mimowolnie do stolicy xięztw swoich, czyli na Nowe-Troki, i tam pojął za żonę. Z nićj miał synów: Patrika, Witolda, Towci- wiłłę i Sigajłę czyli Zygmunta, oraz córkę Danutę. Xięźna ta, wielkiemi przymiotami duszy słynąca za życia, po zgonie męża swojego, i kiedy Witold juź panował nad Litwą, udała się na powrót do Połągi, gdzie zostając w dawnćj swćj wierze, Życie zakoń- czyła, w roku 1416. Lud, pamiętny jćj cnot i zasług, za boginią poczytał. Co większa cześć jćj, po ustale- niu nawet chrześciaństwa, oddawaną bydź nie prze- stała. Stryjkowski sam powiada: — „„W Połondze nad morzem, widziałem górę wyniosłą, uroczyscze tój Biruty, także i dziś Swistos-Birutos. Zmudź i Ku- rowie zową i obchodzą jescze po dziś dzień jćj świę- to tam na tóm miejscu, gdzie i kapłan rzymski zjeź- dźa, z świec iofiar nie mały pożytek zbiera, acz nie sądzę, jak te ofiary Bóg przyjmuje, gdyż ta Biruta była poganką.” Miejsce to, według nowszych badań, nazywa się Baksztis Szwiestas Birutas, Grób bozkićj Biruty, dla uświęcenia którego stoi tam zawsze krzyż dre- wniany. Leży na górze dość wyniosłćj, widzianćj opodal z morza.

Zebrane badania miejscowe od archeologów li-

tewsko-pruskich, sprawdzają wiadomość przez Stryj-

SPR. kowskiego napomkniętą: że na tćj górze był ołtarz Praurimy, na którym gorzał ogień wieczny, strzeżo- ny przez Wejdalotki. Towniejsce sami Krzyżacy za- wsze nietykanćm zostawiali: raz dla mniemań ja- kichś wiesczych, drugi raz dla użyteczności w żeglu- dze ognia tego, w kaźdćj nocy gorejącego. Ołtarz i ob- rządek przetrwał wszystkie inne zabytki pogani- zmu na Zmudzi: gdyż Jagiełło i Witold, przez usza- nowanie Xiężnćj Biruty, nie mogąc jćj do chrześciań- stwa nakłonić, zostawić ją w tym obrządku musieli. Lud prosty, skłonny do swych dawnych przesądów, za Życia jćj cześć bozką oddawać począł, jak i Stryj- kowski twierdzi. Gdy umarła, pochowaną została pod rozwalinami ołtarza ognia wiecznego (1). Dziś, gdy lo piszę, tak prawie, jak za czasów Stryjkow- skiego, pamięć i obchody prostego ludu, zdaleka na- wet zbierającego się, odbywają się na grobowcu bozkićj Biruty.

Pozostaje nie opuścić jescze przypomnienia, że ta sama Połonga, religijną nabożnością zdawna wsła- wiona, była starożytnóm miastem portowem, czy dla wyższego stanu wody w morzu Baltyckićm, czy też

dla niezamulanego jescze piaskami wybrzeża. Nisz.

a © mJ

————————

(1) Z badań chronołogicznych wykrywa się: że Biruta uro- dziła się około roku 1351, poszła za mąż roku 1548, powiła Wi- tolda r. 1550, owdowiata r. 1582, umarła 1416. Zostając na po” słudze ołtarza Praurimy lat prawie 18,

/ j Jlarn. Pod Ca WWrade. cpn 0 330 Fa NM

al r Pę -

GE J R ę, Dowody, że pod Połongą zasypy

morze porobiło, znajdują się u Czackiego (1). Ze zno- wu Szwedzi, na żądanie Ryżanów, zawalili kamie- niami i gruzami do reszty port Połongowski, w roku

1701, świadczy Załuski (2).

BEZ

ROZDZIAŁIII. Bogowie mniejsi, czyli Bożkowie,

Dewajtas.

— ZY ) O A

AUSZLAWIS.

Bożek niemocnych, chorych, do zdrowia przy- chodzących; lekarz mytyczny. Litwini podobno kłaniali się mu pod postacią wielkiego węża. Inne badania dają dorozumićwać Się, Że byli sczególni kuglarze, noszący w zanadrzu PE węże i przez to wmawiali ludowi, że, umiejąc rze- |

czy szkodliwe nieszkodliwemi zrobić, potrafią ule-

czt W Mę

Moza „AÓWĘĘĄ,, ARIPZERNTEREGA ZOE PONI (1) O Prawach: T. II, str. 185. Przypis. N. 1545,

(2) Obaczyć Opisanie Starożytnćj Polski przez Święckiego, gie, T, II, str, 246. .

Wyd,

*v: *aW0 «tw ; « , 2 > ą czyć choroby wszelkier Oni się czynili uczniami, czy też czcicielami, tego bożka.

U Prussów odbierał cześć znakomitą: były osady osobliwszym sposobem jemu poświęcone, gdzie prze- bywali zamawiacze od ukąszeń gadzin i innych przy” padkow. Obaczyć niżćj pod artykułem Kapłani.

Łotwacy nazywają go „łuskuć. U nich on nie tylko leczenia Indzi i źwierząt domowych był patro- nem, ale i od zarazy wszelkićj zapobiegał. Ofiarę mu czynili składkową, zwaną :Sodarri, z jakiej skład- ki zakupowali wieprza ofiarnego, w czasie chorób na ludzi, albo pomorku na kydlęta. U tego ludu prze- sądy, ściągające się do bożka rzeczonego, nie ustały dotąd prawie. Według tego, jeżeli postrzegą po no- cy owcę z obnażonemi z welny na grzbiecie plamami, jakby wystrzyżonemi, albo wyjedzionemi, pedów- czas wróżą zarazę morową na ladzi albo bydlęta; z takićj przyczyny powstaje wielki płacz i rozruch, częstokroć w całćj wsi, który, rozchodząc się po są” siedztwie, bywa przyczyną wielkiego niepokoju. Stendet w Mytologii swojćj fotewskićj przypomina, Że sam był świadkiem rozruchow podobnych, przez Auskucia zdziałanych.

Pod postacią węża cześć odbierał, Michelon po” wiada, że cześć Eskulapa, tak samo, jak u Rzymian; przez chowanie węża utrzymywała się u Litwy. (1)

z EE

(1) Maxime cgultu Aesculapii, qui sub eadem, qua Romam

«Ok —

KAUNIS /

Bożek miłości, syn bogini Mildy, Kupidyn Lite- wski. Inaczćj nazywał się /zzto.

Z powieści zebranych w przyległościach Kowna, wyświeca się, jakeśmy już wyżej widzieli pod arty- kułem Milda, że był pewny rodzaj czarowników, czyli kapłanów bogini miłości, zwanych Miłduwni- kaj, którzy usługiwali powszechności w rzeczach miłośnych. Między innemi gusłami, znali oni pe- wnego karzełka skrzydlatego, zwanego Kaunis; ten, nasyłany przez czarownika, zwykł napadać na młode osoby, niechcące się poddać powabom miłości; i serca ich zarażał śmiertelnym jadem kochania. Karzetek ten przebywał zawsze na łonie matki swojój, zwanćj Milda, która była wielką zalotnicą i rządziła ocza- rowaniami tegoż rodzaju: ena to przebiegała świat cały, na wozie powietrznym, ciągnionym przez pa- rę gołębi, białych jak śnieg; dla tego jćj władza powszędy znaną była. Mildawnicy mieli lekarstwa, wzbudzające miłość i uśmierzające. — Dochowała się jeszcze i piosneczka w naszych stronach, tycząca się

boźka tego: ——

„„Leciał Kaunis zdaleka, Gdzie wieczne lato panuje. To karlątko mnie powiedziało, a ZER NNNNNEZZZZ

ab Epidauro commigraverat, serpentis specie colitur. In fra- śmentis apud Elzevir.

R —

2 Że mój tam kochanek wojuje;

Na siwym koniu przyjedzie,

Z, wielką zdobyczą drogich skarbów, O wróć się , mały bożku,

W eźmij go na swoje skrzydła, Przynieś mi go tylko zdrowego;

Nie chcę ja drogich klejnotów,

Dość mi jego uściskania,” (1)

Podania miejscowe głoszą jeszcze: że w Kownie, na samćm zejściu się rzek Niemna i Wilii, był.gaj, bogom poświęcony, który rozciągał się aż pod Za- mek, dziś w ruinach niszczejący. To miejsce dotąd nazywają gajem, chociaź na nićm żadnego drzewa nie widać. Takoż mówią, że na przedmieściu Ale- xota, na jednćj górze, była świątynia, czy ołtarz po- święcony bóztwom miłości.

Z tych postrzeżeń wnosić wypada, że samo mia- sto Kowno wzięło nazwanie od bożka Kaunisa raczćj, niżeli od xiążęcia Kunasa, syna Palemonowego, któ-

ry miał bydź założycielem miasła. Nie przecząc tćj

(1) SArzndau Kaunis iż tola, Kur wassara umżynoja, Man pasake Naszaugole Jog tinaj mejlis karaujoja: Unt szirwu arkłu rejtważoja, Sz didu iżdu nuopłesiu, £j sugriże Dewutesiu! Paimk jus unt sauos sparnos, alneszk man jus swejku tiktej, Ne noru aż brungiu dikłej, Gan’ man sauos apimtirnos.

km”. R

wieści dziejopisarskićj, winniśmy zrobić uwagę, że wierzenie w bożyscza, tu wzmienione, dawniejszóćm było od wieku xiążęcia; miejsca przy zbiegu rzek wielkich nierównie dawnićj osiedlone bydź musia- ły, na których wszędzie byty przybytki bogów. Bli- żój też jest podobieństwo nazwania Kaunis, niżeli Kunos (1), do nazwania miasta, które się po litewsku nazywa Aaunos.

U starożytnych Rzymian jedno z nazwań Kupi-

dyna, było takoź Caunius.

DATONUS. /

Bożek, rozdawca dóbr, czyli wszelkiego mienia. Łasicki o nim tyle tylko powiedział. Domyślać się wypada, że to było niejakieś naśladowanie Plutusa.

Potwacy nazywali go Z”iłniżis, według Stendera, ŁAUKPATIMAS.

Bożek rolniczy, do którego modlono się wycho- dząc uprawiać rolę pod zasiew, takoż idąc siać, Z Ła- sickiego.

Znaczenie tego nazwania w mowie litewskićj wychodzi na posiadacza pól; przeto grunta uprawne pod jego pieczą bydź musiały.

ND Z== gS mc A AJENEERAASTYCC NP ZZEYWEZNCZ PAREPZZZZE ARNI

*, . . . A . . » (1) Ukraińscy Sławianie miewali chrzestne imiona Kunas, t ; *1 . . - . . . a * mę nosił ojciec Fletmana Kozackiego, nazywającego się Piotr unasowicz Sahaidhczny. Stryjkowski twierdzi, Ze Kunas jest

Ło „ - + . , … 4” + (3AM0, O Konon, W mowie litewskićj Kunas, znaczy ciało, mieso

r” .

Eon BAŁ wić

SŁYNXNIS-PERLEWENU.

Powszechny bożek domowy, opiekun domow- stwa i własności rolniczćj.

Odpowiada on rzymskiemu Zar, sławiańskiemu Pokuć. Kłaniano mu się codzieńnie: zaczynając ja- kąkolwiek robotę, wchodząc w dom lub z niego wy* chodząc, siadając do jedzenia, kładąc się spać, wsta- jąc zesnuit.d. U rolników miał nadto jescze po- święcone sobie zasiewy jare, gdzie na pewnych za-

gonach brzeżnych usiewano dla niego, aby raczył 2 LZEZN y i 20; y )

bydź opiekunem równie niwy, jak jest ochronicie- lem domówstwa. Cześć tego bożka zupełnie taką była, jak u Sławian Pokucia, z tą tylko różnicą, że mu miejsce dawali nie w kącie, jak ulRusi, gdzie i dziś obrazy świętych umiesczają, lecz nad progiem od wnijścia, a jeżeli chałupa bez komina nad dach wyprowadzonego się ogrzewa, to zewnątrz nade drzwiami siennemi. Nie mamy przecie pewności; jakie było wyobrażenie tego bożyscza; zdaje się, że to było narźnięcie prosto na drzewie, czy desczułce; pewnego znaku, cżyli hieroglifu mytycznego. Próg po litewsku jest Słynaenis, albo według innych wy- mawiania Sminanis. Miejsce to w każdćm pomie- szkaniu ma dotąd u wieśniaków litewskich niejakieś poważenie: rozlać co nieczystego na progu, drwa rąbać, uważa się za obrazę bozką$) Mają prawidła

obyczajowe: — „„Jeżeliby największy nieprzyjaciel

(1) Mz wu Kod.

twój przyszedł i usiadł na progu domn twojego, nie rób mu krzywdy; albowiem wieczny gniew boży będzie nad tobą. Nad progiem i pod progiem sczęście domówstwa gości. Wychodząc za próg, obejrzyj się ł mićj boga przed oczyma.” Wieśniacy litewscy, je- żeli mają obrazek jakiego świętego gdzie przybić, czynią to zewnątrz nade drzwiami chałupy lub Świr- na. Slawiąc dom, zazwyczaj narzynają lub malują czerwoną farbą krzyż w tóćmże miejscu.

U Łasickiego przez omyłkę położono nazwanie tego beżka «SŚmik-smik.

WAREAS./

Bożek pobudki wojennej. ‘To myto, chociaż się znajduje w kronikach, lecz bez żadnego objaśnienia. W mowie litewskićj wyraz ten dosłównie znaczy dzwon, przenośnie pobudka. |

Podania dochowały pamięć u ludu prosłego, że Po grodach litewskich, czyli zamkach, 7weras na- zywanych, były dzwony do pobudki i dawania zna- ku sważom, tudzież do ogłoszenia trwogi. Kawał takiego dzwonu znaleziono w ziemi roku 1700, w starym okopie czyli posadzie zamku, przy wsi Horodysczu, pod miasteczkiem Raduniem, na ziemi właściwie litewskićj. Sztuka ta miała grubości cal 1,, ważyła funtow kilkadziesiąt; znać przeto, że należała do ogromnego dzwonu. Że zaś to okopisko

c . z .. s . leży od miasteczka o pół mili odlegle i nie ma źa-

— 06 —

dnego podobieństwa, iżby tam kiedy kościół chrze- ściański mógł się znajdować, należy przeto mnie- mać, iż to była resztka starożytnego dzwonu pobud- kowego. W kronice J.F, R. znayduje się wiado- mość, że Litwini, nad Baltyckićm morzem mieszka- jący, zwłascza Prussowie, mieli ogromne dzwony po twierdzach swoich, dla dawania alarmu przy- ległym osadom, które nazywano Gumbi; te spiże były pod opieką boga alarmowego, z osobną czcią po- ważanego. Miasto Gumbin od dzwonu takiego wziąć miało nazwanie.

Kronikarze też uważają, że bożkowi Warpas ko- guty przynoszóno w ofierze, jako godło czujności.

Starożytni Egipcyanie, Persowie, Grecy, Rzy- mianie, mieli dzwony, pewnym obrządkom religij- nym poświęcone. Scholiasta T’eokryta zostawił wia- domość, że dzwony do obrządków tajemniczych bo-

4 a = «i a © ] M ł 7. > 5 1 ; y, 8, gów Kabirów należały: ponieważ mniemano, że

brzęk miedzi służy do oczysczenia i poświęcenia

ludu, oraz odegnania złych geniuszów. Tak więc iu pogan po umarłych dzwoniono. Chińczycy ma-

ją ogromne dzwony, nazwane Gong; takoż i Japoi-

czycy. WARPELIS. 4

Bożek odgłosu, w powietrzu około się: Łasicki powiada, Że on, w mniemaniu dawnych Li-

twinów, sprawował ten łoskot, który po uderzeniu

436 74. AU GRE: ć ) JE „M, ada aż A „PEAT AJ ż fana POPSAZA MA a PS WASTE, zkody lig AK h Hó n R przede KŻ OÓGOY A koaaa p PZŻ AL (MAraede Sea PAŚĆ Z

fama > zadtw | | Aa, (£ Pó Kl 24 peaz0w 124

, paca 4 Chneka 44

Zi fadneda, » ZW budyn

1 A Ag e pret af s66 AB

Aoś Je) maż , ke do ue

Unać YOGA o =ś Że Ea 6 d udka: Z z U życe

A MANHFR ada 1AL R AP Z PPSA

GA W a A.

hy M Ps: SPY: ył / Łk 4 * - AA Aa. p tŁ< te

PIE „I A e 2 RE, 4 s Pyka sec Mlcłó, .

ZY OLE ie |

A Masonyck lkaćż fa ok EPE A pe RE ZA ch

Hat deka, by natury © eg. Ady, abRoG PY Zk lae r AAA. A . AŻ.

Paa dany, o. AJ vw: Że.

/- oa3 4 Aa dY ar " z WR

Ą » ye”. A BY. May rdy bac J (vy elf ce»

Idy Ł, fe ?2 fy / 1A + 4 “dys t ZREZWKYAŁAA belka Fr atm) 16 Mint

7 ła BM. 2 krmaget, małka A ŚJ -

ć A ;

LAA yuh 7 [2 54 2 ba Aim ML / « Akt fA zy 4 > 88) nawdl "

» Ł Lr ń 711 £ (Afr 3% / y sw 18 f 97. pna uj, KY 4 4 44 VA f! A sg fu a ‘4 Ae4 144 Ło 7% A: py / /

r + —_ , PETA! » Madokia r 4 4 4 1X lńaty 24» AÓRO | Łe

f. Wei | madółayeh włoskie 020 ryj ASGOF A nasóbny 411 NZA(tLue LHA 7 na lt PARE : ka mA? pna Leman - j u A Up) NaĄ mugł a “n] Tę nimf netłenea) may skła f+] ś:

ju 244 rała p /« 7 ę

EE 1 / AŁ /v ryk / 4

hej. Ft faawia.. wer Eye | Tammy r . Ar tnt J Pandy no,

w ( + | 5; (AMAAJ PŁ A

A P k FZ. „b ek g7

A (sun PĄ R tic e AAC ac ZA / 5 € KAR AACO Ge…

xV/) Gy m Fnad , NALE tócka. Śo P> «4 kmnao » wych ry r i Mordach? Kesf. Xi pila

ma DB

piorunu, w powietrzu się rozlega. To jest: on był odgłosem, odbitym i powtórzonym, co znaczy Echo,

Inaczćj nazywał się Warputis. Miejsce wydające echo wyraźne, nazywają niektórzy wieśniacy Z/”ar- putinej.

Samo nazwanie JFarpelis, znaczy dzwoneczek, zdrobnienie wyrazu 7/‘arpas.

TROTITAS-KIRBIXTU.

Bożek ostróżności z ogniem, wed g Łasickiego, Nazwanie samo znaczy: skrów gasiciel. Z, wy Be pr

Odpowiada on zupełnie rzymskiemu bożkowi, znanemu w starożytnćj mytologii pod nazwaniem Fornaa,

KIELO-DEWAS,

Bożek dróg, gościńców publicznych, podróżnych. Jak samo znaczenie nazwania jego wyraża.

W dawnych wiekach, na ofiarę boźkowi dróg przynoszono kury białe, wedlug Stryjkowskiego, Przy ofiarach zaś i modlitwach znajdowali się jakby sotowi do podróży: trzymali kije w ręku, przepa- sani, w obówiu podróżnćm i odzieniu. Prosili boźka o sczęśliwą podróż i powrót do domu. Czy ten bożek miał jakie godło, posąg, lub co podobnego, nie wićmy z dziejów. Z powieści gminnych postrzegamy tylko, że jest mowa o pewnych kamieniach, przy drodze położonych, które nazywano „Akmuo użukiej kimo Kielo Dewo, co się najbliżej wykłada: Kamień po-

D:. Star. Nar. Lit. T. I. 7

_— « Dra

święcony dróg bogowi. Na tych kamieniach nikt . , , . Ć Ą . LJ . a usiąśdź nie ważył się, nie odmówiwszy pewnej for- muły mytycznćj, to jest: modlitewki; a to pod obawą, aby się co złego nie stało; najczęścićj muiómano, że się kamień wymykał z pod chcącego usiąśdź, a tym sposohem stłuc się bardzo można było. W ieśniacy dotąd są nabożni do tego bożka, clo- 14 c e . c . . ciaż z wielu względów prawie już go zapomnieli i w modłach swoich tego rodzaju, rozumieją prawdzi-

wego Boga: te dziś odprawują chrześciańskim zwy- | A

» aczajemeprzed samóm wsiadaniem do wozu; nim więc

wyjdą podróżni z izby, siadają na ławie i z nićmi wszyscy obecni, modlą się krótko i w milczeniu, na piec obrócone mając oczy, zostają w tćm położeniu czas niejaki, jescze niby rozmyślając. Ten starożytny zwyczaj nawet po domach szlacheckich i pańskich był zachowywany; ma on, oprócz oddania winnej czci bóztwu i polecenia się jego opiece, ten jescze za- miar, że w chwilach spokojnego namyślenia się, przed rozstaniem, każdy ma porę przypomnieć sobie, azali się co nie opuściło, lub nie zapomniało, przed odjaz- dem, urządzić potrzebnego w domu, lub względem po” dróży, o czómby, po wyjezdzie, nie pora było myśleć. Co się tycze guślarności podróżnej, pozostały do* tąd zabytki u ludu wiejskiego w Litwie: Nikt nie śmić, przy odjezdzie, drogę przójśdź podróżnemu, z obawy, aby, w razie złćj w drodze przygody, nie

przypisano niesczęśliwemu jego przejściu przez dro-

“Pe. zę gę. Nim siądzie guślarny wieśniak do powozu, albo wyjdzie z uprzężą w pole, obejśdź ją musi do koła. W samćj zaś drodze, napotkanie pewnych osób lub Źwierząt, czy też ich przebieżenie przez drogę, po- myślną lub niepomyślną podróż znamionuje. Między innćmi: mnich, brzemienna niewiasta, liszka, suka sczenna lub wilczyca, złe znaczą wróżby; przeciwnie zając, wilk, dzićcię, czarownik, cygan, drogę sczę- śliwą przepowiadają. Również w czasie wsiadania na wóz usłyszany głos jaki, w pewnym kierunku, lub z pewnućm wyrażeniem, należy do przepowiedni o lo- sie podróży. Zadziwiające podobieństwa do guślar- ności starożytnych Rzymian, czytelnik przypomnićć sobie raczy odę Horacego 27, xięgi3. 4mpios parrae recinentis omen.

U wszystkich landów plemienia litewskiego, dro- 5a publiczna, wiessas kielas zwana, była poświęco- na religijnie gościnności krajowćj: nikomu, po niej podróżującemu, krzywdy czynić nie godziło się, pod obawą srogićj pomsty bogów; jak stare podania głoszą:

Ten bożek odpowiada Rzymskiemu Zar vialis; u starożytnych takoż Merkury, Apollo, Bachus, Her- kules, Diź viałes nazywali się. Była i bogini podró- żnych £ dilia.

NUMEJAS i; PESKIA.

Bożek i bogini, jego towarzyszką, bożyscza go-

“clmności. Zmaczenie tych wyrazow, podług wykła-

— 100 —

du starćj mowy (1), odpowiadają temu powołaniu, to jest: (rość i Gościa, po Zmudzku Swecias i Fieśnia.

Uświęcona religiją uprzejmość gościnna, bardzo poważaną była u ludów litewskich; w tóm sami nie- przyjaciele oddali przodkom naszym sprawiedliwość. Była teź gościnność publiczna, to jest: w świątyniach igajach poświęconych: tam nie tylko człowiek, ale każde żyjące stworzenie opiekę i ochronę od prze- śladowania znajdowało. W prawdziwóm tego wy- razu znaczeniu, były to schronienia święte, azyła. Po miastach znajdowały się domy gościnności publi- cznej, zwane /Vumejońne. W nich umiesczeni cudzo- ziemcy, wszelkie bezpieczeństwo znaydowali dla osób swoich i własności. Postrzegają starożytnicy, że nawet w czasie wewnętrznych zaburzeń, cudzozie- miec, spokojiiie zostający w takim domu, nieaniał się czego lękać a przez uszanowanie gościnności,źbiegłym do takiego domu rokoszanom, nic złego nie czyniono.

Powieść jedna gminna opowiada, że Numejas, we- spół z Peskią objeżdżali wsie, dwory i miasta; wi- dziano je ubrane w bieli, białemi końmi powożących się. Doświadczali gościnności, i jeżeli gdzie jćj nie doznali, w tych mićjscach następowała zaraza po” wszechna /ZMaras; ludzie i wszystkie żywioły wy” niierały. Przeciwnie dobre i gościnne przyjęcie tych gości, zaręczało zdrowie i obfitość plonów.

A Z O O 44 o EA

(1) Hartknoch Alt. u. Neue Prenss, s. 91.

— I —

Łasicki niewiadomo zkąd wziął inne jescze przy mioty tych bożyscz, z rzeczą wcale niezgodne.

Starożytni uwielbiali Jowisza, hospitalis zwane- go, takoż Minerwę gościnną. Była u nich bogini Pan-

da, podobne powołanie mająca.

BENTIS. /

Był to bożek podróżnych osobnego rodzaju: jego zatrudnieniem było kojarzyć przyjaźń nieznajomych i obcych osób podróżujących, któreby się na drodze zeszły, albo w jedną stronę podróż odprawować przedsiębrały. Według badań Łasickiego.

Szkoda, że nie mamy obrządkow dochowanych tego bożka, obok tćj chlubnój dla Litwinów staroży” tnych uprzejmości. A to tóm bardzićj, że nie wićmy o wzorach podobnćj moralności religijnej u innych dawnyoh narodów. 7

LIETHUWANIS. /

Bożek desczu, ten, który łagodnym i w potrzebnej porze spadającym desczem uciesza przyrodzenie. Je- mu w ofierze przynoszono kury rozmaitćj barwy z białą pstrocizną.

Postrzeżenia nasze, nad mytologiją starożytnych północnych narodów, każą twierdzić, że ten bożek Przyjęty był od Skandynawów i wyobrażał Freja, brata bogini Freji, czyli Ziethui litewskićj. Samo też podobieństwo nazwań brata i siostry, oraz te same

przymioty, utwierdzają prawdziwość tego mniema-

*4. a”

— [02 —

nia. Frćj obdarzał bogactwami, obfitością i pokojem, zsyłając przyjaźne elementów wpływy. To samo i Łiethuwanis, kiedy spusczał potrzebne i łagodne deścze, tóm samóm zdarzał obfitość i pokoj domo- wy: gdyż nie trzeba było szukać chleba za do- mem4iyjPrzeciwnie panował głód i niedostatek po- trzeb w kraju, po latach nieurodzajnych, przez ule- wy zbyteczne,fktóre gniewna Perkunatele zsyłała, albo susze niezmierne, z gniewu bogów nadarzone. Czyniono więc wyprawy zagraniczne dla dostania Żywności, z narażeniem życia własnego.

Z tych powodów bożek Ziethuwanis, był zawsze mytem i upodobanóm hasłem Litwinów, jak rej Skandynawów. Bydź więc bardzo mogło, Że to upo- dobane hasło, stało się przyczyną ogólnego przyjęcia

nazwania narodu ZŁiethliuwa.

STRUTIS i MIECHUTEŁE.

Bożek z towarzyszką swoją; opiekowali się oni nad roślinami użytecznemi w rękodzielnictwie, a scze- gólniej w farbierstwie. Dla tego, wybierając się na zbieranie tych roślin, albo uprawą ich zatrudniający się, czynili tym bożyszczom pokłony.

a A WALE / |

Łasicki go pokrótce nazywa, sprawcą zdolności, czy też sposobności. Z tego wnoszą, Że się to ściąga

do zdolności w korzystaniu z uciech cieleśnych, 1 bo-

Ć) nizuj tu4t dł al m

— IB —

Żek ten do labieżności się odnosić powinien. Drugi domysł jest, że mogła zajśdź omyłka w wyrażeniu tego nazwania, i bydź powinno Jawałs, od zboża Jawu: a w takićm znaczeniu byłby bożkiem, pomna- żającym przemysł rolniczy, albo sposobność dobrego

zbóż uprawiania.

GULBI DEWAŚS.

Bożek poufały, familiaris, strzegący każdego męż- czyznę zosobna. Gulbi Dewe, bogini takaż, strzegą- ca każdą niewiastę. Tyle więc było tych bożyscz, ile ludzi na świecie. Dotąd w mniemaniu naszych wieśniaków, aniół stróż niewiast jest płci żeńskiej.

Łotwacy starożytni nazywali Zulkis, podobne poufałe duchy (1).

Powiadają, takoż kroniki, Że mężczyźni koguty, niewiasty kokosze, tym bożyszczom w olierze przy- nosili. Gulbis, znaczy, w staroźmudzkim dyalekcie, chwalebny, jak Gulbintas, chwalony.

Starożytni wierzyli mocno w jeniusze, tym podo- bne, znane pod nazwaniem Genii, Demonii. Pełno było o nich powieści, sam Sokrates przyznawał się,

Że miał poufalego Demona.

APIDONU. / Wzywanym ten bożek bywał podówczas, kiedy gospodarz przymuszonym był odmienić pomieszka-

Pa po o aKi CO . 0 aadnknokikaz m. BA. CASA “YORK. (1) Stender Lett. Gramta.

— 104 —

nie, dla jakićj złćj przygody, lub wróżby niepo- myślnćj, przez czarownika przepowiedzianćj. Litwi- ni wtym razie za nieszczęśliwy znak poczytywali urodzenie się źwierzęcia domowego, pozbawionego wzroku, lub z inną jaką potwarliwą ułomnością. W takićm zdarzeniu solenne wzywanie boźka „Api- _donu następowałe, któremu na ofiarę, chleb, donas, ze sczególnemi obrzędami piekli, po czóm przesta- wiali dom na inne mićjsce.

Do tćj pory wieśniacy nasi niewyperswadowany mają przesąd, aby na tćm samóm mićjscu dóm nowy budować, gdzie stał stary, za sczęśliwy poczytywany. Jeżeli zaś przygody smutne przycisną ich, albo gusła jakie, czy strachy nocne upatrzą, starają się o prze-

niesienie chałupy, choćby o kilka krokow w stronę.

KREMARA, /

Śczególniej pod opieką tego bożka były wieprze i maciory, źwierzęta potrzebne i do ofiar używane: Łasicki, mówiąc onim, nie więcćj nie przywodzi,

prócz, że piwo lano w ogień jemu na ofiarę.

PRIPARSZAS. / /

Bożek wyłącznie opiekujący się pomnożeniem

i hodowaniem prosiąt. Wyraz ten w litewskićj mo- wie znaczy Przyprosiętnik. Bydź to musiał podrę- czny towarzysz poprzedzającego.

— I05 —

GARDUNITIS.

Bożek mający opiekę nad jagniętami. Z nazwa-

3 4” 4 $ r p 7 nia swego znaczy stróż jagniąt.

KURWAJCZYN i ERAJCZYN. PŚ

Bożkowie ogrodowi, stróże ogrodów i owoców; oni straszyli chłopców, kiedy po nocy włazili do ogrodu, i napastowali dziewice, które na sławie krzy- wdzili.

Byli to Pryapy litewskie, w zupełnóm znaczeniu mytologii starożytnćj. Są o podobnych straszkach ogrodowych podania. Łasieki nam imiona ich zosta-

wił, chociaż o urzędzie nietrałnie powiedział.

LIGICZUS i DERFINTOS.

Bożkowie towarzysze, sprawujący zgodę, jedność

miłe pomiędzy ludźmi sojusze; według myśli Ła- sickiego, Lecz i tańce wesołe, towarzyskie pląsy i mi- miezne skoki, do ich natchnień należały. Według postrzeżeń Stendera pod artykułem Zihgo.

W litewskićj mowie Zigus znaczy gładki, równy, jednaki ; ztąd Zigiczus, jednający, zrównywający. Wieśniacy podczas igrzysk, w święta zimowe odby- wanych, umieją wyprawiać pomiędzy sobą niejakiś rodzaj wystaw scenicznych w mimice, do których jedna lub dwie osoby wchodzą. Sąto karykaturne udawania ptaków, źwierząt, ludzi, których prze-

śmiewać pragną, zawsze w sposób do śmiechu pobu-

JĄ « "

— 100 —

dzający: zaloty, gniewy, bilwy, przepych, powaga, rubaszność, lubiezne poruszenia, wszystko ma miej-

sce, według fantazyi mimika. Jednakże są sztuki, pe-

ł wny plan i cel mające. Przypatrując się jednego razu temu dzieciństwu sceniczności, widziałem sztu- kę jedną, którą, że się ściąga do rzeczy, o którój mowa, opiszę pokrótce.

Wchodzą na scenę dwie osoby, krótko ubrane: z tych pićrwsza ma głowę, ustrojoną w dziwacznie ułożoną czapkę, nakształt szyszaka rycerskiego, jest otyłą. Druga lekka, subtelna osoba, z małą czapecz- ką na głowie. Początek gry wystawuje niespodzie wane spotkanie się, wyzywanie ua rękę, dalćj wszel- kie usiłowania, do zwarcia się wzajemnego i bojn; to wszystko dzieje się w tonie śmieszącym. Kiedy już walka przychodzić zdaje się do skutku, działające osoby jednym razem stawają naprzeciw siebie, ja% wryte; rozchodzą się w tył, przecierają sobie Oczy; wpatrują się jedna w drugą, jakoby dla lepszego poznania się; zaczynają się ku sobie zbliżać, następu”

ją oznaki chęci do zgody, pojednania się; w ostatkma

przyjacielskie nściski, pląsy i wyskakiwania, z naj- większym zapałem i śmiesznością powtarzane, wy” sławę kończą. Pierwsza osoba nazywa się Liguć, i jest pochopniejszą do pojednania się, chociaż z wię” kszym zapałem gniew swój wyrażała. Druga, pod na-

aniem Jebać powolniej szego charakteru i nie A 0aykiwięcj |

wymuszona w uniesieniach.

2-0 2 f WAJŻGANTOS. r

Bożek powierzoną mający sobie pieczę nad upra- wą lnu.

Jemu się kłaniały gospodynie, a sczególniej dzie- wice, których największćm staraniem było dobry len otrzymywać. Obchodzono święto na cześć jego, w które sprawowano sczególne obrządki. Obaczyć, pod artykułem Święto JI ajźgania.

Starożytności głębokićj zabytkiem jest gospodar- stwo Iniane w Litwie: zdaję się, że ta najpożyte- czniejsza roślina, jak ją Linneusz nazwał (1), dziko róśnąca w Egipcie, ziemię litewską za drugą ojczyznę dlą siebie obrała, gdzie nierównie szlachetniejszą się rodzi, niżeli gdzieindzićj; umiejętność teź chodzenia około nićj i sposób uprawy, zasięga najodleglejszych epok narodu litewskiego. Gdziekolwiek lud plemie- nia tego postrzegano, widziano u niego lnu obszerną uprawę: Paweł Warnefrid, dyakon, piszący o dzie- jach Longobardów, powiada: że widział u Herulów pola lnem zasianym zieleniejące się (2). Uważać je- scze należy, źe kiedy Europejczycy południowi zu- pełnie płócien Inianych na odzież nie używali, Li- tewki od nóg do głów w piękne, płócienne, białe i kolorowe odzienia się stroiły, a w letnićj porze l mężczyźni, innego ubioru, prócz lnianego, nie uży- OSN NY RSE BIE RO TNA OZ

(1) Linum usitatissimum. (2) Gamporum viridantia lini, Lib, I, e, 20,

— |I08 —

wali, jak świadczy Dusburg. W początkach zaś pię- tnastego wieku, kiedy królowa francuzka Izabella, żona Karola VI, pierwszą była elegantką we Francyi, która poczęła koszule z płótna lnianego nosić, Litwini w tejże samćj epoce, upowszechniali u siebie użycie odzieży z sukna, która dotąd przepychu tylko ozna-

kiem była.

ŚWIECZPAUKSZTYNIS.

Bożek przełożony nad płastwem wszelkiego ro- dzaju, domowćm i dzikiem. Ofiar mu stałych nie było: bo go samego za latającego miano. Stryjkowski nazywa go Świeczpunscynis, co jest zapewne omyt- kę w pisaniu, czy druku. Z naszą zaś poprawką, od- powiada nazwanie powołaniu jego. Łotwacy nazy-

wali go Puczkehiis.

LUBLENICZU.

Bożek weselny, kojarzący pary nierozer wanym węzłem małżeństwa, zupełnie przeciwny bożkowi Kaunis, rozżarzającemu w sercach ludzkich miłośne płomienie na czas niestały. Podania gminne i niektó- re śpiewy weselne namieniają o tóm. Nazwanie jego pochodzi ze Sławiańskiego języka.

Mamy świeże postrzeżenia, że Rusini litewscy; pod nazwaniem Zudżcz albo Zubczyk, znali tego boż- ka. Wróżbity i dopićro udzielają niejakiegoś tali-

— 105 —

serce kochanki. W pinsczyźnie jest śpiew weselny, następny: O ty Lubicu! W wedi u łoźnicu, Zapaliwszy świcu, Moju hołubicul Była to kopija Hymena starożytnego.

KUBLANICZU. /

Bożek, mający pod straźą swoją wszelki sprzęt, i strzegący go w zawarowaniu od złodziejów. Łasic- ki widocznie przez omyłkę położył Ublaniczu. Na- zwanie to jest bowiem pochodzenia sławiańskiego: kub, kubek, kubeł, są naczynia podobne, tylko ró- żniące się wielkością. Kubłas, znaczy naczynie bę- dnarskićj roboty, z zawarowaniem zamczystóm ,

w któróm się sprzęty u wieśniaków przechowują.

KIRNIS. /

Bożek, strzegący drzew wiśniowych pewnego zamku, przy jeziorze leżącego. Błagano jego pomocy,

vby;> w rozmnożeniu sadów wiśniowych. Rzucano na drzewo bite koguty i świćce zapalone na nie stawiano. Był on sczególnym opiekunem wło- Ści Płotelskićj, w którćj obrębie i ów zamek myty- czny miał się znajdować. Szkoda, że Łasicki, zby. zawsze krótki w opisach swoich, nic więcćj o zamku tym nie powiedział: gdyż i Płotele nie jedne są w Li- twie.

— II0 —

Drzewa wiśni kwaśnćj starannie były dawnićj rozmnażane: gdyż ich owoce wchodziły do wielu przypraw stołowych; sczególniej zaprawiano niemi miód, wiszniakiem zwany, który był napojem wy- twornym. Dla tćj przyczyny sady wiśniowe wielką

wziętość miały, GONIGLIS.

Bożek trzód i pasterzy. Inaczćj nazywał się łon= gelis Hennilus. Stryjkowski przyrównywa go do Sa- tyrów i Faunów starożytnych, gdyż mówi: „„Temu otrzebki końskie, wołowe, kozłowe, i inszego bydła stroje ofiarowali, kiedy je wałaszyli, czyli trzebili. Pastusi te ofiary palili na pewnym wielkim kamie- niu, mówiąc: „Jak ten kamień twardy, niemy i nieru- chomy, tak też o Mewe musu Gonigłis! o bożku nasz Goniglis, wilki i wszelkie drapieżne źwierzęta, niech się nie mogą ruszyć z miejsca, aby bydłu naszemu, twojćj obronie powierzonemu, szkodzić nie mogły.”

Święto pasterzy na cześć tego bożka opisane bę-

dzie niżćj pod własnym artykułem. * <> Wandalowie, lud Germański, sąsiedni dawnićj Prussom, za lewym brzegiem dolnćj Wisły mieszka” jący, mieli bożka Z/ennił zwanego. Fr. Noel powiada: „„On był czczony po wszystkich domówstwach, pod postacią kija z krążkiem żelaznym. Jeżeli domowi zagrażało jakie nieszczęście, noszono go ź processy4y a lud wolał: Obudz się Złenilu! obudz się! Tenże

— nI —

„mytolog przytacza, że u dawnych Westfalów, ten sam bożek, pod nazwaniem //yło, był uwielbiany. Zdaje się,że Sławianie, zająwszy kraje po Wandalach, znali go pod nazwaniem Z/orł czyli Z/onił, od wyra- zu £łon, honit’, ganiać trzody, paść. Na podobne zna- czenie i w litewskićm nazwaniu to miano wychodzi, uważając je za przyjęte od Sławian. Albowiem We- dług Naruszewicza (1) cześć Hennila znaną była 1 5orabow, i u innych sławiańskich ludów,

Najtrafniejsze podobieństwo jest Gonigla litew- skiego do bóztw pasterskich Rzymian, kiedy poró- wnamy obchody i uroczystości jedne z drugiemi. Zu- percałes, na cześć bożka Pan i bogini Łuperca, trzo- dy od wilków ochraniającćj. Podobnie też nroczy- stość Pałilia, na cześć bogini pasterskićj Pałles, mia- ły wielkie tożsamości ze świętóm pasterzy litew- skich Sekmine.

SIEMI DEWAS. //

Bożek nad czeladzią domową. Była ich nie mała liczba, którą każdy według nabożeństwa swego przy- sparzał, Zbiorowe nazwanie było takich boźków Sżej- zu albo .$emios. Palono im na ofiarę żywe kury w pie- cu domowym, dla zjednania opieki nad sługami, aby Się domownicy domu trzymali, nie uciekali, nie odsta- wali będąc potrzebnymi, chowali się trzeźwo 1 po- czelwie. Czeladź, domownicy, po litewsku S/ejmina.

PENN nan 0 ZEE Z ZN NE

(1) Historya Narodu Polsk, T, I. str. 562.

Zdarza się u wieśniaków, Że gdy bardzo rano roz-. wiodą ogień w piecu, kura, spłoszona przypadkiem, wleci do ognia, to już ją nie wyjmuje guślarna go- spodyni, ale modli się przed ogniem, i mnićma, że któś z czeładzi miał zamiar uciec, lecz dopićro po spaleniu’się dobrowolnćm usłażnćj kury, nie potrafi tego spełnić. Zabytek tćj samćj mytyczności.

U starożytnych SemóhtsYJii, bardzo blisko temu odpowiadają: byli to bożkowie pośredniczy między ludźmi a bogami; strzegli domówstw i osób w nich ,, mieszkających.

KOHMA./

Bożek obżarstwa przy biesiadach. Polecąno mu ’ się mając upić się: bo inaczćj dusił pijanych. Na- zwanie jego ma niejakieś podobieństwo z łacińskim Comus , który, podobny nieco, lecz delikatniejszy miał urząd.

Pamięć tego bożka dochowali Łotwacy. Stender nazywa go jescze Kuhma , jakoby od kum, kmotr

z sławiańskiego pochodzący; lecz trudno pogodzić

Sławian chrześciańskie nazwanie z mytologicznćm obcego ludu.

KIERPICZUS i SYLENICZUS. /

Bożkowie towarzysze, przełożeni nad Kudownie” twem. Pierwszy zarządzał tćm wszystkićm, co wcho- ad

dzi do budowli z materyałów kopalnych; drugi n

materyałami z królestwa roślinnego przewodniczył:

A, Za ur AM a> WŁ D 4 » Że

p R dKEEĄ jada 78 M jw, 6% Zm Złetu ud 4 dazu, wa asia Arad KA

wa. MS Wł ; Mapolem miał, „ppoa Fb Źh suk, Ż zł "” „W-Z pea pyły zd /

U | PÓZ ma

at HEA tame pg NE, Ę wiKa a

ala da l.

ya Mag kg m 4 ada s”.

BA ód Amaa

W4 0 ya Fcd „()

ża 79 SĄ, PEGAW JA 42

15523

— IM —

Nazwanie Kierpiczus zdaje się pochodzić od Kir- picz , cegła po rossyjsku. Wyraz ten sławiańskim nie jest, lecz z mowy obcćj przyswojony, albo co naj- prawdziwićj, pochodzi od imienia własnego jakiejś osoby, która bezpochyby pierwsza nauczyła cegłę robić i z nićj domy stawiać. Bydź więc mogło, że ta osoba, przez użyteczność talentu swego, zasłużyła na miejsce między bożkami północnemi. W totewskićj mowie Kirpis, znaczy robaka, co drzewo toczy; prze- to bydź mógł ten sławny budowniczy sta rożytny z ro- du łote wskiego, a imie wynalazcy przeszło do nazwa- nią rzeczy wynalezioney, które przyjętćm zostało w mowie sąsiedniego narodu.

Syleni zus, ma pochodzenie litewskie od Sylla, las Sy Zenas, cieśla, w mowie pruskich Litwinów (1). Przeto wyraźnie to nazwanie ściąga się do cieśli ja- kiegoś mytycznego, czyli bożka ciesielstwa,

Łasicki, bardzo bezkrytycznie wiadomości zbie= rając mytołogiczne, o tych bożkach, mocno się po= mylił, kiedy im pospołu mech zbierać każe.

Ę Zdaje się, że tegoż samego Syłenicza postrzega P. Rhesa u Prussow starożytnych, znanego jescze Pod imieniem Sylla-liadikis, co odpowiada blisko tymże samym przymiotom; chociaź go do Hiadogasta sławiańskiego przyrównywa, podobno dla podobień=

sł > * : a * 5 5 4 uj wą ueznajomego autorowi epitetu /iadikis; lecz

(1) Dainos przez Rhesa str. 512.

s Dz, Star. Nar. > 0 w PAP i

a “FRŃ

on pochodzi od słowa raddiht, po łotewsku znaczą- cego tworzyć, kształcić, ociosywać na nowo; więc Sylla Radikis, będzie znaczyć: obrabiający las, drze-

wo, czyli jednćm słowem, cieśla.

KENKAMS.

Było to nazwanie pewnego bożka gór, czyli góra- mi opiekującego się. Jak uwiadamia Xawery Bo-

husz (1),

PU G; 1%

Bożek wiatru łagodnego. Ródzina jego nazywała się P?uciataj.

O nim jest piosnka litewska, którćj dostałem tłó- maczenie następne:

„„Sadziła rutę zieloną, Polewała swemi łzami; Płotek był dla nićj osłoną, By słynną była wiankami,

Ty dla mnie będziesz uplotem: Rośnij wesoła na grzędzie,

Pój się łzą moją i potem;

AŻ nim mój miły przybędzie, Niech ci złe wiatry nie szkodzą, Niech descz w ziemię nie pochyli, Niech cię Zefiry ochłodzą (2),

Przyjaciele kwiatów mili, Nazwanie Pucis, pochodzi od Puciu, dmucham;

a A O 77

(1) Rozprawa, str. 145, (2) JF enog Pucis su Puciataj, Tylko Pucis z Puciatami

— DI5 — w liczbie mnogićj Puciataj, będzie to więc Zefir 1 Zefirkowie. | U nadmorskich mieszkańców nazywał się ten bo- żek jescze Bflngputis, kiedy go uważali za kołyszą- /a- cego zlekka wody morskie, od czego piana się zbie- Z

rała na brzegach (2). |

GIRISTL1S.

Bożek leśny, borowy, straszydło leśne. ‘To na- zwanie jest z postrzeżeń Ńaw. Bohusza. Inaczćj na- zywają go w powieściach nasi wieśniacy Pusinas,

< £ / 4 Łotwacy zową go takoż /Meszu Meews, bóg leśny, albo /Weschu 7F’ihrs, człowiek leśny.

Są gadki o leśnych straszydłach, które przestra- szają ludzi śmiertelnym strachem, że umierają od tego, Kosmate, poczwarliwe z rogami na głowie, bardzo złośliwe i bardzo lubieżne istoty. Niekiedy na święto Rosy wypadały z lasow i porywały tań= czące dziewice.

Odpowiadają takie bożki Satyrom starożytnym. U Rusinów litewskich słyną gadki o takim bożku, na- 4 : , , Ary 1 * r

wanym 7urosik, który miał złote kopyta przy ko- zich nogach.

AJTWAROS./

Bożek rozpusty męzkićj czyli przyłoźnik, incu- bus, który zwykle niewiasty śpiące napastuje; prze- BE pany ncm 0 2– “R WE ENPAEEWIE COR PRCZ EZR. R NARA

(1) Rhesa, Dainos.

— LI —

bywa za płotami, dla tego nazwany jest „47iweras, zapłotnik co do słowa. — X,Syrwid w słówniku swo- im zowie go _4jtwaros, po łacinie /ncubus, po pol- sku Latawiec: .

U Łotwaków nazywa się Zeetons czyli Zeeto- wens, „„mara, duch męzkićj płci, który jak wór pia- sku naciskać zwykł śpiącą osobę, w nocy wsiada na konie i na dziewki, które aż się pocą. On może się nawet przez dziurkę klucza do budynku dostać. Je- scze i teraz weń wierzy ciemne pospólstwo” (1).

Podobnież w Litwie słyną o nim podania: raz w niewidomćj postaci senne napada niewiasty, drugi raz spoulalony ukazuje się w postaci latawca (mete- or ogiiia latającego). Wkrada się do składów, wy” nosi nabiał, pieczyste, wędlinę i różne przysmaczki od starych, zapaśnych gospodyń, które zanosi swoim upodobanym mołodzicom lub dziewczętom , nawet pieniądze daje. Niewiasta, złudzona pokusą tego du- cha, nie może się przez żaden sposob odjąć miłości do niego.

Ciekawy sczegół o tych bożkach zostawiły nam Kroniki Pruskie (2). W roku 1247, kiedy Krzyżacy już Pomezanią posiadali, i tameczny lud, po swojemu» do wiary chrześciańskićj niby nawrócili; lecz dla ciągłych zamieszek i bojów z krajowcami innych pro-

MREZDDOROT ZIE ROZOWE MY NI OZ 0 A

(1) Stender, Lett. Gramm, (2) Schiitz, fol, 25. recto.

— I7 — , da) 404

„wincyj, wśpieranemi przez SŚwiatopełka, Ńiążęcia Pomorskiego, nie mieli, widać, dość czasu, wewnę” trznóm urządzeniem Pomezanii zatrudnić się, ant utwierdzić w wierze nawróconego ludu. W tćm rze- czy zaniedbaniu, zaczęły się ukazywać bożki, zwane Ajtwaros(Suceubpf fiatnosujh , które, coraz powsze- chnićj goseząc, jawnie i często po nocach zjawiać się nawykły, a to wyraźnie w postaciach żywych ludzi. Męczyli kobiety, pokuszali mężczyzn, uporne i nie- upodobane sobie osoby wrzucali do studeń, topili w rzekach, wieszali na drzewach, słowem: działy się nieprzęliczone zbrodnie i dziwactwa. Niewiasty niektóre od rozumu odchodziły. Przelękniony lud udał się do pogańskich kapłanów. Ci powiadali, że bogowie górni za karę nasłali te duchy szkodliwe, za to, że odrzekli się ich czci i wiary. Oddano się Więc napowrót przewództwu tych tłómaczów woli bogów. Ci zobowiązali zaklęciem Ajtwarów, do zni- knienia, a Pomezańczycy musieli sprzysiądz się naj- solennićj, Że odtąd nie przyjmą wiary chrześciań- skiój, żadnego chrześćianina pomiędzy sobą w życiu nie zachowają, oraz wyciąć się w pień dadzą za obro- “ę SWćj starożytnćj wiary. Tak to zgrabnie chytrość ludzka umić cuda działać w oczach łatwowierności. Fr. Noćl w Słówniku Mytologicznym, pod arty- kałem Incubus, powiada: „Są to złe duchy, o któ- rych mniemano, że przychodzą dusić mężczyzn i nie-

wi . i ast ciężarem ciała swojego. To jest to, co po fran-

— II8 —

enzku zowią Cochemar. Dawano takoż Fannom i Sa- tyrom to nazwanie, z przyczyny ich lubieżności. W. wiekach nieoświecenia, Demonograłowie wymy- Ślili czartów Przyłożników, 7ncubi, i Podłożników Succubi, trapiących ludzi wyobrażeniami niewsty- du przez sen: a nawet istotą rzeczy, zwłascza osoby; czystość ślubujące. Starożytni ubóstwiali Przyłożni- ków pod nazwaniem Ephialtes u Greków, Hyphial-

tes u Rzymian.” RUNGIS. /

Bożek poufały młynarzy, który im zboże przyno” si i przy mliwie dosypuje. Mówią, że u czcicielów swoich przebywa pod postacią czarnego kota. U Ło-

twy to myto postrzeżono (1). PUSCHAJTIS.

Bożek podziemny, obrońca uciśnionych bieda- ków, przełożony nad gnomami, zwanemi Barstukt. Mieszkał on pod drzewami bzowemi w ziemi; Ło- twacy jescze i na błoniach zielonych go upatrywali*

Do niego uciekali się wieśniacy, uciśnieni od pa” nów swoich, aby błagał ZMarkopołe, bożki magnatów i szlachty, o uwolnienie ich od ucisku. Takoż pro” szono, aby podwładne sobie Zarstuki zachęcał do sprzyjania gospodarzom, dostarczania zboża, pienię”

dzy i innych rzeczy. Kłaniano mu się na pewnuć

REDNIE OIZNCZN BE EO 0

(1) Stender, Lett. Gramm,

— [9 —

święta, dwakroć do roku. W ofiarach przynoszono piwo, chleb i rozmaite pokarmy, które na noc zosta”

wiano pod drzewem bzowćm.

MARKOPOLE.

Boźkowie podziemni, uwielbiani sczęgólnićj od magnatów i szlachty. Za wyraźnćm świadectwem Łasickiego, Stryjkowski i inni wspominają pokrótce o nich, jako o bożkach podziemnych. Byli to Barstuki, tylko szlachetniejszego rodu: im sam Puschajtis cześć oddawał, gdy się wstawiał do nich za wieśniakami, aby czcicieli swoich od tyraństwa nad ludem ubogim wstrzymywali.

BARSTUKI /

Bożkowie podziemni, gnomy. Nazwanie to Sten- der wywodzi od wyrazow łotewskich Zerhns, chło- piec, po litewsku, HFarnas iStulke, lalka. Inaczćj zwano je Piktuki, od Piktas zły; w bliskości Wilna jest wieś Piktukańce. Takeż w innych stronach na- zywali się Zurście. Nie daleko Lidy jest folwark tak nazwany. W mytologii Rzymian podobne bożki na- zywano Purs. Stryjkowski Pigmejami ich takoż mia- nuje. Ń,

Byłyto duchy czyli jeniusze, ukazujące się pod postacią karłów poczwarliwych i brodatych, urody jak dziecko od roku, lecz brody miały sążźniowe, mi- mo tego bardzo rzeskie i źwinne. Stryjkowski, za

S . , . . . woich czasów, z przekonaniem, jak o prawdzie mó-

A aiżej ru kę +

— 120 — wi, że się ukazywały ludowi guślarnemu. Na dowod czego przywodzi świadectwo Olausa, Arcybiskupa Upsalskiego, Agrypy i dalszych, jak sam, łatwowićr- nych pisarzy, gdyż powiada: „W Kaurlandyi, Inflan- ciech, w Sambii, Prusiech, na Żmudzi, za Mirom- skiem i Insterburgiem, samem słyszał i widział wła- snemi oczyma, cześć Puschajtisowi i Parstukom (1) oddawaną.”” Dalćj między innemi podaniami przy- wodzi; „„Parstuki ludzie ziemne i sprawcę ich Pu- schajtisa, czczą i pokarmami hodnją; na pewne czasy, święta ich, pospolicie stół w gumnie postawią i na- kryją, czworo chleba, mięsa warzonego i pieczonego; sćr i masło na stól zastawią, wzywają ich na ucztę, albo na kolacyą, według zwykłych pogańskich cere” monii, albo czarow, potóm drzwi w gumnie mocno zamknąwszy sami odchodzą, a oni Parstukowie, przy” szedlszy o północy, te potrawy jedzą. Nazajutrz pa” trzą gospodarze, jeżeli którćj potrawy więcćj zje” dziono: jeżeli chleba, tedy wierzą, że im bożkowie przysporzą zboża; jeżeli mięsa, wtedy sczęście na do” bytek i t. d, rozumieją; tćj zaś potrawy, która im więcćj smakowała, tćm więcćj, niż na pierwszćm było, na drugie święto kładą, prosząc ich, aby zboża przymnażali. Powiadają teź, iź Parstukowie u in-

szych, których sobie znają niewdzięcznych gospo”

darzów, zboże w nocy z gamien kradną, a do innych

PRE ARE RZN WRECZ EE. IPO JK wc

(1) Przez omyłkę P zamiast B położono w tym wyrazie,

— ŻI — którzy im lepićj ważą, przenoszą. O ich urodzie po- wiadają, iż więcćj nad łokieć nie są wyżsi wzrostem,” Nie wygasła dotąd pamięć o tych bożkach, jeżeli nie w rzeczy samćj, to w powieściach powszechnie są znajomi. Tatarowie litewscy znają te mytyczne istoty, w których bytność niejakoś wierzą; nazywają

ich Fierejki i Dżenie; piśmienność ich religijna upe- wnia, że są gorsze od szatanów; nieźmiernie szko- dliwe, masyłają 70 chorób na ludzi, zresztą przymio- ty Ajtwara i Barstukow im przyznają. Mają bydź dziećmi Ewy z Djabłem spłodzone, który tę pier- wszą matkę rodzaju ludzkiego do niewierności sku- sił, Są blądyni, mieszkają pod ziemią. Zresztą mie- szają wschodnie baśnie muzułmańskie z naszemi kra- jJowemi marzeniami.

Skandynawowie znali te bożki pod nazwaniem

Alfy, KOBOLI Ś :

Bożkowie domowi. Przemieszkiłwać zwykli w naj- skrytszych miejscach domówstwa, a nawet w sczeli- nach ścian. Inaczćj zwano je Kobelej, po rusku Kolfy, a według Łasickiego Kożki, po niemiecku Kobo/ti (1).

image 7-12,» SBDRANYNZE PORENULEĘ POCIE M

U Skandynawów były to istoty mytyczne, ale uprzy- “Zone i drażliwe: można je było zabijać i walczyć z niemi. Miały swoje sejmy i królową, zwaną Hulda, która miała dwie GŻ Ihergerdę i Yrpo zwane. Budowały świątynię na cześc

dyna; mieszkały w lasach i w krainach północnych, Zag

ls ( » je 7 slandska. pod na pasem Hluldasaga.

— [122 —

Przynoszono im w ofiarach najwytworniejsze jedzenie. Jak tylko ci bożkowie mieli zamiar zamie- szkać czyje domówstwo, takim sposobem uprzedzali gospodarza o swojćj chęci: — Podczas nocy zbierali trzaski i układali z nich kupkę pośród izby, tudzież wrzucali do naczyń z mlekiem pomioty rozmaitych źwierząt. Jeżeli nazajutrz gospodarz domu, to po- strzegłszy, zostawił nienaruszoną kupkę trzasek do nocy następnćj, to jest: nie kazał wymiatać izby, i dał do użycia domownikom zeszpecone mlóko, wów” czas Koboli ukazywali się jawnie i mieszkali w jego domu. Lecz kiedy wymiecioro izbę, trzaski rozrzu- cono i mlóko precz wylano, szli w pokoju szukać in- nego mieszkania.

Demonografowie, tego rodzaju duchy, według Fr. Noćla, nazywają Gobelins, które przenoszą zboże od jednego do drugiego gospodarza, według mniema gminnych we Francyi.

Tutejsi wieśniacy nie przestają jescze wierzyć; że są ludzie, znający się z Kobolami, którzy im czy- nią skryte ofiary i odbierają od nich rozmaite wzglę” dy. Są takoż niewiasty, za ich pośrednictwem odbie- rające mlćko od krów cudzych i przysparzające swo” im. Nie trzeba nawet, według mniemania gminnego; mieć i krowy; dość pociągnąć rano po rosie szmat płótna, używający się do cedzenia mlóka, tam, któ- rędy krowy przeszły, i zawiesić nad naczyniem; mlć-

ko w czasie dojenia w obfitości ciec będzie z tego

— [23 —

szmata, z ubytkiem w wymionach krów, które były na przepędzie. Takie szmaty są darem Kobolow.

W zetknięciu się Lidzkiego i Grodzieńskiego po- wiatów, jest jezioro znaczne, nazwane Kobel.

Zdaje się, że pewny rodzaj owadow domowych, dał początek tym gadkom, jak się z tego, co wymie- niło, iz niektórych powieści gminnych postrzegać daje. Tak właśnie jak Tarakany, owady plugawe, które w Lidzie ijćj okolicach, po sam brzeg lewy Dzitwy, są powszechne i bardzo uprzykrzone; gdy tym czasem na prawym brzegu tćjże rzeki, nigdzie a nigdzie nie znajdują się, jak po cafćj Litwie właści-

wćj, którćj południowe granice po tę rzekę sięgały.

KAUKIE

Miały to bydź mytyczne poczwary, czyli potwor- liwe karły, straszące ludzi po nocach. W łotewskim języku wyraz ten odpowiada znaczeniu potworliwe- go stworzenia, płazu (1). Wyfozumieniu innych, by- łyto Sylfy Litewskie (2). Według opowiadań Łasie- kiego, ukazywali się oni tym, którzy w nich wierzą, inni wcale widzieć ich nie mogą. Czciciele tych Kau- kiow stawiali im takoż na noc pokarmy w pewnych miejscach, z których pożywania wyprowadzano wró- żby, podobnież, jak z Barstukami. ZZEBAANOCE > PUPE kai thin

(1) Gramm. Łotew. Stendera. 1, wydanie. str. 60. (2) Rozprawa o Począt. nar. i jęz. lit, X. Bohusza,

ce FE 210

Te bożki odpowiadają Paniskom starożytnym.

Ostatnie pięć gatunków bożźków wzięli od Skan- dynawów Litwini, według zdania Kronikarzów Pru- skich, zapatrujących się na Historyą O/ai Magni (:).

U Rusinów Litewskich są gadki o podobnych po- czwarkach, mających postać dzieci od lat kilku, na- zywają ich Złydni, które zawsze są szkodliwe, i gdy się wnęcą w czyje domówstwo, objedzą i opiją do

ostatka; mówią sposobem swoim: oni spor zjadają.

JOH DS.

Djabeł polny, albo leśny; pewny gatunek ducha straszącego. M, liczbie mnogićj Johdi, co znaczy: du- chy napowietrzne, dusze zmarłych. Wieśniacy Ło” tewscy, u których to myto dochowało się, jescze iteraz, kiedy widzą zorzę północną, mówią: Johdi Kaujahs, duchy biją się. Ponieważ są okropne na wejrzenie, przeto się nazywają Bajgi, kas kaujahs, straszliwe postaci walczące. Niektórzy nawet obja- śniają: Kurru łauszku dwech seles kaujahs, dusze

wojowników, poległych na polach, potykają się (2).

(1) Lib, 5, cap. 10, (2) Stender, Lett. Gramm.

ROZDZIAŁ IV.

Ubóstwienie ciał niebieskich.

Najdawniejszą czcią religijną było ubóstwienie ciał niebieskich. W Mytologii litewskićj zabytki tego postrzegamy. Kronikarze wprawdzie opisujący re- ligią ludów litewskich, jaką ona była w ostatnich upadku swego leciech, nie wspominają o tćm wyra- żnie: albowiem ta cześć starożytna, juź bardzo da- Wno przeinaczona była w ubóstwienie rodu Tyta- lów, za któróm wyłęgły się te zgraje bogów rozli- cznych, których opisanie było przedmiotem rozdzia- łów poprzedzających, i będzie jescze w następnych, tego pierwszego tomu Dziejów Starożytnych Narodu Litewskiego. Tu zaś zbierzemy pozostałe jakiekolwiek wiadomości o ubóstwieniu ciał niebieskich, dla tego, że wyżćj wytknęliśmy nie jedno bożyscze, wprost ztego źrzódła pochodzące, inne zaś pochodzić mo- sące, czego dla zaginienia pamiątek nie mogliśmy dokładnie opisać. (vv

Niech sobie, co chcą, mówią mytologowie o da- wności religii Egipcyan; my jesteśmy przekonani, Że CZEŚĆ, o którćj teraz mowa, pochodzi od Indyan, czyli

[U zzyzł | EZ du, zamieszkującego najstarszy ląd świata, to jest:

, t ś h 7 r” E:; p

— 126 —

okolice gór Zf/ymelaja, od którego poszli Indyanie. W naszćj też litewskićj Mytologii zupełnie jest in- dyjskich podań osnowa, w materyi tego przedmiotu. Słońce i xiężyc, główne dwa ciała niebieskie, w roz- rodzie swoim liczą wszystkie inne, które są ich dziećmi.

Zebraliśmy starownie resztki czci tćj pierwo- tnćj, pozostałe w dziejach mytołogicznych, poda- niach, powieściach i śpiewach, według tego wykład

następny ułożyliśmy.

SŁONC E, Saułe.

W językach ludow litewskich jest rodzaju żeń- skiego, przeto za boginię się powszechnie uważało. Było bożysczem światłości dziennćj, sprawcą wsze|- kiego dobra i życia. Za męża miało Xiężyc. Dziećmi z tego małżeństwa były Gwiazdy, córy Słońca, a in- ne do rodzaju męzkiego, z nazwań swoich należące były synami.

Pałac słońca znajdował się na wschodzie, gdzie leżała kraina święta i błoga, dziedzina przodków li- tewskich, /ustruma zemme. Z tego pałacu wyjeż- dżało wschodzące Słońce na świetnym rydwanie; który byi jaśniejszy nad krocie pochodni gorejących: Rydwan ciągnęły trzy konie, srebrny, złoty i dya” mentowy. W majestatycznym biegu swoim, kiedy

przejrzało świat cały, który nie był w rozumieniu

Litwinów kulistym, lecz płaskim i okrągłym, jak ta”

— 127 — lerz, zbliżało się do morza, w któróm się pogrążało, dla kąpieli, i na spoczynek nocny udawało się do swego pałacu.

Zdarzało się jednak pod pewne czasy, że Smoki i Czaro wniki napadali na Słońce, podczas jego biegu dziennego, przez co powstawała walka i Słońce się ćmiło. Wypadek ten u Łotwy nazywa się /Majta szana, albo Saułes majtaszana, zburzenie słońca. Podówczas przejmował strach wsżelkie stworzenie, aby miłe słońce znisczeniu nie uległo. Dotąd się to nie stało; ale według przepowiedni, przyjdzie kiedyś ta kolój, i świat w ciemności zaginie.

W następnćj zmianie Mytołogii, Litwini na miej- scu Słońca uwielbiali Swajstixa, czyli Sotwara, jak Grecy Apollina.

XIĘŻYC, Mery

Nazwanie to we wszystkich dyalektach litew- skich jest rodzajn męzkiego: przeto boga pod nićm uważano, chociaż drugiego w rzędzie po Słońcu. Król nocy, rządziciel por czasu (ponieważ miesięczną mie- li czasu rachubę), jednakże niestały w swym biegu i zmieniający postać. Był słońca małżonkiem, lecz nie pilnując się słonecznego biegu, wpadł w miłost- ki z Jutrzeńką, opoźniając się więc, zbliżał się coraz do tćj gwiazdy; skaranym przeto został od boga naj- WyZS;

szego; łotwacy mówią(1), od samego Słońca, Iana na 7 2-20 RAJ DNIE

Słońce rozcięło xiężyc ostrym kórdem, Na co wziął Jutrzeńkę za oblubienicę.

a ME

przez rozcięcie go mieczem ostrym na pół, dla tego w kwadrze się w tym razie ukazuje. Powszechniej- sze jest zdanie, że Perkun rozciął Xiężyc.

Co się tycze zaślubin Słońca z Xiężycem, mamy piosnkę o tćm prusko-litewską, dochowaną, w któ- rej są ślady dawnych podań, nie tylko mytycznych, ale i astronomicznych.

„„Miężyc pojął Słońce. To była pierwsza wiosna, Słoneczko wstawało rano, A Xiężyc skrył się w dali. Xiężyc samotnie chodził, Zakochał się w Jutrzeńce, Za co się rozgniewał Perkun (bóg najwyższy), BMozdwoił go mieczem, Na coś ty Słońce opuścił? Na coś się w Jutrzeńce rozmiłował? Dla czegoś jeden po nocy chodził? (1) W ciągu tego pisma znajdziemy dalsze zabytki LO by | J znajomości biegu ciał niebieskich, sczególniej pod ar- tykułem «Święta, Uroczystości.

W poźniejszćm uporządkowaniu Mytologii, cześć Xiężyca przeszła do bogini Zajma, którą w tym względzie pod imionami Zeła i Menula ubóstwiano.

FERRE OZN A

Saułe Mehnesi sacirte ar atssajn sohbeni, Kam ponehme Adusekla saderrehtu lihgawin, (1) Menu sauluzę wede, Pirma Pawasareli.

Saułuzć angsti keles;

kz Wi tw A AYWOWYJJA i | 27 ’ / ę my f4 ud, , naka kn ski hr au RY potne SKA c RA, PB OWZECZEA ję m uiefaa KVII zany Saaua uż nana) nA) merem x cej Wy 721 PROD

—

(] W piomaż | parypeł poraz Podam bur4 fruwa: Odl — Md leń a Ma “ASTON 671 6 . Kwńccita . „ka KZ ŚWaulke | Mudo 1eedun? r. gó. Ja Haki € (Mass tan r pauei'0 a b iarud ak pad - RZ Laruui Ge g sth traao, złlpą deal — „ziaj “A R 4 AM A hu Leia AP RAS 7” | gddlam te , 24 Ut ;ź RY PY kj oPey a ZA la Many, (lrc | mo, « Dy / RT SS, Akka? t : J / / Ly macj lu Y 4 TAAŁAAĄ 171 Pruą dłtuu ; yk,

AŻ: uf ady A hum zał,

ŁYSY A i 14 |

fake dka Mod r naafć | M. Kom, PUJĄ nau

do: Rog o- kac | PZAAZSNA ay iw

|Maw KtLę B / A ‘4 p |: / “tuu Am (leszna

mu ke PATEDNAC O x. fana sóz plug fawu i, X lwow u. Paky umeką APP yżikad K

ry. . Osa >dymoć Hiak Kolej p wł 4 u IE ludlia , iii Gide wóa | poźcka lh cd ś o 3 PE WMP Aa ZE

nm Na z <nie .

id ńu c

ieddeia ar Só zaa. 63 a pofuóa r uanna (amauoj dy

NM. Z PAZ PCARENA Z czci RER BORE I zc

e) Y śoek. ag.

4 / |

lamt wrómają B LĄ matu nna Mud Gł pozwięaizec ZE : 7 ZOE

has 78 Śmrazdna Asie Jana tenań “APE mle;

A ERNIE JES dk 4 „kim Lam) ek RAAAŻE ND zdj” Żórnt PYY Z Pra M ró Py"Peg

a było pie gę-WARKEGAC IA Źidimżę ra

— 129 —

W rękopiśmie Piotra Biskupa, znajduje się nastę- pna wzmianka, o wierzeniu Litwinów w przedniej- sze ciała niebieskie , uosobione : — ,„„Xiężycowi po Słońcu pierwsze miejsce, między tćj natury bogami przyznają, któremu się kłaniać zwykli, pod figurą bogini Lelia Menelia. Ona rządziła nocą i przeto czas

wymierzała. ”

U JUTRZENKA, „Aussra. Posługaczka rannego słońca, jakośmy już widzieli wyżćj pod tym artykułem. Dalsze objaśnienie jćj myta, znajduje się w nastę- pnćj pieśni: Jutrzeńka obchodziła wesele: Perkun wyjechał przez bramę I roztrzaskał zielony dąb. Krwią wyprysłą z dębu Opryśnięta została moja suknia. I wianek mój opryśnięty.

Płakała córka słońca, Przez trzy lata źbierała liście,

Powiędłe liście zbierała!

Menuzis atsiskyre. Menu wiens waksztinićjo. Aussrinnę pamilejo. Perkuns didej supykes Ii kardu parda Uip. Ko sauluzes atsiskirej? dusrinnę pamilejej? JF ienu naktij wajksztinejej? Daings, Rauzsau. RE Dz, Star. Nar KATZDV. 9

—. 130 m Gdzież ja, miła mamo, Mam wymyć sukienkę?

Gdzie tę krew omyć?

Idź kochana córko,

Idź do jeziorka,

Do którego dziewięć rzek wpada. Gdzie ja, miła mamo,

Będę suknię suszyć?

Gdzie rozwiesić do suszenia na wietrze? O córko w ogródku,

Gdzie dziewięć róż kwitnie. Gdzież ja, miła mamo,

W dzieję sukienkę?

I białą wymyta suknię mam nosić? O córko, w tym dniu,

Kiedy dziewięć słońcow zaświeci. (1)

(2) Ausrinne swodba kele; Perkuns pro wartus ijoja. adużolą żałą parmusze: Adużolo krauj s warwedams „Adpszłakste manu draubużlus, „Adpszlakste wajnikeli. Saułes dukryte werkiant. Surinko tris mettelius, Pawytusus lapćlius.

O kur mamyte mano, Drabuźlus iżimazgosiu? Kur kraują iźmazgosiu? Dukryte mano jaunoji, £jk pas tą Ezerati,

Aur tek dewynes Uppdtes,

O kur momyte mano,

Drabużelius dzowiszu?

— II —

Ta cała piosnka jest mytyczną: zawiera w sobie przygodę Jutrzeńki, która szła za mąż; lecz niewia- domo za kogo, czyli jak się Tyth litewski nazy- wał: bo tu o xiężycu nie ma wzmianki. “Tymczasem wesele pomieszanćm zostało przez Perkuna, czyli boga najwyższego, który roztrzaskał dąb święty, za- wsze zieleniejący się, z którego krew wyprysła, obla- ła suknię jutrzeńki, właśnie w chwili, kiedy się zbli- żała do ołtarza. Wianek uszkodzonym nawet został. Trzy lata przepędziła Jatrzeńka w żałości, zbierając liście z wianka swojego porozrzucane, które powię- dły. Naresztę, chcąc się przygotować do powtórne- go wesela, radzi się u matki swojćj, to jest: Słońca, © wodzie, w którejby suknię wymyła, z plam od krwi dębu. Matka odsyła do mytycznego jeziora, w które dziewięć rzek wpada. Kiedy się radzi, gdzie rozwie- Ssić ma suknię do suszenia, matka szle do ogrodu, w którym dziewięć róż kwitnie. Naostatek radzącćj się o czasie przywdziania sukni, białćj weselnćj; matka odpowiada, że wtenczas, kiedy dziewięć słoń- LAGOS A PPE W I ZA 0

Kur weje iszdzowiszu?

Dukryte tame Darżatiy! Kuraug’ dewynos rozates, O kur momyte mano

Drabużeis apsiwilkszu? BMaftosus iżneszosiu” Dukryte toi Dienelej””, Kad spis dewynos sauteles. Daings, Ru zsa. e.

cow razem zaświeci. I’a liczba dziewięć, jest religij- ną, zwłascza, jak postrzega Pan Rhesa, u Litwinów pruskich, którzy ją przyjęli od Skandynawów. Prze- to liczono czas na dziewięć pewnych peryodów, i ró- zne własności tćj liczbie przypisywano. W powie- ściach zaś gminnych jest podanie, o Słońcu, które się odbite pokazuje w atmosferze i wielokrotnie powtó- rzoną tarcz widzimy; że były dwa, trzy, sześć i wię- cćj słońców widzianych, ale kiedy ukaże się ich dzie- więć, wówczas słońce zgaśnie. Więc według tego, Jutrzeńki drugie wesele do skutku nie przyydzie, za

czasu istnienia teraźniejszćj natury.

WAKRARINNE.

Gwiazda wieczorna. Mówiliśmy juź o przymio- tach tego bożyscza pod artykułem Bezelea. Ona była córką i posługaczką takoż Słońca.

Gwiazda ta nazywaną była u starożytnych //e- sper. W powszechności to nazwanie przywiązywano do planety Wenusa, świecącego po zachodzie słońca w stronie zachodnićj. Tak jak „4urora, była tąż gwiazdą jaśniejącą przed wschodem, w stronie wscho” du słońca. Nasi wieśniacy zupełnie tak mówią o Wa- karinnie i o Aussrze swojćj, które za dwie osobne gwiazdy mytologija litewska uważa. Starożytni Gre- cy, jak wićmy z ich dziejow astronomii, toż samo ro” zumieli do czasow Peryklesa, nim znajomość obró-

tow ciał niebieskich lepsza, przekonała ich o biegu

planety Wenusa,

— 1338 —

Zasługuje tu jescze na umiesczenie, piosnka ze zbioru Dainos Pana Rhesa;—które są w dyalekcie no-

wo-pruskim czyli litewsko-pruskim.

Wczora wieczór, wczora Przepadła moja owca, Ah któż mi pomoże szukać

Mojćj jedynćj owieczki.

Poszedłam do Jutrzeńki, Jutrzeńka odpowiedziała: Ja muszę Słońcu z rana

Ogień rozżarzać.

Poszedłam do gwiazdy wieczornej, Gwiazda wieczorna rzekła: Ja muszę w wieczór Słońcu

Łoże pościełać,

Poszedłam do Xiężyca, Xiężyc odpowiedział:

Ja jestem przecięty mieczem, Smutne jest moje oblicze.

Poszedłam do Słońca, Słońce powiedziało: Dziewięć dni będę szukać, A dziesiątego nie będę zachodzić (1). Ba. MIES JS ZOOZ ES wwo kot rea RE APO ZOO ARENA (1) O wakar wakaratij, Prapule manu owate, „Aj! kas gelbes jeszkoti, Manu wienturtę owatę?

Iszejau pas Adussrinnę, Ausrinne atsulepe:

ź angsti ryt Saułelej Turru prakurt ugneti.

— JI34 —.

W tćj pieśni potwierdzają się rzeczy wyżćj na” mienione i razem astronomiczno-mytyczna wiado- mość o długim dniu w lecie w stronie polarnej, gdzie słońce prawie nie zachodzi. Przeto owca pasterki

w tamtą się stronę zabłąkała.

GWIAZDY.

Widzieliśmy, że gwiazdy pierwszej wielkości, czyli planety i niektóre stałe gwiazdy, były dziećmi Słońca i Xiężyca, według różnicy płei, jaką z nazwań im nadawano. Przeto były córki i synowie bogów, takoż i konie się niebieskie znajdowały, na których te boskie istoty jeździły. Żeniły się między, sobą gwiazdy, jak śpiew Łotewski mówi: —

Gdzież się podziały konie bozkie?

Synowie boży pojechali na nich.

Gdzież pojechali synowie boży?

Córek Słońca szukać,

nace nilka”

Iszejau pas FV akarinnę. JY akarinne atsilepe:

Aż wakareis Sautełlej Turru klot patałeli. Iszejau pas Meneseli, Meneselis atsilepe:

Aż kardu perdałytas; Nuludis mano wejdelis. lszejau pas Saułełe. Saułuże atsilepe:

Dewynes dienas jeszkosu; O deszimtą nej nusilejsu,

e waży r PRAŃ

— 135 — Słońce samo odpowiedziało : Małe są moje dzieci, Małe ich i posagi (1).

Z małżeństwa pomiędzy gwiazdami pierwszćj wielkości, mało pomału napłodziły się mniejsze gwiaz- dy; tak podanie uwiadamia.

Gwiazdy posczególe i gwiazdożbiory znajome by- ły od bardzo dawna ludom litewskim, u których ka- płani rozważali ich biegi i czynili wyrachowanie obrótu czasu, czego nie na jednćm miejscu w niniej- szćj mytologii znajdziemy dowody, a do tego posłu- Żyć jescze może postrzeżenie lingwiczne: gdyż wiele ciał niebieskich mają oryginalne litewskie nazwania: uaprzykład: Kometa, /degita, od palenia się; Wóz niebieski,Griźdorata, albo Griźułas; Kassiopea Juk- szłtandis; Koza niebieska, R ZOP Capella, Ti- kutis; Droga mióćźiia „Pauksztu-kielaś (2 0; có znaczy droga ptasia; i innych nie mało, toż samo po łotew- sku i po staro-prusku.

Za postępem towarzystw, Starożytni Egipcyanie, aza ich przykładem i Grecy, ubóstwiali znakomi-

oe 0 3 WZINPNORCI R. -BEDOOZNIEJNA UZ

(1) Kur paliku Deewa sirgi? Deewa dehli jahdija. Kur aisjahje Deewa dehli? Saułes mejtos raudsitees. Patti Saułe atbuldeja: Mażi manni behrnini, Mażas mannas dahwanas.

(2) X. Bohusz, Rozprawa, str. 145.

— [36 —

tych ludzi, czyli panującą rodzinę Tytanów; Saturn, Jowisz, Neptun, Mars, Wulkan i niewiasty z tejże rodziny, a następnie Bachus, Apollo, Diana, stali się bogami, których z razu pod postacią, godłem i obra- zem ciał niebieskich uwielbiano. Taką więc koleją cześć ciał niebieskich imaginaryjna , stała się czcią materyalną bogów, ludzkie postaci mających. . Obok przeto trwającćj ciągle opinii o bóstwach w słońcu, xiężycu, gwiazdoźbiorach i gwiazdach po- jedyńczych postrzeganych, przyrosło nowych bogów nie mało, bynajmnićj czci poprzednim nieumniejsza- jących. “Tym sposobem wyłożyć sobie możemy, u Li- tewskich ludów niezatarcie dochowujące się poda- nia o ciałach niebieskich, na których osnowie użwo-

rzyliśmy ten rozdział.

$3 miej na badz ROZDZIAŁY.

Bóstwa Tajemnicze i Fetysze.

O TAJEMNICACH.

Bóstwa, któreśmy juź opisali, miały cześć powsze” chną: do nich wszyscy się modlili, ich nazwania i ob- rządki wszystkim klassom i wszystkim jedno-ple” miennym ludom były spólne, znajome i publicznie przepowiadane przez kapłanów; te zaś, o których

— 137 —

w tym rozdziale mówić mamy, były tylko wyłącznie znajome pewnym bractwom, osobom poświęconym ich obrządkom, albo pewnym familiom, osadom, mia- stom, u których odbierały cześć prywatną. Z tój przyczyny bardzo mało wićmy o tćj części mytologii, nie wiele myt, tylko prawie same imiona pozostały.

Nie mamy teź w dziejach pewnćj wiadomości, który naród nasamprzód wynalazł tajemnice religij- ne, tylko to pewna, Że ich nastaniu towarzyszy naj- głębsza starożytność. Egipcyanie wcale nie mianują się ich wynalazcami. Zoroaster do Persów, Kadmus 1 Inachus do Greków, Orfeusz do Tracyi, Minos do Krety, gotowe już obrządki tajemnicze wprowadzili. Starożytni w każdym prawie narodzie mieli swoje tajemnicze obchody religijne, modły, ofiary; w mia- rę, im który naród pośpieszał w oświeceniu, tćm za- wilszą, ciemniejszą, obszerniejszą ta cześć religijno- ści pogańskićj się stawała. Egipcyanie celują ze swo- jemi tajemnicami nad inn$ narody starożytne; Grecy I Rzymianie zdają się tylko w tym względzie małpo- wać ten zadziwiający naród. Atoli tajemnice Cerery Elenzyńskićj, Bachusa, Dobrćj bogini, Hekaty, bogów Kabirów, miały zbawienny i mądry zamiar: popra- wę obyczajów, ukazanie drogi do prawdziwej cnoty, czysićj czci bóstwa, niechybnćj kary lub nagrody w przyszłóm życiu. Wiemy z Oryginesa, xięgi ósmej, (contra Celsum), że Celsus mawiał do Chrześcian:

» Wy się chlubicie z wierzenia w kary wieczne po

— [38 —

śmierci, przecież wszyscy kapłani tajemnic nie ogła- szająż tego przed swojemi zwolennikami?” Fei in- ne moralne nauki udzielały się za pośrednictwem pewnych ożywiających wyobraźnią obrządków, zja” wisk, pouczeń, przygotowań, ale tylko ludziom po- święconym, to jest: doświadczonym, zaulanym i po- przysięgającym wieczne milczenie, oraz oddającym się ślepo przewodnictwu tajemniczych ustaw. Trze- ba było umrzeć dla namiętności, gminnych przesą- dów i złych obyczajow, powziętych w zepsutćm świata towarzystwie, aby się odrodzić człowiekiem czystym, doskonałym, poświęconym. Imcius Apu- leusz, w swoim Ośle-Złotym, zostawił nam niejakiś rys tych starożytnych tajemnic. Ofiary tajemnicze były wcałe różne od zwyczajnych: zależały bowiem na samóm paleniu kadzidł na ołtarzach bogów: myr- ra dla Jowisza, szairan dla Apollina, gammy wo- niejące dla Słońca, aromata zielne dla Xiężyca, na” siona rozmaite, wyjąwszy *bob, dla Ziemi. Oddawa- no cześć umarłym, odbywano modły w duchu czystej nabożności. Wykładano nauki moralne wybornych filozofów, wystawiano bóstwo eteryczne, niemate- ryalne, nieskazitelne, żywe, najdoskonalsze. Zawsze

s = pre S <zP 3 w nocy; w chwilach, kiedy wyobraźnia do najwy?

raj

szego stopnia się podnosi, kiedy cichość i ciemnos najgłębszą rozwagę wzbudzają; machinerye, ogn!€

cienie, wszystkie złudzenia zmysłów, ożywiały te

święte obchody.

— 180 —

Litwini mieli swoje tajemnicze obrządki, które ludzie w nich poświęceni, nie kaźdemu odkrywali, dla tego sczegóły ich zaginęły, razem z ich ustaniem. Wszelako zostały o ich dawnóm istnieniu niewąt- pliwe wiadomości: Łasicki powiada, że z pewnemi obrządkami bogów taili się Litwini, sczególniej przed chrześcianami, to jest: że nie każdy mógł bydź ich uczęstnikiem. Ztąd tajemne schadzki, bożyseza, ukry- te znaczenia mające, których do ośmiu wylicza nasz mytolog. Kronikarze pruscy nie przestają powtarzać o tajeniu się pogan z pewnemi obrządkami religij- nemi,

Nie mogę nic znaleśdź przeciw mniemaniu za:ta- jemnicami litewskiemi; owszem postrzegam niepo- dobieństwo, aby Litwini bez nich bydź mogli; gdyź każdą religija wielobożnicza, przyszedłszy do pewne- 50 stopnia ukształeenia, wzmaga się w przesądy, dzi- wactwa, aż nawet do śmieszności. “Tymczasem lu- dzie nabywają większćj cywilizacyi, wyższa ich klas- *a poloru nabiera, towarzystwa dojrzewają ; ztąd niedorzeczność poganizmu coraz mocnićj w oczy ude- “Za, coraz wyraźnićj usuwać się poczyna zasłona, po- krywająca stare dziwactwa rozumu ludzkiego. Wol- ter powiada: „„Cycero i wszyscy filozofowie, i wszy- “©y uezęstnicy tajemnie, uznawali jednego Boga, naj-

wyższego i wszechmocnego. Powrócili oni przez ro-

Z, : le pi ] zam do tego punktu, z którego ladzie pierwotni wy-

— [40 — chodzić poczęli przez instynkt (1). Ale że u gminu ztąd powstaje oziębłość dla religii powszechnej, obo- jętność, niewiara, ateizm; przeto ludzie obdarzeni czułćm i nieskażonćm sercem, oraz przezornością do- wcipu, postrzegli, że w wielobożniczćj religii, nie mogą te prawdy bydź każdego udziałem: boby to było powstawać wbrew ogólnćj wierze, hierarchii kapła- nów, porządkom cywilnym. Skoro więc wyczerpnęli poznanie prawdziwego bóstwa z uczuć własnego ser” ca iodkryli przez rozum prawdziwe źrzódło reli- gii naturalnćj, wnet obmyślili sposoby do udzielenia tych prawd innym, w zamiarze oddania pokłonu prawdziwemu Bogu, naprowadzenia na drogę cnoty i objawienia błogosławionćj w przyszłości nadziei. Tą koleją w narodach bałwochwalczych tworzyły się bractwa tajemnicze, złożone z osób sobie nawza- jem zaufanych. Władza zwierzchnicza nie wtrącała się do tego: kapłani bogów nie mieli powodu do uskar- żania się, owszem tajemnicze praktyki, powierzcho- wnie uważane, zdawały się spływać z powszechną religiją.

W takim względzie nważając religiją Litewską stopień dość wysoki starożytnćj narodu cywilizacy! udoskonaloną mytologiją, język, prawa i inne towa” rzyskie porządki; tóm bardzićj przychylić się powin- niśmy do zdania, że tajemnice obcómi nie były na-

p RONGZEEKŃ

(1) Essais sur l esprit et les moeurs de nations. T. I, p. 29%: Stereotype.

— MI —

szym przodkom. Naostatek, jeżeli Kroniki i podania twierdzą o Litwinach, okrywających swoje niektóre obrządki tajemnicą (1), jeżeli autorowie, najobszer- nićj znający mytologiją powszechną i dzikim Afryki na pustyniach Zara mieszkańcom, to samo przyzna- ją (2); zacóżbyśmy narodowi litewskiemu tego odma-

wiać mieli?

= «a

Obaczmyż dopićro wyliczenie bóstw tajemni- czych, zostawionych przez Łasickiego, z naszym wy-

kładem, czyli o nich rozumieniu.

ATŁAJBOS. 4 Przymiotnik Łajbas, znaczy cieńki, misterny, przez sztukę niewiadomą zrobiony, tajemniczy (3). Atajbos będzie przeto znaczyło myto niewyrozumia- łe, tajemne, jak Atłajbime, Tajemnica. Takie więc uazwanie tego boga, każe go mieścić do rzędu bóstw tajemniczych.

SKI AUS

Bóstwo tajemnicze, zdające się należeć do rzędu bogiń, jeżeli sądzić z brzmienia jego nazwania. Przy- mioty jego, tak jak poprzedniczego, ukrywają się W zaginionćj, tajemniczćj przeszłości. Domyślać się

Goa ACK

(1) Helmold, Chron. slav. Lib. s.B i;

(2) Mtjer, Aligemen. Mythol. Lexicon.— Fr. Noćl, Diction, univ. de Mythol : Art. Fascination.

(5) Słównik Syrwida, str. 29.

jednak wypada, Że cóś leczebnego w źrzódłosłowo- wóm znaczeniu wyrazu tego zawiera się.

Starożytni Rzymianie mieli boginię Sałasia, któ- ra żoną Neptuna będąc, jakiś udział władzy nad wo- dami miała. Niektórzy mytologowie wnoszą, że to

było tajemnicze nazwanie Amlitryty.

SZLOTRASIS. 7. Bóstwo, którego, ani znaczenia nazwania, ani

powołania, wyłożyć nie umiemy.

TIKNIS 9 Bóstwo tajemnicze, podług znaczenia nazwania swego, wyraża ciemność, zasłonę, zaćmienie. Ziape* wne w tajemniczych obrządkach miało urząd temu

odpowiedni. | BIRZULIS *%

Trudno jest zgadnąć powołanie tego bóstwa taje- mniczego i jego przymioty. W łotewskićj mowić Birżums, znaczy okrawek pola, przestrzeni, zasłony

brzeg. ; SIRICZUS. %

Bóstwo wcale niewyrozumiane. W jeśniak mi je” den wykładał, że to znaczy ogniste zjawisko, blask od ognia raptownie wybuchłego. Może to bydź prze”

to do obrządków z ogniem cóś odnoszącego się.

DWARGONTH.

Bóstwo w żadnym względzie nieznajome. Ww je”

dnym z dyalektów łotewskich, ma znaczyć karła.

BA GA

Wcale niewyrozumiane bóstwo.

PRIGIRDITIS. s-

Bóstwo sekretu czyli milczenia. Przypisywano mu przymiot podsłuchiwania mów osób, sekret wy- dających, czyli był on godłem bóstwa słyszącego naj- skrytsze mowy. Dla tego ostrzegano niedyskretnych, aby szeptali bardzo po cichu, gdyż bożek Prigirditis podsłachać może. Samo nazwanie jego naprowadza na to mniemanie. Takie powołanie każe go mieścić

do rzędu bóstw taje mniczych.

O FETYSZYZMIE.

Wszystkie narody, w pogaństwie zostające, miały swoje bogi domowe, pod różnemi nazwiskami: Ziż I ’enates, Lares itd. u Rzymian ; Siejmi Dewas, Gulbi i t.d. u Litwinów, byty bożkami tego rodza= Ju; lecz powszechnemi, cześć od wszystkich krajow-

ców odbierającemi, którym istotę i wyobrażenie na Wzór innych bogów przyznawano, modły do nich łączono z modłami ogólnie do wszystkich bogów obracanemi; cała prawie ich niźszość na tóm się ogra- niczała, że byli powszedniejsi, tą lub ową częścią sospodarstwa domowego opiekujący się, iż tak rzekę, podręczni w domu. Leez ciemnotą obłąkana pobo- źność, puściwszy wodze grubej wyobraźni, potwo-

r zyłą bożyscza prywatne, według swoich urojeń.

— 144 —

Stało się więc;-że źwierzęta, ptaki, płazy, owady, kamienie, rośliny i kto wić nie co, za własne bogi poczytywane były. Ten rodzaj bożyscz nazywamy fetyszami, a w ich wierzenie fetyszyzmem.

Samo nazwanie Fetysz, nieznane starożytnym Europejczykom, przyjęte jest w nowszych wiekach od afrykańskich bałwochwalców, sczególnych Fety- szom pokłonników (1). Nie każdy przeto dziejopis i mytolog umiał odróżnić fetysze od innych bogów, gdyż może nie znał tego narzeczenia. Z naszych dzie- jopisów dawniejszych, jeden Długosz (2), wyraźnie przyznaje ludom litewskim wierzenie w fetyszyzm. Łasicki tego nazwania nie przywodzi wprawdzie; lecz rzecz bliżćj objaśnia: według jego, Żadna świąty” nia, żadna rodzina znakomitsza, żadne domówstwo» nawet wiele osób pojedyńczych, bez swoich 0so- bnych fetyszów nie było.

Wyliczemy tu niektóre fetysze litewskie , ich opisanie i przymioty powiemy, podług tego, ile nam dzieje, podania dochowały, lub własne odkrycie wy” śledzić dozwoliło.

Opuścić postrzeżenia nie można, Że litewska my” SiE. > 2AOŻWP CKM ANAPN ZWROTNE NODE NITE

(1) Fetiche, z portugalskiego Feżisso, bałwanek czarowni* czy, feticzewra czarownica (fee, fećrie, fata). De Brosses, du culte de Dieua Fetiches. 1760. Tak Portugalczycy zwali na-

przód bałwany Negrów przy Senegalu i innych dzikich naro* dów, potćm ten wyraz nabrał obszerniejszego znaczenia.

(2) Editio Lipsia. pag. 57.

„Ą PŁ 4

33 cd M. /3%6 Na. RA h AŻ T , id dame, 4 szduddaa 02, 4 Laco ly a jernyg** w + gw uaoł W „ „du ao

/ m m a zdypiaria agregat ków |>eoreś paebn EE HM: / kok ogśleń BEN IWO motacćw ie / / 4 zmudameta. da 1d) Pw, jw na de udky ae zm 416 BJ , nio ubieagyg FYGOY |, |. miwba lad BE nada Ge 99 mtj, MA ZZ | 7” Mg maj upka par Dad 4 m4 m = jem Ka, nkorą tmy h potne stu” £ PON y: Ua w JA “BNIEPNPRTYO ENY gy: ję mę paruwo 2 buka aa rad. 134P3 PIE ZAC. Ay Um </egfu pł zal ty nd VA arie ań eż (tiwi JA en | panty w pe WK: rei $ W He pa cht, to cf ne my ssie rer” Wi bog koodzy daw c pu WNP sozz ZP ua 8 R POP net po . fet kt — duofaliirny ta Kora ue WARDĘZY ES YO R 4

Alo 1a hu”, Zbóde,

7 ZY ( a AR 5 « jA j : zr du 3 Ada!

( Ózd PW. Ń AW IW Rag am Lluce Ac glo nhae lrueał naa new

| Mu, a 77 7 SZ AS” P żę MAJĄ > Kern 4 Au’h , Way

». a jo mału urzę 2 wę kong m * hzby

( i Nnaad; ż. niópudabna” “= POP “A Zdóco z p Aby,

j WY.: ; : zaś fala janreze jas

LM LĄAŁ 14©. 7) co ZER BOY poza Pe /

0 na 4 a ch, nt buta fu sk h SPI fh- (A> Aun Am

i 4 Vąę

RE 4: x utbny ka Opon! RÓ 4 kuny pla

A , * A ; s i + rv X 4) yuh 44m q ep * A UA nmdydbuy Z kj R

r 9 MA inu”? AŚ pamzłariae PIAJ AA 38 u fadanr nh 2 praach Łachweuj ępej LR4 , bo A BP 4 j serie aa? 7 SPIKE SE. ye: PZ AT “gun

wapylad, dą Jmiyna, ncucłe uzańia n2 ; let a A

7 kaska ns? (kasku PY PPP RAE ZE mada grzeb

pr nano ann. Ee cło 703 e kkeknaj R.

“a gd PANK ko et lang % wizje Astspęi A -j |

mna len u pay rutwnopo ale gke pekeba zde ky

pna oną / ut edi ofe, ańhy „ray eń pąwa e r j 7 Wa. pakihn a? nr ula Łk

« LA y AGYAHA ŁUAOoLA- ,

“Page hu e 4 4 WA na EA WY x a. | A i , ć 7 Ł M BI | «, j

y sc. 7 y 4 6 Gi Sięgbn. / w A i s: 8 AJmy 4 PE wach Nee ad Xan ark wu . ,

« s 4 ; A+ L UFS 244 NA daniAL K 8 38, mef naraę PRARENC

Ai | - 4
J 7 04, a j 9% prze eń KE fp / zd A, |
Ż w 5 die. ŻZA Zł WŁ ik m RPP A Gry :
j Wady A A na dłonie, ag
„tujlo „r hu ( = wpadla ło : 7 A. i
(ły by zad ul ua kd nec / koty z sią: af): / i R RAMI uch Ro.” Aly rw

A tuż ży jed / srok jim (Ray | polany tapuone

Jod , ła caaltly/iaf e nn jA kaw / PZŁ pał

judł nah maa 74 v2 BA r żam” MAŁEŁA a GE. padobna, Poścj Av pa mny HE adab mu bgloky kato

wyefac w 7% obiugni dada. gora Jo,

J w” /

mich whon Ia

| F > 4

t ion en kanVto kaleno a) Zał med zel je, « „ADSL ( laru’ej nata, j 24 .j Rlig Ię/ | Mdudnówi AK. ne m ju ljugłeaź iwieśzaówsi» hk- tamm jwiadliey lu arka , Ą święci Alu ye” M acz waży ’ | 202 Naa? aka SM lny Komtc , PA miały ganafE- ky, / kk wkaówy m j 74 £huuo ie RZ W mmp nana rr lu | ękgkk kę (AACV eZ Po meet Z: ku w Nm na J ZZ pużwi EAZA CIA laj e wyj © okwdwi, ea Miko narej / kuely’e PP.) Ad nar r eepówd wł, MRP, tdlntancej PI. Pet WĄS A a, kan ufa fama “28 $ a (1)

DESZCZE PRE

HY wdzżłyna wm buu 1 Motiem.

— [46 — tologija, zbliżona tak bardzo do greckićj, w tćj mate- ryl od nićj zupełnie się prawie oddala. A ztąd widać, że nastanie tego rodzaju bałwochwalstwa, wzięło początek, nie w tych wiekach starożytnych, kiedy się religijność kształciła z polerownością obyczajów na- rodowych, na wzór polerownych narodów; lecz w poźniejszćj epoce, kiedy niesczęścia polityczne

wsteczny postęp cywilizacyi nadawać poczęły,

GIWOJTE.

Grad, płaz jadowity. Tego rodzaju istoty miano za boźki domowe, przechowywano żywe z wielką sta- rannością. Stryjkowski powiada wyraźnie, że w Wil- hie przy wieikićj świątyni Perkuna, były chowane lakowe płazy w osobnćj kapliczce, którą i dopiero pokazują w kościele katedralnym pod wielkim oł- larzem. Ona ma podobieństwo do półsuterenia, bez okien, wewnątrz dymem zakopcona; co pochodzi Lie od ogniów ofiarnych, jak mniemano, lecz z przy- zyny rozwodzonego ognia przez posługaczów przy kaplicy Ś. Kazimierza, w czasie przerabiania kościo- łą. Czącki, o Prawach (T. I. ) spomina, że robił bada-

“ua w tym przedmiocie.

Kronikarze, między innćmi wiadomościami o pła- zach, przywodzą , że w dziurach wypróchniałych zew Świętych utrzymywano płazy, którym Żony

Przynosiły na ołiarę mlćko, aby raczyły te bożki

pono. OESPECRL/: ZJUNANEINER Dz, Star. Nar. Lit. T. 1. *

UO | ARP

nadać mężom siłę potrzebną do spełniania powinno- ści małżeńskich (1).

Widzieliśmy pod artykułem Ziemienikas, że tego boga cześć zależała na utrzymywaniu płazów, tak po świątyniach, jako też w domach prywatnych; w na- czyniach pewnych, snopem zboża przykrytych. Ztąd wywiązuje się, że płazy były fetyszami, podległómi bogowi Ziemnemu. Ogólnym wyrązem zwano je Gii- wojte, w sczególności znaczyło to płaz osobny, ga”

dzinę, zmiję, rodzaj nierównie od wężów jadowilszy:

ŻALTIS.

Wąż, którego miano za boga domowego i razem lekarza, czyli Auszlawisa, bożka, któremu pod tego płazu żywego posłacią cześć oddawano.

Niezmiernie dawne przesądy o wężach domo- wych były w Litwie, i niezmiernie dziwaczne rze- czy o nich prawiono. Gwagnin(e) z tego powodu opowiada powieść: „„Niektóry człowiek, religii kato” lickićj prawdziwy wyznawca, u jednego z tych wę” żochwalców kupił kilka ulow miodu, a połćm 73 dłagićm zaprzyjaźnieniem się, i samego na wiar chrystusową, acz z wielką pracą i staraniem nawró” cił, i namówił, aby obrzydliwego węża, którego 7% boga chwalił, zabił. “To, gdy ten gospodarz uczynił;

, * , “coke swoję po małym czasie przyszedł do ogrodu, pasiekę sW’)

oi” a ZEE A wora

(1) Hartknoch. str, 165, (2) Xięga 5, cz. 5.

— 47 —

przeglądać, wątćm ujrzał w ulu jednym próźnym siedzącą osobę, jakąś czarną, straszliwą; na podo- bieństwo człowieka, z gębą aź po uszy szkaradnie rozdartą, z oczyma krzywo wywróconćmi, zgoła ja- kieś piekielne straszydło tam było. Zapomni się od strachu gospodarz: potóm nieco do siebie przyszedł- szy, ktoby był i coby tam robił? spyta. boczwara od- powiedziała: Jam jest ten, który tak długo tu będę, aż się tego nad tobą zemsczę, żeś boga swego domo- wego zabił i jescze większe prześladowanie będziesz miał, jeźli się do ofiar jemu należących nie wrócisz. Gospodarz niedbał na to i, jako chrześcianin, krzy- żem $, przepędził poczwarę: że natychmiast znikła 1, nie wiedzieć, gdzie się podziała. Kiedy jednak na to miejsce przychodził, przez czas długi szum jakiś 1 ksykanie, nakształt wężów, w ogrodzie słychać było.

„„Jest takoż we cztórech milach od Wilna, wieś królewska, zwana Ławaryszki, w którćj jest jescze wieśniaków niemało, co węże za bogi domowe chwa- lą, iim jakieś tajemne ofiary czynią.”

Z tego pokazuje się, jakie niedorzeczności o wę- żach prawiono, które jescze do pierwszćj połowy *VM wieku szerzyły się. Lecz i mnie samemu sły- *zeć zdarzyło się, że w pewnych wsiach snują się węże domowe, bynajmnićj nie szkodliwe, których zabijąć bardzo się wystrzegają wieśniacy. W innych domówstwach tak są oswojone, Że kiedy dzieciom

20*

— [48 — jeść dają, misę na ziemi” Wiwzgy, wtedy wąż wyłazi zpod ławy, do tejże misy zbliża się ije. Le węże mają bydź czarne, z żółtemi, pięknemi oczyma; choćby i ukąsiły, jadu żadnego nie mają.

Łasicki o starożytnych obrządkach powiada: „„, W pewne święto, ofiarnik zaproszony, przez modły ‘1i zaklęcia wywołuje węże domowe, te po białym rę- czniku lazą na stół i kosztują potraw, które potćm ludzie spożywają; ale kiedyby węże nie chciały wy- chodzić, albo jeść; wielkie niesczęście domowi temu zagraża.

„otwacy nazywali węże domowe , za fetysze uwielbiane, Cżuhskas. Rusini litewscy znali takoż te gusła.

Powszechne uwielbianie wężów było w staroży* tności: Indyanie, Chaldei, Fgipcyanie, Persowie, Fe- nijczycy, Grecy, Rzymianie, Gotowie i wiele innych narodów, od tćj guślarności wolnómi nie były. Juli- usz Cezar, obchodzenie się z wężami, podobne, jak u Litwy, postrzegał u ludów pirenejskich (1).

Herodot świadczy, że Egipcyanie pewny gatunek wężów za boźków mieli. Według Plutarcha, u Ateir czyków oswojone węże figurowały w obrządkach świątecznych, zonisiades zwanych, które się odby” wały na cześć Bachusa. Rzymianie mieli bożka Fa- mułlus, który się objawiał ludowi w postaci węża. La”

NEPA 0 ROI

(1) Scaliger exercit. 185, sect. 5,

— 149 — długo byłoby wyliczać wszystkie sczegóły, spólne Li- twinom ze starożytnómi narodami w tćj samćj ma- teryi. W ogólności było mniemanie, że wąż jest wielce rozumnćm stworzeniem, i, z przyczyny zrzucania corocznego skóry, odmładniającóm się nieustannie,

“M SĘ sę przeto nieśmiertelnóm, nar. nizej! re feaę xi

RAUPUŻE

Żaba ziemna, ropucha. Była takoż zawołanym letyszem: chowano ją przy świątyniach, w domów- stwach niektórych wielce poważaną była. Ten płaz unas włazi w brudne mieszkania i do niewypowie- dzenia bywa uprzykrzonym. Przy tćm daje się oswa- Jać i tak przywyka, że go uczyć niektórych obrótow można.

„W podaniach gminnych są wiadomości o skrzę- tnóm pielęgnowaniu takich fetyszów, sczególniej u mlóczarzy byłato wiele znacząca guślarność. Huo- twacy te żaby nazywali Peenu mahtes, boginie mlć- ka. W jch mytyczności była niejakaś osoba myty- “ma, nazywana Brehkina, to jest; krzykaczka. We- dług wykładu Stendera, znaczyło to stare babsko do- “owe, strzegące wężów i żab domowych, która do każdego przychodzącego krzyczała, aby nie zadeptał bogini mleka.

Kronika J.F. R. namienia o takićj żabie ziemnej,

do > 4 r. . ; e) ,. M z uezmiernćj wielkości urosłćj, przez karmienie

— [50 — mlekiem; która nadzwyczajne rzeczy wyrabiać mia- ła. Była bożźkiem domowym u pewnego wieśniaka litewskiego, na Nerungu, czyli cyplu Kurońskim

mieszkającego, w pierwszćj połowie xvigo wieku.

SIAURAS.

Jasczurka. Łasicki, w materyi fetyszów, ledwie nazwania niektórych wymieniający, co do tego, po” wiada, że do rzędu płazów religijnych należało stwo” rzenie czworonożne, czarne, czołgające się, które wielbiono za bożka domowego i karmiono z wielką troskliwością, oraz wróżby rozmaite z niego wycią” gano.

Gwagnin (1) jescze wyraznićj się tłómaczy: — „„Są jescze i dziś (r. 1610) niektórzy, zwłascza po wsiach i miasteczkach, co węże jakieś, które oni językiem swoim nazywają Giwojtami, a mają jakoś po cztóry nogi pod brzuchem, czarne, króciucz” kie, nakształt skrzeli: te oni w domach swoich, gdyby jakie domowe bożki chowają: i im gospodarze; odprawiwszy roboty swe, pewnych czasów, mlćko na pokarm, miasto ofiary, podawają, które, wychodząc z jaskiń albo lochów swoich podziemnych, a wyglą” dywając po wszystkich, którzy tam będą, z niejakićm podobieństwem strachu i czci bałwochwalczćj, ksy- knąwszy razy kilka, obracają się do mleka, któreg? oe ie 3 ZL i a OZ CZE PE PO ZSS »

(1) Xięga 5, część 5,

— [5 — jeśli ta gadzina nie wiele wypije, mniemają, Że się niesczęśliwy jaki przypadek w domu zdarzy: bo się ich bożek na nich gniówa; tamże, jeśli co niesczęśli- wego trafem jakim lub niesposobnością powietrza przytrafi, powiadają, żeśmy źle bożka naszego uczcili, onto na nas przepuścił. ”

Z, innych źrzódeł, prawie to samo potwierdza się. Jakże ta prawdę dośledzić? Chyba, że ten rodzaj płazu zaginął, albo wyobraźnia dawnych i przesąd wyobrażały takie fantastyczne stworzenia, z jasczurki l węża złożone. Najprzyzwoicićj mnićmać, że ja- sczurki zwyczajne, których u nas w Litwie jest kil- ka gatunków, od światło-zielonćj, aż do czarnćj, by- ly tómi fetyszami. Sczególniej te, które Szaurus tu- tejsi wieśniacy nazywają, do czarnego koloru zbliżo- ne i około domów snujące się, musiały do rzędu boż- ków należeć. Wieśniacy tych płazów nie mają za szkodliwe, i teraz nie złego im nie robią, owszem ja-

ki c Ś 1 . 3 r 11 1 1 1 es przepowiednie z ich ukazywania się wyciągają.

SIMONAJTE.

Fetysz płci żeńskićj, odbierał cześć od familii Mikuckich.

SIDZIA. * Fetysz familii Michałowskich.

WENTIS.

Fetysz familii Szemiotów.

— [152 —

RAGEZIOWAN. Fetysz familii Kiezgajłłów.

DEWOJTIS.

Był fetyszem wsi, Pojura zwanćj, gdzieś w Ros- sieńskim powiecie, zapewne nad rzeką Jurą poło- żonej.

WETUSTIS. Był tetyszem miasteczka Retowo; oznacza w ję-

zyku litewskim szarożytny..

GUBOIi TWERTIKAS.

Były to fetysze miasta Saratowa. “Te ośm bożków

są dochowane u Łasickiego.

KAMTENIE.

Starożytni mieli w sczególnóm poszanowaniu pe” wne kamienie, na których trafem przyrodzonym znalazło się jakie wyobrażenie, czyli, że kształt ich był do czegoś podobny. Takie kamienie chowano z uczczeniem, które nazywano Gamaheu, Gama- heus Lapidjsa podania i gadki o podobnych kamie- niach, uwielbianych i u nas.

W rzeczy samćj, wszystko, co zastanawia scze” gólnym sposobem ciekawość, co się wydaje bydź nie- podobnóm do objaśnienia, co przechodzi kolój zwy” czajną przyrodzenia, wzbudzać zwykło mocne po”

j pasbr a (pr ni ej

— [538 —

dziwienie; a w oczach narodu guślarną religiją wy- znającego, wydaje się bydź rzeczą bozką, zasługującą na cześć religijną. Ztąd urasta wyobrażenie, że ten bozki przedmiot komu się dał odkryć, bydź musi letyszem jego, zesłana moc i obrona do oddalenia złych przygod w Życiu. Jeżeli więc kto odkrył jaką ciekawą igraszkę przyrodzenia, chlubił się ze zna- lezienia fetysza swojego; osobliwie kamienie, rzecz tak płodna w rozmaite kształty, tak trwała i prawie nieśmiertelna, — jeżeli się z nich jaki natrafił dziwa= cznćj lub do czegokolwiek podobnćj postaci, przyj- mowany był za bożka fetysza. Taka wiadomość o ka- mieniach, poczerpniętą jest z baśni gminnych litew- skich.

Zmajdują się teź koło domów zarzucone lub w ja- mach i kopanicach pogrążone kamienie ze sczególne- mi kształtami , bynajmnićj nie sztuką obrobione, lecz Proste igraszki przyrodzenia. Te uważać należy za dawne tetysze miejscowe.

W roku 1825, zdarzyło mi się odkryć fetysza da- wnych posiadaczów mojćj wiosczyzny. W ypadła po- trzeba kopania rowu na nizinie, mieszkaniu przyle- słój, właśnie w tóm miejscu, gdzie były ślady da- wnój kopanicy. Grabarze znaleźli w mule kamień, który ną bok wyrzucili, Oglądając właśnie ich robotę Postrzegłem go i wraz mię zadziwił sczególną swoją Postącią, Kazałem oczyścić z mułu, i rozważywszy,

że ą kr w całej kopanicy nie było żadnego kamienia,

— [54 —

domyśliłem się, iż był umyślnie tam wrzucony. Kształt jego sczególniejszy, jescze mię bardzićj prze- konał, że to był fetysz utopiony. Wysokości ma cali 22, szerokość największa cali 11, jest postaci jajko” watćj, płazki, bo ledwo miąższość dochodzi cali 55. Jedna powierzchnia płazka jak deska, osypana wy- pukłościami, czyli kulistemi i owalnemi gałkami, mnićj więcćj wydatnómi, w nieporządnóm wzglę” dem siebie rozłożenia będącemi, i w rozmaitćj wiel- kości; tych liczba przechodzi piędziesiąt. Druga powierzchnia ma kształt żółwiego grzbietu i jest chropowata, nierówna, lecz bez takich kulek. Wierz- chołek tworzy niejakąś główkę, raczćj foremne jabi- ko, osadzone między dwoma mniejszemi. Bokowe płazczyzny, foremnie zakrćślone; na nich nieliczne wypukłości kulkowate. U dołu są trzy duże gałki, 74 nożki jakby słażące. Postawiony na nich pionowo; ma podobieństwo do jakiejś wieżyczki, albo raczćj do potworliwego karła, w którego śrzodku ciała ro%- poznać można części przyrodzone męzkie, które; dla wydatności, przy sczupłym obwodzie, nadtłaczonć; «wyraźnie widać, zostały. Nić ma śladu, żeby ręka ludzka przyczyniła się w czómkolwiek, do ukształ- cenia tój igraszki przyrodzenia. (ratunek kamienia

jest granit siwy, ciemny, pełen drobnćj miki 1 ziar”

nek czarnych metallicznych; kolor ma szary; mako”

wy, mieniący się przy świetle i za zlaniem wodą;

— [5 —

ziarno twarde, ostre; waży około 80 funtów. Obaczyć

wyobrażenie na figurze 4, Tablica //.

ELNIS.

Jeleń, to zwierze mieli za bożka fetysza, w ro- zumieniu, że on odganiał choroby, sczególniej epi- Jlepsyą. Wiadomość o tóm Hartknoch, z Erazma Stel- li wziętą, popiera swemi uwagami (1).

W mytycznych czyli bajecznych śpiewach i po- wieściach, figurują u ludów litewskich źwierzęta l ptaki w oryginalnym sposobie. Przytoczymy tu

at : 25 wyjątek ze śpiewu jednego (2):

„„Hola wy, małe ptaszęta, ja chcę pojąć Żonę:

Kwiczoł niech mi konie siodła, gdyż on ma szary płaszcz,

Bobr z kunia czapką będzie naszym furmanem.

Zając, z lekkiemi nogami, niech będzie forysiem.

Słowik z czystym głosem, pieśni musi śpiewać,

Sroka, co ciągle skacze, powinna tańce urządzać.

Wilk, ze swoją wielką trąbą, będzie grał na dudzie.

Niedźwiedź, z wielkiemi łapami, drwa musi sczepać:

Kruk, z krzywym grzbietem, wodę musi nosić,

Jaskółka, z białym fartuchem, powinna myć naezynie.

Wiewiórka, z grubym ogonem, niech stół ściera.

Lis, ze swoją jasną suknią, może tylko jeden przy mojćj oblubienicy siedzieć. ””

Łotwacy nazywają Zapsa Kuhmina, Kmotx lis. JFilks snohts, Szwagier Wilk. W powieściach gmin- 1 ; . s . » . . . . p, czyli bajkach, zwierzęta gadają i działają, jak u | zopa ++

. / / ,„* Paa a NEC Ja Ob aczoc rew ZE ż Żżra f- AŻ p1- (osBflgrm , (1) Alt u. N, Preuss. str. 144. 2) Dainos Rhesa str. 542—345.

+: A 1wP

(+ N’zaj 4 CZAR

ROZDZIAŁ VI

Bohaterowie, Pólbogi, Didziawiry.

GELLO N.

Bohatór starożytny litewski, za przodka domu Jagiellońskiego uważany. $H

Wiadomość o nim wyjęta z rękopismu jednego(1), jest następnćj treści: — „W głębokićj starożytności,

kiedy zagniewane niebo , spnsczało klęski na nie-

(1) W majętności Raudany, należącćj do Xięcia Zuhowa, w powiecie ossieńskim położonćj, było Archiwum miejscowe; w starym zamku murowanym zachowane, Pan Tubielewicz; rządzca tameczny, w roku 1800, udzielił mi do wynotowania xięgę rękopisną, in 4to, ma pięknym papierze, bardzo czarnym atramentem i pismem gładkićm pisaną. Z wierzchu okładka par” gaminowa, z wyciśniętemi na brzegach arabeskami, po śrzodku ozdobna rozeta gotycka. Tytuł kolorowemi literami, fraktur* nemi, z przyozdobieniem kwiatami, wyrażał Codex selectus. Na drugićj karcie: Dedicatio Serenissimo Magno Duci Lithua- niae, Samogitiae, fiussiae etc.etc.etc. „Alexandro, Domino clementissimo. Następował panegiryczny wywod familii Ja- giełłów, stronie 10. W samym texcie: Eklogi Wirgiliusza, Ody Horacego xiąg5, Tragedye Seneki: Hercules furens. Thyestes- Thebais,,Hippolitus, zupełne, Oedipus, do połowy aktu czwar” tego. Gruby ten rękopism, nie cały od tego miejsca. Na końcu dedykacyi podpisano tąż samą ręką, którą cały rękopism spisany, Antonius Korczak, czy teź Korssak. Ao, Dni. 1488.

— [57 — slorny ród ludzki, hydry lernejskie, lwy nemejskie, harpije, chymery, centaury, a w końcu chciało bydź przebłaganóm w swój chłoście; zjawiali się wtedy bohatóćrowie, którzy te potwory pokonali. Między nićmi był najsławniejszy Herkules, syn Jowisza i A|- kmeny. Według naszych dziejow północnych , li- tewskie krainy, w starożytnych wiekach, podobnych- że plag doznawały. Między innemi, mnićj spamięta- nemi, ukazał się naród ludożerców (antropofagów ), który od Północy i Wśchodu napadał litewskie kra- Iny. Znisczenie ostatnie każdy krok tego dzikiego lu- du oznaczało: zabierał ludzi w niewolę i, zapędziw- szy nad półnoene jezioro, pożerał; tam stosy z ich ko- $cl w ogromne piramidy układał na cześć swych bo- 5ów. Aż powstał bohatćr litewski syn Elony, czyli Iglony, nazwany Gellon. “Ten, powołany na wyba- wiciela Północy od tój klęski, wojnę podjąt przeciw Ludożercom : naprzód ich poskromił przeważnie , a naostatek zupełnie wyniszczył. Dzieje podają, że on był synem takoż jednego z bogów starożytnych li- tewskich, a matka jego była kapłanką. Po tych więc Zwycięztwach i wielu innych czynach rycerskich, zjednał sobie imie wodza wodzów narodu litewskie- 50. Potomstwo jego było w wielkićj czci, w krainie nadmorskićj mieszkało. Lecz kiedy Szwedcy Nor- mandowie zawładali Zmudzią, dziedzice sławy (el- lona, wyginęli w krwawych bojach, na morzu i na

lądz; EA dzie z nimi toczonych. Jeden tylko z domu Igel-

ła/ '

— [58 —

lonidów, dzieci półbogów, pozostał Xiążę Iminus, którego w dzieciństwie wierni przyjaciele wypro- wadzili z sobą do ziemi Dregowiczów, narodu przy- jaźnego Litwie. Tam przebywał w grodzie Igme- niu (1), gdzie i potomstwo jego mieszkało, panując nad okolicznym krajem. Kiedy w XII wieku, Xiążę Igor podbił tę krainę, wnuk Imina, Glapimin, prze- niósł się na powrót do Litwy, synem jego był Sutink, a wnukiem Dormunimund, którzy mieli posiadłość na Zmudzi. Tego syn Lutawor, wojownik morski, odbudował starożytną Ejragołę, w roku 1262, Po tragicznym zgonie Xiążęcia Litwy i Rusi Mendoga, zbójcy jego: Dowmund Zapusczański (7ransilvatt- cus), I’rojnat Zmudzki i Towciwiłł Połocki, xiążęta, pokłócili się między sobą o dział skarbami, po tym bogatym xiążęciu pozostałemi: gdyż i dwóch synów jego zabili; w tój kłótni Towciwiłła Trojnat zamor- dował. Bojąc się jednak zemsty Połoczan i syna Io- wciwiłłowego, wszystkich bojarów Połockich do więzień powtrącał, oprócz niejakiego Prokopa, zdraj- cy i powiernika,xiążęcia Połockiego. Tego wysłał do Połocka z nakazaniem, aby młodego Iwana, syna Towciwiłły, Połoczanie stracili, gdyż wszystkich bo- jar ujętych w pień wyciąć każe. Przeto Iwan, uwal- niając od niesczęścia panów połockich, zjechał do Nowogrodu itam został mnichem. Panowie zaś li- EM LEE

(1) Czy nie Igumen teraźniejszy.

— [59 — tewscy na zjezdzie pewszechnym, juź po śmierci Trojnata, posłali w roku 1204 Łutawora na zajęcie Połocka, aby w nim z władzą namiestniczą rządził* Imtawora synem był Witenes, urodzony na Żmudzi w roku 1252, który mieszkał w Ejragołe; ten wsła- “wił+się w wojnach ruskich przeciw Tatarom, był wzięty w niewołę, znajdował się w obozie Batego* w ziemi Kumańskićj, powrócił naostatek i rządził xięztwem Połockićm, wespół z ojcem swoim. Trwa- jące wewnętrzne zamieszania w Litwie, były przy- czyną wielu odmian w państwie. ‘Tymczasem na zjezdzie powszechnym Litwy, w Kiernowie, pod przewodnictwem mnicha, Laurencyusza, syna Tra- busowege, Witenes obrany został. W, Xiążęciem Litewskim, umarł uderzony w drodze od piorunu roku 2515. Miał trzy żony, jedną po śmierci drugićj: Z pierwszej urodził się Gedymin roku 1257; z dru- glój (rważeluta, urodził się roku 12g5 i Woin, roku 1296. Trzecią zostawił bezdzietną. Panowie litew- scy ogłosili Gedymina W. Xiążęciem litewskim w ro- ku 1516, w miesiącu styczniu; który przedtćm mie- szkął w Ejragole imiał zarząd tćj prowincyi dóbr ’ stad xiążęcych, będących na Żmudzi. Tam ciągłemi utarczkami z Krzyżakami i rycerzami Inflantskiemi wsławił się, lbył ich pogromcą z wielką korzyścią dla kraju,

Gedymin miał trzy żony, takoż: Widę, Olge

i Jewnę, a z nich siedmiu synów (1). Wida by-

(1) 5)

1 Ten sam co do rzeczy wywod familii Jagiełłów, znaj- ” % .v% " saN BJ s s s a ; j ś 4

Aeęk

1689 (Rękop.) mianćm w Wilnie w dzień Ś, Kazimierza,

— [60 —

ła córką bartnika Widmunda z Kuronii, pochodze- nia szwedzkiego. Znićj synowie: Montwid, co zna- czy Świat FFidy, urodził się 1276, i Narimund, co znaczy Koniec Świata: gdyż Wida umarła wnet po jego urodzeniu roku 1277. Druga była Olga, xiężnicz-

ka Smoleńska, z nićj synowie: Olgerd, co znaczy st”*

chamie! dość Olgi, urodz. 1296, i Kiejstut, co znaczy Zortel-

nik, urodz. 1297. Trzecia Jewna, czyli Ewa, takoż xiężniczka Ruska, córka Iwana Wsewołodowicza; Połockiego xiążęcia, brata Olgi, zmarłój żony Gedy- mina. Z nićj synowie: Lubart urodz. 1299, Jawnut, urodz. 1501, i Koryat, urodz. 13060.

„Gedymin idąc w ślady wielkich przodków swo- ich, Tura niezmiernćj wielkości zabił (1), na Turzćj; Antokolskićj górze. Nad ujściem Wilejki do Wilii, założył dwa zamki i przy nich miasto; o którćm słu” sznie przepowiedział Lizdejko, że jeżeli natćm miej: scu założoną zostanie stolica państwa, miasto naj- większóćm bydź w Litwie nieprzestanie.

Dalćj znajomą w skróceniu historyą prowadzi aż

do Kazimierza Króla. Zrobiliśmy ten ustęp tak dla

duję w kazaniu łacińskićm X. Jana Kantego Borejszy S.J. NĄ w ko-

ic ściele Akademickim ś. Jana, Są niektóre ascetyczne dodatki, ©

a niestanowiące; reszta zupełnie zgodna, Widać, Że ta history

Jezuitom wiadoma była. 1 (1) Autor nazywa Urrus vel Taurus fereus, Co się nie 0

a- nosi do zubrow, lecz do wołów dzikich, zaginionych, już ze st rością czasu w Litwie,

(1) Jldeosew Syrii da. 7a b.

46; ZBiRsnc KAT R coraz a AEP

M ywo KASIĄ zk poż Zie. 4 “AA md ab ga, GERE

a K Gw: Ke. - ajj: „AS WSZY ky u. oĄ ONA sw pr U preadeażnmih lan 2 A

/ mAŁ 1AAAJDD zaj) AB — RAJA Folerzk ar > wal SB ZGŻR Ż, A Z padlo

1436 JĄ. 28), gy W APPAEEP Ye,

K04 AL ML (A nar Że / (ry Ma» RO 4 go 82 cze — zz A PRNED z LUA r a ( u RY STA neee ab lej SEGA 1 17 A ai - 2 doła OO PE ŚRO RTW AERO? ke ac WRZ (Ku — fraz ko 4 A_ WiLans 4 sie CRON e poazlr nA ej ną 4 PA WC nh, K- MeSRSNĄ Kuma M „Ak » 30% 4 c “W YRŃ Dnas żada Nb) mai asae ce c dg sed dba. | uaablą ami i ud) va z sią b, ać “4 “(PnP Sz m 1 4, £4 ae sa 2 EW 4 A

ay w, leą | ra 4u4 ro Twi 1. wać p ARD M

W MHaAkRac

Że ua = “ae 4 04 EPOCE R wo mą jed e SÓW at w ARAB? TW of roz gu ud

ż -

5dó) Amt 6 ec pd nio M7). H+ Rana 4 AB sk. WAA1 uk ALORA) kad pw o AP, P> 7 =MB zk Pea AYN

zwłysiy ak pl wamachin heb, miar NE SAYS |), * waży aka w aż m med maj

Muay aoi kand 4 wr dh oł ża. k. pEŁAIA , hab 7 Ł: | day Pa

7 ’ jem Ą Mena ‘A8 88 cha Min, RZ. Ło

. * » v 4 ’ MAŁ pAAŁGJ u KRY A ua faj Z u na, Mtiucnd Łe , f waynia tej | ady X nip oz tw np fegy

MAkAa< rydi las p” Jieia Uta, ZY 7% żŻu (gów uel w Hay kóz maiide REŻ > pw NA Um.

L A. rb. Z 6). W Goewkkiw Be. ŻE fce Trro”>

Paa WAB W AE ZA Zacek W AK

7«

6 ARIE dc doo nau ra *r4

. 1/2. = r”

patlad ana. || Mone dad tey DAC spa, | ag faa adko. aa P>” je , pkdłoj ro d294

ALAYg 3 SO YJE ay a (ADAC < 74, 4 X

p. LIG Mao 4 firm Otel m ag a 7

7 M, ta boży w puma “EP 4 M md luj ;

Ę) Au ska. /łą. A <Hz p . 4, 4 AP 4 kac — ke, O Naga mah mneakno prawa lut POSH dkg u, żż, ( Ż p ) M Kay, z A da! Ge Rońd! GAR BALS A ż Kana dop © 06 cżeTEH Ro mA ud Rack » p * och | Fig! 7 0 b. 6 > ĘĄ ei ER GEL, POROST ONA IR c A || h A ażdd 2? oló ta p " dolaza, omatizką | Fy74 EARA a x ZEŃ , 4 KŻ adeT amidć > skit © AŻ: k, KŚ POI: | A z xa żeś 1. ań pla - “MS Gz sA „ch ZY ma ną aenech, ż wadi not odj * śonndkóciić A Z. ep FA % sd/Jancas? j Macnu tlo: utegą dom sp wę /) Lda ra r 4” dł g fe “Ą obr, Z zzĆ” sią) s4j | Jane z EOEOYIA Ni cj b nt 6,fa dUtuki naa w HJABCO , » affę aa” i , łe” ZE ZE” Asz jed pay lo Mya! pray żZ% pas Śoaitm Jen d’k, j edene c peset a fkan yar eu Naaf4 UMA naonyyś. 4” Ax pat) | ganę ae jydny

Lu bla 4 bag: AcZna. by ple, s - ŻYWA qx doaać Radan j

poj fra gło a OO Ala pun» myfanć ŚR NĄ “że AOY PYEK

Lay dan : a b. Ło bin) HALLT 44 > ażjw “77972, zwą” fozm iw

r. mac mia da - la uż

« LO VR trarpia+ AAS PEZY, XZaia:

TF” | 2 © ME 10C/ia «wę/ ( 772 piec PZ sę / : Ą

| d 1 k h ; 4 EZ LEO je dk, fa ? 1 1«4 Up A4s TO Asa A Jorga RA, 7 ZA 5 4 7 uŹ o śżj ; : A c " « L A EM tania r w cewce, dac. m ina Ask A7Y 4 FE

A, To 4.7. źe RZ A

. . let tu m4ta- Rós

ZZDEŁ Z RPvZ

/ . td, a r Ą

2222 “87 Br Ada Ta M

j 4 £ ie Fadmio ią = ZE /620. fe: ły Ć ja 228 4 - // ; A. b w 4. /CZ m Jad e 4/2 RL ie fRaż 022,4 ny ię fu £ :

« . 4 r

Aakwzacę UKŁ Ratmu FAA tŁ1A 20 157 zo ŚJ pz” Ź

JE . / , ’ > ,” dzaj lustha, ZNA padra ZA „ td. 2725 ady . i = h = 3 : ’ bai 4 , r

/ Z74 dzy Fot dz, Ay mn Aas3 zac KĘL z: Eu Ay są łódce 5 Fe Z “pu dh | xe nu że 4 z i “<A F EAAAY ZZA w 4 ba, . Pny > RZA SRG naru Atu % 4. małą” uu

gi A 4 b KUTZA z E AAMAA CQuik ZaBłua Buc Ło. 4 u Ja dn MW ba

s. BY Z . (Fróro > Pf unchotł e , fast” 4 naa) )

LM 4 ? 824, puaw «a w /5352 cjmłotej 4 Rud

du r 0, zn alli slady dzue BW / ARR uw 1 46% juct a: Łytte m r A.P 3 DY

sku (fon 27-398 24.1. p18).

— Ioól —

dowodu, o bajecznym Gellonie, jako też z przyczyny dokładności historycznej i chronologicznćj, w zda-

rzeniach, nie dość jescze zkądinąd wyjaśnionych,

W ITOLF.

Inaczej Witol, wiesczek, wojownik, bohatćr, za półboga poczytany. Z powieści gminnych powzięte o nim podanie. Był to człowiek nadzwyczajny: prze- szłość wiedział, teraźniejszość rozumiał, przyszłość zgadywał. Monarchowie do jego rady i woli słoso= wali się. On przebywał na swoim statku morze, od brzegu do brzegu świata, prędzćj, niżeli kto mógł przez Niemen przeprawić się. Rozmawiał z xięży- cem i znał nieskończenie wiele gwiazd po imieniu. Miał konia nazwanego Jodź, na którym wiatry wy- przedzał. Pałacem jego była głowa owego konia: przez jedno ucho wchodził, przez drugie wychodził. Kiedy u pewnego króla biesiadował, koń Witolfa zszedł się na błoni z klaczą królewską, która miała podobneż przymioty; ale bogowie, nie chcąc, aby ro- dzaj takich olbrzymich bestyj rozmnażał się, przy- kryli ich dwiema górami, pnącćmi się jedna na drugą. Witolf z rospaczy oddalił się ze dworu tego króla,

l, kiedy powracał z wojskiem na zawojowanie jego królestwa, trafił pod tąż górą na smoka, Pukisa, z którym walcząc, pokonał go i niezmierne skarby zabrał, Wreszcie pojednał się z królem tamecznym:;

Dz, Star. Var. Lit T. 4. ró

— 162 —

. AL C I 8. Olbrzym nadzwyczajnćj siły, bohatór bajeczny

litewski. Takoż z powieści gminnćj znajomy. Byłto bohatór wędrowny, czynił wielkie rozboje i wielkie dobro ludziom, według tego, jak ich godnómi, czy ka- ry, czy nagany, znajdował. Wywracał grody całe, jak siana kopy, największe drzewa z korzeniami wyry- wał, a te służyły mu za laski w podróży i pociski; miotał przy tóm ogromne kamienie, któremi okręty druzgotał i całe zastępy wojsk wywracał. Bił się ze smokiem pod pewną górą, gdzie zdobył skarb, który ten smok nagromadził; potóm upodobał córkę paną jednego, za którą oddał to złoto i srebro, jakie po zabiciu smoka znalazł w jego jaskini. Chociaż ta pan” na była najurodziwsza z dziewice i nadzwyczajnie sil- na, ponieważ ująwszy wołu za rogi, przez siebie prze” rzucała; jednakże, w porównaniu z Alcisem, co do urody i siły dzieckiem się zdawała. Mocno ją kochał: ona mu treliła włosy i brodę grzebieniem, który był wielki, jak skrzydło wiatraka. W podróżach żona siedziała mu na barkach. Kiedy przebywał najgłęb” sze rzeki, woda mu ledwie do kolan dochodziła. Usta” wicznie wędrował i ustawicznie był w przygodach.

Są w Litwie uroczyska, podobne nazwania noszą- ce; znam łąkę „4lcie, nad rzeką Radanią.

U Neherwalów, ludu starożytnych Germanów,

były dwa bożyscza „4łcisy, wiecznie młode, którym

— 163 — w gajach kłaniano się. U starożytnych Greków i Rzy- mian Herkulesa nazywano Alcydem, Minerwę Alcy-

dą. Były też u nich osobne bożyscza, zwane „//cides,

Starożytność pamiętała takoż olbrzyma „Alcyona. (+); %%« za

Nie można tu jescze jednego postrzeżenia omi- nąć: — Dawny herb miasta Wilna wyobraża Święte- go Krzysztofa, Christophorus , Nosiciel Chrystusa. Trudno jest dociec, kiedy? i przez kogo? ten herb nadany lub przyjęty? Nić ma też, ani święta, ani kaplicy, ani ołtarza, w którymkolwiek z kościołów wileńskich, przez coby udowodnić można było pa- troństwo tego świętego nad miastem. To bezprzy- czynne, dla naś, używanie w herbie 5. Krzysztofa, haprowadza nas na myśl: azali starożytny olbrzym, Alcis, nie był początkowie herbem Wilna? którego w czasie przyjęcia chrześciaństwa na Ś. Krzysztofa przemieniła pobożność. ‘Trafne albowiem podobień- stwo obu, sł sacra profanis componere licet. Oba- czyć jescze o tóm pod artykułem o Złerbach ZLitew- skich,

PALEMON.

Bohatór, wódz, władacz litewskićj nadmorskiej krainy, przybyły ze swojemi z cudzćj ziemi.

Kroniki podawały przyjście Rzymian, czy jakich im podobnych południowców, do Litwy, raz około r. 48 przed Chrystusem, drugi w r. 57 po Chrystusie; trzeci raz w 401 tćjże Ery. Stryjkowski, według “wego zwyczaju, nie czyniąc żadnćj krytyki, prosto-

11*

——

i £ są

m (YbĄ

dusznie umiescza wyjątki z kronik jemu znajomych wówczas, które w znacznej liczbie miał pod ręką, albo bierze wiadomości z podań miejscowych. No- wocześni badacze dziejów, lekko znowu rzeczy bio- rąc i mniemane prawodawstwo krytyki sobie przy- własczając, za czystą bajeczkę Palemona ogłosili. Na- Jeżałoby środek znaleźdź między tćmi dwiema osta- tecznościami.

Że rzymskie statki pływały po Baltyckićm mo- rzn przed narodzeniem Chrystusa, nić ma wątpli- wości: gdyź Pliniusz wyraźnie o tóm świadczy. Że mieszkańcy pobrzeży morza Środziemnego, związki handlowe, z mieszkańcami Prussyi, zbierającćómi bur- sztyn, mieli, takoż prawda (1). Mogły więc bardzo zawijać nie raz w dawnych epokach, jakie kolonialne floty, choć nie koniecznie wszystkie z Palemonami. Tym czasem Palemona wcale bajeczną nie jest 080- ba, lub, jak mnićmali niektórzy, urojoną przez kro” nikarzy (2); imie jego słynie dotąd w ustach wie- śniaków dolnego Niemna. Pod miasteczkiem Średni- ki, Szeradzia po litewsku, niżćj ujścia rzeki Daubis-

sy, znajduje się odłączona od innych góra, okrągła;

na którćj jest usyp, czyli ślad horodyscza stareg0; "

, e .. 7 , )ą-
góra nazywa się dotąd Palemonii Kałnas, Góra Pa: PORA POZNO ZEŃ

(1) O tem będą dowody w T.2. roz. VIII pisma niniejszego:

(2) Dziś wszyscy badacze starożytności lit+wskich przeko- nywają się o prawdorzeczności podań kronikarzy naszych, e to słusznie postrzega Pan Rhesa (Daźnos), i widzą mylność s,

rzutów im przez krytyków XVIII wieku czynionych, że jakody

wiele nazwań bogów i ludzi znakomitych sami powymyślali.

— [I65 —

lemonowa. Wieśniacy umieją nawet powieści, czy” niące tego człowieka bohatóćrem ubóstwionym, Żi- mas Didziawiris. Będziemy w ciągu tych dziejow badania nasze wykładać o nim, czyli o władaczu po+ dobne nazwanie noszącym, pod właściwą epoką. Tu przytoczómy następne postrzeżenie.

Zdarzyło się mnie nabydź monetę złotą, którój wyobrażenie jest na figurze 47, Tab. 7Z/, wielkości naturalnćj. Pochodzi ona ze Żinadzi, miała bydź nie bardzo dawno znalezioną (w 1614 czy 1815), w Szwekśniach, w ogrodzie tamecznego probostwa, przez lokaja, który się spanoszył skarbem, wykopa= hym przy przesadzeniu krzaka róży: monet bowiem złotych bydź miało na kilkanaście funtów. Człowiek ten zemknął za granicę, i drogie zabytki starożytno- ści nie wiedzieć gdzie się podziały. Moneta moja wa* Ży czerwonych złotych trzy i blisko pół. Jest wklę- słą, jak śliczna miseczka; bierze w siebie wody część czwartą sporój łyżeczki kawianćj ; odbicie bąrdzo wydatne i, mimo starcia na stronie wy pukłej, odcisk * dość wyraźny zachowała. Napis jćj daje się wyłożyć abecadłem bijarmskióm, jakie znajdujemy w dziele Karamzina (1). Oznacza na wklęsłćj stronie dwa tyl- ko wyrazy Sper. Palimon. We środku orla głowa, ucinek strzały wskazuje ostrzem, od którćj litery Czytać zaczynać należy, Na odwrócie wypukłym po* PP 1.234 ARR JAWA OAZA PANIE UJKRNARCAA

(1) Tstoria Hosudar. Ros. wyd. 2.%.TV. Primieczanie N. 124.

— 166 — dobne znamie, jak na figurze 9, 7 ab. 277, tylko zna-

“ki przy nim odmienne i punktów więcćj. Obaczyć opisanie figury 9, artykuł Posągi. Z tego, nieocenio- nego, zabytku naszćj starożytności mamy dowod, że Spera Palemonewicz, czyli syn Pałemona, był mo- ŻŹnym człowiekiem, bo bił złote medale. Zachodzi tylko pytanie: czy w wieku XI, w którym żył Spera,

istniało abecadło bijarmskie? O tćm nić ma wątpli-

wości, ponieważ Bijarmija, bogata, starożytna kraina, słynąca w Sagach północnych w IX i X wieka (1), miała swoje pismo, o czóm obszernićj jescze raz mó- wić przypadnie. Drugie pytanie nawija się: jakim sposobem to abecadło na Źmudź się destało? Na to odpowiedź krótka: Litwa nadmorska była Skandy- nawską zdobyczą , tak jak i Bijarmija, o czóm ciąg dalszy tych dziejow przekona; mogły przeto bydź stosunki między tómi krajami, tak, że i złoto, i arty”

ści, i pożyteczne nauki, spólne były obu krajom.

my naked M O N.

Zeglarz znakomity, którego pamięć w wielkićm

poszanowaniu była u Litwinów dolnego Niemna ; przybylec tak, jak poprzedni.

Upowszechnione i głośne podanie na Zmudzi nad- Bla ZEE= LM NA LO owóiić

(1) Permia czyli Biarmia była krainą zamożną, sczególnie w drogie kruszce, przeto ściągała ku sobie przedsięwzięcia nord- mańskich rabusiów; są tego dowody w Sagach północnych; mię” dzy innemi powiada Kormaks Saga, że Król Norwegski Hanald

2 s67- 0

niemeńskićj słynie następne (1): — Żeglarze przy* byli zza morza, żeglowali w górę Niemnem, doszedi- szy do ujścia Dubissy, dowiedzieli się o wyroczni, ku źrzódłom tćj rzeki będącćj; z radości więc, że drogę do tój świątyni znaleźli, śpiewali: «Sze radom; tu- śmy odkryli, co było przyczyną nazwania miejsca Szeradzia, dziś miasteczko $eradnik, przez skróce- nie Średnik, z połska nazwane. Upłynąwszy Dubis- są w górę, całą milę, wypoczywali na brzegu z żot- nierstwem swojóćm, gdzie, stanąwszy obozem, rzekli: Czekiszkim znoka, utkwijmy chorągwie. To dało powod nazwaniu Czekiszek, dziś mieścina tak zo- wiąca się. Dalćj płynąc, dostali się w puscze nie- zmierne, gdzie, natrafiając wiele przeszkod do dal- szćj podróży, mawiali: F—ira gałas, nić ma końca; to miejsce nazwane zostało Ejragołłą, gdzie dotąd jest mieścina tego nazwania. Lecz, gdy posunąwszy się wyźćj rzeką, dalsze usilności przekonały, że mo- Żna dójśdź do zamierzonego celu, śpiewano śpiew, oznaczający radość, Że jest koniec: Beż ir gałas, ztąd lazwanie miejsca Betygoła. Wódz tych żeglarzy i wę- drowników nazywał się Nemon. O nim jest jescze podanie, że odbićrał cześć boską i miał swoją świą- Ew || 2 A AOANNNZANZNN WP ONSZ ANON NE,

Graurock, podejmował wyprawę morską do Biarmenlandyi. yło to w pierwszćj połowie X wieku. (Sagaen Bibliothek

». Muller , ubersetzt aus Ddnischen v. Lachmann.) S. 106. Ber- lin 1806.

(1) Było to juź umiesczone w Tygodniku Wileńskim, na tok 1817, Tom LII, str. 278 i dalsze.

— 108 —

tynię w Nemonajcach, nad brzegiem Niemna, podo- bnv tam, gdzie dziś w powiecie Trockim leży mie- ścina tego nazwania, mająca ślady usypisk i kilka kurhanów. Podobieństwo miana półboga, z narze- czeniem rzeki Niemna, wprowadza na myśl, że ten znakomity przybylec musiał nadać swoje imie rzece, jako podróżujący po nićj pierwszy żeglarz. Była w Litwie familija szlachecka, podobnie nazywająca się; mam pod ręką list, w pierwszćj połowie wieku ze- szłego pisany; z podpisem Mazimierz /Niemonowicz; widać, że to naźwisko pochodzi od imienia Nemon; tak, jak Piotrowicz od Piotra, to jest syn jego. Stryj- kowski, w starćj części dziejów litewskich, znajduje między panami litewskiemi syna Montwiłły, a pra” prawnuka Palemonowego imieniem Nemon. Imie to jest skandynawskie, jak wiele innych pomiędzy Li- twinami. Będzie o tćm jescze w następnym ciągu dziejów naszych. KUKOWOJTIS.

Ubóstwiony xiążę litewski, syn Zywibunda II, panował nad całą Litwą Zawilejską, umarł roku 1221, został pogrzebiony na górze w bliskości Dzie- wiałtowa. Tam cześć boską dla niego ustanowił syn jego Utenes, który po nim nastąpił na xięztwo. Tę cześć pomnożyła pamięć ludu, wdzięcznego dobro” dziejstw, za Życia nań zlanych. Na tćj górze był gaj: bogom poświęcony, a w nim stał posąg Kukowojtisa:

Tam i obrządki się odbywały, przez osobnych ka

— 1609 —

płanów sprawowane, aż do ostatnich czasow pogań- stwa litewskiego. Tak świadczy Stryjkowski. Góra Kukowojtisa, na którćj śladu już nić ma, ani świąty- ni, ani posągu, smutne i ponure osypisko ziemi, oży- wia tylko pamięć w powieściach ludu wiejskiego dochowującą się. Hartknoch z badań swoich powia- da, że na tćj samćj górze, oddawna jescze gorzał

ogień wieczny, przez Kiernusa ustauowiony (1). MURGI.

Tak się nazywały u Łotwaków cienie bohatórów, poległych w wojnach, za ojczyznę, których mieszka- nie było w niebie. Oni wyprawowali gonitwy na wo- zach ognistych. Potykali się na niebie z Jodsami, to jest: złemi duchami,

Zjawisko świetnych meteorów napowietrznych, lub zorzy północnćj, przypomina to mytyczne wy- obrażenie i teraz ludowi wiejskiemu.

U Litwinów nazywano /uskeżojas, bohatórów poległych w obronie ojczyzny. Są miejsca, ich mogi- łami uświęcone. Mniemano, że nieurodzaj i głód utrapiać zwykły krainę, kiedy zaniedbaną będzie cześć walecznych, poległych od ręki nieprzyjaciół, Powieści jescze głoszą, Że jest gaj czyli ogród nie- bieski, gdzie wojownicy wszystkich narodów, w do- brój sprawie życie poświęcający, przebywają. Wy-

obrażenie Skandynawskiego FFalhalla. Sza opa 2 1 PS EOEWEM “NRY: DOEENPPNZTZN “PIERZE RENI

(0) Alt u. n, Preuss.

—- bwa 0 tt | -|—

XIEĘGA DRUGA. Rzeczy odnoszące się do Mytologii Lilewskiej.

ROZDZIAŁ L

Przedmioty czci religijnej.

Ukończywszy opisanie bogów, we wszystkich podziałach, jakie się nam przyzwoitómi bydź zda” wały, pozostaje objaśnienie rzeczy, tyczących się re- ligijności przodków naszych, czyli tego wyłożenie i objaśnienie, cośmy zebrać mogli wiadomości o dal- szych sczegółach, do ich religii odnoszących się.

Nie naciąganym sposobem, ani z uprzedzeniem ja kiómkolwiek, porównywając Mytologiją Lit. do sta” rożytnćj Greków i Rzymian, mimowolnie nastręcze” ły się podobieństwa, — i prawie tożsamość. Obok za5 tego, kiedyśmy rozważali usilności Mytologów, chcą” cych przeciwne ustanowić zdanie, jak Stendera (1):

zawzięcie pracującego nad tego mniemania dowoda*

mi, znalezliśmy same błahe domysły, etymologiczuś

(1) Lett, Gramm.

— DI — plątaninę i jakiś upor w swojóm widzimi się. Dopićro w tćój drugićj xiędze, gdzieśmy zamierzyli wyłusezyć obszernićj całą Mytologiją, objaśnić to, cośmy w piex- wszćj powiedzieli, i przygotować wiadomości, dzieje starożytne Narodu Litewskiego wyświecające, z tąź samą gorliwością śledzenia bezstronnego prawdy pisać przedsiębierzemy. Nieudolności naszój przy- znać należy, znajdujące się niedostateczności, w tym całym wykładzie: albewiem sami jesteśmy przeko- nani, że pisarz, lepićj utalentowany, doskonalszym sposobem tę część dziejów wykładający, przyjemnićj zabawiłby ezytelnika i ukazałby trafniejszemi wy- wodami prawdy historyczne, zagrzebane w zapo- Muieniu wieków; naostatek, większemi sposobno- Ściami wsparty, zbadałby źrzódła, niedostępne dla has. Niezatrzymani przecież tą uwagą, pójdziemy drogą, przez nas obraną, w tćj nadziei, że i nasze usi-

łowania pożytek przyniosą dla dziejów ojczystych…

OGIEN ŚWIĘTY. U Chaldeów, Persów, Egipcyan, Greków, Rzy-=

mian i innych, cześć boska wyrządzana była ognio- wi. Gwebrowie, do dziś dnia trzymający się nauki Zoroastra, widzą w ogniu Boga, czyli duszę świata Powszechnego, którą istotę nazwać po imieniu nie umieją.

Początek tego obłąkania, w religijach staroży- tnych, łatwo się wyprowadzić daje. We wszystkich

— DI —

starowiecznych obrządkach uroczystych, używano światła ognia: czy to dla tego, że gorejący płomień, przyzwoicie umiesczony, ozdoby przydaje świątyni; czy to dla tego, że w nocnćj porze, po większćj czę- ści, sprawowano obrzędy; od czego poszło użycie 4 « ,; . 7 , . r e:

lamp, świćc, pochodni, kagańców gorejących. Zkąd kolwiek ten zwyczaj wreszcie powstał, zawsze za- sięga on najgłębszćj starożytności, jak nas uczą dzieje. Nadużycie, tak przywiązane do natury ludzkićj,

i w tym względzie daleko zaszło u pogan: oddawano bowićm cześć boską ogniowi, jakoby duszy, ożywia- jącćj przyrodzenie. Przypisywano mu moc poświę- cającą i oczysczającą, utrzymywano ciągle gorejące lampy i ogniska. Im zaś więcćj który naród poka” zał skłonności do przesądnego nabożeństwa, tóm się mocnićj do czci oguia przywiązywał. Dotykalny przykład mamy tego na Żydach naszych litewskich, do zbytku naboźnych i do zbytku przesądnych : u nich po szkolnych dworach, to jest: salach, w bliz- skości Synagogi znajdujących się, gdzie dni i nocy c WE . » . . * 2 nabożnisie przepędzają na czytaniu xiąg ascetycz nych, utrzymują się lampy, czyli też gatunek świe . . ś

bez przerwy gorejących. Twierdzą oni nawet,

; NA. g - . - E e - jak

ten ogień pomiędzy nimi nie zgasł, od tćj pory; |

go wyratowali z ruin Kościoła Salomonowego, * po” tćm przynieśli z sobą do Litwy. Samo przeto wie”

rzenie w jednobóstwo ; wstrzymuje tylko, że cześć

boska ogniowi się u nich nie oddaje.

— 1738 —

Litwini, w religii swojćj dawnćj, bardzo wielę na czci ognia zakładali. Kłaniano się ogniom Świę- tym, w pewne uroczystości rozwiedzionym, a Scze- gólniej tym, które bez żadnćj przerwy gorzały na oł- tarzach, po pewnych świątyniach , których strze- gli kapłani albo kapłanki, poświęcające się wyłącznie usłudze ognia świętego. Ogniem oczysczano lud, trzody i sprzęty niektóre, przez ogień doświadcza- no prawdy w sporach, pomiędzy ludźmi upariemi, wróżby z ogniem odbywano. Te sczegóły odłożyw- szy do osobnych artykułów, niżćj wyłożyć się mają- cych, dopićro mówić będziemy o samćj czci ognia świętego.

Widzieliśmy pod artykułem /?raurime, że na ołtarzach tćj bogini, gorejącego ognia strzegły ka- płanki, Wejdalotkami zwane, jedną z nich była Bi- ruta; niezawodnie więc ogień taki gorzał na górze pod Połongą, nieustannie utrzymywany. Obaczyć ar- tykuły: JF’ejdałotki, Biruta.
Na cześć boga Kurko, takoż gorzał ciągle utrzy- mywany ogień święty, sczególniej u Prusów, w wiel- kićj tego boga świątyni, w Szwentameste, czyli mie- ście świętóm. gdzie dopićro//eiligenbeil czyli po pol- ska Święta- Siekierka. W Litwie, nad rzeką Nie- Wiażą, takiego rodzaju ogień miał się utrzymywać, za zdaniem Hartknocha.
W świątyni boga Perkuna, starożytnóm Ro-

iunowe, w obliczu świętego dębu i posągów prze-

— 174 —

dniejszych bogów, znajdował się ołtarz ognia wie- cznego, utrzymywanego drwami dębowemi, który gorzał pod strażą samego arcy-kapłana. Dwanaście z wiosny przygotowywano stosow drew dębowych, ułożonych w około świątyni, z których kaźdy wy- starczać powinien na miesiąc. Dwanaście było wło- ści, z których każda przez miesiąc dostarczać po- winna była żywności dla kapłanów, oraz ludzi, po” trzebnych do posług rozmaitych. “Takie są odwie- czne podania. Po przeniesieniu się arcy-kapłanów do Litwy, w XIII wieku, wielka świątynia była na różnych miejscach, potóm w Kiernowie, naostatek w Wilnie; w tych ogien święty gorzał podobnież.

Ogień Znicz, czyli prawdziwie element ognia ubóstwiony, utrzymywanym był po rozmaitych mićj- scach z wielką pilnością, w osobnego rodzaju świą- tyniach, czyli ogrodzeniach utwierdzonych ; gorzał na cześć wszystkich bogów, albo jednćj istoty, która była zbiorem wszystkich ; którćj potęga nie tylko była duszą bogów, ale i świata powszechnego. Za świadectwem Piotra biskupa. Z tego, co o tym ogniu jescze wićmy z dziejopisów, przyznać należy pra” wdę mniemaniu, że cześć jego była jedną z najda” wniejszych, przyniesiona ze Wschodu przeż przod- ków narodu litewskiego. Podania historyczne gł07 szą, że Litwini, w XIV wieku, taili i ukrywali P9

lasach niedostępnych ogniska święte, w celu tego

ognia utrzymania, mniemając, że jego zgaśnienić

— TR —

upadkowi narodu zagraża. Kłaniano mu się z wieł- kićm nabożeństwem, z niego brano głównie do pale- nia przedniejszych ofiar istosow pogrzebnych. Po- pioły z ołłarza Znicza moc uleczającą choroby miały. Kapłani przezeń wróżyli. 4 mój rum lea Alem.

Sławianie znali takoź podobny ogień pod nazwa-

niem Zwicz; jak mniema Naruszewicz (1).

ą r RZEK SWIĘTE, 0) c ę żwiałość niak tia Religie starożytne przyznawały świętość niektó rym wodom, sczególnićj płynącym przez krainy, od- znaczone pierwotnóm przebywaniem przodków na- rodu. Indyanie za waźny punkt religijności swojćj uważają tę cześć, rzekom oddawaną. Litewscy przod- kowie, sczególnićj Badyny/2), lud indyjsko-scytyjski, łą |. p . 22 * dx. 24 , : 2 4 takową świętość uwielbiać miał we zwyczaju (3). NN O (1) Hist. Nar. Pol. T. I, str. 451.

(2) W objaśnieniu tego artykułu, będziemy mówili o rze-
czach, które, dla swojćj nowości, wprowadzenia do dziejów
litewskich, potrzebują wykładu obszerniejszego, Żebyśmy zaś
uniknęli powtarzań, odsyłamy czytelnika, do drugiego Tomu
Pisma niniejszego, gdzie zamierzamy wywodzić początki naro-
du, tam więc miejsce właściwsze na te dowody zostawujemy.
(3) Początek uświęcenia rzek pochodzi z religii bramińsko-
mdyjskićj, u nich rzeki święte: Indus, Ganges i inne, są świę-
proj a „Arajowemi bardzo Wysokiej ceny: bez omycia się: ercią ich wodami, nie można bydź zbawionym, a za- ićm, kto nie w Indyach umićra, zbawienia dostąpić nie może. udhyści zaś utrzymują, że w każdym kraju może bydź rzeka swięta, jezioro lub zdrój, z którego woda jest dotyla zbawie-

niu A 1 ż . SE 20% 18 czyli oczysczeniu z grzechów pomocna, ile i święte wody u,

? Z Re As kama wp

zw pe

U nich każda prawie rzeka święta nazywała się /łoss; czy to z naturyich mowy, czy z przyczyny jakiegoś mytycznego nazwania, poszedł ten wyraz, nie wie- my. Totylko jest rzeczą pewną, że rzeka Araxes, w starożytrćj Axńeniępłynąca, nazywaną była Ross, właśnie w tćj epoce czasu, kiedy Budyni nad nią przemieszkiwali. Wyparci oni przez jakowąś rewo” lucyą znad Araxu Armeńskiego, udali się na zachod i osiedli nad Wołgą dolną, która się takoż nazywała Arax. SŚczególnie dwie jćj odnogi nosiły nazwanie Arhox i Rhox, nad któremi Budyni mieszkać musieli czas niejakiś, Następnie ten narod przeszedł do Eu- ropy i połączył się z Gelonami, mieszkającemi mię- dzy Donem i Dońcem;w tćj więc osadzie trzecią rzekę świętą postrzegamy, nazwaną Ross, którą była rzeka Oskoł, teraz się nazywającą. Przeznaczenie; wywiodłszy Gellonów i Budynów znad tćj rzeki, zaprowadziło ich nad Niemen środkowy, za którego lewym brzegiem osiadlszy, w dzisiejszym powiecie Wołkowyskim, rzekę, środkiem siedzib swoich pły” nącą, nazwali Ross. Ta czwarta święta rzeka dotąd nazwanie swoje zatrzymała bez odmiany. W dalszćj kolei swego rozpostrzenienia się, kiedy przodkowie litewscy zaszli nad Niemen dolny, czyli nad je5” ujścia, według obrządku religii ojców swoich, uświę” cili piątą rzekę świętą, nazwaniem /łoss, którą jest prawe koryto Niemna, i teraz tak nazywające sięy które i Złuss nazywają. Naostatek gdziekolwiek lu-

(i) doakoruj TAE k a PT zaoz była wyw > OSĘPOSPEJEN elln, PA”

Ha Ji Sk pod j tu Aura wmedyd z do xf | hłwzwa, „sk 4

3 A LO tŁana_ rydanar HZ | patapą A anAnA Soy anieh. 4h. Oda czę Aach Wór dev Ukośrcikew, rypina- UI.

ka > 59, JAodd taga, Dal kaey kolka jak

i 0 M Rak I. Age na us RY Stóljto;

o aa Ta abe Wiza łk , nar ke 44 PTsTEÓ, | a ZP do ah. 175 ragga (2). Wjrłanoży pnie uż Sny wiec nu UALUCĄ LE ann iÓRóG= ASY A RÓ, 26255 RJ ’ «go glo Hoa_< ein Mnih, bom Tu Mad. ż ku tdi Każgdidn je ok. nocny W, JĄ fi kaz: Po. dA (3— SRR a Nu. e A, ASPR A PAR Zuanę SEE Ź

Np > oykwiyfył maż moż,

X k ła. //4. Pufa Fit Me PA Fltua€E- <ż | dne =» LE ŁAJ Xe Nas by Ur EeAiaA x Aa 4 + Kuca asf Xukaf każ pk RMV N kona nfo peta 4: <Q PMY’* Lepus abx s eepóónie 2 Abe pan

arek BOISZ 4k a „ikłnimoć AuV- Ło 7 z p: A 4 4074. /

/ | £ Z / let 4 C u 72 136. (A4y Aaidię ALACH U .

M adinynu kęs: Wall) w e sog jere - ATW AA Zasieki nia AL ż PZEDYŻIE Kaumoni nau ZZ pa tear ŁAN , ROW a - Pro Ayo Mfiog Parco zsdł KGK ŁO 2 - pnadznaj! dłrony. i Marfaj £ 40 Mad to - A Krak) Że Maker pareiaDaal kika tdrmoyda | Łamęch Tneoned Złe ly:h ZA » dkg Tna y may Phanitwa Ay (ur filoyofej Po o SAa-Błena zAŁU ru

l , o WGA kę lecadhm ź.

4 7 w At eż Hp prawa *

jAlenyp=, po dla w. 16Y6 Keartknu /0 „Mat ZM

— 177 — dy plemienia litewskiego zamieszkały, rzeki płynące przez ich główne osady, tćmże samćm świętóćm na- zwaniem /łoss namianowane były. I tak u landu Ga- limdów była rzeka Ross, która i dziś tak się nazywa, wpada do Narwi z prawego jćj brzegu, niżćj Ostro- lęki. W krainie Sudynów, rzeka Ross płynęła, która t dopióro pod tómże imieniem jest znaną, wpada do Szeszupy z lewego jćj brzegu nie daleko Nowego Mia- sta. Do jeziora Jeziorosy wpada podobnież nazwana rzeka, która u luda Neromy płynęła. W innych stronach Litwy i uinnych ludów z jćj pokolenia pochodzących, były zapewne takich nazwań rzeki, albo i są jescze teraz znajome, których się nam odkryć nie zdarzyło. Nawet w Niemczech, gdzie Herulowie, Po upadku wodza swego Odoakra, zakładali osady, postrzegamy rzekę /łoss, Russ, poźnićj Wessel prze- zwaną. Nie obrażą się może starożytnicy sławiańscy, żeiw gubernii Nowogrodzkićj, gdzie jest rzeka Rusa czyli Russ, uważać będziemy nadanie jćj miana, kolonii ludu litewskiego, jakoś przez Warragów *prowadzonćj, gdyż i w samym Nowogrodzie byli 0- sadniey Pruscy, i zamieszkiwali jednę z najdawniej-

szych ut; zych ulie, Pruską zwaną.

Naostatek rzeka Ross, ukraińska, dziś w guber- m Kijowskiej, z prawego brzegu do Dniepra wpa* lająca, winna swoje uświęcone nazwanie ludom li- tewskim, tam niegdyś mieszkającym, które wyszły

F Wy ay ; pa” WNZOEEWZENAE Dz. Szar, Nar. Lit. T. £. 1:

8 A ma yn w

— 178 — na Wschód z Gotami, pod królem Filimerem, lub

nieco poźniej.

Oprócz tego mamy w litewskich krajach nie je- dnę rzekę świętą, albo prosto tak nazwaną, albo, że onićj mamy wiadomość z dziejow lub podań gmin-

nych:

Rzeka płynąca pod Wiłkomierzem, która wpada do Wilii z prawego jćj brzegu, wyżćj Janowa, nazy- wa się Święta. Próżne mniemanie, jakoby dla tego takowe narzeczenie nosi, że jej wodą chrzczono Li- twinów, przy powszechnóm nawróceniu przez Ja- giełłę. Albowićm przekonywają podania miejscowe; że ta woda w dawnćj religii za świętą była poczyty” wana, kapłani zaś chrześciańscy użyli, czy użyć mo” gli, tejże samćj rzeki, do zebrania nad jćj brzegami ludu, dla ochrzczenia go. Lecz trudno przemienić nazwanie najmniejszćj rzeczki, tak, aby lud wiejsk! nie zachował u siebie pamięci jój dawnego miany a tćm bardzićj rzeki, tyle znaczącćj w dziejach i nie” małą przestrzeń kraju przepływającej. Że ją święci” li chrześciańscy xięża, temu przeczyć nie można, r*% dla ochrzczenia ludu, drugi raz, jako świętość pog3” ską, którćj znisczyć nie można było.
Rzeka wpadająca do Niemna, niżćj Jurbork% pod Smalenikami, gdzie się granica pruska ciągnie; nazywa się takoż Święta.
Między Połongą i Libąwą, jest rzeka święiw

)

wpadająca do morza. I podobno jescze innych kilka tak się na Zmudzi nazywa pomniejszych rzeczek.

W Prussach, pominąwszy inne, jest rzeka Sżwentejne, wpadająca do Pissy, pod wsią Bajcze, ona się nazywała dawnićj Golbe, a wieś Varpissa. Sczególność mytyczna jest o tćj rzece ta, że czcicie- lów swoich, na znak względow, oślepiała na jedno oko. Co większa, Henneberger upewnia, jakoby on sam, przed napisaniem kroniki swojćj pruskićj, kilku (ej laty, (przed rokiem 1584), widział jescze ludzi sta- rych takowych jednooków, innym zaś ludziom, któ-

rzy nie wierzyli w świętość tćj rzeki, nie się złego

nie działo, gdy tamci, od umycia się w nićj tylko, doż :*

ż 2 4 “Pa «4 * “2d 4 stawali pożądanego kalectwa. acz ” z Ja

5, Jest jescze w Prussach rzeka Szwentoja, wpa- dająca do rzeki Elxne, z lewego jćj brzegu, czyli do Timbra, który wpada do Nemonina albo południo- Wćj odnogi Niemna. |

U Łotwy rzeki niektóre były z wielką gor- liwością za święte uważane. Iiud prosty tak oich Świętości miał wielkie uprzedzenie, że jescze w XVII wieku przyszło w Inflanciech do buntu, który bez

twi rozlewu nie mógł bydź strzymanym, jedynie < przyczyny, że rzeczkę świętą, 77’oehhande, zamie- Niono w staw, na którym chciano młyn postawić (1).

Nadto jescze nie trudno tu lub ówdzie na ziemi ama i OSZY r +2 OR

(1) Joh. Gutslef, Kurzer Bericht etc, von falschen heilig. senannten Biiche etc. Dorpat 1044.

— [80 — litewskićj odkryć uroczysko wody płynącćj, odnieść się mogące do niniejszego przedmiotu, albo posłyszeć

powieść gminną, cóś podobnego przypominającą.

JEZIORA ŚWIĘTE.

Nie tylko płynące, ale i stojące, niektóre wody, były świętościami w dawnćj religii litewskićj. Zape-

wne osady niemające sposobnćj, według ich mniema-

nia, rzeki do uświęcenia, sprawowały obrządki swoje nad jeziorami, którym świętość przyznać wypadało..a) Kraje litewskie obfite w jeziora, musiały mieć nie-

małą liczbę takich. Wyliczemy niektóre znajomsze:

niej nah M Ż . a © sk 1. W powiecie Lidzkim jest ogromne jezioro

MIĘRYA Dub Czyń Duupe po litewsku, to jest: dwórzeczne; ponieważ daje początek dwóm rzekom, w przeciwne strony płynącym. To, według podań miejscowych, za święte było uważane. Nad nićm, w malowniczćm po” łożeniu, leży wieś Romanowo zowiąca się, która przypomina uroczysko święte Romnowe, gdzie, we” dług wszelkich podobieństw do prawdy, był dąb

święty, czy też świątynia jakaś,

Sątakoż święte jeziora, za lewym brzegiem

Niemna, gdzie i miasteczko takież nazwanie nosi-

. . u ? " . 14 5. Łasicki powiada, że na Zmudzi jezioro Orthus,

EZ boga było uważane.

4, W powiecie Trockim nie jednemu jezioru Świę”

tość przyznawano, Sczególnićj jezioro Dawgowskie;

(2) miy na óralgm DQ

— [I8I —

jedno z najgłębszych w Litwie, i podobno w całćj Europie, bardzo wielu podaniami tego rodzaju słynie.

Jezioro Sperskie, podług Stryjkowskiego (str. 85), nad któróm Spera, jeden z synów Palemona; miał swoje mieszkanie, na pamiątkę tego znakomite- go człowieka, było uświęcoenóm i cześć odbierało do ostatnich czasow poganizmu.
Takoż jeziora Żosła, Jeziorossa, i innych nie mało,

W ogólności wszystkie jeziora, uważały się w my- tologii litewskićj, jako będące pod opieką boga Atrym- pa, Ezerinis w tym razie zwanego, gdyż były dzieć- mi morza.

W rzekach i jeziorach świętych nie godziło się nikomu ryb łowić, chyba w głodzie wielkim, oblę- żeniu od nieprzyjaciela, lub innćj gwałtownej po- trzebie.

Nazwania rzek i jezior sa najdawniejszćmi pa- miątkami dziedziny narodów: gdyż po zmianie poby- lu i wśród tysiącznych odmian, one pozostają za- Zwyczaj na miejscu, i, płynąc zwykłemi drogami, do- chowują przypomnienia ludów i narodów, które jedne po drugich nikną lub pówstają nad ich wy- brzeżami. Dla badacza przeto starożytności, wielką jest pomocą, poznanie nazwań wód i wykład ich zna- czenia, podług źrzódłosłowu w językach pierwo- inych postrzeżonego.

W. poprzednim artykule mówiliśmy pod tym

— 182 —

względem o nazwaniu /łoss; tu jescze dodać musie- my, jako przykład do nauki badawczćj, postrzeżenie nad źrzódłosłowowóm brzmieniem /Var, /ZVer, /Vor, Nur, które w języku pierwotnym, litewskiemu, sła- wiańskiemu i wielu innym spólnym, oznacza wodę lub zbiór wody, głębiznę, podziemną wodą zalaną, nurt czyli cieczenie wody. Ztąd w świętym języku Indyan, czyli Samskrycie, ZVara, Woda; po Arabsku Nahr, Rzeka; po Litewsku /Var, Brzeg wody, w da- wnóm mówieniu znaczyło. Polski język zachował jescze pochodni wyraz /Ver-est, Wypusczanie ikry u ryb, takoż ZVor-a, podziemna kryjówka niektórych żyjących istot. ZVur-t, bieg wody, /Vurzać, Żanu- rzać, działania w wodzie. Ale zadziwiającą jest rze- czą, jak rozległe i nieprzeliczone znajdują się nazwa” nia rzek i jezior, źrzódłosłów tenże sam mające. Że- by ściągnąć uwagę starożytników bliżćj na ten przed- miot, przytoczemy tylko niektóre znaczniejsze przy” kłady, związek mające ze źrzódłosłowem, przez pier- wotny język uświęconym, czyli użytym do wyraże” nia wód świętych.

Nara, rzeka w Rossyi, w Gubernii Kałuzkić) wpada do Oki. Nare, w Ameryce południowe), w Nowćj-Grenadzie, wpada do rzeki Ś. Magdaleny w Honda. Mała i FF’ielka Naretwa, rzeki w Bosnii płynące, które połączone tworzą Dalmacką rzekę Narentę, albo Naronę, wpadającą do Adryatyku pod Ś. Opus, ZVarew, w Mazowszu, wpada do Bugu: Nar-

— 183 —

ma, w Rossyi, rzeka dość znaczna, płynie w Gruber-

nii Riazańskićj. ZVarn, w Austryi, wpada do Duna-

ju, pod Bintzendorfem. /Varowa, w Estlandyi, wy- |

pływa z jeziora Pejpus, wpada do odnogi finlandz-

kićj. /Var-zanna, zdrój mineralny i rzeczka na Kau-

kazie. | | Ner, rzeka w Polscze, wpada do Warty pod |

Chełmnem. Wera, we Włoszech, w państwie Ko-

ścielnóm, wpada do Tybru. /Vera, w Węgrzech,

wpada do Temezy. /Vera albo Nero, jezioro w Ros-

syj, w Gubernii Jarosławskićj, około 10 mil obwo-

du mające, zlewa wody do Wołgi. ZVerżs, dawne Wi-

lii, w Litwie, nazwanie. /Veris albo /Verisz, W Dal-

macyi, na wyspie Brazza, strumień, nad którym leży

miasto tegoż nazwania. /Veris, źrzódło mineralne

i termalne, oraz strumień, we Francyi, w Departa-

mencie Allier. MWareta, rzeczka płynąca nie daleko

Witebska, wpada do Dźwiny. /Ver/, rzeka w Rossyl,

w Gubernii Włodzimierskićj, wypływa z jeziora Ple-

sczejew pod nazwaniem Weska, przepływa jezioro

Somin i pod nazwaniem własuóm wpada do Wołgi.

Druga Ver wypływa z błot w Gubernii W łodzi-

mierskićj, wpada do Klazmy. New ka- w fobeini: Mushitwonj

Nora, jezioro w Szwecyi, przy mieście tegoż na- a Zwania. /Vore, część rzeki Tamizy, w Anglii, w oko- R 6 licach Shoerncss. /Vore, rzeka w Irlandyi, wpada do | Barrow. Morin, rzeka w Dalmacyi, wpada do Na-

renty, ZVoro, kraina w Afryce środkówćj, na północ

— [84 —

Nigru, ma wody tegoż nazwania. ZVorże, rzeka w Me- xiku, wypływa z Sierra-Verde, wpada do zatoki San- tander. .

Nura, rzeka we Włoszech, wpada do Padu, pod Zerbio. /Vura, rzeczka w Indyach, wpada do Gange- su, pod miastem Nurallapur. /Vurzec, w Mazowszu,

wpada do Bugu pod miastem Nur (1).

DRZEWA ŚWIĘTE.

Starożytni mieli wielkie do drzew przywiązanie: ich troskliwość w tćj mierze, aż do religijnćj pobo- żności dochodziła, Wschodnie starodawne podanie głosi, że Abraham posadził cyprys, jodłę i cedr, któ- re trzy drzewa w jedno się zrosły, a to zostało użyte na budowę kościoła Salomonowego. Izydor, żyjący pod Konstantynem W., powiada, że na równinach Mamre widział jescze ten sławny dąb, pod którym Abraham rozbijał namioty swoje; dodaje on, że lud ma to drzewo za święte.

Uszanowanie dla drzew nierównie wyższe 24- chodziło n pogan: uświęcali oni nie tylko pojedyńcze drzewa, ale całe gaje, których tknąć się nie godziło. Nadto, religija ich-przydawała bożyscza, strzegąc? tćj świętości. Historya Krizychtona, gaje święte Do- dońskie i Delfickie, są sławne w starożytności.

Wirgilinsz dowcipny ma wymysł w tćj matery” PRZEZE ZZS EZ RANNE (1) Diction. Gecgraph. par Malte-Brun. Edit. 1851.

— 185 —

Kiedy Eneasz, po upadku Troi, naglony smutną ko- niecznością opusczenia ojczyzny, przymuszony był do budowy statkow użyć drzewa z góry Ida, poświę- conego Cybeli. Bogini, w tak nagłćj potrzebie, nie tylko pozwala, lecz nadto zanosi prośbę do Jowisza, aby te nawy niepodlegały przemocy wiatrów i wście- kłości rozhukanych fal morza. Jowisz odmówił na żądanie bogini: wszelako przyobiecał, że te, które przypłyną do Włoch, zostaną przemienione w Nim- ty morskie; co się też w calćj zupełności spełniło. Chcąc, widać, mędrcy starożytni mocno wrazić ludziom zachowanie i pielęgnowanie drzew, pobyt nasz ziemski tyle uprzyjemniających, utworzyli do- wcipny wymysł mytyczny: jakoby Hemadryady prze- mieszkiwały w drzewach, razem z nićmi rosły, cier- piały j byt swój kończyły. Charon Lampsacenus za- chował nam powieść zabawną w tćj materyi. Nieja- kis fihoecus, tknięty raz użaleniem się nad dębem, pochylonym do upadku, kazał go świeżą ziemią osy- pać i podeprzeć. Hemadryada, mająca niechybnie juź $inąć pospołu z drzewem, ukazała się mu nazajutrz: podziękowawszy najczulćj za wyrządzoną posługę; dodała, że wzajemnie żądanćj jakiejkolwiek łaski nie odmówi. Rekus, tknięty pięknością Nimfy, skie- rował swoje prośby do miłośnych oświadczeń: chcę,

r . 8 >

zecze , abym był twoim kochankiem i względow twoich w wo

zupełności panem. Nimfa, wzięta za sło-

» ae mogłą mu odmówić; przyrzeka więc widze-

— 186 —

nie się sam na sam, byleby tylko przez dni kilka wstrzymał się od wszelkiego przestawania z nie- wiasłą: po tym czasie, dodała, przyszlę do ciebie psczołę, która ci oznajmi o chwili sczęścia twojego: Lecz ten Rekus był graczem zapamiętałym: zdarzyło się bowiem, że się grą zajmował w tę porę, kiedy psczoła nadleciała z oznajmieniem; on, zamiast usłu- chania usłuźnćj posłanki, ledwie ją nie zabił, za na- trętne nad uchem brzęczenie. Hemadryada tak z0- stała obrażoną tą wzgardą, że go pozbawiła władzy pewnych członków. Nie tyle wszelako, jak mówi nasz filozof, żeby nie miał dość siły do ścięcia dębn i zadania przez to śmierci zawziętćj kochance.

Drugą powieść zachował nam tenże autor: Chry- zopelea, Hemadryada, znajdując się blizką śmierci, z przyczyny, że rzeka podmyła korzenie drzewa, od którego byt jćj zależał, udała się;z prośbą de Arkasa; tam polującego, aby odwrócił bieg wody i osypał zie- mią walące się jaź prawie drzewo. Arkas, wykonaw” szy żądanie pięknćj Nimfy, nie tylko wdzięczność; lecz i serce jćj pozyskał. Owocem tej miłości było dwoje potomstwa. |

Religija litewska równą pobożność do drzew srzjł

lecała: mamy tego nie jeden przykład w kronikach h. Zd9-

powieściach, podaniach i śpiewach gminnyc ÓW

bienie trofeami, girlandami i wieńcami z kwiat awiesza”

Pra-

drzew świętych, stawianie świćc na nich i z

nie kagańców gorejących, było we zwyczaju:

— 187 — wda, że Litwini, mnićj oświeceni, nie byli w stanie wymyślać tak pięknych powieści o swoich Raganach. Wszelako jednak znali wszystkie bożyscza tego ro- dzajn, (jakośmy pod artykułami, Ragana, Medzioina, Lazdona, juź widzieli), zachowywali szacunek i bo- gobojne strzeżenie drzew, dla użyteczności zhodo- wanych. Dotąd jescze nie jedno drzewo przy drodze, lub nie daleko domówstwa stojące, odbiera religijne uczezenie: żaden się go wieśniak nie tknie, w prze- konaniu, że takowy śmiałek naraża się na wielką przygodę: bydź może skaleczonym okrutnie na ciele, mocą władzy, w drzewie przebywającćj, mogacćj nad każdóm ‘za takowe uszkodzenie zemstę wywierać. W mojćj własnćj wiosczyznie są drzewa stare, podo- bne uszanowanie mające. Kiedy razu jednego, nie wiedząc bynaymnićj o tóm, chciałem kazać ściąć nie- które, znajdujące się na byłćj posadzie wsi, że za- wadzały w nowóm urządzeniu poletku; wieśniacy Zaczęli opowiadać, że mnie samemu i tym, którzyby śmieli żelazo do pnia przyłożyć, wielkie niesczęście Przytrafić się może, z nasłania duchow, strzegących takie drzewa, gdyż dodawali, ukazywało się coś we śnie pewnemu starcowi, oznajmując opiekę nad owe* mi drzewami. Chociaż postrzegłem uprzedzenie dzi- waczne: lecz, szanując starożytną bogobojność, po- trzebną ozdobie 1 wygodzie, przestałem na zdaniu dobrych wieśniaków. Możnaby mnóstwo przykła-

dów, uaweł o skutkach widocznćj zemsty Nimf drze-

— 188 — wnych, opowiadanych przez gmin, z największóm przekonaniem przytoczyć, gdyby to nie było rzeczą, n nas każdemu, dotyla znajomą, że zanadto byłoby z opisaniem się rozwlekać.

Obaczmy niektóre rodzaje drzew, za Święte po- liczonych:

BEZ, Sambe (1), według wyraźnego świadec- twa Stryjkowskiego, to drzewo w świętości pier- wszeństwo miało przed innemi. Pod jego bowiem pniem przebywa bożek Puschajtis z wojskiem swo- ich Barstuków. Istoty te, będąc często wzywanćmi w modłach i same drzewo szanowane dla przyrodzo- nych swoich skutków, we wszystkich jego częściach zawartych, tak dalece, że nawet cieniowi jego zba- wienne wpływy na zdrowie przypisują; z tych przy- czyn pokłony boskie, po wielu osadach litewskich, krzaki bzówe odbićrały. Natrafiają się jescze dotąd po wsiach krzewiny bzu białego, starownie pielę” gnowane. Skutki jego leczebne wszystkim wieśnia- kóm są znajome.

DĄB, Uźuołas. Najpolerowniejsze plemie Li- twinów, starożytni Prussowie, świątynie swoje mie- li pod drzewem tego rodzaju. Mytyczne nazwanie świątyni Złomnowe, spływa się ze świętością dębu.

o W BI 0 ZE ił X. Syrwid ma

alektach

(1) Tutejsi wieśniacy tak zowią to drzewo. Bezdas, z polskiego języka wzięty wyraz; w innych dy jescze inaczćj nazywają.

— 189 —

Wyraz ten znaczył w dawnćj mowie litewskićj miej- sce skromności, pobożności, pokoju, od /iomume, skromność (1). Taki dąb w Romnowe pruskićm był przybytkiem największych świętości. Mamy nieja- kiś opis tego drzewa, które Bolesław-Krzywousty, podczas napadu na Prussy, nie mogąc naprędce do- kazać, aby ściętóm było, podpalić kazał, jak świad- czą niektórzy kronikarze. Lecz Treter zaprzecza te- mu, mówiąc, że dąh stał jescze za czasow Krzyżac- kich; z przyczyny zaś, że lud nie przestawał z mo- dłami udawać się do tego drzewa, na prośbę Biskupa Jana I, Winryk Kniprode, Wielki Mistrz Krzyża- ków, rozkazał ściąć. Działo się to między rokiem 1551 ą 2355, w których latach ów Jan I, był Bisku- Pem Warmińskim. Średnica pnia tego ogromnego drzewa sześć: łokci miała, konary rozkładały się na trzy przedziały czyli piątra, tak zaś były gęste i liść- mi odziane, Że, ani descz, ani śnieg nie przenikał. Co jest rzeczą najdziwniejszą, że najstarsi kronikarze, z których Symon (uranau swoją kronikę układał, Wyraźnie twierdzą, iź dąb w Romnowe był latem | zimą zielony, i liść z niego nigdy całkowicie nie opadał, Ą cały wykład tćj osobliwości przypisują nocy czartowskićj, mniemając, że czarci cześć odbie- PE, POONDOODZ ASCONA

maa X. Syrwida, str. 540. Inni początek tego na-

wolniej 2 odzą od Roma-nowa, to jest: Rzym-nowy, dla udo-

upada ia powieści o przybylcach włoskich. Lecz ten wywod Przed znawcą języka i rzeczy litewskich,

fr.

— 190 —

rali w tćj świątyni, pod postacią bogów krajowych. Adam Bremeński spomina o takimże dębie świętym, byłym w Szwecyi w bliskości Upsali, lecz Albert Kranff (1), niezaprzeczając bynajmnićj zieloności u- stawicznćj tego samego drzewa, dodaje, Że rodzaju jego nikt nie umiał oznaczyć. Więc, nie dęby zwy” czajne, ale innego rodzaju drzewa to bydź musiały, który zaginął dawno przed wiekiem jescze XIII, a re- sztkami jego były te święte ogromne „drzewa. Taki przynajmnićj naturalny wniosek się nastręcza.

Dąb z jemiołą, dotąd nie tylko do rzadkości, ale i do guślarnćj staroświeczyzny należy. Fr. Noćl pod artykułem Gutheił, powiada:—,,R.ozmaite ludy pół- nocie mniemały, że człowiek, mający przy sobie je- miołę dębową, nie tylko nie mógł bydź raniony” lecz był pewnym, iź rani każdego, na kogo strzałę wypuści.’* Jeżeliby przypuścić nie zdawało się, Że istniał gatunek dębów na Północy, zawsze zielone liście na sobie mających, możnaby więc mniómać, iż owe święte dęby w Romnowe i pod Upsalą byłe, miały gałęzie, gęsto jemiołą okryte. Wiadomo, że ta krzewina, w zimie liści nietracąca, rozmnaża się Z na” sion, znajdujących się w białych ślicznych jagodach» które w zimie dójrzewają i przez ptastwo chciwie 5?

. . . . - r JW/ zjadane; nasiona te nigdy na ziemi nie obchodzą, I

. . . s » ’ ! z . agrQ

zaniesione z jagodami przez ptaki na gałęź Me

R ORZONAN NW: zeza

(1) Praefatio ad Historiam Svevicam.,

— 191 —

drzewa, tam przypadkowie przylgnąwszy, za pomo- cą kleistćj istoty, je oblewającćj, wschodzić zwykły, krzewy te kupkami rosnąc na drzewach, dochodzą wielkości przetaka. Nie wićm, czy na innych drze- wach, prócz brzozy i dębu, jemioła bywa, nawet rzadkością dziś u nas jest wielką, na dębie będąca. Nić ma przecie niepodobieństwa, iżby sztuką na tych drzewach jemioła się rozmnażać nie dała; prze- toby mniómać należało, że kapłani starożytni, umieli dąb święty tak przystrajać w jemiołę, że liście na nim były nadzwyczaj gęste, a w zimie ziełoność je- mioły barwiła jego konary.

W Szwentameste, poźnićj Heiligenbeil, Swięta- siekierka nazwanóm, znajdował się dąb podobnegoż rodzaja latem 1 zimą zielony, oraz wielkości nie- Zmiernćj, Treter pisarz żywotów Biskupów War- mińskich, powiada: 7n eo loco, ubi Złeiligenbeil situm est, fuit ingens quaercus, quae non minus aestate quam hyemi (opere procul dubio diaboli) assidue virebat, Dąb ten stał jescze po upadku świątyni Kurka, lud prosty, mimo kazań i nauk Biskupa War- mińskiego Anzelma, cześć pod nim bogom nie prze- stawał oddawać. Kiedy więc Biskup ścinać drzewo rozkazał, trafiło się, Że siekiera, od pnia odskoczyw= “ży, śmiertelnie raniła człowieka, przez co chrze- “anie stracili odwagę w tój robocie, aż sam Biskup, “JąWszy w ręce siekierę, przewodniczył przy Ścina-

nn | Z 9 . . „ jednakże itak bez pomocy ognia nie możono

ę 1 M 2) 4

— [92 —

ułatwić się z wywróceniem dębu. Lmd wiejski, do- stawszy tę siekierę, w kaplicy osobnćj chował ją, ja- ko zabytek świętości pogańskićj, od czego nazwanie miasta poszło. Działo się to w roku 1258 (1).

Koło Torunia, w Dybowie, był dąb święty sta- rych Prussów, czyli świątynia, we środku niezmier- nćj wielkości takie drzewo mająca, która dla blizko- ści od granicy bardzo warowną była; Krzyżacy, przy samym wstępie do Pruss, zdobyli ją, i na tóm miej- scu Stary I’oruń założyli, jak Hartknoch postrzega. Pan Święcki (2) bezkrytycznie powiada, że dąb ten, dla grubości swojćj, za twierdzę służył, jak wszystkie inne podobne drzewa tego kraju. Podanie takie do” chowąło się z tćj przyczyny, że dąb obwarowanym by ók. dokoła, co stanowiło u starożytnych Litwi- nów świątynię. O tem powićmy pod ariyktem Świą” żynie. zat”

Odkryto przed niedawnemi laty dąb, juź w sta” nie uschnięcia będący, bardzo niegdyś ogromny ista” rożytwy, którego ocalenie świętości czci mu wyrzą” dzanej słiisznie przypisano. Na Żmudzi, w bliskości Kroż, na trakcie idącym do Rosień, między miastecz” kami Nemokszy i Kołtyniany w majątku Bordzie ; Pana Dyonizego Paszkiewicza, przez niego samego "

czynionćm zostało to odkrycie. Miłośnik ten rzeczy z”

(1) Treter, Henneberger, Śchiitz. Hartknoch,: Ne Opisanie starożytnćj Polski, Wydanie 2, T. I, str. i 41

580

c ( ja dę 4ór. 40. Prag pad G3) A]. fYkaoru Hezyty , $ / ł PSOWWCza dne dua: na _ 14 Jw we. ——— ho oh. M. f ky” la - Ue m H mx Pe sgf xn a (e xto 1830. 45 Y “4 « Jydde Ź Kore 2 A RY x Zam, ot PORA, e, f R, 7 * 4 NĄ NY faga *_ ADA NE 45 e-— , o dy fla dl nudę | (bę u LĄ $ ug minu , fe” Bap ła. ay sf 20 na ś > da b. A © ve nóć 1 lnu OW PSM PZA ŻE es! r a łn pst W kory uAlaiej elan Z, Au. j Ka Ella polna f A A kę KóR /7 ŚŚ « mód dA “VR A * y / Xtw h a ga) Pw KE bai : Łę E f | k 4 MH > ŁFA_ 73 A p Pf CLK. _ «<> fre eg, z 7 ATA ZĄ «4 9 *

Myte p ta dugclino no 10 myte: « Ropek, / Ż 4

”

post mao Ha dry e skag, Zd kół

wyryte ni nA£Ł tt Ala. PNA LA kaos boży ad

usymaz. nc AÓBAJ uludhy *- zu, Xu Fo wu 45 £ (4, o ktoc WSP “ta :duuo, *sgęł Kugr . 20

peace boa deze Lód Ra * Moze prad Kii 2 4 a, | akóri GEEIEA a ULud ac JUST a ję u > dyw 4 M “W wojen R fa 4 7 ć PRTĘ dy A Aann 2 zó 0 Mn A fegfów na u aż” Klrun— Ą Zła? m K. — PADY,

4 «ut

EPE 3 jąc jap. zie 80 £ Zna. idekn A

©) fra mie

H KAZ dów PRÓG a 2 9 ARIOPĄ Aosty :-y Ślęsy w m 2 zo 06 -g

rawa 0/8 M4 wę * Rai Fill, £ A

(kora) nał U mu , Śdo xna. ki gu pln

Ru A Ą 7a O ly 4 tur Wrz dosł ań

dufa r. BAP a mała, A Fm 4 r ena Ka 3% pa rada dysz Ą tad Nabd „. SPA u KĘ pną " Ż. waska mahaaanym Pur nankz, nabżęj” Ao Padu dna TW? Mar aDKo_ uż wś Me, ady X aji ż): dscż wenę 40,/ ROMA SK bocce wacka R OMOGEE 7

4 Ł£—

Xx Era wglwyj A fe ra KA: że pg SUS

(7 NĄ uk fara An 4 me MH ky jl JK Gó OŚĆ 28 7, wa ll relęgp ZAA44M £

O 4 4. (60: a

wiwa lucaś Acne

foadma. duaę Loę. A Cubawe<f w Ak Kao eby I

ojczystych, kazał z kloca tego dębn, wewnątrz wy- próchniałego, zrobić gabinet, mający w przemiarze łokci 7, cali 18, w którym umiescza zbiory rzadkości starożytnych, oraz dzieła historyczne, do rzeczy kra- jowych ściągające się. Mytyczne nazwanie tego dę- bu jest Baublis, co ma odpowiadać w Zmudzkim dyąlekcie nazwaniu tego odgłosu, który byk wydaje, jakim się ani krowa, ani wół, nie odzywa (1). Widać, że to był dąb jeden z wróżących, z którego wypró- chniałości wychodził głos wiesczy, podobny do by- czego ryczenia. Czytelnik niżćj, pod artykułem 77y- rocznie, znajdzie jescze o tóm wzmiankę.

Mamy jescze niezaprzeczone świadectwo 0 dębie, większym od Baublisa. Nie daleko miasta Welau, we wsi, która się nazywała Oppen, widziano przy gościńcu w jednym ogrodzie dąb niezmiernćj wiel- kości, w całóm znaczeniu tego wyrazu. Kronikarze Prascy z wielkićm podziwieniem o tym olbrzymim dębie mówią. Wypiszę tu własne wyrazy Henne- bergera, jako świadka naocznego (2): — „„Dąb ten był próżny we środku i tak obszerny, że możnaby ha rosłym koniu weń wjechać i obrócić się wygo- dnie; jak to uczynił świętćj pamięci Margrabia Al- bert Fryderyk. Drzewo to, przed tóćm, kiedy było zielone i korę miało, trzymało przy ziemi obwodu p = “© zzł5- 2 GGMNNEOWKOWE

ł (1) Dziennik Wileński, na rok 1817, T.VI,str. 502. Dzien- nik Vy

, Arszawski na rok 1829 N. 44, str. 12 i dalsze. (2) Krklirung des Preussischen Landtaffel, p. 472 sequ.

az ALI.” (El ZKL” AENOORA — Dz. Star. Nar. Lit. 7. 1. >

— [4 —

dwadzieście siedm łokci (więc Średnica wynosiła blisko łokci dziewięć!), o czóm zaświadczenie i mia- rę od szanownćj Rady miejskićj w Welau otrzymać można, czego ja sam dowod mam pod pieczęcią tejże Rady. Takowy dąb dopićro już upadł (1), aleby stał jescze dotąd, gdyby się z nim uważźnićj obchodzono: każdy bowióm na nim wyrzynał swe imie i rok, tudzież broił jak chciał.” Podług podań miejsce- wych, na tóm miejscu była i świątynia starożytnych Prussów przed czasy, powiadają kronikarze.

W ogólności uważać potrzeba, że we wszystkich miejscach, gdzie były stałe świątynie, dęby święte się znajdowały, ponieważ świętość tego drzewa z wy” obrażeniem przybytku bogów spływała się w Myto- logii Litewskiej.

Skandynawowie po części przejęli od Litwinów tego drzewa uświęcenie, albowiem nie wszyscy i nie wszędzie, świątynie pod dębami mieli, sczególnić| Szwedów przodkowie, jak Adam Bremeński uwiada- mia, to postrzegali (2).

W powieściach gminnych litewskich jest wzmian” ka o jedzeniu przez ludzi żołędzi, pieczonych w P% piele, lub gotowanych z popiołem. Może bydź iż owoc ten od kwasu alkalicznego traci swoją cierP” kość i staje się zuośniejszym pokarmem.

Pod artykułem Łajbegelda, widzieliśmy wsP%”

(1) W połowie XVI wieku. (2) De z Dan. c. 254:

4 „sk. (4 Ą Z .

ś © A lu DELAY M 4 4 M9 € Pradr ih tLu4/ ‘/ ska re a kuna o s tan Pr : R pe 7 ż J ?

naj ’ : A ( i 1 ©2>4 Pa4tA 2 7a LĘ byak LĘ © Jee 44” . Me_ Amok s * kawa Ucz, / ę” « " j SPY ,, MAbó 44 A y ddaezz te / wez NZ beż

li (> j 9 r M . | ów a kę < Pac aż 23 PW PROW fuldae x sma,

UumeO PE 1 X poskył. cą WATA Lay 8% 4

Tue, Mrewł ez 2 nale abs kaca RZA ho

4 2 dłhouń /3 CER; Ka

e. CZ m las Ona | a) AaŁa Ć Z:

, s . . CO-JEZ w AGE 4 ta? piaaf kopią ROT / K

s Ą s / = m x a A, 5”. Ż: 4797) 3 sy GK 444 [24 fm («e - / / s

p” M pendza ję: fana 4 ak, Ay 4 A e „e Aotkazónicwjo. Ra 4 AB tok PRV, MA 440) Pyą CLĘ „4, r : | 2” ą zite zB ta WSZ A> 4L- eg £a tue’ 0 JĘZ , y ;

ada ( 4 mL OMMSZONAA

= £ [1 s 74 UMA — p- 4 z 4 sr 4 x ala 4a k / KAnDH’ LiL Me p. Fate,

1538 (ó wzegof wiy ką EP ; J At bay zlo PA sg ą pó 4 4

! e. UR sósłw:? wa 4, Z rak doc , 4

ż Amra detuoł Ja Ag PRZ Ą 4a) POR 182 Zaj “8a żę

lu3 s.4 to fraza że” dy to >. lee poker” . miano p yk

jąc 48!

kuny? da, 6 dy p * ez fMe<ue cagaa A ł 4 w 448 ś4tl

4 Aku ta q ZE ZE” w Ms Sk zy:

dŁ: r sf , „owi ża dłu © PRE <ue kę | jaa

k lag kę Kaagw Li eco Kady had at ‘.81 złe by ną le - 4 exu poź „do © ay fa A7) BJ Lua Pokący , ) pe ay 4 BA

16 rr Śszcś 44401 Ze 8 kaw. fRa* b, zwa E PA FL 7 „sg „uf aaa: i pąDicJa “GR” zy 3 Ku Zas Ra €+— Ł+a_£ dd: 8 200% ŚLĄ Ba pa- fA1 z / Gy © d4 Kia pul naa

gi$ e

— 195 —

mnienie o myłycznćj łusce żołędzia, w którćj bogi- nie zesłały nasiona wszystkich zbóż. ‘To się Ściąga do tego samego o dębie rozumienia.

Grecy od epok jescze bohaterskich dąb pewnego rodzaju uważali za drzewo święte, którego owocem żywiły się narody. Był on poświęcony Jowiszowi.

LIPA, Ziepas. U starych Prussów należała do rzędu drzew świętych; Henneberger upewnia, Że za jego jescze czasów, to jest pod koniec XVIgo wieku, nad dolnym Niemnem, blisko Ruśni, we wsi Szaka- nikach, dziś Szakuny podobno, była ogromna lipa, do którćj wieśniacy, przytrzymujący się jescze da- wnych przesądów, przychodzili skrycie modlić się Zwyczajem pogańskim (1).

505SNA, Pussis. Hartknoch (2), przytacza wia- domości o świętćj sośnie, nazywanćj Fłomuta albo fiuombota, znajdującćj się we włości Insterburskićj; gałęzie jćj, we trzy podziały rozłożone, poziomo się rozciągały, a polóm zakrzywione w górę zrastały się, To drzewo w roku 1664 piorun strzaskał. Jedna pieśń gminna litewska spomina takoż o świętćj so- śnie, którą zasadził ojciec wojownika Ejszy, w dniu jego urodzenia(*) I

WIERZBA, Blinda. Na prawym brzegu Nie- mna, niżćj trochę Jurborka, we wsi Kalinianach, W roku 1805, postrzegłem jednćj niedzieli wierzbę,

Zn EEE

(1) u Hartkn. Alt.und neu. Preuss. str. 12. (2) Ibid, s. 151. *%

— [96 —

ubraną w wieńce z kwiatów; koło nićj znajdowało się kilkanaście kobićt zamężźnych: jedne się modliły, drugie siedząc na darni rozmawiały. Pytałem, coby ten obchod znaczył? ‘Ireść ich odpowiedzi była, że według starodawnego zwyczaju, mężatki zwykły się pod tę wierzbę zbierać we dni świąteczne, pod- czas lata, gdzie się modlą. Xięża kazali do drzewa przybić krucyfix, bo dawnićj prosto pod wierzbą się modliły, do którćj świętość jakaś jest przywiązana; modły były o sczęście i pomnożenie potomstwa. Dal- sze miejscowe badania posłużyły do odkrycia po- wieści o wierzbie świętćj: — Niewiasta pewna, na- zywająca się Blinda, miała sczególny dar wydawa- nia na świat mnogiego połomstwa, z niewypowie” dzianą łatwością, tak dalece, że nie tylko sposobem przyrodzonym rodziła, ale z rąk, nóg, głowy i innych części ciała, wydawać mogła dzieci. Ziemia, najpło- dniejsza z matek, pozazdrościła jćj takićj płodności; przeto razu jednego, gdy szła Blinda przez łąkę, któ- ra grzązką była, nogi jćj u więzły w ziemi, i tak mo- cno ziemia ścisnęła stopy, że z iniejsca zejśdź nie mogła i przemieniła się w drzewo wierzbowe. — 10 zapewne dało powod uświęcenia wierzby, i mnie- mania o skutku jćj wpływu na płodność.

WIĄZ, 7Zinkszna. Niedaleko wsi mojćj, w oko” licy Gierwielańcach, w ogrodzie jednego szlachcica, znajduje się dotąd pień Wiązu bardzo dawnego; śre”

dnica jego u dołu dochodzi łokci pięciu; przed 59

— [97 —

laty upadł, suchy juź będąc od niepamiętnego niko- mu z żyjących czasu. Podanie tylko słynie, że tak ogromne przed czasy miał konary, iż sto ludzi na ko- niach cień pod nim znaleśdź mogło. Uważanym był za drzewo święte.

JESION, Z/‘ousis. To piękne, rozłożyste drze- wo, należało takoż do liczby drzew poświęconych. Powieści o cudownych drzewach jesion spominają.

Sławianie jesian poświęcali Jowiszowi, zwane- mu Jesse. Skandynawowie uwielbiali jesion, Ydra-

zył zwany, pod którego cieniem bogowie przemie-

szkiwali. jaa m prus piw ddua 72 yć

w k > mą WŁ że. dc. “TARZE, oka (1).

Ołtarze ludow starożytnych , były to miejsca wyniesione nad ziemię, do pewnćj wysokości, na placu odkrytym, w gajach lub świątyni, dachu i skle- pienia niemającćj, pośród którćj wyniosłości, za sto- Pnie słażącćj, było ognisko, podniesione w pół człe- ka, Kapłani, stojący na stopniach, w obliczu zgro- madzonego ludu, palili na tćm ogniska ofiary. Sła- rożytni Egipcyanie, Grecy, Rzymianie z przepychem

1 okazałością wznosili ołtarze, rozmaitym bogom po-

więcone w sczególności. Litwini zaś w ubogiej prostocie swojćj, mieli proste i niekosztowne, wy- Jąwszy niektóre w świątyniach Perkuna znajdujące Ban 0 57 W MC pANEONOCEW OWE a OT ORC

wyć) X. Grzybowski, w xiążce: Skarb nieoszacowany, 1740, 1 , . . no. Tak ottarze litewskich bogów nazywa.

— [198 —

się. Były też wielkie, pewne kamienie, za ołtarze bogom niektórym poświęcone; jak widzieliśmy pod artykułem Goniglis; O podobnym ołtarzu bogini JFellony, mówić będziemy pod artykułem /Mogiźy: Ołtarz w świątyni boga Perkuna, opiszemy pod ar- tykułem Świążynie.

Uważać należy, że jak u starożytnych Greków, tak iu Litwinów, rogi od bydląt ofiernych wpra- wowano w ołtarze, albo w ściany świątyni, po nich liczono upłynione epoki i pamiętano wypadki zna”

komite krajowe; według postrzeżeń Kroniki J. F. R,

Pan Klaproth -=wiqzia? n Ossetów;plArodu K aukaz- kiego, podobny zwyczaj (1). zięk: ©. Natrafiano w Litwie przy wielkich kamieniach 1 kurhanach, mnóstwo kości bydlęcych i ułamków naczyń glinianych, zakopanych głęboko w ziemi. W Wilnie pod koniec zeszłego wieku, kopiąc na fundamenta przy kościele katedralnym, znaleziono w ziemi sklepik, w którym pełno było rzeczy podo” bnych. Takie odkrycie przypomina zwyczaj zako” pywania do ziemi reszt ofiernych, na cześć bogów podziemnych. Sklepik zaś był ołtarzem stałym dla bóstw tego rodzaju, albowiem im poświęcone ołta”

rze zagłębione w ziemię były.

POSĄGI, Z7’ejdos.

j Ą A > PE B © 1a7 Bogów posągi w pierwotności wieków, nie mi

na gm a EA ZE ZEN NERO AGFA 2

7 z ) - l 1eC (1) Voyage au Caucase 1825. T. II, p. 257. Roha może WY pochodzić ed /iagas Róg.

ra [0$. — ły żadnego wyobrażenia istot żyjących, częstokroć

nieforemny kawał drzewa, kamień dziwnie ukształ- eony, albo sztuka jakiego metalu, były przedmiota- mi, którym się kłaniano. Wszystkie posągi w pier= wszych wiekach poganizmu, były kamieniami nie- kształtnemi, mówi Fr. Noel, (art. Junon). Wiado- mo, że posąg Matki bogów, którą Frygijanie czcili, był prostym kamieniem, nieociosaną sztuką głazu; taki posąg dali oni posłom Rzymskim, którzy do nich przybyli z prośbą o niego. Kamień, który Jakób na- maścił i poświęcił Bogu Przedwiecznemu, był potóćm od ludu bałwochwalczego za boga czczony. Posąg Lunusa Heliogabala, wystawiony na górze Kapito- tińskićj w Rzymie, przez Aureliusza Antonina, był ogromnym kamieniem czarnym, o którym mniema- no, że spadł z nieba (kamieniem meteorycznym). Były znowu bóstwa, którym nie robiono, ani po- sągu, ani obrazu: częstokroć imie boga, napisane na desce, albo wyryte na głazie, było jego wyobraże- niem. Niekiedy zaś z materyi tkanćj zawieszona za- słona w świątyni, przed jaką wklęsłością w ścianie, słanowiła przedmiot, któremu się kłaniano; bywało to sczególnićj w świątyniach tajemniczych. Wićmy takoż z dziejów starożytnych, że w mieście Gades, dziś Kadyx, była świątynia Herkulesa, Gadinatus *wanego, do którćj przystępu niewiasty nie miały;

w nićj nie było żadnego posągu, nawet samego Her- kulesa,

. +1 M | - . % ’ % żęż: $ ab WJLIŃ 2 LA I:

8; e

a " h « - h 4 „ m ; «4 8. $43 i. *

$ ń, R , | 1 | ie y„ p)

— 200 —

p Posągi bogów litewskich najwięcćj w tym naj- starożytniejszym smaku, bez wątpienia bydź musia- ły, nawet największa część bogów, bogiń i boźków, Żadnych posągów nie miała. Brak snycerzów i mala- rzów, zastępowała wyobraźnia.

Mówi Stryjkowski o krzemienia czarnym, ogro- mnym, z którego dobywano ogień, w świątyni Wi- leńskićj Perkana. Nie wchodzi przecie nasz dziejo- pis w dalsze rzeczy wyłusczenie. Mnie się zdaje, że to był posąg Sotwara, nazywanego Gabie, czyli boga ognia, zupełnie to samo, co Heliogabel Aureliusza Antonina Cesarza, o którym pod artykułem Sotwaros mówiliśmy.

Posągi Perkuna musiały bydź z razu takie e, 0 ja- kich Maxim Tyryjczyk mówi, wymieniając staroży- tne posągi Jowisza, to jest: ogromnym dębem, al- bo sztuką niekształitną dębu. Wszelako wiemy, że w świątyni starożytnćj Romnowe, pod owym wiel- kim i zawsze zieleniącym się dębem, stały trzy posą- gi, Perkuna, Atrimpa i Pokla, a w niszach osobnych, będących w ścianach obwodu świątyni, innych bo- gów. Wyraźnie zaś w opisanin tej świątyni, jest u dziejopisów wzmianka, o posągu głównego boga Perkuna, który ozdobniejszym był nad inne.

Jakoż posągi Litewskiego Perkuna słynne były na Północy w dziesiątym wieku: gdyż Włodzimierz; zostawszy Wielkim Xiążęciem całej Rusi północnćj,

taki sam posąg wystawił w Kijowie i w Nowogro” M fora sy”: „mka lej W

48 W. A y / *4 K p w == SÓR a

tymże czasie wzniesiono temu bogu świą-

pe LDeśyla-,

tynię, na miejscu, gdzie jest Monaster, Peruńskim

zwany. Ogromna to bydź miała statua, mająca tu-

rw lo Ła_

tow z drzewa dębowego, głowę srebrną, wąsy i uszy złote, nogi żelazne, w ręku trzymała cóś nakształt piorunówy, czyli błyskawice. / 4:

Nasłarożytnych monetach litewskich, były wy-

Pó

b dog rracył

obrażenia bogów, podług dawnego zwyczaju, spólne-

g0 z innemi narodami somsiedniemi. Miałem w ręku

e srebrną monetę, znalezioną w okolicach Oran. Oba-

10 tes kot

sń

, a z „a o , . «

£ czyć jój rysunek w naturalnćj wielkości na figurze en > kadże k : sżA LĄ 15, Tablica /ł7/. Mimo zatarcia, rozpoznać na nićj

/Ae a)

— ee Ao

Cc , : € r 1 ść można było osobę, ubraną w płasczu, spiętym na

2 per 5 CJ

77M

AR z koroną jakąś na głowie, w lewym ręku trzyma trzy pociski, z obu końców zaostrzone, jak- le strzały pioruna; w prawym ma laskę długą czy

berło, przy którćj znajduje się jakaś puuktacya, sie-

„aimca de

, dzi na ptaku drapieźnym, niby rozpostarte skrzy-

j 8 U dła mającym. Musi to bydź |be-zapachahhj wyobraże- J £ : Ć nie Perkuna. Na odwrócie są ślady jeźdca na konin, 1 3 £ z tarczą 1 szablą, wyniesioną nad głową. Zapewne PA ę herb xiążęcia panującego, pod którym bitą była mo- ni a 3

neta. Mówiono mi, że znajdywano podobne monety

CY rAater . m TEZ

złote, które się nazywały /?erkunas auxas, to jest:

r 44) Pe

Pioruny złole. W jednym zapisie testamentowym, odnoszącym się do końca XVgo wieku, przez Szlach- cca Bołądzia czynionym, i w akta Ziemskie ‘Trockie * pod rokiem 1493, kwictnia 6 wniesionym znala- *

w; Me ka YCL u kseyy versa Ao a nóran ŚB na Płmwon- W Jay w aga Awytoklośokim zna /ezsh no +» i

pow , sę Kkówojmj t WZ oł te rę) pm koa na. pad 2 Ee, pscly. 074 WA pad: Ka - A K,: say ardkia $yy P pal J , © nrta leja, ależ»: Fa miałeiaa e

’ , a , , ś ”

po . 4 5 4 + .<BPowv A 3

- a ę . 4 r , a ” 4 ? 3 b j 5 » ,* h

a SOX 4.7 +4 > , AK , .s ” siem: „iź soroka starowicznych Perunow zołotych, y sztuk 20 żonie mojej, Hłalenie Pietkownie, a sztuk 4a 20.dietliam molm, kośnomu po sztuk piat!……55 W ie- % my, że w XIV wieku, były grosze polskie Fiorunka- zmi zwane. Q nich namienia Kojałowicz (1) i odró- e c LJ 3 A - . * a » . H 8

“SS Żula od: Póruzę w ęzyli Perkunów złotych i srebr-

„ * nych, które niegdyś w Litwie znane byłyĄ.Rzecz

at” w”-

, U ); , z ’ 1 ŁA , 4

otych Piorunkach zasługuje dość na uwagę, żebyśmy

._ ją w tóm miejscu opuścić mieli. Szlachcic, Jan z Ku- “>. rozwęk, rodem z Wielkopolski, dozórca mennicy *

: w Litwie, za Jana Olbrychta, otrzymał w roku 15035, %

od Króla Alexandra, pozwolenie bicia monety pol-,

skićj w Grodnie. Syn jego Piotr, dziedzic tegoż przy-: wileju, był handlarzem monetarnym. W tćj bowiem porze, szlachta, w towarzystwie z żydami frymar- czyła monetą, litewską zwłascza. Piotr ten sczegól- , nie był obrótny i po całćj Litwie wykupywał more” . ty dawne, osobliwie Pioruny: złoto. sprzedawał do Hollandyi, a srebro białe przebijał na złą polską mo” netę, przezwanym więc został Piorunem z Kuro” ,. *. zwęk. Gwosze polskie jego wymysłu, lóż wie połowi-; czny walor mające, przezwano Pioruukami (2). Kie

dy w ostatku powstały głośne narzekania na tego

fałszerza monet, wytoczyła się sprawa przed króla

» » ź Ż 1) . . » 1 c ońycu Zygmunta I; proces długo się ciągnął, aż w k

z” (1) Herbarz Szlachty Litewskićj rękopisny przez Kojało- wwicza a Dziejopisa. Z niego mam wyjątki niekto RE, cały znajdował się w Bibliotece Poryckiey. „, (a) Bielski w Kronice swojćj podobną rzecz donos. , Lj . 8 ‘::;. +: „. * A : w.

*. + «9. ,

; p : e.* a “3 og. e «4 WIA ..‘ę m | 20 .« 9s%,* : +; ; 4% . - A : : fu o Mowacgąc dys wą: sa ER EH s A " > , „Nadhrnk aha XA

04 © « 47

p ż s …” ©. otw We< . = *. ..

. WU s

4 e”

K s . .£:© - Pery gŃ „90

o WO

w roku 1545, zapadł wyrok na ujęcie Pioruna i jego

spólników, których dawno juź w kraju nie było.

Tenże Kojałowicz, mówiąc o monetach litew= skich, powiada: „,Skarb litewskich panów 1 xiążąt,

„był zamożnym w drogie kruszce, które zazwyczaj

płyną tysiącznemi drogami w tę stronę, na którćj potęga zwycięztw zostaje. Nie można przeto zaprze- cząć, że były monety pod sztemplami litewskiemi bite od bardzo dawnego czasu. Połączenie się Litwy z Polską, sprawiło wyzucie kraju naszego z tych drogich metallów: skoro się bowiem związki z Pol- ską i Niemieckiemi krajami przez Polskę otworzyły, nastało to zgubne przekupstwo monet litewskich, bardzo korzystne dla lichwiarzy tego rodzaju, po- nieważ litewskie pieniądze, co do dobroci, pier- wszeństwo przed wszystkiemi innemi trzymały:….””

Sami Krzyżacy frymarczyli monetami, bijąc nie- równćj dobroci pieniądze swoje, a to jescze w zna- cznej liczbie, zapewne z metalu w pruskim kraju nabytego lub ze zdobyczy w Litewskich ziemiach.

O monethch starożytnych Prussów spominają kronikarze, one zaginęły w przetapiania i przebija- niu przez Krzyżaków; w poźniejszych czasach znaj- dowano, niektóre w ziemi, sczególnićj w grobowcach starożytnych. Kronikarz Schiitz z osobną uwagą o nich pisze (1). Według jego naocznych postrzeżeń, RAR O e e LJ RĆ

(1) Bayer całą rozprawę napisał w tym przedmiocie: De nu j . . . kJ mmais Romanorum aliquando efosis in Prussia, Opusc,

mf, pro eń. Gy, oraz Dynama

PM ĄA PraBoza pac Me’ m pragna eh. / e. AA

s | a $ . % a e ….’ A | SRP . , s. KJ “A0E. a P 4

a 4 Ed b 8 „ 4 ; ? . [-j » EL 4 " s

£ a po

9”.

— 204 — R te albo miały na sobie wyobrażenia bogów, albo na- pisy pismem nieznajomćm, czasem literami łaciń- skiemi.

Powiada on: (fol. 7. verso) „,Zmajdowane w Prus- sach i przyległych krajach, w grobowcach i w ziemi, monety złote i srebrne z nieznajomemi wyobrażenia- mi, godłami i napisami. Na jednej wielkości szero- kiego grosza było wyobrażenie królowćj jakićjś, po” dobne do starćj kobićty, z drugićj strony znajdowa- ła się ręka, z rozpostartą dłonią; przy tych wyobra- żeniach były napisy nieznajomym charakterem. Dru- ga, wielkości orty, talara prawie, na jednćj stronie stoi ukoronowana królowa, z tyłu głowy w poprzek strzała pozioma, przed obliczem osoby znajduje się godło podobne, jakie się Merkuremu przydaje, na” kształt Kaduceusza; na jednym brzegu, przy strzale napis wyraźnie czytelny: LECIPORUS, na drugim brzegu ku obliczowi królowy napis: KRASSIURA- Na odwrócie stoi nalewaczka i zbroja tryumfalna; tropheum, napis jednak dla starości niewyraźny, że Żadnej litery wyrozumieć niemożna. Trzecia: zna” leziono jescze inny gatunek takiego szerokiego gro” sza, mającego na jednćj stronie ukoronowaną królo” wą, z temi literami czytelnemi jescze: CESTIANU5; na odwrócie przykryte mary, na których siedzi wy” obrażenie człowieka, z zasłonioną przez welum twa” rzą, napisu wcale wyczytać niemożna. Oprócz tego

odkrywano wiele monet różnych gatunków, 1a kto”

— 25 —

rych mało co wyczytać można było.’* Szkoda, że Chytreus, wydawca kroniki Szica, nie dołączył ry- sunków, tych monet, które, widać, przy rękopiśmie znajdowały się. Wszelako i tak sądzić należy, że się nie ściągały do obcych jakich krajów: ponieważ tu wymienione sczegóły, dla kaźdego numizmatyka są tego dowodem. Niewieście postaci wyobrażają bogi- nie, bo królow i królowych ludy litewskie nie zna- ły u siebie, we właściwóm tćj dostojności znaczeniu.

Hartknoch (str. 112) mówi o monetach, w Prus- sach znajdywanych, na których litery były do ru- skich podobne (1). Mam znalezioną u mnie samego w ziemi monetkę małą srebrną , jej wyobrażenie wielkości naturalnćj, jest na figurze 9, Tablica 777. Sróbro bardzo czyste, nie zbyt cieńka, wklęsła zna- cznie, napis na stronie wklęsłćj, który jest literami biarmskiemi, wyraża Jurhii. Na stronie wypukłej znak podobny do litery A, czyli .4n, w abecadle biarmskićm zwanćj, przy którćj jest listek koniczy- ny. Ten wyraz może odnosić się do krainy Hirryi, albo Juhryi, która leżała nad rzeką Jurą i Jurbork

do nićj należał. Byli i władacze litewscy, imie Jurii

az SEZ oka

(A Obszerniejsza wiadomość © monetach staropruskich, znajduję się w dziele Liebknechta. De antiquis nummis ali- A effosis in Prussia Regali et adjacentibus Riegionibus. naa p Alek a De nurnmis antiquts. Apodocin: Numisma- YET ertationes. O rublach litewskich starożytnych. Oba-

Y* —zaekiego, o Prawach, T. I, str, 171 i 172.

— 206 —

Zawą AZ

noszący, jak Jurii Witowtowicz, który rządził Psko- wsczyzną około roku 1542 (1).

Posąg boga Sotwara znaleziony został w Prylwi-

cach, z napisem runicznym Śwaistix, gdzie między odkrytemi w ziemi72 posągami, żapewne nie jeden do rzędu bogów litewskich należał, które zabrane bydź mogły, przez Sławian Obotrytów, Herulom, ra” zem z ich grodami i świątyniami (2). W jednym, ru- skim językiem pisanym dokumencie, w Lidzkim po” wiecie, w wieku XVI, na bardzo trwałym papierze; postrzegłem znak wodny, czyli znamie fabryczne, którego wyobrażenie jest na;figurze 27, Tablica IT. Wystawia twarz słońca z napisem dokoła ruskim, dawnemi literami, jakie z czasow Witolda widzieć

się dają na dekretach tego xiążęcia, wyczytać można

AARaś Z.2 7d. ZAD A Masz praód + 3,3

wyrazy: Sotwor. Beh. Nasz, Na jednćj monecie srebrnćj, znalezionćj w Wił- M komierskim powiecie, nad rzeką Świętą, było wy?”

brażenie, jak na figurze 12, Tablica III. Rysunek jćj znajduje się w Kronice J.F.R., ż oznaczeniem; gdzie znaleziona, i napisem : „„„mudzka starożytna moneta srebrna, wagi dwa i pół srcbrne Kurlandz- kie grosze.’ Sądząc z wielkości monety grubą bydź a po”

ad ——

musiała. Było to wyobrażenie jednćj z bogiń: SRR (1) Karamzin Istor. Hosudarst. Ross. T. IV, Prymecz N. 556 1 555. (2) Badania o Retrze i posągach Prilwickich w pismach Thunmanna , Jana Potockiego, w rozprawie

wieckiego. Roczn, Tow. P. N. Warsz. 1812,

ania;

znajdują 5’ Sur0-

e „JEŻE

nieważ w dole jest bydle, przeto do Walginy może się odnosić. Na odwrócie brama i w jćj otworze pa- łasz, zatóm stosuje się do miasta jakiegoś. Napisu Ża- dnego nie widać,

W roku 1826, w powiecie Lidzkim, nie daleko wsi Ogrodników, w urwisku brzeźnóm nad rzeką Solczą , znalazł wieśniak stare pieniądze srebrne. Z tych w rokn 1832, dostałem sztuk pięć, ze trzech gatunków monet, które ten skarb składały. Starania wszelkie w odkryciu więcćj były nadaremne, ponie- waż nabywca, wnet po znajdzieniu, żyd złotnik, w bliskićmi miasteczku mieszkający, postarał się prze- topić. Ocalałe zostawił, jak mówił, po dwa exem- plarze z każdego gatunku, które nabył mój zbieracz starych monet, żydek, chodzący z kramką. Z wypy* tań u żyda i wieśniaka, pokazało się, że cieńkich by- ło najwięcćj, wszystkie sztempla jednego, grube we: dwóch gatunkach, wynosiły połowę wagi całego znajdzienia, srebro wysokićj próby; w ogóle bydź mogło do półtora funta. FExemplarz jeden cieńkićj,

zgubił tenżę ?

H a(Y r , ; Po uczynieniu tego postrzeże bramie nia,

opiszę te Ba 3 zasługujące tu na miejsce choćby dla tego, że na litewskićj ziemi odkryte zo- stały,

Figura 10, Tablica 4/77. Na stronie głównćj jest osoba, twarz nieco zwróconą w prawo mająca, na głowie szyszak, otoczony koroną trójkątne ostrza ma-

Jącą, vy tyle, czy z boku lewego, wisi jakaś obsłonka,

— 205 —

na podobieństwo hełmu. Ubior osoby długi, z góry do pasa opięty, jakby w pancerzu; pas, a niżćj fal- dzista suknia, dla przytarcia nieznaczne jćj ozdoby. W ręku prawóm trzyma miecz wzniesiony. Na koło obwódka, wypukło nacinana, w listki czy serca. Na- pis runiczny: przed osobą runy czytać się dają z góry na dół, i wyrażają, podług rozbioru znawcy: MEN- DOK: U; za osobą z doła w górę: KUNI: DI. Co jest w skróceniu /Mendok. U, znaczyć może liczbę pe- wną, albo literę początkową przydomku, czy prze- zwiska xiążęcia. Kunigas Didis, to jest: JZielki Aiążę.

Strona odwrótna: W obwódce dokoła takićj sa- mój, mała tarcza z podobną obwódeczką, na niej w drobnóm wyrażeniu, coś nakszłałt Pogoni litew- skićj. We środku Niedźwiedź wspinający się na tyl- nych łapach, ku stronie prawćj zwrócony. Napis wo- koło równo idący, od prawego brzegu tarczy małćj poczynający się, wyraża: ZEMAJTAS: MINZIOS5. ‘To jest: Źmudzka Moneta.

Rźnięcie na sztemplu było wykonywane dłót- kiem, wycisku zagłębienia nie wszędzie jednostajne* Grubość i waga równa się blisko potrójnemu gro0sz0” wi srebrnemu Zygmunta I.

Figura 11, Tablica III, Strona główna: Profil obrócony w lewo, niezgrabne bardzo rysy twarzy majacy, broda niewielka, włosy całe w loki utre”

a $ ; . ad fione. Głowa okryta koroną sczególnego składu: ?

do 2łr. af. madaasna do Metz, preka pmaję c (nadia) pw nśk Kownm. k

“4 Jam. kaj ba Z waliiadnai. bulosż 4 WY 07 PRPEĄA SOG | Wag iĘ KŁ dafadunicć 2 2 7 - (Un - olga ij Zu Panu kj, m, Mu kę Dal, 59 wę ekg „ktAR o MER. at do. Hu. ŻY: de fauwi ła.

| oęeć muza w wię + 788)

„LARA ko zaż AP BR

PB £ Ner” s i 5 3 ważą speniekne” EG 2

ka Topa płożonciiw m. a e« ać Pó e ho —

wyułby aria ue pa+a ‘asla, Ma HAL, = zpządł

POM ( f] w j 4 aj RE te Pa yaała fa ydy ha

beż, GRA ku pogan Ao lapa nicy Ja (o

anye kam p. / av. ET AA NAJ TPoOWVAA 15430.

łą SEE Ghaó adę JJ, re p 7% łoiw nudy

—

JS EEK cia ke „F” pu ałuna2? wn (kasie W rob Pig Zaky ben 2: sa lane

Xliim RAP ee wypo Rek „M JaY.

bo Ze4 > Pisał Mo Xe kB K BY *daao nieg - RZA pPĄ to „RBA, jaś iłąóć Flo nyzó fauna a Wara Ju ze wacka Pu. , ła 4

asg lece” VA wad ad 23 >) Ę zŚ4!

)

mao 4 z a JE 4 h. (94. w < 7 Za 7 wsb. ficc-, PZW? BOM, , rg (1. WR 2. 4 i 4 p : / ’ ; jet o 54.4 La 4< Noe dloni adna ŁA: Fw. fo R<: 5]

JA GB. murdkrza M deahcc i)

| BL dą. desc, molanaka’ 1 LI COM We nasdlcau au padsknaj ŁA jAD 60 wy WieJLe WZA KAK a kofle, „mle: jie awiąpicz zebow skazą GOT TE pd. PZA e. lacdea. | pawnt tła ziele. „uhiała NA na_ woda zak e zera zmefierae pri nu pm» 1” 058) aty lep yy Łte>

(uke p. iueł, . Je © 295-8 ze „że 6 u nnaŃ Jr OK U: DE

ją tz (h wf: m pre ORŻ kueotefne « > ozdecć sów. + dra PARE mał = lic h6

Eazy | 7 anai Pumy te naponukuj e di aga ać tie KJ tyka racja, pód Pee Apna coke . Obawy nyAtenau

A pay błuarań Qa. nacjuś A nate Kfz4 mae

— 209 —

przepasce wązkićj trzy poprzeczne pasy, od skroni do skroni idące, przeplecione jescze jedną przepaską, Zdaje się nawet, że pasy stćrczą wertykalnie. Napis poczynający się od czoła popiersia, wcale niewyro- zumiałe, dla mnie, litery zawiera, mimo dokładno- ści wytłoczenia. Ze strony lewćj są ślady obwódki perłowej.

Strona odwrótna: W obwódce perłowćj stoi osob- ka, en face, w długićj, bezfałdnej tunice, ślad twa- rzy i fałdy sukni zatarte. Nogi od pół golenia, jak la- seczki gałkami zakończone, widzieć się dają. Rękę lęwą opiera na lasce długićj, na ziemi stojącćj. Pra- WwĄ, spusczoną na dół, wskazywać zdaje się na począ- lek napisu, idącego kołowo z dolu w górę, począwszy od 0, jak się wyraża.

Grabość monety, oznaczona na figurze przecię- ciem dyametralnóm, między stronami umiesczonćm, jak się znajduje przy wszystkich innych na tćj ta- blicy.

Nie mogłem dotąd otrzymać wykładu napisow, Mimo starań i przesłania rysankow, różnym zna- Wcom, mimo porównań z abecadłami rozmaitemi, w dziełach wydanych będącemi.

Sposob bicia, srebro i kształt, zupełnie taki, jak

w następnej, zdaje się mówić o ich spółczesności,

F-s

Możę uawet odnosić się do którego z mocarzy staro=

*ytnych północnej Furopy. XI anna kn niz, Ł£igura 14, Tablica ITH, Popiersie wybornie

Dz. By PRE ee . Star, Nar. la, T.T 1%

s ..«*

Pot. +4”

PP Pa LJ

» M | 4.2

“:

“PP we; RA ad 4 ZE:

— 210 — oddane Cesarza Rzymskiego, obrócone w lewo. Na- pis wyraża: DIVVS. M. ANTONINYVS. PLVS. Strona odwrótna: Orzeł rzymski, stoi na ołtarzu, ozdobionym festonami, głowę zwraca na prawo» Na” pis: CONSECRA’TLIO.

Ta moneta wykładu nie potrzebuje. Tylko przez

3 =”

znalezienie jćj obok krajowćj przypomina, Że do cza” su Mendoga, czyli wieku XIII drugićj połowy, znay”

dowały się w ręku krajowców tutejszych zbiory sta-

rożytnych numizmatów, obok krajowych przecho- wy wane. Figura 16. Tablica TTI. Strona główna: Popier-

sie en face, osoby młodćj, ukoronowanćj mitrą XIĄ”

Żęcą; na lewćj stronie stoł chorągiew, dwókliniasia:

Obwódka w kształcie lutni starożytnej. noe Strona odwrótna: Jezdziec na koniu, w Wo skierowany w biegu, w prawćj ręce trzyma mięcz prosty, obosieczny. :

Napisow żadnego śladu nić ma.

Moneta mała i bardzo cieńka, srebro białe czyslćy

znalezioną była w jednym exemplarzn osobno, 73 litewskićj takoż ziemi. O nićj zdanie zostawuję ZA” wcom, czy jest tutejszą lub zagraniczną, BR «114 osąg boga Atrimpa wyobraża węża, spirali

w > : 4 MZ pa ają * winiętego, z ludzką głową. Obaczyć figurę 7! s ZW „ (olica 77. Stał w świątyni Romnowe po lewej St” ge” as |. NOWE: żowie : „(mie Perkuna; był z miedzi; ma koronę na $’? 5 | ( . . CR: Ood0i łosami przyozdobioną. WE Zunw-

(se. 3 wixej A Z

— ZI —

» Posąg boga Patelo, znajdował się w tejże świąty- ni 1 stał po prawćj stronie Perkuna, lecz wyobraże- hia jego nie wiemy.

, . Wyobrażenia jescze Perkuna, Patelo i Atrimpa, znajome jest z chorągwi staropruskićj. Obaczyć fi- | gurę 41, Tablica F”I. Opisanie tćj chorągwi pod | artykułem o //erbach. AROSADOARÓCH MNE WP” Wwy „) |

Posągi Waurszajta i Sznejbrato, również umie- Kadr, za | Sczają kronikarze w tćj samćj świątyni, nie czyniąc 4 żadnego ich opisania. bóg Kurko miał swój posąg, jakeśmy pod tym ar- tykułem widzieli. Prussowie, sczególni czciciele te- *’ go boga, po skończonćm Wielkićm Święcie, posąg ’ teu kruszyli corocznie i nowy sporządzali. Obaczyć artykuł Święta. Zmajduje się o tóm wątpliwość (1). Ponieważ w jednym dypłomacie Krzyżackim z roku 1249, W oryginale przez autora widzianym, zamiast wyra- «u confringere, który dał początek powyższemu mniemaniu, wyrażono confingere. Cożkolwiek bądź, , Myśmy się trzymali powszechniejszego zdania i przy- Jętego od wszystkich dziejopisów, bydź może, i z in-

ueg0 źrzódła z tym wypadkiem poznajomionych.

| –<RA—czp r NR aedkaÓ

Ułamek posągu jakiegoś źmudzkiego, zrysowany,

Znajduje się w kronice J.F.R. z napisem Schomai= — >

a EE r

(1) Voigt Gesch. Preuss. B.1, p.5g90. Semel in anno colectis

fr 1 ! rugibus consveverunt confingere et pro deo colere, cui nomen urcho imposuerunt

14”

— 22 —

’ten Gótze. Obaczyć figura 5, Tablica 21. Że m;

+na piersiach coś nakształt słońca, mógł więc to bydź

Szwajstix.

|. Opisanie posągu Raguta znalazłem w rękopiśmie Xiędza Łodziaty, zmarłego w końcu XVIlligo wieku, który, opisując osobliwości przez siebie widziane, mówi o tóm w te słowa: — „, Widać, że temu, fałszy- wemu bogowi Ragutysowi, czyniono adoracyą pod posłacią niezgrabnego kloca, z starćj barci wyro- bionego, na wzór otyłego chłopa; dawano mu czarę miedzianą w rękę. Sam bowiem widziałem w sle” niach, in vestibulo regali, ratusza Mereckiego, bał-

wan takowego Ragucia, którego dawnićj gdzieś Rad-/

okopciałego: z rożkami na głowie, oczy wielkie, jak cielęcia, siedzą mu na wierzchu, kałdan wydęty; 107

ga jedna odłamana, drugićj pół stopy nie staje, ale

kazuje, Że bóg był w papuciach. Na takich więc długich stopach, a krótkich goleniach, bałwan mógł stać wygodnie, bez podpory. Rąk mu obu brakło był nagi, in naturalibus. Figurę młodziana wyobra”

Żał, włosów na głowie wyrabianie było zkrótka, albo

do włosów. Twarz okrągluczka, wydatna, jakby W)”

brzękła, wargi małe, do śmićchu ułożone. Obaczy”

według tego zrobiony rysunek na figurze 6, Tab. 77.

Posągi osób ubóztwianych znane były Litwinón)

te pół pozostałe przechodzi miarę naturalnćj i j '

gz 2 s a +. - raczćj podobniejsze do czapeczki fałdzistej; z)

(

cy Mereccy odjęli u chłopów. Istna to fisis 4

— 213 — za wyraźnćm świadectwem Stryjkowskiego, który wźmienia, że posąg Kukowojiisa znajdował się na górze pod Dziewiałtowem. Był z drzewa, kolosalnćj pośłaci.

Zabytki tego rodzaju największemu znisczeniu podległy, w czasie przyjęcia wiary chrześciańskićj przez Litwę, a bardzićj w nawracaniu Krzyżackićm i Rycerzy mieczowych, burzono, nisczono, topiono wszystko, cokolwiek do wyobrażenia bogów pogań- skich ściągało się. Nasze rzeki, jeziora i błota, nie na jednćm mićjscu, ukrywają posągi bogów, kamien- ne i metalowe.

Posągi Prylwickie zachowują się w bibliotece Ra- ceburskićj i w R RYadRSA A w gabinecie 5zpon-

holcow skim. Medzjiel nĘi

4 4

dnK JT Po-07

A REKA 6 zka.

Miejsca uświęcone.

GÓRY ŚWIĘTE. Kałnas.

Wiadomo z najda wniejszych dziejow, że ludy sta-

r Że . . r 3 ożytne, przynosiły ofiary bogóm ma wysokościach

GW 0 POL O MEWESRNCWCANCZ PIWA AZCOARARRCYTE CAE (1) eschŃihumyge r Ma r Dy dyjeb dg, TNONTDĘJĄ

waż

Y 5

— | SD RES

ź*

La © *

|. s a «« a R uu 38 E s a uv la203 4 >

p” BĘ zo SW , kt, „e*

a ua” « =

–

SR a ołuocą

SP,

“- me”

ua 4

tax

— 214 —

trwało albowiem u nich wyobrażenie, że bóztwo na wysokićm niebie przemieszkiwa; przeto rozumieli, Że się zbliżają do niego, gdy na górze ofiary przyno- szą. Abraham szedł na górę ofiarować Izaaka, Pismo /

Ś. nie raz wspomina o wyżynach ofiernych. |

Starożytni mieli pewne miejsca Z/ypeźres, albo , Subdiales zwane, żadnćm nieobwarowane przykry- ciem, ani ogrodzeniem, które były na górach bez- leśnych, otwartych na wszystkie strony; tam się od-

bywały niekiedy obrządki i narady luda.

r e e Ą eP JĄa U Sławian wyżyny były dość powszechne, zwła

“RA

scza na Północy, zwano je Łysemi Górami, że były

z drzew i zieloności obnażone (1). Łysa Góra Kijow” ;

ska stynęła po całćj Rusi: o nićj wiele powieści trwa » = *% 2% 471446 m h

i dotąd. lam Zaby-Jagie, Czarownice, W iedźmy j 1 dnchy ponufałe, zlatywały się na stepach: TAPY”.

mietłach, w nocy Święta Kupalnicy, dla narąd ib

gy» A: % mać © 4 sób 5 x 4 (1) Takowe góry znajohe były wielu narodóm, wcale zw!” ku z Litwinami niemającym, w samćj Europie położone. N* przykład: Chaumont, od Chauve łysy, Kahlenberg, od Kahl, toż samo po niemiecku znaczącego przymiotnika. Ale i w Fer- sańskim języku Khoh znaczyć ma łysy, przeto wywodzą nazwa” nie Kaukazu od MKhohkasp, łysa góra, Takie jest zdanie Malte- Bruna. (Focabulaire de mots genćriques). Lecz według plż szego rozpatrzenia się w lingwiczności, Kasp, znaczy Łysy» a Koh góra, w Indo-Bydyńskićj mowie, czyli w krainie nad A- raxem jescze pozostałćj. Ztąd morze Kaspiyskie, znaczy na mie” scu Łyse morze, przenośne nazwanie Morza, opustoszałe prze” gi mającego. (Słówniczek rękopisny, jakiegoś dyalektu zakau kazkiego, przez Lekdrza Roślakow, około 180g r. spisany):

— 25 —

siady. Polska Łysa Góra pod Sandomierzem, dziś Świętego Krzyża, nie mnićj słynną była.

U Litwinow były góry poświęcone czci bogów; łecz nie mamy powieści prawdziwych litewskich, w którychby wzmianka była o Łysćj Górze jakiej. Wszystko, co wićmy z dziejow w tćj mierze, ograni- cza się do gór, na których były ołtarze, albo świąty- nie. Góra pod Połongą, ołtarzem Praurimy, nad rze- ką Niewiażą, świątynią, słynęły. Wileńska Góra Ły- Sa, na którój stoją trzy krzyże, musiała bydź nazwaną przez Rusinów, kolonistów miasta, przy jego założe- niu, z Rusi litewskićj sprowadzonych. Wyższa jćj część osypała się znacznie. Dopićro, baterye robiąc, kości ludzi bardzo dorodnych znaleziono na nićj- Nić ma więc śladu, aby tam gq,do religii dawnćj li- tezyskićj ściągającego się bydź miało. Pierwsi missy0- narze franciszkańscy postawili trzy krzyże na niej, dla znaku missyi swojćj; w roku 15 $‘ukrzyżowano na tejże górze siedmiu z nich i z góry do Wileńki strącono. ‘Toć, gdyby góra była świętą, w znaczeniu Poganizma, nie ezynionoby tego, albowiem nświęconę

miejsca nieśmiano źadnóm zabójstwem znieważać.

GAJE ŚWIĘTE, Fmas (1).

W pierwiastkowych wiekach, kiedy lasy, pokry- Wające ziemię, były pobytem ludów, niektóre w nich RR 0 WRĘCZY OOOO

; (1) W Trockim powiecie koło Marcinkańców, pod tóm na- w h . . . . > . e E koni aniem, prawdziwie litewskićm, gaje mianują wieśniacy.

be:

— 216 — ustronia, pięknością drzew i przyjemnóm położe- niem znakomite, były miejscami schadzek zebrania przyjaźnego: tam to przemieszkiwali pierwsi wo- dzowie ludu i razem pierwsi kapłani. W tych gajach pierwsze osnowy towarzystw i pierwsze marzenia religijne miejsce miały: gaj więc był najpierwszą świątynią wszystkich narodów.

W Litewskićj Mytologii toż samo daje się po- strzegać: były uświęcone całe obręby lasu, w któ- rych ołtarze i świątynie znajdowały się, ale zawsze nad rzekami, sczególnićj przy zejściu się dwóch rzek znacznych,

Świętość gajów do tego dochodziła stopnia, że nie tylko w nich ani polować, ani łowić żadnym sposo” bem zwierząt i ptaków nie godziło się, lecz jescze schronieniem były dla ludzi prześladowanych, któ” rzy, schroniwszy się w to święte miejsce, od prześla-

dowań wolni byli; gdyż wszystkie tam będące istoty? również drzewa i rośliny, za święte i nietykalne uwa- Żano, ze ścisłą bogobojnością. Miechowita powia- da (1): — „„Zepsucie ludu Pruskiego do tego stopnia doszło, że nie tylko lasy, ałe ptaki i zwierzęta w nich przebywające, za święte się liczyły; gwałcącym zaś gaje święte, albo te źwierzęta bijącym, nogi i ręce mocą djabelską kurczyło.’* Wstęp do takich gajow bronny był chrześcianom, ciekawością powodowa*

nym, lecz nie niesczęśliwym zapewne (2).

(1) Lab, 4, c. 45. — (2) Dusburg, Lib, I, c. 1.

Znakomity gaj święty przywodzi Hartknoch z da- wnych badań, którego miejsce, na karcie staroży- tnych Pruss, naznacza, na granicy Żmudzi, przy zbie- gu dwóch rzek, z których jedna do zatoki Rusneń- skićj wpada. Bydź musiał nad rzeką Tenne; podobno w miejscu, gdzie leży wieś pruska Romuten, a na Zmudzi, przez granicę tylko Romuniszki.

Tenże autor spomina o sławnym gaju w prowin- tyi pruskićj Samlaudyi, który się znajdował w okoli- cach wsi Pobeten.

W Wilnie gaj święty nad ujściem Wileńki do Wilii znajdował się. W Kownie nad ujściem Wilii do Niemna. W innych miejscach, i przy kaźdćj pra- wie znaczniejszćj osadzie były gaje święte, mnićj więcćj słynne.

Co do rodzaja drzew w nich rosnących, były ta- koż mnuićj więcćj wsławione: dębowe miały pier- wszeństwo, po nich topolowe z białych, srebrzystych topoli, WW powiecie Lidzkim, przy wsi Girkach, w Litwie właściwćj, jest grupa obszerna drzew ta- kich, bardzo starych i pięknie rosnących: o nich jest podanie, że są szczątkami gaju świętego, który był schronieniem, na śmierć prześladowanych; a moc niewidoma, strzegąc takich ludzi, karmiła ich cu- downym sposobem, dopóki tam przebywali.

Przywiązanie Litwinów do gajów nie zaraz usła-

0, Z odmianą wiary: znajdujemy w papierach miej-

sCowyc ry$ e . > wych, wyższych datą nad wiek ośmnasty, ciągłą

— 215 —

wzmiankę o gajach, między znaczniejszemi sczegó- łami majętności nieruchomćj , niekiedy mowa jest 0 Gaju—z gawronami: znaczyło to gaj zakodowany od dawna: bo te ptaki zwykły się gniezdzić na naj- wyższych drzewach, w miejscach bardzo gęstego la-

su i najodladniejszych.

ŚWIĄTYNIE.

Herodot i Strabon upewniają, że najpierwsi E- gipcyanie i Fenicyanie, zaczęli wznosić przybytki stałe bogom, czyli gmachy, w których cześć im od- dawano. Persowie zaś i inne wsehodnie narody, dłu go jescze potćóm tych budowli nie znały, u których góry były miejscem przynoszenia ofiar.

Świątynie starożytnych składały się z dwóch od- działow: /Vaos, gdzie stało naczynie z wodą lustral- ną, ład się zgromadzał i był obecnym obrządkom; druga część Adytum, gdzie były posągi; osoby po” święcone, kapłani, wodzowie, mieli tylko prawo lam się znajdować. Cała budowa wznosiła się na sto” pniach, i miała z przodu albo po bokach przysionki;

na kolumnach wsparte. Świątynia Jowisza kapilo”

lińskiego stała na stu stopniach, od poziomu placu

podniesiona. Ozdoby wewnętrzne i zewnętrzne by- ły wytworem sztuk: budownietwo, rzeźbiarstwo,

.. 5 © |. © . sk gt” malarstwo i inne, ubiegały się o npięknienie, WS7)”

107 kie arcy dzieła, które smak wynalazł, a religija Ul

r a11 ważniła, skupione były Ww świątyniach. U Rzymić

— ŻI9 =

uszanowanie tych gmachów od kaprysu ludu zależa- ło, czasami najwyższe, to znowu za lada okazyą do pogardy zblizało się.

Najstarożytniejsze litewskie świątynie były w ga- jach i pod świętćm drzewem dębu, a taki przybytek, składający się z namiotu osłonkowego, nakształt pa- rawana, lub stałego ogrodzenia, z drzewa, czy też z muru, nazywał się fiomne, albo /tomnowe. O zna- czeniu tego nazwania mówiliśmy pod artykułem Drzewa święte, Dąb. Żie zaś dośledzamy uroczysko starożytne tego nazwania w pierwotnćj osadzie oj- czyców litewskich , którćj starożytność do pięciu wieków przed narodzeniem Chrystusa dochodzi (1); Przeto najstarożytniejszćj świątyni przodków litew- skiego narodu miejsce kładziemy na Ukrainie, nad rzeką Psol, z prawego jćj brzegu, przy ujściu rzeki fomny, gdzie i dziś leży mieścina, łiomne nazywają- ca się. Mytyczna świętość tego nazwania tak musi bydź dawną, jak sam język litewski, czyli jak narod uspołeczniać się począł: ponieważ ma znaczenie ory- ginalne w tymże języku. Pobyt więc najwyższego kapłana słusznie dziejopisowie naznaczają przy tćj świątyni wyłącznie, gdzie i najprzedniejszych bogów Posągi i godła się przechowywały, a to od najdawniej- szych epok istnienia narodu na Wschodzie Europy. 000 ZO WIĄZCE AŚ PORTE A

) » . . . . a . . . x R Przodkowie litewscy, kto oni byli, i gdzie pierwotnie lieszkali?.— Zos 7 y 7 — Zostawujemy o tćm wywody w następnym Tomie Pisma niniejszego

Herulowie, najlepićj ucywilizowany lud litew- ski, osiadł w Niemieckićj ziemi, utraciwszy pano- wanie nad Rzymem, przeto i religijne porządki, na sposob oświeconego uarodu, zaprowadził, wzno- sił świątynie i posągami bogów przyozdabiał. Nieza- wodną jest rzeczą, że /łetra była miastem z razu He- ruiów, którćj zabytki odkryto pod wsią Prylwica, nie daleko Penzlina w Meklemburgii. W Retrze by- ła świątynia, zadziwiająca przepychem te strony; dzi- kićj jescze prawie Europy. Czyliżby bowiem nie bli- żćj było przypisać zdobywcom Włoch, niżeli Sławia- nom budowę tego gmachu? którzy nigdzie u siebie nie podobnego nie mieli, którzy, z lesistych pustyń prawego brzegu Wisły napłynąwszy, zagarnęli Wan- dalow, Swewów i innych Niemieckich ludów, opu” sczone krainy, a potóm i Herulów wyciskać poczęli i ich zagospodarowane osady zagartywać. Mijam do- mysł, że Retra, od retro jakoby nazwana, dla tego że Herule napowrót nad systema hydrauliczne wod morza Baltyckiego powrócili. Dość śledzeń gruuto” wnych Jana Potockiego, według których okazało się; żeskapłan przy świątyni w Retrze nazywał się Are” we, że tam były posągi litewskich bogów, że pa” statek odkryto w Meklemburgii i Luzacyi, zabytki napisow runicznych w języku Herulów, czyli dyale- kcie litewskim.

Więc Sławianie-Obotryci znani Helmoldowi ! 177

3-9 + , . > . . - . +0 (1eg0 nym dziejopisom, zawładali świątyniami litew skieg

— 21 — lndu i w nich uczyli się czci bogów, która do litew- skićj zbliżała się(!)

Lo się tycze świątyń u Prussów byłych, wymie-

niemy o nich sczegóły z podań kronikarskich po- czerpnięte i poźniejszemi badaniami wyświecone. Najznakomitsza świątynia była w Romnowe, które- g0 miejsca nie oznaczono jescze z dokładnością. Tre- ter w Życiu Jana I, Biskupa Warmińskiego, najdo- kładnićj zbliża badacza do punktu, gdzie śledzić na- leży, Podług tego Hartknoch, na karcie starożytnych Pruss, położył napis Romnowe, między rzekami Fri- szyng i Bejslejn, chociaż kółko, mające oznaczać poło- żenie miejsca, mylnie trochę narytowano. Na dru- gićj zaś karcie Pruss nowszych, już pod Krzyżakami, umiescza klasztor Trifaltigkeit , fundowany przez jakiegoś Piotra Nogel von Sehr, w samym węgle zej- ścia się tych rzek spomnionych, który miał bydź za- łożonym na ruinach świątyni Romnowe, znisczonćj ostatecznie przez Mistrza Winryka Kniprode, który umarł roku 13582. Tak więc ślad nieprzestarzały musi bydź i dotąd na tómże miejscu, zwłascza, że łam w blizkości jest wieś Romitten, przypominają- ca to nazwanie. Obaczmyż dopićro samćj słaroży- tnej świątyni opisanie. Na obszernćj płazczyznie, ob- lanćj dwiema rzekami, stał pośrodku dąb cudowny, zimą j i łatem zielony, niezmiernój grubości Ł wyso- kości, Dokoła drzewa był obwod murowany sześcio- qtny, ponieważ Stryjkowski sześć węgłow- w świą-

Ars nabity

— 222 —

tyni liczy (1). Tylna jednak ściana zbliżoną była: najbardzićj do dębu. W przodońyej znajdował się szeroki otwor, czyli znacznćj części tćj ściany w o0b- wodzie braknąć musiało. Przed samym dębem były trzy arkady, w których stały trzy główne bogi, Per- kun po środku, Poklus po prawćj, Atrymp po lewćj stronie, inne bogi, jako to: Wirszajtos, Sznejbrato, Kurkoi Ziemiennik, mieli posągi swe, umiesczone we framugach węgielnych, wewnętrznych ścian będą- cych. W tyle dębu znajdowały się sklepiki, czyli kryjówki na Gady święte. Przed dębem ku ścianie etwartćj stały ołtarze do palenia ofiar i utrzymywa” nia ognia świętego. Bo koła świątyni był plac, na którym lud się zgromadzał i był przytomny ob- rządkom, sama zaś świątynia tworzyła .4dytum. Na placu ułożone były kostry drew, na utrzymanie 07 gnia świętego przeznaczone. Plac dokoła otaczały domy kapłanów, kapłanic ‘i innych sług świątyni: Wniyście tworzyła brama przodowa, po prawej re” ce bramy był dom arcykapłana, po lewej gospoda; czyli dom gościnny. Obaczyć rysunek tej świątyni 1 miasta całego na 7ablicy FIZ,

Draga świątynia była w Heiligenbeil, poświęco” na bogowi Kurko, w którćj obwodzie był takoż dąb święty. Niektórzy Kronikarze te dwie świątynie 74 jedno biorą, plącząc się z podań polskich dziejopP” RIO RO WANT ŻWAWO 7107

(1) Stronica 141; w rycinach jednak u Hartknocha znajdu* jacych się jest ścian ośm.

4.4%

, — 223 —

sów, którzy nie wyraźnie tę różnicę wykładają: albo- wiem Polacy obie nisczyli, choć nie w jednćj epoce. Dąb ścięty został takoź pod Krzyżakami, za Biskupa Warmińskiego Anzelma, jakośmy wyżćj mówili. Miasto w herbie siekierkę zatrzymało.

Trzecia świątynia była w miejscu, gdzie teraz Marienburg, nad Nagatem. Krzyżacy przy pierwszćm najścia dobyli tę świątynię, gdzie założyli warowną twierdzę i stolicę Zakonu tam wówczas mieli. Miej-

Sce to dawnićj nazywało się Zantir, w obwodzie świą-

tyni był dąb święty i posągi Perkuna, Pokla i Atrim-

pa. Według świadectwa Enneasza Sylwiusza.

Gdzie był stary Toruń, takoż znajdowała się świą- tynia, przed przyjściem Krzyżaków, jak Hartknoch domyśla się.

We wsi Oppen był dąb niezmierny, który nale- żał do sczątkow świątyni, według tegoż dziejopisa.

W miejscu nazwanćm /iikajoth, którego położe- nie wiadomóm nie jest, znajdowała się sławna świą- tynia. Inni mniómają, że to znaczy toż miejsce, co l Romnowe. Ale że Rikajoth oznaczać ma stolicę W języku Prnssów religijną; więc musiała to bydź re- zydencya arcykapłana, nie zaś miasto Święte. Temu podobne uroczyska są w Litwie, na Zmudzi iw In- tlanciech Rykonty, Rikojnie i 1 tym podobne.

W staropruskićj mowie Zżiks, albo fżyks, znaczy-

ło Państwo, /Złikausna rząd, Fikys rządzący, Złyky- <ns panowanie, Złyeki królestwo,Złikint rządzić. Po-

ROME.) Só” a

czątek tych wyrazów znajduje się w starogockićj mo- wie /żeżkts, /ielks, znaczy panujący, toż samo zosta- ło w mowie łoiewskićj. Z tego więc wywodzą, że Biikajot, znaczyło stolica rządu, rezydencya arcyka- płana (1).

Po innych miejscach były takoż mniejszego zna- czenia przybytki bogów. Kadłubek wyraźnie spomi- na, świątynie, grody, wsie z pysznemi budowlami (2) które były w Prussach przed zburzeniami Krzyżac- kiemi.

wine | ZP Ginic i jakie były świątynie w Litwie właściwej;

na Zmudzi i w Łotewskich ziemiach, przed wiekiem

trzynastym, nie mamy w dziejach pamiątek: ponie” waż nic znakomitego bydź nie mogło: gdyż stolica religii Romnowe i pobyt Arcy-kapłana u Prussow się znajdowały. Wszelako spominają dzieje bardzo starożytną świątynię, która leżała nad morzem Bal-

tyckićm w prowincyi Anstechia (5), niezbadanego

dotąd położenia, zdaje się, że do Karlandyi to się od- nosić powinno, podług Sarniekiego (4). A poniewa” i Romnowe nazywają tę świątynię dziejopisow!

przeto należy mniemać, że po upadku religii dawnćj po

ea a , ,

u Prussow, Arcy- kapłań” tistańowiony na nowo GRAĆ GARE a ŻE o Z AE WE Z (1) Voigt. Gesch. Preuss, B. I, str. 647. j (2) Fana, burgos, pagos, celsas aedium fabricas. Lib. IV: cap. 19. (5) Dusburg, Part. III, c. 5. (4) Annal. Pol. L. 6. fol. 286, Powićmy jescze o tćm W To-

mie II, niniejszego pisma.

R SW PA i za | IE Mazow z) zrrez, zrawnnran aj PAŁ — kóżsieć znaj łaj ę 7 re teakemy Ry i | : . + TPŁ z, UMI 50 ajj pal W RYŻ: polskie dw A adne 2 a * „AaBEGŚ i <a | odci zechna sia „1 7e Aa . OGR — ji klum ki kogp Polne” od, cona/- Z pa) hazenac Ni SM 1 kożcde. „2 sesją siad l” joke 7 PRZY? AM Kanu Z ZR BZP bry , jeee A la. nacopdnicaa. / r ży Śliż TA | ha “DEBET cą ć 4 boa ż m i je Aa. da. PT WARE bniy bpa, AA - ć Łog_, Paccznnej ŁA. pack, mk załał y Ata — ks ee fa > AE PRZYS Ma dkopnni Ko » te” Zimaiawi mał Jaaaeee, kę AAA W zaszem A , [38 /% GEE - Sak , oj Draarey AMEA, MA? P NPR Nye ix ino , LA a Kizadad A ua, Jodz

£ ę że A: PO ASB RA 1a> znad Pap PRM glAM PER

ę » are p ANA , Mara ZPA TA 42].

LL —“FYESPY iR | d s /uuczyky nia) maż WlMCLMIŻ atb Ke polo

za z + kr. 64. >

EŃ o CY

“IB TPĄ - / RM

. p * ( P s - — e 4 A (>4 bra a ie 8 Uauary na AR * 14« + łuefio | a4 >

A ć > ad ę rea ti>rą> śi frogańkn. .. wz he > 8); Moczere A A rb. –

XI „NO, 7 Z gł

W roku 1887 A Rudlary w Marfadeao 470 ORDY HA Jud ma nakę , WŚ dE u janauiy oem U umie, ; pa 7 a ONY 7 A wiał nożne gref-

E-A77 r. 5 1 cebna / . i jez Żó ice deg - Vae te aj SES śdća POMZCY Aux, * PP b Ję r “AA Aaaa , ULEC +dte , Ż a », PROW w PA

zaknoż, , » aMoii MA Lyle ay pack, w pAubina

nit ełumy mia, > IE, ÓW AŚ Pazad 7 wdęka " xMylz sody, kutkaowi tgabmi dne: ZAWIE: jaa WE cał z P// 4 kmagaE i mw Me. Ma. sóre no nara ya: rsa. Śmarasta pea wne wap rh adu uruy urny, j uw xa RO 1 WZSCCR YW 3 Adi “yjtAt- W kadra Ryn Aa w tdhrot, vesk a ZŁEfu: 1 praną zę: pada - mano diz a opak eny HC, 8 - nóce w dyróch *e ż Zdania: mada wi boj = re Sy „gk, X fun iiaąq qraxwoł” ką H, ają panna aż mma ue JRR Sy- Uuut» dunia Fm ad pat e Xan esta, tu BE ZYYJ

GK: DO zad PRZY 78 ź ay Way w 4 uj zw” 3

frawą AA OJAAN O Łe ę Żażraia | ez uży o y 4 24 che. Z PZ 7 uraa PA sżagl

ns ków Ciani PaK p, Zr waz aa) KkKpmaan_ ,. nad

ko zkęż | iuak: 31 O w Z MAA Nm

“m | fraDaó

Ś” AEC, ubaamd na parti tuo), rmbry 44 ó Olyra. | cnwef-

1 (p zaś

RA poeu a ó6A 6 gdęć : Ma

ŚR e -

AGORESŁO JNOŻ WOIT A 2 AD YA bebe Aa dnie

nużżł A ill __ Via . z

że 072907 Ż Tim tŁĘ 4BD, / ae

a ea), vwjaa EALLLALR PPE dż ORO oe” eZ RA zał AŻ gh ły dwnajgć Mad ge ARE U) u PRUS RET żdninee. “u zaj pada, 4 % MK PL

<Zm

Śwer4 a py 6 Tak. XU.

f- 0) Sobko> ST” MAŁ m xe Elaaox’ eee Jee buy dziwi RM 2 uelę te, ai u rt onódy sę] Z to ad Ua “A r, lik a pozkuebei. WAHĄ 4 ema „d ŚW” KŁ x ? DE” ZARA y 4 ż op i. gra kozóbi % Naa ga SZ aa 2 KH. 7 Ł ty a M 4 4 a OR “FB, och 4 rude pe 4 dy Au ke z z. ’ zadny_ lie Au sto cod, PA mA R AR

Pa ok.

f 8 abołę LLL 194 + t se UB aruutit mA —

pekacka nia a) Pe

3 : APP POWY k n. Urmu_ę£ e UAę PO du_ Any 1 YB andy ai Fw Lenda 7 ke qu h * jmectum. „ka oo Ur hę te na Man, pk ty a A kę Ż wą gb (© etekgy. MOPTAY ah

UJ KA Kun yteranaa , Ly na 2 » nek Aa

«A Ń naa 14. TA Z f gee Y + yny ESY /

luLela CM caD

Pig PPRRENNĘ tłamniy dec; PF ARĘAKY WY |

Ka Kan Am. „pia Z. lag 3 An (m. w denk i Grk | ka

jo natkw u nad wafla alan

un th, XVI, Kon. CA GE a TRY, ań łó”* MADRE “YE dys uns zttir Łan Przede udało nie, tatewyyiny Nba jw © Zmuarawaneu Kan harn==. Przyp a Ik” ajma jl +, lehmeo naż ne , vj anta u -

u e. rze ŁEL. aw „wade o WAY Toya ARE Jk a Poj di A ws

niema 7 4Y u 5

MEU 7 OKAŚĆ wygadm) Yy wyprac

tręg 14 27 Joela nu, A

AIN

/ zad WU” z pam y / (o, 4 3. APIBE 4 AEC 909/041

„MEY P | „taste +2. NA REGNA = ar e «dy sł, LE’y, JE « 34 4A_ jl w UE J RAR dE » nórcył

w DZY do ash jeeha Aa Pióra R

Are „ PORE fb FU « 9% „Kaodecni 1 3-5 / BĘ M dJho Luż) chkariena ANAŃ– JR

p rar ź mu CLA? fue ace R zad no, R aaw PAR O MMALEKI / “A NęĘ/ 32 Z y / j * 4 e meg . danie zypnarowa. alt Ke) ’ s Max Si znmię sku c LAdl4k’

[0 PB KR Lex (4 RE SE, ’ Mda 4 © Frmiro. ju, 33 Le LA. 657

/Aore

— 225 —

Allepsie, ostatnim u Prussów, mieszkał zrazu przy tćj świątyni, na co i Stryjkowski zgadza się. Liecz miasto nadmorskie, wystawione będąc na nieprzyja- cielskie napady, musiało niebawnie bydź zburzonćm: gdyż dziejopisowie nasi wnet drugie Romnowe li- tewskie upatrują przy ujściu Dubissy do Niemna (1). Lecz i to znisczonćm zostało przez Krzyżaków, w ro- ku podobn Trzecie więc Romnowe powstało ji AB wię p nad ujściem]Niewiaży dosNiazmaa, albo raczćj arcy-

kapłan przeniósł swój pobyt na to miejsce, uświęco-

1294, | |» p» Susue)

ne zdawna ołtarzem wiecznego ognia. Te roku ażógź „mał czo 4346

takoż Krzyżacy zburzyli. W cztórnastym więku okrutne wojny z Krzyżakami zmuszały zapewne nie- taz arcykapłanów do odmiany miejsca, unosząc w naj- odludniejsze strony swe bogi ojczyste. Dla tej przy- czyny bydź mogło, że i w Romnowe nad jeziorem Duup, 0 któróm pod artykulem Jeziora święte mó- wiliśmy, wielka świątynia przez czas niejaki była. Są też miejsca inne, w Litwie właściwćj, takie, lub podobne nazwania mające; te jeżeli nie pochodzą od’ Romana, Rusina jakiego, założyciela osady, jak. i na Rusi daje się postrzegać, (gdyż to imie chrze- ścianie uscy często miewali), należy wnosić, że kie- dyś arcy-kapłana pobyt się tam znajdował w wieku XIII. Ww samych Prussach są uroczyska podobne, których do sześciu naliczają, a Hartknoch napróźne ono 0. WCZESNA ZPO POPRZE (1) Kojałowicz, Lib. 2, pag. 51 et sequ,

1); i Sar Ę Nar. Lit. T. 1.

4 /Al2G4. [j

Zs tów

Zu SGÓ 2a

biedzi się z niemi, któreby za prawdziwe R.omnowe uważać: nazwania te bowiem mogły nastać z wypad- ka różnych okoliczności krajowych, które zmusić mogły arcykapłanów do opusczenia jednego miejsca i przeniesienia pobytu swego na inne itóm samem do założenia nowćj świątyni.

Ponieważ Krewowie byli po różnych miejscach n ludów litewskich, przeto i miejsca przynoszenia ofiar były liczne, mie będąc w znaczeniu tego wy- razu świątyniami. Tak samo i ofiernicy niższego rzę” du stawiali czasowe, lub trwałe ołtarze, w gajach, pod drzewami uświęconemi, nad brzegami rzek, je” zior, wśród rynku w miastach, i tam w razie polrze” by ołiary sprawowali.

„ W Kórnowie, od początku trzynastego wieku nim Wilno założonćm zostało, była stolica państwa i pobyt Arcykapłana, przeto i świątynia gówna tab” bydź musiała. i A |

Wilno, przy szybkim wzroście swoim, nie jedną miało świątynię. Z tych najznakomitsza, aż do osta* tnich czasów poganizmu, była poświęcona Perkuno” wi; o nićj kładę wyjątek z Kroniki J.F. B., jak był umiesczony w Tygodniku Wileńskim, na rok 1810; N. 60: — „W Wilnie, gdzie teraz Kościół Katedral- ny stoi, był starożytny las dębowy, poświęcony =

; . r 7 . . , 10 1e gańskim bożysczom, w tćm samóm miejscu, gdzie SI4 ie była

Wilenka z Wiliją rzeką łączy; tuż przy les yli Per”

wielka świątynia Jowisza Piorunującego, CZ

— 227 —

kuna, to jest: grzmotu boga, zbudowana przez xiążę-

-(

cia Gierejmunda w roku 1265, z kamienia. Długość jój była 150, szerokość 100, wysokość samych ścian l5łokci. Lecz nad nią dachu nie było; jedno tylko wejście od strony wielkićj rzeki prowadziło do nićj; przy ścianie naprzeciw wnijścia położonćj, była ka- plica, która zawierała w sobie rozmaite osobliwo- ści i bogate świętości; pod nią był sklep, gdzie po- święcone węże, ziemne Żaby, i tym podobne płazy utrzymywano, nad kaplicą wznosiła się wysoka al- tana, która 16 łokci nad ścianę świątyni wyźćj wznie- sioną była. W samćj altanie stał drewniany posąg boga, który przyniesiono z Połongi lasów poświęco- nych, Kaplica i altana były z cegły. Tuż przed kapli- (4 wznosił się ołtarz na 12stu stopniach zbudowany, każdy z tych stopni był 1 łokcia wysoki, 3 łokcie sze- roki, balasami otoczony, ołtarz zaś sam trzy łokcie miał wysokości, g łokci szeroki w kwadrat, w górze mnóstwo go zubrowych rogów otaczało, w ogóle wy= sokość ołtarza wynosiła g łokci, Każdy stopień z030- bna

lą k

był pewnemu znakowi Zodyaku poświęcony, tórych też ognie ołierne palone bywały co mie- Siąc, w dniu, gdy słońce w ten znak wstępowało, podnosząc się, czy zniżając; tak więc stopień najwyż- szy był Raka, najniższy Kozierożca. Na stopniach je- dnak rzeczywista ofiara nie gorzała (jak mniemano),

lecz, jój figury, z wosku zrobione, naprzykład Liwa,

ż ) - Panny. Na wysokim ołtarzu, ofiary zwierzęce go-

% 10

— 228 — rzały, w niektóre dni świąteczne; na którym zawsze trwający ogień palił się, dzień i noc, strzeżony przez osobno na to poświęconych kapłanów. Była w nim tak sztucznie sporządzona wklęsłość we środku, że Żaden ulew desczu , ani śnieg, ani wiatr, nie mogły ognia przygasić, owszem płomienie w takich razach wznosiły się jescze wyżćj; co przez palne materye zapewne sprawowano. T’en ołtarz miał też wewnątrz gmachy, które na chowanie naczyń oliernych i temu podobnych rzeczy służyły. Na wchodzie do świąty- ni był pałac Krewe-Krewejto, co ma znaczyć Kapła- na Kapłanów. Ten pałac miał okrągłą wieżę, z któ- rój bieg słońca postrzeganym bywał, według które- go postrzegania, palenie ołiary na stopniu ołtarza, oznaczało pierwszy dzień miesiąca, a cegiełka z pe” wnym znakiem wmurowywana w Ścianę wieży, 14 początku roku, okazywała lata. Stara powieść nie- sie, która się u Mitrofaniusza z Pińska, in annal. Fu” thenien. znajduje, że gdy xiążę Gierejmund zamyślał tę świątynię stawić, ojciec jego Swintorog posy” tat (w roku 1265) (1), dwa lata przed tóm, przepy” szne poselstwo do Wyroczni rzeki Niemna na 7mu- dzi, z zapytaniem o przyszłćm przeznaczeniu świąty” ni. Wyrocznia obiecała jćj trwanie tak długie; jak

pogaństwo samo trwać będzie i rozkazała 122 sztuk;

ZAB że z R AE ŁZA OS PRE ZAWO

(1) Daty są w teraźniejszćm wydaniu poprawione: gdyź w pierwszćm zaszła omyłka przepisującego,

— 229 —

okrągłćj cegły zrobić, ze wskazanemi przez nią znaka- mi hieroglificznemi, dobre i niesczęśliwe lata z nich się znamionować miały; lecz ostatnia cegła miała znak podwójnego krzyża, co jakoby za podarunek od wy- roczni xiążęciu przysłany uważano, który też do her- bu państwa wniesiono (1); inni zaś powiadali, że za nadejściem z kolei tego znaku, zburzenie świątyni I pogaństwa upadek nastąpi od Chrześcian, Te cegły są jescze po większćj części widzialne ze strony po- ladniowój katedralnćj dzwonniey(2), która przez po- łowę nadmurawaną jest i przerobioną, po żgorzeniu w roku 1599. Chociaż te cegły nie zasługują teraz na uważenie, jak dawnićj, jednak dowiedzioną jest rze- czą dostatecznie, że w roku 1587, w poniedziałek po niedzieli Białćj, w liczbie 121 były, w którym dniu pierwszą rękę do zburzenia świątyni przyłożono.* (2)

„„Lias i świątynia, jako i całe miejsce obydwóma zamkami objęte, nazwanćm było od imienia xiążę- cią Swintoroga, lecz miasto same nosi nazwanie swo- je od rzek, które ZZiłius nazywają, co oznacza )o-

lus, albo zdradzieckie, pełne rap rzeki. Ź Kroniki

Lityvy liotundi przetłómaczone.*

ki PÓL

(1) Był to herb czyli pieczęć starożytnych panów pruskich, e do herbu nazwanego Pruss, u naszych herharzów. “zyp. Tłóm. Obaczyć niżćj o Herbach litewskich.

, (2) Jest podanie, źe na tćój wieży, w wysokości, jak są te- a okienka małe, była raównica, z której kapłani mawiali do

ludu.. P. Ia + © thapy (2) He tez p Li 6.e e.

e ? s pa, W u -

af 11 8

bi adynm

— 230 —

Ta świątynia wileńska, była z gatunku świątyń ognia, znanych u starożytnych Greków pod nazwa- niem Pyratheja albo Pyreja, które zawsze były bez dachów, czyli składały się z ołtarza, ogrodzeniem mocnóm obwarowanego. Ołtarz więc ten, o którym autor mówi, był ołtarzem Znicza, i ofiary na nim ża- dne gorzeć nie mogły, chyba na tych stopniach, któ- re miały każdy osobny ołtarz, które bydź musiały umiesczone z jednćj strony, czyli od altany, żeby palenie ofiar było w oblicza bogów. Altana była właściwóm „4Adytum, w którćj nie jeden posąg Per- kuna musiał się znajdować, lecz zawsze więsej ich bydź musiało. »

Wiemy ze świadectwa Stryjkowskiego, że na An” tokoln była świątynia, dachem pokryta, poświęcona wszystkim bogom. Był to widocznie Panteon litew” ski. Jest mniemanie, na podaniach oparte, że ten Panteon stał, gdzie Pałac Sapieżyński, dziś Skar- bowy. Budowla ta cezworokątna prosto wznosi się na gruzach starożytnego gmachu,f Nazysyał stę OD „rtos,_ztąd przedmieście-nazwane-Antokotem A)” Kałnas albo Kolnas, w brzmieniu źrzódłosłowo” wóm Ko/, znaczy górę, miejsce, położenie mające wyniosłe: Nie mamy przecie sczegółow o tym Pante” “onie; wnosić wypada, że zbiór posągow w nim się

znajdować musiał. cz RARE

En Miidomość–6-16m-peezerpniętą jest z Axchrwow Sa-

a. piekny nie.

y dnie pianek Łnośku ze po dze 22

E /

zk, w górze, 2 ferylo fiegm nak wiki]

e ZBE | — Takoż na Antokolu była świątynia bogini Mildy,

o czóm pod artykułóm tćj bogini mówiliśmy.

W rękopiśmie xiędza Łodziaty (1), gdzie mowa jest o bogu Ragatis, poniżćj opisania posągu, które- śmy juź pod artykułem tego boga umieścili, nastę- puje: — „,£/a archivis curiae metrop. Graeco-unit, patet. Ion deserał Filnae, dawnćj stolicy bałwo- chwalstwa, na bałwochwalnicach tego Bachusa. Je- dna takowa była na Wielkićj ulicy, przy nowym ry- bnym rynku, gdzie dziś Kamienica Jmść XX. Unitów, która na miejscu tćj bożnicy stoi. Bożnicę zniesiono Circa annum 1531, za rózkazem Ulianny, Xiążęcia Witebskiego córy, chwalebnćj i świętćj pamięci Pa- ni, żony Wielkiego Xiążęcia Litewskiego i Ruskiego Ulgerda. Ta pohoźna chrześciańska Xiężna, podpora w swym. wieku chrześcian Ruskiego sczepu, alias Kościoła, na miejscu wyż rzeczonój bałwochwalnicy Ragutisa, cerkiew z parochem fundowała. Co się i dziś nazywa pułgariter Petiońka, od uroczyska da- wnego, które poszło od popów Ragutisowych Pie- tiniki, alias Potinikaj zwanych, to jest: rozpusty mi- strzowie. Monument to wielkićj chwały w mieście stołecznóm Wilesiskićm i pierwszy kościół murowa-

nm: (1) Rękopism Xiędza Daniela Łodziaty, Kanonika Wen- eńskiego, Dziekana Raduńskiego, Proboscza Raduńskiego, Du-

bickiego i Nackiego; jest to zbiór notacyj gospodarskich, kościel- nychi różnych, od r. 164g do 1669, w którym sczegóły co do My- tologii tylko ciekawe. Mam je pod ręką. śto str. 118. zapisa- nych, jedną ręką różnómi datami.

ny, Boga Przedwiecznego , edifikowany na litew- skićj stolicy i ziemi. A dla świadomych amatorów rzeczy ojczystych, wielce szacowny pamięci wie- cznćj świadek, tak osobliwćj pani. Grob jćj w tćj cerkwi szanował zawsze z wielką pobożnością lud prosty i Rusin moskiewski, tylekroć burząc Miasto Wileńskie, nietykał tćj cerkwi starćj Witebskićj Pietionki, chociaż już w unii świętćj będącej. * Podobnież w Wilnie, na placu, dziś należącym do klasztoru Dzieciątka Jezas, obok ściany dawnego muru miejskiego, są wyraźne ślady twierdzy byłej niegdyś, czyli zameczku osobnego , jakie dawnićj Baksztą nazywano. Pod całą tą górą znajdują się przestronne chody podziemne, z cegły murowane; bardzo trwałym sposobem, z salami, framugami, ni- szami, w rozmaitych zakrętach ciągnące się, jak po” wiadają, których koniec niewiadomy dotąd. Te pod ziemia łączyły się z małą świątynią tajemniczą, w tćj Bakszcie byłą. Pamięć tego znajduje się w kronice J. F. R., z którćj wyjątek co do słowa umiesczamy:— ,„„Troki, jedno z najstarożytniejszych miast litew” skich, nazywały się dawnićj Ghurgani, były głó- wnćm miejscem posiadłości Dorszprungowiczów; = lewy brzeg Wilii sięgających. Kiedy Rusini, w wie” ku XI, rozciągnęli podboje na Litwie, aż po te brze” gi Wilii, Troki stały się miejscem pobytu rządców

Ruskich, czyli poborców danin, na xiążęcia Kijow”

. « haŚ a i skiego wybieranych. ‘[o dało im powod do założenia

— 233 —

twierdzy: gdyż Kórnow był do sczętu znisczony. Że zaś daniny składały się z produktow leśnych naj- więcćj, bo role, dla braku ludności rozproszonćj i za Wiliją zbiegłćj, odłogiem leżały; dla tego polowanie na zwierze dzikie, zatrudnieniem i władców i krajo- wców było. Z tćj przyczyny iodtćj pory nazwanie Troki powstało. Poźnićj Xiążęta Litewscy, po wypar- ciu Rusinów z tego obrębu kraju, tę twierdzę za- trzymali, gdzie lud w pokoju i swobodzie przebywa- jąc, błogiego bytu długo doświadczał, czego świad- kiem były: miasto, gród i świątynie, bardzo piękne- mi i zadziwiającemi budowaniami słynne. Między imnemi, w XIII wieku była tam świątynia Altamba, (zapewne boga Atłajbos), z gmachami i sklepami pod- ziemnemi, do obrządkow dziwnych i niedocieczo- nych, tego litewskiego poganizmu potrzebnemi….”* Tu mówi kronikarz o poprawieniu Kórnowa, które miasto było raczćj wielkim obozem na źbieranie się wojsk, niżeli twierdzą. Dalćj o założeniu Nowych Trok przez Gedymina,po splądrowaniu i spaleniu Sta- rych przez Krzyżaków i Mieczowników (ŚSchwerd£- Herren), połączonych ped dowództwem (sotfrida, Kumtora Pruskiego. PR.ozwodzi się nad historyą za- łożenia Wilna; te rzeczy zkądinąd znajome i nic ten opis nowego nie zawiera; następnie temi słowy opo- wiadanie prowadzi: — „„[To Wilno ż Trokami pra- wie jednóm było miastem. Mieszkańcy Wileńscy

vTr okach, a Troczanie w Wilnie, mieli domy i kre-

— 234 —

wnych , spółnie święta i obchody bałwochwalcze odbywali. Że zaś Wilno stało się: stolicą Litwy i po- łożenie ma poniekąd wygodniejsze, dla spławu na rzekach, wielki napływ mieszkańców, z usczerbkiem ‘Trok, otrzymało; tak dalece, źe w poźniejszćj porze; oprócz twierdzy i pałacow xiążęcych, to miasto pra

wie wioską się stało. I ym właśnie porządkiem wznie- siono w Wilnie świątynią Altamba, którego uroczy” stość przypadała 8 dnia września w Trokach, a 19 w Wilnie. Obchodom tych uroczystości towiarzyszy- ła niejakaś wystawność, która ściągała mnóstwo ludu z Litwy; Żmudzi, Pruss, Kurlandyi, Inflant i Rusi: albowiem wielki był zamienny jarmark na różne to- wary, oxaz chody nabożne z miasta do miasta.” Ten ustęp historyczny zbyt jest ciekawy, żebyśmy go bez wyłożenia miejsc niektórych zostawić mieli. Na- zwanie Troki, rzeczywiście litewskićm nie jest, zna” czy w sławiańskićj mowie: rzemienie za siodłem u myśliwego przymocowane, któremi przywiązują zwierzynę, co się zowie w technicznym wyrazie myśliwskim Uźroczyć. Bydź może, iż dla dostatku zwierzyBy w okolicach dawnej osady litewskićj » Gurghani zwanćj, gdzie osiedli byli poborcy dani- ny, na XMiążąt Ruskich wybieranćj, którzy odbudo- wawszy warownym sposobem to miejsce, nazwali jo Troki; gdyż u myśliwych i dopićro mówić się zwy” naj-

kło o miejscu, w któróm pewna zwierzyna się Z . . , © » ż . 2 o duje, jak w Trokach. W Oszmiańskim powiecie *

ŻAR PME

Małe-‘Froki, z litewskiego zowiące się Trokiele; są lasy i knieje pewne, uroczyska Trok noszące, lecz w powiatach i parafijach, przez lad ruski zamieszka- łych od wiekow(1). Tak w powiecie Lidzkim, w para= ii Zyrmuńskićj jest las, nazywająey się’ Troki. Okolski pod herbem Pogenia, gdzie mówi o Gedyminie, na tę samą myśl wpada, ale narzeczenie T’rok temu Xiążę- ciu przypisuje mylnie, zwiedziony przez Stryjkow- skiego. Gdyż Gedymin nie Stare, ale Nowe-Troki założył, nie zaś Kiejstut. Litwini rzemienie spo-

mnione nazywają Ziisiefis; nie mieli więc potrzeby

zcudzćj mowy przybierać nazwania rzeczy, które w swćj własnćj znajdowalifł/Swiątynie tajemniczej TE ne boga Atłajbos były w Trokgćh i w Wilnie i po óbu - ŚĆ5ZE

miastąch są zupełnie takie podziemia, dotąd nieopi-

sane dostatecznie, w starym trockim Zamku i w Kla- sztorze Dzieciątka Jezus. Zostawujemy następnym badaczom starożytności krajowych, śledzenia o tych podziemiach i twierdzach; tu przestajemy na poda- niu, Że świątynie tajemnicze w nich się znajdowały 1 bydź mogło, że podziemia z nićmi się łączyły. Była u Litwinów jescze przenośna świątynia, czyli obozowa, z gatunku świątyń ognią Pyratheja,

0 nićj wiadomość mamy z dziejów, w kromikarzach

„ (1) Jest wprawdzie i za prawym brzegiem Wilii, jakaś n 4 ; rę” . . , . a . . ,

ueścina, Małe Troki, jakeśmy w ciągu poźniejszych badań po- str: »eol; . ..a . . . . . . .

żegli, lecz jćj założenie i nazwanie widocznie odnosi się do

wieku XVlIgo.

(A a „ s m” - ej £ Fano n rA1 2a Śr >

— 236 —

pruskich dochowaną (1). Takie jćj będzie opisąnie:— Obrawszy jakie drzewo, bogom przyjemne, rozpina- 10 wkoło niego z tkaniny oponę, na ośm łokci wyso- ką, składającą się z sześciu sztuk osobnych. W tym obrębie wielokątnym stawiano ołtarz Zmieza, a pod drzewem posągi bogow. Kiedy sprawowano ofiary

i lud się zebrał, odchylano tę lub ową bretę opony

ju o

ukazywano widok sprawowanych wewnątrz ob- rządkow. Za pomocą tego teatralnego wystawienia, mogli kapłani wyobrażać oczom widzow złudzające widowiska. W kazżdćj świątyni do przybytku Ady- tum, w tćj zaś za oponę, nikt nie ważył się wchodzić,

“pod karą śmierci, prócz Kapłanow.

Przy wszystkich świątyniach były zdroje, albo pewne święte studnie, z których brano wodę, do ob- rządkow potrzebną; w nich obmywano bydlęta ołier- ne i tę wodę za lustralną uważano. Adam Bremel-

ski zostawił o tćm dostateczną wiadomość, a 743

Dusburg (2) przydaje, że chrześcianom pod żadnym względem przystęp do takich zdrojow nie był wol- ny. Taki zdroj nazywano Szułnis,

R O onoGGÓE

(1) Hartknoch Alt. u. n. Preuss. Th. I, c. 5, (2) Part. I, c. 1.

= “ij ma kiwa.

— 237 —

ROZDZIAŁ IIL

Osoby poświęcone.

. KAPŁANI

Ludy plemienia litewskiego, mające religiją na zasadach starożytnej religii Grekow i Rzymian opar- tą, miały też swoich kapłanów od najdawniejszych wiekow. Zaledwie dzieje poczynają wymieniać wy- raźnym sposobem Prussów dawnych, natychmiast przywodzą wiadomość o arcy-kapłanie, ofiernikach l innych osobach, usługom religijnym poświęconych. Sam skład tego rodzaju poganizma wymaga mnóztwa obrządkow, których sprawowaniem osobna klassa ludzi zawsze się zatrudniać musiała, sczególnie się temu poświęcająca. Ztąd obszerne pole do żywienia Się kosztem łatwowierności publicznćj, w znacznćj liczbie utrzymywało kapłany.

Mamy dość pismiennych pamiątek, dochowanych n kronikarzy, które zebrał starannie Hartknoch, w swojćj historyi Pruss, sczególnićj wiele znaczące *4 wyjątki z przywileju Legata papieskiego, Jakóba Archidyakona Leodeńskiego, danego Prussom pod

roki p wą M . okiem 124g. Reszta z rękopismów, które zebrać

— 238 — się zdarzyło i podań poczerpnęliśmy; zawsze trzy- mając się ścisłćj krytyki, prawdę wyjaśniającćj, zpod zagmatwań wiekami nagromadzonych.

Wszelkie postrzeżenia i świadectwa historyczne uwiadamiają, że w czasie kwitnienia pogaństwa li- tewskiego, kapłani każdego stopnia, potwierdzani byli przez Krewe. Na tę zaś dostojność obierano ludzi cnotliwych, w wieku jaż pewnym będących, którzy przez życie swe usprawiedliwili nAłeżycie opiniją o sobie. Każdy kapłan i kapłanka mieli obo- wiązek bydź bezżennemi, w zupełnćj i nieposzla- kowanćj czystości, bez żadnćj nagany w obycza- jach. Ktoby te prawa przestąpił, jako zgroza po- wszechna, bez miłosierdzia podlegał spaleniu (1): Na dostejność Krewow i Krewulow, obierani byli z obywateli, albo ofierników znakomitszych, ludzie dobrze podżyli, którychby długi żywot naganie wca- le nie ulegał. Zrzódłem dochodu kapłanów i olier” ników były dary ludzi pobożnych i ofiary ze zdoby” czy wojennych, lub od xiążął i panów przynoszo” ne (2).

KREWE-KREWEJTO.

Najwyższym urzędnikiem duchownym, był Ar- cy-kapłan, powszechny i jeden w całćj Religii. Dus- burg powiada: — „„W pośrodku tego ludu bezbożne- FATE +. P-EDEJ

(1) Lucas David, Preuss. Chron, B. I. S. 29. (2) Ibid, $, 50—59.

— 239 —

g0, w Nadrawskićj prowincyi, w miejsca zwanćm Ro- mnowe, przemieszkiwał kapłan, zwany Krewe (1), którego miano za Papieża. Ponieważ, jako nasz Oj- ciec święty zarządza Powszechnym Kościołem, tak ten nad poganami przewodniczył. Ale nie tylko nad Prussami, lecz nad Litwinami i dałszemi ludami Łi- wońskiemi, władza się jego rezpościerała” (2). I’a- ka też była powaga jego, że nietylko sam, albo kto z jego płokrewnych, lecz poseł z laską jego, czyli ze znakiem od niego danym, bezpiecznie mógł przeby- wać kraje najodleglejsze pomiędzy temi ludami, wszędzie od królow, panow i prostego gminu wiel- kie uszanowanie odbierając.”

W istocie Dusburg przyrównywa tego atcy-ka= płana do Papieża, który na podobieństwo najwyższe- 50 rządcy chrześcian, zarządzał ludami litewskiemi, jakośmy i namienili. Lecz to porównanie wynikło z niewiadomości właściwego, przeto mało jest do rze- czy stosowne. Krewe-Krewejto, był kopiją wielkie-

50 Lamy, czyli boga Indyan Budhy wcielonego; w o0-

(1). W pisaniu tego nazwania, nić ma zgodności: jedni wy- rażają przez Kriwe, drudzy przez Krewe. My się trzymamy rugiego , ponieważ w zabytkach dziejow litewskich mamy rewo, Krewiczy, nazwania z jednego źrzódła pochodzące i do- tąd słynące w ustach ludu i pismach najdawniejszych. Nie umićmy wprawdzie znaczenia tego nazwania wyłożyć należy- cie, ponieważ jego źrzódłosłów w odległych wieków zaginął Przestrzeni. Pan Voigt chcąc niemiecki nadsztukować, pisze riwe, ;

(2) Dusb. P. III, c. 5.

— 240 —

sobę nauczyciela ludow, który nasamprzód objawił się światu pod postacią mędrca i prawodawcy, Sza- kia-muni, zwanego, którego następcy rządzili w hie- rarchii swego wyznania i w nieprzerwanćj kolei, przyymując w siebie duszę Budhy, jeden po drugim zasiadają dotąd na stolicy tego Patryarchy wiary powszechnćj, wyznawanćj u mnogich ludow, i sto-

sownćj do rozpostrzenienia, czyli uniwersalnej. Pomimo wielu innych podobieństw tych dwóch osób, eo najbardzićj utwierdza nasze porównanie; to jest to, że tak pierwsi Krewe-Krewowie, jak da- wniejsi Wielcy Lamowię, sami się dobrówolnie pa- lili na stosach pogrzebnych (1). Zresztą połączenie się Budynów z plemieniem europejskićm, i przyjęcie następnie wierzenia greckiego, oraz mnóztwa bo” gow obcych; do tego miejscowe okoliczności i odda- lenie się niezmićrnie dalekie od Azyi; to wszystko przyćmiło Budynizm w drobnostkowych religiyto” ściach, a niektóre główne zasady tylko pozostały; aż do czasow ostatecznych. Zkądinąd wiadomo, że pier” wszy patryarcha Budhyzmu, wyszedł z Cejlanu (2) utworzywszy religijne wierzenie, stosowniejsze do pojęcia ludow i ich dobra, nad wszystkie inne w tam” tych stronach będące, przeniosł się do najoświeceń- SEWNIE | couKaGk

(1) Obaczyć rozprawę Pana Majewskiego, o Hierarc hia Budhynow Indyjskich. Zbiór rozpraw, Tom I, Część 1. War- szawa 1827.

(2) Według innych z Tybetu.

gło / Arai cy 124 /’/ (3) 7 Pa luaraka wocei M nazdny ABA zna -kermndy Py w m (4 R Żz5%0R1: tnc/ 24 LH ein p > acziŁWóŃ “ska a 72 AK / a cHĄCa tomy M frofiar Qtredr 77 Klac 1 4. ślm r UAEMTY kanie, Mk Aru 4 « ord Zuddnadnę ( drr’li wj, sły e Kg) PLAM gli ań ań Rorry wyć je niefiemyC, je BOY 40 £4 “z r znań AE PA 76 AE) paoaatygia) z d Ą zw a de pra</ afr | xAZ AD AP ne — Tutldaut ; A. <PUAJ XL “2 ULAAK 4 ftecne CZ Że | EU GR

ZY F

(NA tdci

dwa mWwyą_ Je: 1 zacdna Ja pwahaci eau

p ŻOR ję w ę 4 ; A 4

(M za fy s hig, a caJu 9aujtue,pnad age

e J ZUW iu ś Pa

7 t<4/7 | | , / (’lla” 2 ABR „kef. r/ ! dak Aagdcna Mad Mp 44 M, ? ń ETEN” WR: WERE AE OLE EAC ANDRE z —4 = kk.

, 4 FXLAPAAJ +

Aeg £ nęktu z Den. jed w NORMA = JABĄ 4 ng KO RÓ naci lape Kr

Pw kl (h. Żlo. .

fadut 1, 114 Ap ZŁA żeaj Mana, 44 PP 0 zza 4

Jad. Mofemu ehi ( FAW AMI KG J. BW | pasa tre 0 IE anal e ce P1«« PL27 + twosfgą

3 tad: od ało 000 nade, złe > „MPLA hay fin” 30) > wk CZA 1 BA 74 “PZRO

2 7 $ ;

je KRC ‘ufuc” sięna / fan HALE , znóyę „Abi A.

A tk HALA… A cóś Ha natarke mima JA +4 » 009, (2 mt Mo ge 2 mw Cul cza af Paa ky fad U Ku” WZ Włacą niuck, “=” bonach i ngkaaawo nę

pa mj ua oiada w tna. dj >: 2 Wuj ( Xe Ad ch rabat M. a £* A 4 « . Fztttiii / KW oś 1a Fruaily ufloie 1 / Mae 7 | dzegeć Wetowne mA (4 za dób a

fa ię da ny oiatae X E iż af c zyk VU. ghia “Z4 Z * PZA; ke y Kama eligj

2 —

3 „ZAD 4075908 1 Zizi,

Wina © mL ada. ZAŁ zt śĘ> MADSEN 4< 42 d « L

/ una REPO ska re „kabacóci SPA pnie bratnej

di, (LA 4 agi aścdkyć X U © 4 kady.

bral 4 Zu, pz 8 G A A ży (4 USL AL

t Dai: A % PÓRŚrĄ Ad m dalem p 5% dk, z/5ć

O SRR aż ki 8 Fry: wa j Żaka > PARĘ ź

AR kt Waży odynałee Paacart Lodu poźsoóeneh Wt

Ta aaa ke e, PCE PY koty 4 Hoc” AEŚNE:| RB +59 PB „638 koni * AŻ, Ród WAŻ. Vo lwekażn: a. Ja yfpeeers fce ilo M, JK Pakość u

“<> aa), ich, 04 te RMUĄ y formed f+ M. G 4,

Ą Mash. 235 wsk koi

(Ur em xe ) PAREMAĄY 1x o 7 4 oweddciedh por - ze A nade nan i Ł 4_

E 4 ł , . ’ - , 2. j ś 7 / e4 f Ci? ga a edowi Ma kaca Rua Ady eh nk

Pm LALA AAAA NT pyryy

f Le) O Jr rtv Rmaja gprmattiną ą Le

i ź

f rox żadną paska egw yna ze nada” hę h. f p A

WAW A4LAVAAA. ń dtag MU ga Ofe duą PSZ “x be

(A wit gg M. 1% daż pay w diaar t

(ng mt wakŁ4Nan Kro Po p” Keane! front 7 zee Kro zen £ “A FHM rak Med) zaokad na o

byla tor sły ne. vsąęk „Redubircy (2).

(x POM 7 PAP ok wemac. ch. ŻY, ARA EGA, Świ rókae CENA duwzę £ 7 a zanii MA | mama nie, r ; rukhawna Maui okiewo 4 j RABS 4. Wfna te py , |. laróti, za meR ę ndanóra) nu nat tu Ze tto ny zany ŻJ >” ata ska H 277 rocnażu. padła

POI) 4 , / “zł xx)

Ka) wianki 7 MIE. 0A.AĄ-68 wpro” “w lumdaue KKó 4.229.

. — A

“ra

— 2Z4l —

szego kraju, to jest: Indyi, gdzie Bramini miejscową wiarę, czyli swemu wyłącznie krajowi właściwą, szerzyli: ponieważ, według nich, człowiek, bez u- częstnictwa wody z rzek świętych umierający, zba- wionym bydź nie może; czego sektarze Budhy nie- przypusczają, albo dozwalają uświęcać wody w każ» dćj krainie. Ztąd sprzeczki religijne powstać mu- siały, i naostatek, po kilku wiekow upływie, to jest na półszósta wieku po Chrystusie, dwódziesty ósmy następca Szakia-muni, nazwany Bodhidana, prze- niósł się do Tybetu, i osiadł przy świętej górze Sung, w bliskości miasta Z/0 nara, gdzie umarł roku 495 try chrześciańskićj. Tam przebywanie tego arcyka- płana, wprowadziło wiele nowości i odmian w ob- rządkach, hierarchii i innych zewnętrznych wy- stawnościach, tak, że Lamizm teraźniejszy, nie mało mićć zdaje się podobieństwa -z Dudynizmem staro- wiecznym, którego zasad wiara dawniejsza litew- ska część w sobie dochowała.

Najpierwszy z dziejopisów Dusburg, wspomina 0 arcy-kapłanie, u Prussów byłym. Następni kroni- karze, żadnćj wątpliwosci nie podają o zdaniu tego autora, któreśmy jego własnómi wyrazami przyto- czyli. Stryjkowski, doprowadzając dzieje do upadku Poganizma w Litwie, ciągle namienia o urzędzie te- 50 Arcy-kapłana, i ostatnim z ich rzędu mieni bydź Lizdejkę nazwaniem. Z nowocześnych znalezli się dopićro tacy, którzy w wątpliwość to podanie obró-

D;, Star. Nar. Lit, z. Ka 16

— 242 — cić usiłowali: sczególnie Lehrberg (1) i Vater (2): na ich zarzuty stanowczo odpowiemy na swojćm miejscu (3). Tu dość będzie namienić: że ktoko|- wiek się rozpatrzył w dziejach i Mytologii Narodu Litewskiego , twierdzenia podające w wątpliwość osobę arcykapłaua za niedorzeczne poczyta.

Dostojność ta, w początkowćj osnowie rzeczy re- ligijnych, spływała się z władzą najwyższą cywilną: tak własnie Wejdawutis i Brutenes, ustanawiacze porządkow lepszych we względzie cywilnym i reli- gijnym, byli arcy-kapłanami i wodzami najwyższemi ludu, czyli wielkiemi xiążętami (4).

Nazwanie arcykapłana prawdziwe jest Arewe” Krewejto, właśnie, jak u starożytnych Persów, naj” wyższy kapłan nazywał się Mubad-Mubaden, albo Destruri- Destur, co znaczyło Kapłan-Kapłanów.

Nad pochodzeniem nazwania Krewe, wiele by- ło domysłow, lecz wcale przyjąć się niemogących 74 prawdziwe. Pan Voigt pragnie wyprowadzać od (Gre vę, Graff, dostojności zdawna u ludow germańskich ŻAK APE SBOGSEA NEAR NÓŻ

(1) Ueber den Crive oder nordischen Papst. MS.

(2) Sprache der alten Preussen. Vorrede, S. 55. (5) Obaczyć Dodatek na końcu N. 1. / (4) Kronikarze wywodzą znaczenie tych imion: Brathen” c . P p FP czy też Pruteno, pochodzi od staropruskiego wyrazu Prute

yo. 4 s 4.3 -() - mędrzec. Co do Wejdawuta trochę się plączą, od IT uj tas 8 sto wyprowadzając. [o imie składa się z JF ejdas, p0548 „ A twarz, wyobrażenie, i //”ujtis przełożony. Więc wychodzi

przełożonego nad posągami, ich strażnika pierwszego.

— 243 —

znajomćj. I.ecz podług naszego rzeczy rozumienia, trudno się na to zgodzić: bo chociaż nić ma wątpli- wości, źe dawni Litwini wiele zajęli, w rzeczach zwłascza religijnych od Skandynawów, nawet Ro- mnowe miało bydź kopiją Upsali starożytnćj skandy- nawskićj; przecież i tam o Grafie nie słychać między kapłanami. Z drugićj strony dowiedziono wyraźnie, że u Germanów i dalszych tegoż sczepu ludów, ni- gdy dostojność świecka, graffa, nie łączyła się z ka- płańską (1). A do tego nazwanie Krewe wyłącznie u samych prawie pokoleń litewskich znajomóm było, tak dalece, że każde osobne plemie, czyli każda pro- Wincya, miała swojego, nawet w odległych stronach l zą.obrębami Litwy (2). Widać przeto, że źródło- słów tego nazwania jescze niezbadany.

Praetorius, w dopisach do Rozpraw Hartknocha, talnie rzecz wywodzi, ponieważ. był świadomy ję- zyka Prussów i Zmudzinów. Według niego Krewe Czy też Kriwe, nic innego nie znaczy, jak Kapłan, albo Sędzia ludu: gdyż pomniejsi sędziowie w po- źniejszych czasach nazywani byli Krewułe, to jest: mali Krewowie, sędziowie niższego rzędu albo Ka- płani. Tak więc Krewe-Krewejto, znaczy Najwyż- *zego Kapłana, nad wszystkiemi Kapłanami.

nne 7 10. 10 ODC WONONIR POPE. A

(1) Ludens, Geschichte des deutschen Volkes, B. I, 5. 7tę. (2) J. Potocki, Voyage dans la Basse Saxe. Ten podróżnik

znalazł ślad, że u Herulów i Obotrytów kapłani byli pod na- zwaniem Krewe.

16*

| A

Powaga osoby jego była bardzo wielka, wyroki prawem, przepowiednie artykułami wiary. Każdy mniómał dostąpić sczęścia w życiu i po śmierci, kto go mógł oglądać i od niego przyrzeczenie dobrćj na- dziei otrzymać; on rozsądzał spory między prywa” tnemi osobami i prowincyami, czyli osobnemi o0- siedleniami ludów jednoplemiennych. Utrzymywał w pokoju lub zapalał pożar wojny. Był bowićm po- ufałym spółbiesiadnikiem bogow. Do najścia Krzy- Żaków, miejscem: pobytu Arcykapłana było Romno- we w Natangii, przy zejściu się rzek Friszing i bej- slein. Mówią, że i w Szwentamesta, czyli Świętćj Siekierce, niekiedy mieszkał, albo po miejscach, któ” re podobne nazwania mają, przebywał w pewnych czasach krytycznych, kiedy Wielkie Romnowe było w niebespieczeństwie zdobycia przez nieprzyjaciela, lub uszkodzenie ponosiło, jak za wojen z Polaka- mi. Prywatne miejsce jego pobytu nazywało się Ki- kajoth.

Przykładne życie i czyny arcy-kapłanów, robiły świętość ich osoby w tóm i przyszłćm Życiu. Oni, na wzór starożytnych filozofow indyjskich, którzy P* stosach dobrowolnie palić siebie kazali, gdy doszli zgrzybiałćj starości, takież widowisko wyprawow** zwykli byli ludowi. Hartknoch w tćj matery!; taki wyjątek z kronik dawniejszych uczynił (str. 503) anie;

„Najprzód Wejdaloci zwołują lud: co gdy się st

wstępował Krewe na stos drew i mówił do zgroma”

— 24 —

dzenia: powinni w sczerości serca bogóm służyć, opła* kiwać grzechy, przez które bogów do gniewu pobu- dzili, naostatek życie swe w następności poprawić. Kiedy na takie mowy lud z płaczem i krzykiem grze- chy swoje wyznał i żal serdeczny wynurzył: Krewe pocieszał, obiecując łaskę bogów. Aby zaś pewniejsi byli tego, powiadał im: że się sam chce za ich grze- chy poświęcić i śmiercią swoją męczeńską za nie zadość uczynić. W końcu kazał stos podpalać i go- rzał dobrowolnie za lud.”

Po śmierci starego arcy-kapłana, Wejdaloci o- bierali nowego, w sekrecie wielkim: tego na drugi dzień po obraniu ludowi ukazywali, mieniąc, że bo- gowie sami, z rzędu najzasłażeńszych sobie, wybrali lego człowieka Świętego , któremu posłuszeństwo l cześć należy się. Chociaż Hartknoch powątpićwa 0 tój konklawie, dla tego, że starsi dziejopisowie o tćm niewspominają; przecież przóczyć temu nie- podobna: albowiem podania miejscowe i spiewy mo- sły ten sczegół w poźniejsze wieki dochować, który poboźni pisarze opuścili w pismach swoich, dla nie- Przyrównania do świętych Rzymu nowocześnego obrządkow.

Henneberger dochował nam spis arcy-kapłanów, Począwszy od Wejdawata, który niechybnie na po- czątku szóstego wieku, porządek religijny ustanowił, AŻ do zawładania Pruss przez Krzyżaków; u Hart- knocha na str. 149.

„ Wejdawatis, Rok po Chrystusie 505.

. Bruteno I.

Budon.

. Ieniges.

„ Berausto.

„. Marko.

„ Mexuno.

OSO R W b

„ (rerusso.

. Thywajto I. o. Bruteno II. 11. Napejles I.

« O co M

‘Tellejno.
Thywajto IL.
Nergenno.
Gardhiwajto.
Konis.
Napejłes II.
Jajgello.
Nerwasso.
Grudewo.
Austomo.
Molejno.
Tajdo,
Romois.
Dargigajto.
Mangalo.

246

Bollojsus.
Postwo I.
Marango.
Lewajles. Roku’po Chrystusie 1017, zabity przez Polaków w Fto- mnowie.
Torreto.
Nerges.
Wibrotos,

. Barbajdo.

. Barkando.

Jargallo.
Tippes.
Lieiso.
Katkoyo.
Pomoloys.
Postwo II.
Napejles III.
Tirgajto.

. Nadroko.

Bojtonor.

„ Tormejso.

Kirbajdo.
Alleps, do Roku P9 Chr. 1265.

, p $ za nów; Za autentycznością tego spisu arcykapła

— 247 — mamy tę pewność, Że starzy dziejopisowie pruscy musieli go mićć z notacyi zakonnych Krzyżackich, które dochowały pamięć tego, znalazłszy w pomni-

kach pismiennych krajowych. Zresztą imiona wła-

sne litęwskie prawdziwe, nie tak łatwo, w tój zwła- „

seza liczbie, byłyby do wymyślenia.j Co zaś do chro- nologii, ta bardzo jest prawdziwą, chociaż nie po- sczególniono lat każdego zostawania na urzędzie, gdyż widać nie umiano zliczyć je na naszą erę. luecz w przeciągu lat 762, gdy przeminęło 48 osób, więc na każdego przypada po lat 36 blisko; rzecz bardzo z prawdą zgodna, ponieważ nie młodych ludzi obie- rano. Zkądinąd , jeżeli Krzyżacy potrafili samego arcy-kapłana do wiary świętćj nawrócić, bezepeochy* bw wiele sczegółów; tyczących się wiadomości o da- wnćj religii, oraz jćj sługach i naczelnikach, udzie- l no im dobrowolnie. Ci, nieliteraccy mnicho-ryce- rze, lubo potracili prawie z umysłu najciekawsze zabytki krajowe, gdy Dusburg, pisarz ich dziejow, sam srogićj cenzurze ulegał, dochowali przecież nie- chybnie, przez samą ciekawość, spis dawnych Arcy- kapłanów. Naostatek, komużby przyszła ochota, po dłagim lat upły wie; zmyślać ten eiąg imion własnych? Cóżby zamiarem było tego wymysłu? Czy pomnoże- nie wiądomości historycznych? Toćby przydał daty nastania, daty śmierci i inne sczegóły, łatwiejsze do zmyślenia od imion własnych. Nić ma przeto podej-

rzenia przeciw autentyczności spisu Arcykapłanów.

ee ze JAM. bea

+: .4 7 44 +09

Zapsco NIE

a AO

Ostatni Krewe-Krewejte w Prusiech, jakośmy namienili, Aleps imieniem, który bydź musiał wy- rugo wanym zapewne ze stolicy poprzedników swoich, w Romnowe będącćj, przebywał po różnych miej-

ą . . . , mąjalwiyscach, kryjąc się ciągle od Krzyżaków, bezągeehrybw mocno usiłujących go złapać. Naostatek w r. 1265, poznawszy stan okoliczności politycznych, i, jak wi- dać, obeznawszy się z chrześciańską nauką, od ziom- ków swoich, którzy w nićj postępy uczynili, zebrał przedniejszych spółobywateli i doradzał im usilnie, iżby się wyrzekli poganizmu, przyjęli chrzest zba- wienny i zapewnili sobie spokojność polityczną. Wszelako te namowy żadnego skutku nie sprawiły: 45.» *2 Jud się.oburzył na arcy-kapłana i śmiercią mu na-

, . . e ,

OTO wet zagroził. Starzec ten nie widzyaknadal środka radzenia o dobrn ziomków swoich ; zaczął myśleć o własnóm, i w końcu wykradłszy się od uporczy” wych i zatwardziałych w starćj swojsczyźnie ka- płanów i ludu, umknął do Krzyżakow. Osoba jego; postać i wiek, sczególne uszanowanie w nich wzbu- dziły: zamiast więc karania śmiercią, według wyroku na niego zdawna ogłoszonego, przyjęli go z uprzej” mością, uroczyście ochrzcili, i z podziwieniem mo- jego sł i ’ ho”

wy jego słuchali, Zapytany, dla czegoby tak poc pnie garnął się do wiary chrześciańskićj, on, który był pierwszym sługą bogów krajowych? Odpowie”

dział: Gorliwie słażyłem bogom moim, kłaniałem się

im, przynosiłem ofiary, i nic nie opuściłem w ich

AS A=

ubłaganiu, iżby dopomogli ludowi pruskiemu chrze- ścian pokonać. Lecz bogowie ciągle prawie nie przyj- mowali tych błagań i ofiar, wreszcie zast mi powiedzieli: „,Nie jesteśmy mocni tego uczynić, po- nieważ Bóg chrześcian jest potęźniejszy nad wszyst- ko: uznajcie moc jego i jemu słuźcie.”* Niebawnie potćm pokutne Życie prowadząc, umarł po chrze- ściańsku (1).

Po pierwszym upadku poganizmu u Prussów, któremu ciężki cios zadał sam arcy-kapłan Alleps, Przez swoje nawrócenie się, przeniosła się stolica religii do Litwy, gdzie nowy porządek arcy-kapła-

10w nastał, trwający przez lat 122, aż do przyjęcia

ogólnego wiary chrześciańskićj w roku 1387. Wi-

dzielić Żći świ la= teliśmy wyźćj, pod artykułem świątynie, przemia

“J rozmaite miejsca pobytu w Litwie arcy-kapła-.

nów, Żadne pamiątki historyczne nie zostawiły mam Przecie imion tych znakomitych ludzi, którzy w Li- twie byli, prócz jednego Lizdejki, żyjącego. za cza- sów Gedymina, który około roku 1318, radził Wil- 10 założyć. Powiadają, że on był ostatnim arcy-ka- płanem, I żył jescze w czasie obalenia światyni Per- kuną Wileńskiej, co nastąpiło w lat 6g od wspo- unionćj daty; przeto musiałby starym juź bydź bar- dzo, Żofzaś tyleż lat zostawał na urzędzie arcy-ka- płana, pozostanie więc g5, na lata, między przyję- az

(9) Schutz, Eistor. Rer. Prusicar. Joł, 51, recto, Alii hi. Orzcz Prussiae,

r 7a cykaky_ €

— 20 —

ciem chrztu przez Allepsa, a objęciem arcykapłań- stwa przez.Lizdejkę. Przeto, według poprzedniczego rozkładu, ledwie trzech lub cztćrech przed Lizdej- ką bydź mogło. Okoliczności polityczne juź nie sprzy- jały dawnym ustanowieniom religijnym; powaga przeto głowy religii słabieć musiała stopniami (1): Mieli oni wszelako znaczny wpływ na sposob myślenia ogółu: już to nosząc w zanadrzu posążek Pokla, którego zjawienie się okropne było: już to przepowiadając wróżby, grozę, kary i nagrody, od. bogów nastąpić mogące, do których przystęp mieli najbliższy. Już to naostatek wmawiając ładowi o zja” wiskach cieni umarłych osób i tym podobnych wy” mysłach. Kiedy bowićm arcy-kapłan zamyślał ra: dzić się bogów, znosić nakazywał ofiary, te ułoży” wszy na ołtarzu czyli na stosie ofiernym, kazał sie- bie nieść z krzesłem W ejdalotom i stawiać na tymże stosie; posiedziawszy czas niejaki, objawiał Wejda- lotom wolę bogów, a ci ludowi ogłaszali. Skoro kto umarł, cień jego. przechodzić musiał mimo dome arcy-kapłana, w razie, kiedy nie spodziewał się łatw” za pasportem niższego kapłana, dostać się do scz%” śliwego pobytu po śmierci zgotowanego. Przew?” dniczył przy wielkich ofiarach. Noszono przed nim

laskę arcykapłańską, z trzema kruczkami. d zwy”

Ubiór arcy-kapłana, nie różnił się niczóm 0

czajnego innym znakomitym osobom krajow

(1) Obaezyć Dodatek o Areykapłan. No. 1.

— 251 —

prócz pasa, czyli długiego ręcznika, z cienkiego, bią- tego płótna, któróm się obwijał siedm razy siedm, czyli 4gf"W czasie sprawowania obrządkow, wdzie- wał na głowę mitrę, kształt głowy cukru mającą, ustrojoną w galony, łańcuźki, paeiórki, kamienie ko- szłowne. Wkładał przez prawe ramię szarfę, czyki przepaskę, na której mytyczne napisy i znamiona Perkuna były. Utrzymanie areykapłana szło ze skar- bu publicznego, przy tóm trzecia część zdobyczy na nieprzyjacielu do jego rozrządzenia należała. Godził xiążąt udzielnych, których nie mało w Litwie było, ża to kazał sobie haracz płacić. Wysyłał posłów do Panów krajowych: tacy zawsze byli posłami pokoju. Odznaczali się przez laskę arcy-kapłańską.

Uważać należy, że u dawnych Litwinów poseł

Wyprawiony, od jakićj osoby, lub gminy, niósł laskę

Z pewnym znakiem, na którćj narźnięte były karby, zapewniające o wierzytelności posłańca. Laska taka nazywała się Łazda nusiuntiniu. Takich ludzi wszę- dy szanowano, choćby poselstwo sprawowali od naj-

Większego nieprzyjaciela (1). EWARTO-KREWE.

Tłómacz Dusburga Joroschinus, w przekładzie

81 La B . . vom miejsca w mowie będącego, nazywa arcyka-

u) X, . Syrwid. str. 129. toxeż. że

o. z ko poor szwabi |

wo , zn, ret 7 cdAe Znach ne”

toeyoh Ja. (Armie Aręnh sa.)

— 252 — płana Ewarte (1), to jest; stróżem praw, czyli najwyż- szym sędzią.

Według źródeł historycznych, nowo postrzeżo- nych, a Prussow arcykapłan tyle zachowywał po- wagi, że się bardzo rzadko dawał publicznie wi- dzieć; ukryty w głębi lasow świętych, zaledwie zna- komitszym osobom dozwalał z sobą twarz w twarz rozmawiać. Ze szlachty nawet rzadki był, ktoby choć raz, w życiu miał sczęście widzieć jego osobę: W yroki zaś swoje objawiał przez posłanników.

W poźniejszych jednak czasiech Litwy pogań- skićj, ta powaga mocno spowszedniała, i arcykapłan

był częścićj widywany, jak świadczą zabytki niektó-

re historyczne. Według tego wypada rozumieć, że Ewarto-Kre- p rę A . r s a M PąĘ< : | 1650 we, był zastępcą, czyli urzędnikiem zastępnym Jez osoby w pewnych okolicznościach, może do sądo”

wych obowiązkow.

RMS NU Bo 1bo

ach

Mówią kronikarze, iż zwano ich Grille, 2 Kirille; byli to kapłani przy różnych świątyni i po znaczniejszych osadach, czyli miastach, prze” bywający, na czele Wejdalotów. Oni tylko na je” dnćm miejscu ofiary czynić mogli. Krewe też nie opusczał swego ołtarza w żadućj ostateczności; n/*”

COD ZI WPW Aka OI ELA RA OO 1980000800, EK (a) Obaczyć Dodatek o Arcykapłanie.

r. - .* +42 ię ,

pd TOR gy ia 001 Monza: PND SZ PTY ? i “PP dk g”> ”% * . = . s ; „ c 6 -.* ws? 1.83 kg” 1015, 4 4 .,* A E 5

, + » A a | :

w > KA ’ . ’ ; . s 26 a ’ i . „ Beż % my: peł. “rygo z 9, 27 9% 1:6 zed k ry

J8,

AOYY = 2

;

‘Y

— 253 —

przyjaciel, gdy zdobył twierdzę, ginąć musiał u po- dnoża ołtarza, albo litości uprosić. Miał władzę przez religiją nad pewnym okręgiem, powiatem lub chorąztwem upoważnioną: wszyscy niźsi kapłani do zarządu jego należeli. Krewowie rozsądzali sprawy cywilne, odzyw od nich szedł do arcykapłana, albo do Wielkiego Xiążęcia; zdaje się, że wyroki ich tyl- ko władza xiążęcia utwierdzała, czyli do wykona- nia przywodzić pozwalała. Z wyroków, zwyczajów i praw Krewów, utworzyło się prawo sądownicze litewskie, które Kronika J. F. R. nazywa Zew in Statutis congesta. Złamanie sprawiedliwości przez tego kapłana, sędziego, było rzeczą niesłychaną, zbro- dnia niepodobieństwem. U tych kapłanów (za wy- raźnóm świadectwem Kroniki J. F. R.), byly składy własności skarbu publicznego i osób prywatnych: im bowiem powierzano do chowania, kruszce drogie. To upewnia jescze zwyczaj w Litwie do wieku XVIigo trwający , że znaczne summy we złocie składano W Skarbeu Kościoła Katedralnego Wileńskiego (1).

Obiór Krewe, należał do Wejdalotów, a Krewe- Krewejto przysłał mu laskę, z dwóma kruczkami W górze. Przy ubiorze dia innych osób zwyczajnym, Używał pasa z białego płótna, którym się obwijał siedm razy,

Napróżno Stender usiłaje w Mytologii Łotewskiej

n wą Czackiego, O Prawach, T. II, str. 58, przypis a= 1

Rak * jez.

Freefeoe tv p PLM maa SĘ, Alte

Se > KĘ r. az I pmy ko s 0 dócy

nach ję onujityrh O/ć, » ZA

ola ego Że? A 2

4914 43 a 14% 4% m = -* R): ..* „e | kabdi 0% 4 h. me + 4 a. : ” 8 £ w» e” y”

s e I

łą

s “a

; ŚR . „0% Hu W owĄ 4 + 9 2 14 445%

R.ę” J e -. 4 4. s s 4.6: 909’ “,

”

— Z mm

swojćj, wywodzić pochodzenie Krewow z ziemi Ru- skićj, na wschód Inflant położonćj dla tego, że Ło- twacy Rusinów tamecznych nazywają Kreews, albo Kriws, gdyż to była ziemia, zamieszkana przez Sła- wian Krewiczów, czyli Kriwiczow, którego nazwa- nia mny źródłosłów podług sławiańskićj mowy bydź może. Albo tak się nazywali, ze byli jednćj wiary z Litwą.

Tacit wiedział o tej klassie kapłanów, ponieważ ich nazywa kapłanami miasta (1). Jakoż za jego cza” sow, nie było jeszcze powszechnych arcykapłanów, których początek od Wejdewuta pochodzi, to jest:

od początku wieku szóstego ery chrześciańskićj.

KREW ULE.

Byli mniejsi Krewowie, sędziowie ludu prosteg” w rzeczach pomniejszych , jakeśmy juź namienili otóm wyżej, pod arż. Krewe-Krewejto.

Postrzega Pretorius, że Krewule albo Kriwule

jest laska posłańca, i mówi: „„Rzecz ta dochowała S'6 r s ad

do poźnych czasow u Litwy, u których krzywa Jask I . - 2 “PA 4 —0)—zazwyczaj z korzenia młodego drzewa wzięta

- « - . . 4 » ce jest znakiem urzędu wojta wiejskiego. Jeżeli on ch

. 4 = 3,4 « . .; 4 te wieś zgromadzić, albo jaki rozkaz ogłosić, posyła . . . V17 krzywe drzewo, do najbliższego sąsiada, a ten PO!

. a P [4 * m <;y/ (c e nien wnet dalćj przesłać, aż od ostatniego mieszka

ać NOWOSC N,

(1) Sacerdos civitatis, Tacit Germ.c. 10 a

/ 1 , . tą - . * _ a KT „yk * saaiomzE GS ÓWYC , A ATESTY. FAW

25% >

+4 93%

IE . . ga > „Ay skyłtowiR. * At +. « gę 9” 4 J j . ? EH ą.*% . *„ „a 5% ©: ’e +94 3 4%

ca znowu do wojta powróci. T’en znak urzędu znaj- duje się w wielkićm poszanowaniu, i nikt z posiada- czów domów nie waży się po obejściu Krywuli po- zostać u siebie.” “To zrobiło -domysł, że Krywule nie były rzeczywiście osoby, lecz ten znak dał powód do ich utworzenia w kronikach. Trudno się na to zgodzi, kto zna język sławiański: poniewaź ten wy- raz wzięty prosto idosłównie z tego języka, a tćm samóm nie mógł nadać miana dostojeństwu, którego sławianie wcale nie znali. Wyraźne tu więc tylko jest spotkanie się brzmienia dwóch wysłowień, w dwóch obcych między sobą mowach. A kiedy Litwini, bliż- s1 Prussom, Krzywy, nazywają Kreiwas, ze sławiań- skiego, to inni, jak w moim zakątku, mają na to wyraz harodowy Mukripis(1). Nie przecząc więc, że laski Wojtów nazywano AMrywuli, i że może podobnych lasek i mniejsi Krywowie używali, nie będziemy ich tażwanią wywodzić od wyrazu ze Sławiańsczyzny,

W jednćj prowincyi zapożyczonego.

WEJDALOTAS (2).

Ofiernik, kapłan niższego rzędu, sprawujący o0- liary, Ich przywilejem było czynienie ofiar powsze- dnich, na każdćm miejscu, każdemu bogowi zosobna, p - “EE AN FREE SOROWA

(1) Słównik X. Syrwida, str. 119. 0. . .

e: (2) JYejdas posąg, łotas obmywacz, dla tego, że ich powin- 0s€ ś . » 5 , 4 h z o

4 było, mokremi ofiarami oblewać posągi, albo i myć je

23 Jas, znaczy myjący, jest wyraz Łoetas, albo Łotas. “50 samego źródła pochodzący, co Zotio po łacinie.

— 256 —

lub wszystkim razem. Kronikarze pruscy wymie- niają obowiązki Wejdalotów następne (1): — Ofiary bogom przynosić; lud w wierze i w rzeczach ku nićj przynależących nauczać; pospólstwo oświecać, jak według przykazań bogów sprawować się mają w po- Życiu docześnóm; modlić się, aby bogowie przez ich modły przebłaganemi byli, a przeto w nocnych obja- wieniach, aby kapłanom, wolę swoją łaskawie obja- wiali; lud błogosławić i życzyć mu wszelkiego do- bra; naostatek w wypadkach wątpliwych, kiedyby komu ‘dgzginęło, albo się inne przypadkowe niesczę” ście przydarzyło, niesczęsnemu bydź pomocą i pocie- szać opowiadaniem niezmiennćj woli bogów. Gł- wniejsze ich czynności te były: musieli bieg słonca 1xiężyca porządnie uważać, aby czas przyzwoicie rozdzielać i dni świąt oznaczać, pory roku w stosun” ku do robot rolniczych rozdzielać i ich nastanie wcześnie zapowiadać (2). Lud zwoływać i zgroma” dzać, jeżeli mu, w imieniu bogów, należało, jakie rzeczy oznajmić. Częstokroć, przez Wejdalotów, by” wał lud cały wzruszony do wojny przeciw nieprzy” jacielowi bogów, których, jak powiadali, mieli sobie eS

(1) Hartknoch str. 151. którzy

(2) U starożytnych ludow północnych byli mędrce, fsland-

postrzeganiem obrótow ciał niebieskich zatrudniali się:

ska Saga pod tytułem: Łzosvetninga czyli Reikdaclasaga edrcu island” «

r ry .ho- nocy W)*

przy”

tacza wiadomość w końcu X wieku, o niejakimś m

skim, zwanym Einar, który mało sypiał, lecz w dził z mieszkania i zatrudniał się postrzeganiem obrotu

gwiazd.

4 “HA
ł M uke. Odż. m kotu adne” 2: $ A M wt) UH nel 2% z ZY. n AŻ JUCTWNA KAKAO 4 «wpadł * [ee i

N4N RABY ag A, 219 £ 0) słase znruna” danej

X ydanaw , zu dn, 24 wfay EEr. Gee O. ma ki PŁALo LOKÓŁE PO za byy hy 2 3, aw niej fayak JoadA A pada ace, 78

ryk sola róża eg sy da lania Neony LORE SY albo pda be 53 J plam AktLWKa dnyih, wyr mela peb a PLM PAŁ,

Jałue rmab na_ ; kb =” ź Jewe , zwAdą (pal =” Po: SPABCZ, (Y.Nan ba o. %% Ziedkaża. | Płężniy- O paższiyć ensf wad IW ky | . 19 AMusłorno. 30/7 o p ta. nakazie a „ed ni W ASPA EH uma, J Za ra HSCAGY? 2: ez, EPE. daru otte. 447 FIA Z7Z uf nuda, JE au] gór Z Śwaśski i 4 1 z 4 draoj dc a twfa feu. owrakęcą (pJe fer [avA a6 BĘ TLÓD łonad.

6 be iwa fia, Z żaziiysje s$ JY4 21 fau Śia 4 Śr zzz Wda zło . Eat re ta to cą Ka;%; ‘walktó . q Jurtv arłcd 4d» bln 2… ię bu (na. DW tried, Mm aaa e wazy: u 2 IE g Vrbrolea. ce4 Ta: 24. Ramka ha

(genu. 4

A. p 1 AA 24 mala ro Hmm ką, U grr. nań łe dAótL rev

menu du i ua 4, maduj żydia 27 nysa 72 udkałać prawda BE ka ray Hanzy, praało nie vzĄ: ssa kwad, teaku Mah Juma 36.

— 257 —

objawioną w tćj mierze wolę. Wojny takowe i zabu- rzenia były bardzo niebezpieczne: gdyż lud, ślepo wierzący opowiadaniom swoich Wejdalotów, dzia- łał z największą zawziętością. Lzystość obyczajów

ząchowywaną była u Wejdalotów, w najściślejszym

sposobie: jeżeli który z nich postrzeżony był na cu- dzołoztwie, bez miłosierdzia, żywego palono. Byli „ ci kapłanijżonaci. (nr Ubiór Wejdalotów, składał się z sukni długićj zwierzchnićj, krojem zwyczajnym zrobionćj, bramo- wanćj taśmą białą, płócienną, na piersiach zapinała się trzema guzikami, z trzema parami petlic sznur- kowych białych, kutasami zakończonych. Pas biały płócienny, na sprzążkę śpięty, czyli taśma. U dołu sukni dokoła naszyte były zrzadka kosmki włosow bydlęcych, długie blizko piędzi. Kiedy służyli bo- 50m, wdziewali na głowy wieńce z zieloności, zło- żone z liści drzew świętych i ziół aromatycznych. Wejdaloci byli wszyscy lekarzami moralnómi i fi– zycznóćmi: — „„Jak tylko kto zachorował, posyłał za- raz po Wejdalotę. Ten cieszył chorego naprzód, zapewniając, Że jeśli jest wolą bogów, żeby umarł, Znajdzie między niemi sczęśliwy pobyt. Jeżeli cho- robą przeciągnęła się do czterech miesięcy, chory obowiązywał się jakiemi ślubami, przyrzekając, że

je bogom wypełni, jak tylko powróci do zdrowia; lecz

c . « « - © leżeli i to nie pomogło, do ostatniego uciekano się l s . . a y

ekarstwa, to jest: przynoszono popioły z ołtarza

Di 0) zp st z. Star, Nar. Lit. T. I. 17

*ę a, Ofiernik niższego stopnia. Byli to kapłani po-

— 258 — Znicza, i tych z różnemi obrządkami używano do odpędzenia chorob.” (1) Każda znaczniejsza osada miała swoich Wejda- lotów; szli oni z wojskiem takoż na wyprawy, jak

świadczą podania gminne.

WURSZAJTAS.

wszedni, bez żadnego przywiązania stałego do tego stanu; jednóm słowem: prości przewodce ludu gmin- nego przy ofiarach domowych. Wyraz ten znaczy starszyznę. Takich Wurszajtów obierano przy zgro” madzeniach biesiadnych prostego ludu, kiedy nie było Wejdaloty lub wiescza jakiego. Zazwyczaj pia” stował ten urząd, starzec jaki roztropny, umiejący modły ofierne, i mogący prawić przemowy do zgro0- madzenia, stosowne do okoliczności. Powaga ich by” ła stosowna do ich poczciwości i wieku, albo prze” łożeństwa miejscowego.

Przy ofiarach oni wkładali wieniec i przepasj”

wali się białą płachtą.

SIGONOTTA.

Byli to mnisi, zakonnicy, w znaczeniu tego na

zwania: albowiem wyraz Sżgos, miało znaczyć W mo0-

KE WARP ZZĄ, EO OSOWIEC

(1) Bernatowicz, w Pojacie T, II, str. 188, podług dziejo”

pisarskich podań.

— 259 —

wie dawnych Prussów, porządek, czyli zakon, we- dług Hartknocha. Ci kapłani, byli sczególnie sługa- mi boga Atrimpa lub Gardoeldija, dla tego przeby- wali w prowincyach nadmorskich. Z żywota świę- lego Wojciecha, pisanego przez Koźmę z Pragi, po- kazuje się, że w okolicy miasta teraźniejszego Fisz- hauzen, przy brzegu morskim, kiedy Prussowie opa- dli tego apostoła, dowódcą tćj tłusczy był kapłan po-. gański S/ggo, który sam pierwszym był mordercą. Hartknoch (1) po długićj rozprawie w tym przedmio- cie, nie nieznaczącćj, trafia na myśl poprzednich kro- nikarzów, to jest: że to byli ludzie duchowni, pod pe- wnemi prawami w społeczeństwie mieszkający. Ja- koż te zdania potwierdzają się badaniami innych sta- rożytników. Dezżenność, sto warzyszenie się, w miej- scach odludnych przebywanie, kuglarstwo religijne, cuda, obrządki dziwaczne, żebranina, były rzemio- słami tych dziwaków.

Nazwanie to pochodzi od Signat, błogosławić,

Sgnassen, błogosławieństwo, po staroprusku (2).

POTINIKAS.

Kapłan bogą Raguta, o których bytności, jako Wyłąne:. 8 eS - * t Hy” yłącznych sługach tego boga biesiad i napojów, mó- waliś . liśmy pod jego artykułem. nacz 2 OP RORCARONOC AORTAEAACWIAM (1) Str. 150. (2) Vater, Sprache de alten Preussen, $. 156.

— 260 —

LINGUSSONES i TILUSSONES.

Byii to kapłani pogrzebowi, do których obowiąz- ku należało zajmować się obrządkami pogrzebowe- mi i przepowiadaniem, co się stało z cieniem umar” łego po śmierci. Pierwsi mają nazwanie od staro- pruskiego wyrazu Linguot, co znaczy latać po po” wietrzu z rozpostartemi skrzydłami. Drudzy od ta- kiegoż wyrazu Tilussut, znaczącego mruczeć. We- dług więc tego rozumienia, kronikarze mówią, że pierwszych obowiązkiem było sprawowanie obrząd- ków głośnych, jako to; wrzesczenia, śpiewania i brząkania metalowemi rzeczami, drudzy zaś SZe7 ptali modły iw cichości z cieniami w rozmowę się wdawali. Będziemy jescze 0 nich mowić pod artyku”

łem, Obrządki pogrzebowe.

SWALGONES.

Byli kapłanami sprawującemi obrządki ślubne; oraz sędziami w materyi podejrzanego dziewictwa nowo-zaślubionych panien. Przepowiadali o prz)” szłym losie nowożeńców i miewali mowy przy takich obchodach. Nazwanie ich pochodzi od słowa Swal- KE

gajt, które u dawnych Prussów znaczyło zaślub! fl

Według innych nazwanie to pochodzi od Cwalg: ak po”

dobrze przypatrzyć się, wybadać należycie, |

wiada Ostermeyer. Odpowiada przeto urzędów!

którego było obowiązkiem rozpoznawać rzeczy tru”

dne do rozpoznania.

— 26I —

BURTINIKAŚ.

W pierwotnóm znaczeniu byli to rymotworcy, śpiewacy własnych śpiewów, na wzór starożytnych Bardów i Skaldów. Powołanie ich u wszystkich sta- rożytnych ludów było bardzo szlachetne i wielce poważane; oni bowiem wyższością roznmu swojego Ii świetnemi darami rymotworstwa, wynosili się wy- żćj nad rząd ludzi innych, podawali prawa, nauki i zachętę do dzieł wojennych lub cnot towarzyskich, karcili zbrodnie i zasczepiali oświatę, mocą czaru- jącój sztuki poetycznćj z muzyką połączonćj. Nasi Bardowie litewscy grali na instrumencie stróny ma- jącym, zwanym Citera (1), ktory wydawał tony za obracaniem rękojeści, nakształt korby zrobionój, jak świadczą powieści gminne, nawet są starzy jescze ludzie, którzy widzieli takie narzędzia, lub słyszeli o ich opisaniu. Podania jescze pamiętają o śpiewa- kach pieśni narodowych litewskich, z takiemi na- rzędziami chodzących po wsiach, lecz według nich byli to starce, do żebraków podobni. Za upadkiem I spodleniem Mytologii Litewskićj, powołanie Bur- tyników zniżyło się do stanu prostych pieśniopiew- ców, dla zabawy i rozrywki słuchanych. A ich sztu- ka i dowcip, górujący w oczach ciemnego gminu, po utracie pierwszego szacunku, zrobiła ich czarowni- kami. Ztąd Burtinikas i Ciustinikas, właściwie cza- DR R w Cx SHP

(1) Słównik Syrwida, str. 158, Ciżera, wykłada po polsku utnia,

— 202 — :

rodzićj, u Litwy jednoznaczącemi były narzeczenia- mi, toż samo znaczyło u Łotwy urwis, od słowa Burt, czarować. Podobnie u Sławian Guslarz, od Gęśl, Husla, narzędzie strónowe muzyczne (1).

Wszelako w powieściach i podaniach gminnych jest jescze odróżnienie Burtynika czyli wiescza na- tchnionego, od Ciustinika czarodzieja, sztuką dja- belską rzeczy nadzwyczajne działającego. Pierwsi byli chwalcami boga Sotwara czyli Lelusa, a ich śpiewy nazywały się Łołowanie. Dopićro jescze wie- śniacy w moim zakątku, o święcie Wielkanoenćm zwyczaj mają chodzić po nocy ode wsi do wsi, od domu do domu, śpiewając pod oknami pieśni wła” snego wymysłu, czyli improwizacye, których każda zwrótka kończyć się powinna wykrzyknieniem: Z/- Łołym! znaczy to naśladowanie Burtynickićj proces” syi. Gospodarz domu odbierający takie powinszowa- nie, musi koniecznie co dać śpiewakom, gdyż oni, na- śladując prawo starożytnych Bardow, mogą mu spać nie dać przez noc całą, studnię kamieńmi i czem zła- pią zarzucić.

Kronikarze pruscy, którzy pamiętają za czasów swoich ślad Burtyników, przypisują im sposób prze”

powiadania przyszłości, za pomocą wosku roztopio-

pn umoczć

ś © . g .£3 +

(1) W dawnych czasiech bardzo wiele było tych wróżbi tów, którzy nawet odzienie do habitów mnichowskich podobne nosili. Adam Bremeński powiada: Dzyinis auguribus atque ne- cromanticis omnes domus sunt ploenae, qui etiam vestilu Mo-

nastico induli sunt.: — 2608 —

nego i nazimną wodę wlanego. Takim sposobem tworzące się figury i różne postacie z wosku, dają sposobność figlarzom do wrażenia łatwowiernym ludziom rozmaitych rzeczy. Meletius znał w Prus- sach jedną kobietę, którćj Burtynik wywróżył tym sposobem utonienie na morzu syna, ukazawszy w wo- sku okręt rozbity i na wznak pływającego człowie- ka. Hartknoch, który o tóm powiada (str. 155), przy- znaje tymże czarnoxiężnikom mniemanym, wszyst- kie sztuki, które Demonografowie i czarów opisy- wacze z figurkami z wosku wyrobionemi przypisują

podobnej klassie oszustów (1).

Tak więc w spodleniu rzeczy ludzkich, często-,

kroć najświetniejsze i najażyteczniejsze powoła- nie, przechodzi stopniowie i nieznacznie do upadku i w szkodliwe się przemienia. Będziemy o tóm jescze

mówić pod artykułem Zurte.

EU E EU NZD”.

Byli wieszczkowieę przyszłość przepowiadający

z postrzeżeń nad wodą, sczególnie nad jćj szamie-

niem, czyli pianą. Chwalebniejszy jednak urząd mie-

li w społeczności, gdyż obowiązkiem ich było, godzić między sobą nieprzyjaźnych i poróżnionych ludzi

wszelkiego stanu.

Cn RE | REREREZEENE ma

(1) Martinus Delrio lib 6. Desquis. Magik. c. 2, sect. 1, quaest, 1, p. g66. Jacob. Gaffarellus in curiositatibus inauditis 7» p. 149.

— 2604 —

W EJONES.

Wiesczkowie, przepowiadać przyszłość umiejący z wiatrów. O nich mniemano, że umieli wiatry od- wracać, uśmierzać, lub natężać, według swego upo- dobania. i

ZWAKONES. W.iesczkowie ci sporządzali pewne świćce, z tych gorzenia i dymu, wyciągali przepowiadania swoje o przyszłości.

PUSTONES.

Osobny gatunek wiesczków i lekarzów ran, przez same tylko dmuchanie. Ztąd teź i nazwanie ich po- chodzi, które znaczy dmuchacze. Według podań do- tąd jescze w wierzeniu prostego ludu zostających; Pustonas mógł mocą słów zatamować krew z żyły przeciętćj płynącą. Jesczeż jakich słów! oto jest ich tilómaczenie: — Idę koło more, more zatykam, morć zatknij się, krew zapiecz się, — W yrazu more nieu-

miem wytłómaczyć i nikt znaczenia jego nie wie.

SEJTONES.

W iesczkowie, lekarze, którzy wszelkie niemocy leczyć umieli, przez zawieszenie na szyi chorćj 0507 by, pewnych amuletów (1).

A ZREZE KAKNE

1 . , ” | r sę , a” (1) Tych pięć gatunków Wiesczków, Praetoriuś £ wł
snych i naocznych postrzeżeń przywodzi,

KANNU RAUGIS,

Zazieracz w kubek, albo Sahls puhszlotajs, dmu- chacz na Sól. U Łotwaków był wiesczek i przepo- wiadacz. Brał garść soli, oszeptywał i odmuchiwał, potóćm wrzucał w kubek z zawiesistą nakrywką; zszumu, który powstawał na piwie, skryte rzeczy

zgadywał, sczególnie w materyi zgubionych fantów.

ZIHALNEEKI

Albo inaczćj Zihmlehmi. Przepowiadacze i wy- kładacze znaków na powietrzu upatrzonych. Oni z krzyku ptaków i innych na powietrzu zjawisk me- teorycznych, sczęście lnb niesczęście, urodzaj lub nieurodzaj przepowiadali; u Łotwy się pamięć o nich

dochowała.

ŁABBDARRIS.

Dobrzeczyniący. Jest to gatunek wiesczka, któ- *y ezarownemi formułami i innych bałamuctw wy mysłęm, doradza w różnych rzeczach, wróży, leczy ludzi i bydlęta. Tacy wiesczowie, kiedy się wsławić umieją, sprowadzają do siebie z dalekich i bliskich stron lud łatwowierny i sami się najniezawodnićj “sczęśliwiają. U Łotwy i teraz słychać o takich lu- dziąch, powiada Stender (1).

a “PIZIE NN)

u) Lett. Gramm.

WILKATS.

Łotwacy tak nazywają czarownika, umiejącego się obracać w wilka, co Rusini nasi nazywają JF ot- kołak, a Litwini 77iłkatas. Taka bestya szkody niezmierne czyni. Przepija czarkę do towarzysza, rozmawiają między sobą. Starożytność o całym je- dnym narodzie, Neurami zwanym, podobny apolog wiedziała, którzy tylko na pewne czasy wilkami z0- stawali.

WEJDALOTKI.

Były to kapłanki, ślubujące wieczną czystość;

w całćóm znaczeniu tego wyrazu; łamiącą ten ślub, okrutną śmiercią karano: spaleniem żywcem nagićj rozpiętćj na drzewie wyniosłóm , zakopaniem ży” wćj do ziemi, albo utopieniem w Niemnie w worz* skórzanym, kamieńmi naładowanym, zaszytćj raz z kotem, psem i źmieją jadowitą. Jak podania gło” szą (1), Wejdalotki miały wielką powagę u ludu; mm

ZRZEC A AE

6 gia W . , . 4 r wieta (1) Powieść jedna gminna mówi: — Ze gdy Pannę świętą (Wejdalotkę), pomówiono o społeczeństwo z nieznajomym TV”

«r z 4 9 , . “© ; vO- cerzem, wieziono czarnemi dwóma krowami, dla zaszycia * 4 <E, : .. . > . > Nio e; rze skórzanym, z psem, kotem i zmiją. i utopienia w Niemn! Jnił Pan”

ukazał się ten rycerz na koniu w Żelaznej zbroi, uwolni nę i kazał sobie dać z nią ślub nad samym brzegiem rzeki; tćm oboje objąwszy się wskoczyli do wody i zniknęli 20 Woda na tćm miejscu wrzeć i kręcić się poczęła, co i do czyni, jakoby obchodząc gody weselne tój niesczęśliwćj P Ona wychodzi niekiedy przy świetle xiężye śpiewa piosnkę o swojćj przygodzie i soi niemow

po” CZU. piero ary: a.w nocy na brzeg lę. Czasami!

— 2607 —

były wybierane z dziewie urodą słynnych i wyso-

kićm urodzeniem, mieszkały przy wielkich świąty- niach i ołtarzach znamienitych bogini Praurime.

były sczególne ofiary, których sprawowanie do Wej-

dalotek należało. W ogólności wszystko, co w rze-

czach religijnych wprost ściągało się do niewiast, al-

bo co z mauk, przepowiadań i inodłów, tyczyło się

piei pięknćj, Wejdalotek było udziałem. Nie mamy

dalszych sczegółow o nich, ani z podań, ani z dzie-

Jow. Wszelako wnosić. należy, że w młodym wieku; idolat pewnych sprawowały te obowiązki, a po-

źnićj mogły iśdź zamąż, Pewno bowiem, że Wejda-

lotki wszystkie nie stare były. Te zaś, ktore za wiek

iaznaączony usługę bogom oddawać zamyślały, odda-

lały się w miejsca ustronne, gdzie osobnego rodzaju

wiesczkami były (1). W zględem ubioru Wejdalo-

lek, takoż nie mamy pewnych sczegółow: zdaje się,

że ponieważ kopiją były rzymskich Westalek, prze-

lo Lwy stroju się do nich zbliżały zapewne.

Jeżeli zgasł jakim trafem ogień święty, co zną- czyło wielką klęskę w religijnćm mniemaniu, to 50 wydobywano z krzemienia, który: był w ręku Perkuna posągu. Wówczas kapłani na klęczkach Baren A DOERIARA. WANE ORNE PER WA OE 1 ERGÓM W tow |

cy; słu=. a : : a W rym, ye. słyszą przy nich psa burczenie, miauczenie kota i sykanie

Zmi? 48 . ; ex > »

tl jescze wiele innych podobnych o tćj parze bajeczek pra- Wi; : ż k J ; ;

4, nadniemeńscy, koło Rumszyszek, mieszkańce,

arzystwie-rycerza, ukazuje się na brzegu rybakom w no-

, 4 . . s . . (1) Podania gminne i śpiewy starowieczne,

dawyż w.

— 268 — pełzli pod drzewo święte i zapalali żagwie na ołta- rzu, spaliwszy nasamprzód niedbałych stróżow 0- gnia, przez których opieszałość ten wypadek się przy” darzył (1). RAGUTIENIE.

Kapłanice boga Raguta; o nich w powieści gmin- nćj jednćj wzmiankę znalazłem, takoż pod uroczy” stościami będzie niejaka wiadomość. W powiecie Lidzkim, parafii Nackićj, jest okolica Ragutieniszki,

niegacroedompocLy ma związek to uroczysko z poprzednićm kapłanic nazwaniem. Nie można trafniejszćj sprze” czności znaleśdź, jak między temi, a poprzedzającemi kapłankami. Pląsy, biesiady, pijaństwo, rozwięzłość; wszystko tym niewiastom przypisuje się. Nierządnie mieszkanie w dawnćm litewskićm nazwaniu, jest: Troba Ragulieniszka, Z wielu względów te kapła- nice były naśladowaniem starożytnych Bachantek.

Wszystkie te nazwania kapłanów i kapłanek; wzięte są z Meleciusza i Pretoriusza, badaczów rzć czy z podań ustnych ludu prostego 1 potwierdzone

przez nowszych badaczów.

BURTE.

4 . - p. 4 . a (a Bardzianka litewska, Burtyniczka. Śpiewaczk K r . . , . . , 1 1 wierszów i pieśni rozmaitych, oraz wróżka. Łasick ma to nazwanie w swojćj Mytologii. o okozonowniś=”

(1) Lucas Dawid. B. I, S$. 29. Arnkiels, Cimbrische Alte” thiimer, 5. 109.

— 209 —

Widzieliśmy wyżćj w Rozdziale Boginie, osobne bóstwo niewieście, czyli Hemadryadę, nazywaną Ra- gana. W poźniejszych czasach i w spodleniu Mytolo- gii, wylęgły się czarownice, za przykładem innych narodów północnych, które nazywano Burte, albo

łagana, były to niewiasty podejrzane o szkodzenie lndziom przez rozmaite sposoby. Tym zaś większe się w ich bytność wierzenie stawało, im bardzićj poga- nizm litewski do upadku się zbliżał i więcćj przesą- dów obcych przejmowało pospólstwo. W wieku zaś XVI, jak dowodzi uczenie Czacki (1), kiedy przesile- nie ciemnoty na światło narodowe nastawało, naj- więcćj w Litwie czarownic postrzegano. Lecz stare powieści gminne, zazwyczay te baby z Rusi wywodzą, a krajowym nie przyznają tyle umiejętności. Ragany i dziś stawiają zasadzki na źniwiarki sobie nieprzyja- ne, przez zawiązywanie na pniu garści żyta,lub psze- nicy; któraby nieuważnie zżęła tę zawiązkę, kukłą nazwaną, uległaby kalectwu niechybnemu. Sam wi- działem takie kukły nietknięte porzucone po Żni- wie. U Rzymian prawo dziesięciu mężów za tę sa-

mą sztukę szubienicę przeznaczało. Taką rzeczą te-

mu przesądowi blisko pół-trzecia tysiąca lat istnie- nia między ludźmi!!!

epp L-SZSNSZY FB

a, p,

(1) O Prawach, T. II, str. g7. przyp. N. 1586,

MY Z iaurazAR uoogbwaih © siazowęl g3 aę koda .. daa sai aŻ.nooi 4 dań wj sze „UR 4 Ń wi. JaK OE « aswtY: *

4, 2%. aw

— 270 —

WYROCZNIE.6)

Chęć zbadania przyszłości we wszystkich wie- kach, zajmowała i zajmuje ciekawość ludzką; ponie- waż zaś nićma słabości w.naturze ludzkićj, z której- by bliźni nasi korzystać niepotrafili, wyrocznie zja- wiły się dla pociechy świata.

Dalecy jesteśmy od mniemania, iżby nie byli ni- gdy prawdziwi przepowiadacze przyszłości; ponie- waż Autor przyrodzenia, mocen jest natchnąć istocie rozumnćj własność przejrzenia rzeczy przyszłych, które jawnie przed jego leżą oczyma, a to za pośre- dnictwem takićm, jakie się mu podoba. Takowych przepowiedni cechą było zawsze wielkie przezna- czenie ludzkości i los wielu narodów. Tu będziemy mówili o wyroczniach zbyt drobny cel mających, zawsze prawie falszywych, trafunkowie chyba zga- dujących, lub za zgłębieniem mądróm przeszłości i obecności, naturalny domysł ubarwiających powa- gą natchnienia.

Nie znamy prawie narodu, aby w stanie braku oświaty, lub prawdziwćj religii, nie miał swoich przepowiedni, które rozliczni, pod rozlicznemi po” staciami, powymyślali sobie. Alanie, dawni miesz- kańcy, czyli raczćj koczownicy niektórych stron ob- szernćj Litwy, wróżyli, powiadają dzieje, za pomocą gałązek łozowych, zmieszanych w pewnym niepo-

rządku; następnie wyciągając jedną po drugićj w pe”

= gro dłatnwo na wok 0 Krona Wolęnoka 1 Kae

FH UYbwya farba! do. Ly Mole JK. 53,

— 241 —

ważych czasach przepisanych, przy wymawiania słów niektórych i czynieniu innych grymasów wiesczbiar- skich, czytali w xiędze przeznaczenia (1).

Litwini naboźni zawsze a zatćm przesądni, nie poczynali nic bez poradzenia się wiesczby; dotąd jescze wieśniacy nasi bardzo są łatwowierni w tćj mierze. Ile u nich było kapłanów, tyle czarowników, czyli wiesczków, sam zaś najwyższy kapłan Krewe- Krewejto, był wyrocznią Żyjącą: kiedy się chciano dowiedzieć o stanie duszy po śmierci jakićj zmarłćj osoby, do niego się udawano, jak o tóm niżćj oba- czemy. On przepowiadał o losie następnym ludzi prywatnych, mocarzy, wojsk, miast, państwa całe- 50, oraz wszelkich przedsięwzięć i zakładów; rada W rzeczach politycznych, sądowych, religijnych, na- kłanianie gminu do posłuszeństwa panom i wiele in- nych ważnych rzeczy na jego się wyrokach opierało. Arcykapłan Lizdejko (2), ostatni z rzędu, tych na- czelników poganizmu litewskiego, ogłosił Wielkie- mu Xiążęciu Gedyminowi, sławną przepowiednią 0 Wilnie: bo znał i mógł przewidzieć, że potężnie wzrastającego państwa stolica, koniecznie w wielkie

miasto urość powinna, pod tak mądrym, czynnym ’ walecznym monarchą, gdy i położenie miejsca dzi-

Na)

(1) Dictionnaire mythologique par Fr. Noćl. Art. Divina- Cóś podobnego było i u Łotwy. „Almpek Reimchronik. (2) W

kok yraz ten dosłównie znaczy z Gniazda wzięty, że ja- ob . TE * ; 5 b » Y znaleziony był w gnieździe orlćm, jescze niemowlęciem.

tion,

— 272 —

wnie ku temu sprzyjało. Lizdejko wyłożył sen Ge- dyminowi, kiedy po zabiciu ogromnego Tura, na naj- wyższćj górze, ku Antokolowi położonej, i dziś [urzą górą zwanćj u znających rzeczy ojczyste, nocował w. gaju świętym, Swintoroże zwanym, leżącym przy zejściu rzek Wilenki i Wilii; śnić mu się zdawało, iż widział olbrzymićj wielkości wilka, całego w pan” cerzu żelaznym, a w nim sto innych wyło. Mogły tćj nocy w pusczy przyległćj wyć wiley w istocie, nie wiele więc potrzeba było, aby się myśliwemu Xiążęciu, co podobnego przyśnić nie miało. Najlep” szy był naturalnie pochop do wróżby i wykładania snu, najtrafniejsze nakłonienie monarchę do założe” nia miasta, o tóm już dawno zapewne myślącego.

Widzieliśmy wyżćj, że kapłani bieg ciał niebie- skich postrzegali, dla oznaczenia okresów czasu; lecz gdy Mytologia mieszała się z temi okolicznościa- mi, bydź musiały i z gwiazd przepowiednie znajo” me; dla tego właśnie w powieściach gminnych Źwaj- źdinikas, astronom, jest jednoznacznćm naz waniem z Czarnoxiężnikiem, Juodukniginikas.

Z przytoczonćj wyżćj wiadomości o świątyni Per- kuna w Wilnie byłćj, dowiadujemy się, że gdzieś had dolnym Niemnem, znajdowała się znakomita Wyrocznia, którćj się o losie tćj świątyni radzono.

Były po różnych miejscach prorokinie, którym!

. 5 . . .g ” UE dawano wiarę w ich przepowiedniach. Dusbur$g *

. - 7! . ,. .>"— p - a” stawił powieść o jednój następną: — W krainie G

— 278 — lindów; w powodzeniu podczas długiego pokoju, tak się lud rozmnożył, że zaledwie pomieścić się był w możności. Wówczas starce krajowi postanowili: że w przeciągu pewnego czasu, wszystkie dzieci płci żeńskićj, tracone bydź powinny, zostawując samych chłopców na potrzebę wojenną. Lecz miłość mat- czyna potrafiała często ukryć uowonarodzone córki, I przez sztuczność kobićcią znajdowały matki.sposob przy życiu ich zachowania. Z gniewu przeto niektó- rzy mężowie wyrzynali nieposłasznym żonom pier- si, czyniąc je niesposobnemi do wykarmienia dziecka. Oburzone niewiasty tóm okrucieństwem, udały się do swojćj krajowćj prorokini (1), słynącćj powsze- clinie wielką świętością, prosząc ją o radę i pomoc w tćj przygodzie smutnćj. Ona, poruszona litością ku płci swojćj, zebrała natychmiast do swego pomiesz- kania przedniejsze osoby krajowe, którym oznajmiła, że jest wolą bogów, żeby wszyscy, bez oręża i wszel- kiej broni, wpadli do krainy mazowieckićj, gdzie ich wielkie zdobycze oczekują. Ci, uwierzywszy słowu kapłanicy, natychmiast zebrali lud zdatny do wojny, wpadli do bliskićj krainy chrześcian, popełnili tam okropne spustoszenie, i z niezmierną zdobyczą po- wracali, I,ecz w tóm iściu napadnięci raptem zostali Przez chrześcian, i do jednego wybici; kraina zaś ich

(1) Quae (domina) secundum ritum ipsorum sacra et ophetissa reputabatur…,. Dusb. Part, III, e. 4.

Dz, Star. Nar. Lit. 7. 1. 18

<— 24 —

przez rozjątrzonych somsiadów najechaną została, itak spustoszoną była, że Galindya na długie czasy prawie pustynią została.

Są w powieściach gadki o dębach wróżących, nie- przestarzałe nawet: Dęby wydawały głosy i odpowia- dały na zapytania. Zapewne w wypróchlinach, często w takich drzewach starych bywających, przesiadywać musiał jaki oszust. Taki dąb nazywał się Baubłis (|):

Kronikarze, o podobnych rzeczach donoszą mię- dzy innćmi, Kaspar Schiitz (fol. $ recżo) powiada: „„W drzewach dębowych i bzowych przemieszki- wali niżsi bożźkowie, to jest, czarci, którzy prostemu ludowi dawali się w nich słyszeć, dla utwierdzenia tćj zabobonności. Kto więc skargi zanosił, albo dora” dzenia żądał, odbierał odpowiedzi.”

Były pojedyńcze Sybille, Burimme zwane, © jest niewiasty pewne, wróżbą słynące, albo starć Wejdalotki, które przemieszkiwały gdzieś na 0307 bności i łudziły baśniami lud łatwowierny, jakeśmy wyżćj namienili.

U wiesczków Łotewskich był sposób wróżenia; Pimpolis nazwany. Kulka woskowa, z pewnemi ob- rządkami zrobiona, wisiała na pewnćj nitce magi” cznćj, w powietrzu od pułapu zawieszona. Za P% strzeganiem ruchow i obrótow tćj kulki, wyciągane wróżbę, sczególniej, gdy szło o złodzieja odkrycie:

o zd ZE RÓW Z RZ

(1) Powieść gminna znad brzegów Pielasy.

— 275 —

W różono przez sitko, na owczarskich nożycach obracane. Stender, mówiąc o tóm guślarstwie, doda- je: „Przypominam sobie z lat mojćj młodości, że je- den człowiek niewinnie był ukarany, z przyczyny takićj płonnćj wróżby”” (1).

Wiadomość o Sybillach starożytnych, podobneż zasady mających, znajdzie czytelnik w Słówniku Mytologicznym Fr. Noćla (2). X. Osiński przełożył g0 słowo w słowo po polsku. Przedmiot tenże ob- szernie wykłada uczony Van-Dale i takoż rabujący jego Fontenelle, którego przekład mamy w mowie ojczystćj, zB-O ROZDZIAŁ IV.

0.0 s: I ORZCEDEWE -h.

NAPOJE ŚWIĘTE.

Piwo, Aus, u Litwinów dawnych było zawsze hajpierwszym i najapodobańszym napojem, upajają- *ym; wchodziło do ofiar mokrych, albo libacij, Na- leży się przeto nad jego nasianiem mytycznóm zasta- nowić, W Pamiętnikach Ak»”*mii Paryzkićj Napi- sów, “Tomie XVII, znajduje =ię wykład obszerny po-

psu, = OEORNZANAŁIENINIGAL DARIA LANE

(1) Lett. Gramm. (2) T.E, str. 474—417, wydanie paryzkie 1810; 18*

u “BIG

strzeżenia w tćj mierze, którego treść jest następna. Starożytność przypisywała wynalazek piwa Cererze i Ozyrisowi, kiedy pospołu przebiegali ziemię, ta szukając swojćj jedynaczki Prozerpiny, a ten dla oświecenia narodów, kunsztów i sztuk pożytecznych, gdy zasczepiał nauki. Skoro więc narodowi które- mu zbóż uprawę ukazali i obfitość ich zaprowadzili, między innemi ich użyciami, nauczyli wyrabiać pi- wo. Z tćj baśni, starćj egiptskićj, rodzi się wniosek, że Egipcyanie pierwsi piwo poczęli warzyć. Cóżkol- wiek bądź, uczone wywody niewzruszonemi zosta- wiwszy, śmiómy tworzyć nasz domysł, że tak dobrze lu Litwinów, jak u innych rolniczych narodów, piwa robienie wyualazek bydź może domowym. Przygotowując rozmaicie zboże, łatwo trafić na zro” bienie słodu, czy przez przypadkowe porośnienie ziarna, czy przez umyślne zrosczenie, a z tego 210” biony wywar, gdy uległ fermentacyi, już tóm samćm piwo zrobionćm było. Udoskonalenie reszty dokaza” ło. W rzeczy samćj mamy dowody, że naszych; pół- nocnych, stron mieszkańcy, od najdawniejszych c74- sów, piwa robienia znały sposób. Czacki (1) dokła” dnie o tćm przekonywa. Skandynawowie i pobra” tymcy ich Germani, napój ten nazywali -4e/, „41, Ku” sini Ołuj (2), Litwini zową go „Ałaus, u PrussóW „Alus, u Łotwy Allus. Pan Rhesa w przypisach do O sęw

(1) o Prawach T.I, str. 274. (2) Stepennaja Kniha I, 154.

— 277 —

Dainos, czyni postrzeżenie, że „lus, od tego, ćo się w kraju pruskim nazywa Bier, Piwo, odróżnia się najwyraźnićj. Alus jest przyjemniejsze do picia, słod- sze, bladsze (1). W dawnych zaś czasach, mówi ten- że autor, mało się różniło od miodu pitego, bez ża- dnych przypraw zrobionego. Londyńskie piwo -4/, jest prawdziwćm tego udoskonaleniem.

Napój ten zawsze u Litwinów był w powsze- chnóm użyciu, sczególnie przy obrządkach religij- nych. Badania poźniejsze od Hartknocha utwierdza- Ją tę prawdę, chociaż ten dziejopis wątpić zdaje się, aby piwo umieli Prussowie robić przed Krzyżakami. Naprzeciw temu to tylko powiedzieć należy, że piwa Bier, nie znali zapewne, lecz swoje „Ałus robili od- wiecznym zwyczajem. (-+*/

Pozostała jescze pieśń litewska, którćj tłóma- czenie:

„„Bodajbym Żył dostatnie i przez moje czyny,

Zasłużył bydź mieszkańcem sczęśliwćj krainy,

Gdzie biały napój piją, złotemi rogami,

Czerpiąc go z kadzi świętćj, pospołu z bogami.

Nieśmiertelne dziewice śpiewają w gaiku,

Sczęście, błogość, uciechy dziedziczą bez liku.

Tam rycerze polegli na wojnach straszliwych

I cienie wiecznie żyją przyjaciół prawdziwych. (2) RSE 07 ERZAEZNECZRCZ “EDEN

(2) Niektóre u nas gospodynie umieją jescze dotąd, na ku- Chni w garkach, lub małych kotłach, ten napój warzyć. Jest ardzo do angielskiego piwa podobny.

) _ (2) Stary przekład śpiewów litewskich, w sokóstówie z zna- te naa p, 4 27 pea .psteaoni AAtiwzaśio Ka tów Z z

bę ?

s
dowąw Jaelaż, zbęscy A poż ś zd 6. ah dekny

py PY CZA w YE dur… 2 tnie RY Ja. /

— 278 —

Jest mowa tu a białym napoju, który bydź może albo kobyle mleko, czyli wyrobek z niego fermento- wany, który, jak obaczym niżćj, w tomie drugim, był ulubionym napojem Litwinów starożytnych, al- bo „Alus, dla bladego koloru tak mogące się nazywać, albo naostatek miód lipiec: gdyż kraje litewskie miodami powszędy słynęły dawnićj, sczególnie Lip- ce były najwyborniejsze w okolicach Kowna, póki łameczne ogromne lasy lipowe, nie wynisczył nie- rząd krajowy. Edda Nowa, w powieści zoćj, wspomi- na takoź miód, jako ulubiony napój bogów. Ten ró- wnie, jak piwo, wchodził do obrządków religijnych północnych narodów europejskich (1), którego na- zwanie u wszystkich polerowniejszych ludów pra- wie toź samo było.

Łitwini dawniejsi mieli jescze jeden napój, któ- rego sczególnie używali kapłani, płeć żeńska, i 050” by chorowite; nazywał się /Miecionikas, od Miecio- 71es, krupa (2). Był to rzadki wywar z krup zbożo” wych, zaprawiony miodem, korzeniami ziół pewnych i aromatami, niekiedy i odurzającemi jakiemiś isto- tami. Używano go na ciepło, jak kawę. Podania spo” minają o tym napoju, a stare lekarki po niektórych miejscach umieją go jescze sporządzać: ma to bydź rzeczą bardzo dla chorych posilną. Pospólstwo pa” loną wódkę z miodem nazywa po polsku Krupni-

SZEROKA RNZEMSEN | pam umo Żnógi > 4 OJTEB (1) .Czacki, o Prawach, T. I, str. 275, (2) Słównik X. Syrwida, str. 116,

— 279 —

czek, zapewne od tego litewskiego napoju to sła- wiańskie narzeczenie poszło.

OFIARY.

U wszystkich ladów ofiary miały niejakąś jedno- stajność, na wzór zwyczaju świata pierwotnego, któ- ry Noe zachował po Potopie. Litwini nie różnili się uiczóm w tćj mierze od Greków i Rzymian, wyją- wszy niektóre, z okoliczności miejscowych i z różni= cy stopnia oświaty, wynikające odmiany.

Każda ofiara zależała na uczcie, spólnój wszyst- kim, przy nićj obecnym, dla tego, kto nie pożywał oliernćj uczty, plamił obecnością swoją ofiarę.| Nie- a w, kezoma które części z rzeczy ofiarowanych, niejadalne, cał- *““y’ kiem palono na ołtarzu; kości od mięsiw zjedzionych I niedopalone, do ziemi zakopywano. Widzieliśmy pod osabnómi artykułami, jakie źwierzęta jakiemu bogu w ofierze przynoszono; w ogólności samce dla bogów, samice dla bogiń. Lecz wszystkich ofiar za- sadą był chleb i Alus. Czy to przyjmowano kogo, czy wyprawiano, chleb i piwo ofiarowano bogóm domowym i podnoszono góściowi. Kiedy ofiarę czy- niono małą, w zgromadzeniu domowóm, lub na ołta- “zu, kiedy sprawowano jaki bądź obrządek, bez chleba i Alus obejśdź się nie można było. Od naj- głębszej starożytności ten sam zwyczaj, w ofiarowa-

u chleba i wina postrzegamy u południowych na-

rodów, Dochowało się o tćm podanie do dni naszych

j Pyt ofaiy 77 “hry,k Kobiedoy. ZNA adna każ

O) / r 2 Hot alanc ; o PŁIY=<““PA ZNE maga” MACNIASjecc/gam no la ża.

» 3 e fr» zę * ’ T + X Inę łaGe;t ie, « 4 tę Ó4 bały dag Pinar ge” £ pn = 2 dle tą . nA”

X4<44 , Piac Z: 9.7. FĄ %

— 280 —

w Litwie, którego zabytki w obchodach domowych wieśniaków postrzegamy (1). To było warunkiem potrzebnym do ofiary, co zaś dó wykonania, wielo- raką była.

Ofiara mała: którą czynił gospodarz domu, 0j- cieć rodziny, albo najstarszy w posiedzeniu. Miała ona miejsce przed każdóćm, ucztowóm pożywaniem pokarmów. Gdy się biesiadnicy zebrali do stołu, o- łiernik zabierał pierwsze miejsce, to jest: za stołem po środku, przeciw progu drzwi wchodowych. Toż uczyni wszy krótkie wezwanie bogów wyższego rze” du, potćm domowych i fetyszów, brał leżący przed sobą chleba kawałek, nalewał w czarę piwa i maczał w nićj ten chleb, skrapiał trochę fetysza domowego; jeżeli był jaki, albo to miejsce, na którćm rozumiano że przebywał, nadpijał, zakąsił chlebem, resztę od- dawał gospodyni domu, która wylewała na próg, mó- wiąc: miech będzie dla mieszkańca, przychodnia ż ubogiego, sytość w tym domu. Po czóm ofiernik spełniał drngą czarę napoju i za nim wszyscy z kolei; potćm siadali i jedli. Wstając od stołu kłaniali się bo” gowi domowemu, ofiernikowi i gospodarstwu. Te” obrządek w podaniach zachowany, jescze dotąd, sto” sownie do odmian teraźniejszćj religii właściwych postrzegać można po niektórych wsiach litewskich:

ZE CREE PEEZJNE A ZRENSZŻ0 1 5 RY NAPÓR BYE A r Z A

(1) Jeżeli do tego obrządku wchodzi sól, obrządek należy do Sławiańskićj Mytologii: albowiem w litewwskićj tego 26 by- ło, jak świadczą podania. | A

— 28I —

Ofiara Powszednia: sprawowana w znaczniej- szćm zgromadzeniu ludu, z okoliczności święta lub obchodu jakiego domowego. W samym domu, albo letnią porą w sieni. Nie różniła się od poprzednićj, tylko tćm, że ofiernik był zaproszony z rzędu kapła- nów, albo w razie niedostatku osoba umiejętna, czyli Warszajt. W tym razie było więcćj modłów i gu- ślarności, śpiewano też przed i po uczcie,

Kapłani mający sprawować ofiary, które się na- żywały /7ejktime, u Łotwaków 77iktums, odby- wali do tego przygotowanie. Tak, za świadectwem Hennebergera, Wejdalota do czynienia ofiar Atrim- powi, musiał się przygotowywać trzydniowym po- stem i spaniem na gołćj ziemi. Według tegoż autora, przed sprawowaniem ofiar kadzono przed posągami bogów, różnemi rzeczami, według ich różnicy. Na- przykład Atrimpowi woskiem i ładanem.

Ofiara składkowa doroczna: działa się na świę- la, przypadające pod koniec roku; wypiszemy ze Stryjkowskiego: -—— „„Schodzą się cztćry lub sześć sioł W jedno, wybierając pieniądze, chleb i inne rzeczy, jakoby kołędę; to przedawszy, jeżeli wiele pieniędzy zbiorą, zaraz byka i kozła za te pieniądze kupią, zej- dą się w jeden dom, gdzie sobie ogień wielki udzia- łają, tam teś ich żony zsypują mąkę pszenną i gry- CER z którćj narobią placków; potóćm Wurszajłas, ich Pop, podług pogańskiego obyczaju, wieniec na

oł . , »owę wdziawszy, położy rękę na kozła albo byka

— 282 —

i prosi wszystkich bogów, każdego zosobna, którem wyżćj wyliczył, aby raczyli miłościwie przyjąć ob- chod i ofiarę onego święta, a ująwszy byka albo ko- zła za rogi, wiodą go do gumna i podnoszą wszyscy mężczyzni w górę; Kapłan zaś Wurszajt, opasawszy się ręcznikiem, wzywa powtóre wszystkich bogów, mówiąc: to jest chwalebna ofiara i pamiątka ojców naszych, abyśmy zgładzili gniew bogów swoich; po- tóm szepcząc obejdzie byka dokoła; zarzną go, a krwi nie rozlewają na ziemię, którą wypuściwszy w 14- czynie, czerpią konewką, albo czarką. Wauuszajł kropi nią ludzi, a ostatek rozbiorą w garnuszki i kro” pią każdy w domu swoim bydło, jako u nas jest oby” czaj święconą wodą. Zsiekawszy zaś w sztuki bydle, warzą w kotłach, a mężczyźni, siedząc wkoło oguit: przed których niewiasty przynoszą ciasta placków nie pieczone, a oni ująwszy każdy po placku, rzuć jeden drugiemu w ręce przez płomień, tak długo chwytając, aż się opieką; potóm jedzą i piją, śpiewa” ją, grają na trąbach długich przez całą NOCe.s22

Kronikarze pruscy najczęścićj mówią o tego 19” dzaju ofierze, pod nazwaniem: ofiarowanie kozła Bockheiligung. Grunau około roku 1520 kronik$ piszący swoją, opowiada, jako naoczny świadek;

4 c . >. A ź ę o tćm: gdyż za jego czasów jescze, wieśniacy pruscy;

dochowywali sekretnie nabożeństwa niektóre pogaji” skie. Według niego: Wejdalota, usiadłszy na

Ly r . . . . . . 0 kićmś podniesieniu, czyli mównicy, miał rzecź

nieja”

— 288 —

ludu, © dawnóćm pochodzeniu narodu, czynach bo- haterów znamienitych i o ich cnotach; dalćj o przy- kazaniach bogów, czego oni od ludzi potrzebują, Po czóm następowało rąk na głowę kozła kładzenie, t dalsze odbywały się, jak u Stryjkowskiego, obrządki, Toż lad wyznawał grzechy swoje jawnie, czóm bo- gów mniemał obrazić. Podnoszono kozła, śpiewa- no,it.d. Przed pożywaniem zaś ofiary, przyklękali przed Wejdalota, niby spowiedź czyniąc; potóm rzu- calisię na niego i udawali, że go czubią, co Grunau sam widział, i był w niebespieczeństwie zostania za= bitym, tylko się tóm uratował, że umiał ich język, ipotrafił ufność sobie zjednać, przysiągłszy sekret przez Perkuna.

Ofiara TPielka czyli Mokra: W uroczyste świę* ło, albo z przyczyny obchodu jakiego narodowego, zEromadzał się lud do świątyni, zwołany przez Wej- dalotów, Koszt na ten rodzaj ofiary był ze skarbu arodowego, albo z dochodów miejscowych xiążę- cych. Wejdaloci znajdowali się pod przewodnictwem jakiego Krewe miejscowego, albo samego Krewe- Krewejto. Sczegóły tylko niektóre dochował autor Kroniki J.F. R. Początek nabożeństwa zaczynał się od kronienia wodą lustralną ludu, wziętą z jeziora świętego, rzeki świętćj, albo zdroju, w którym umy- wano mięsiwa ofierne. Po czóm wołał potrzykroć Jeden z Wejdalotów: oddalcie się niewierni! Zjkite szalin nietikiemaj! Nikt przeto z chrześcian, ani

— 284 —

różnowierców, nie mógł się przy tćj ofierze znajdo- wać. Po zarźnięcin, posiekania i omyciu mięsiw ofiernych, części przedniejsze z nich, włożone do świętych koszow, obnosili kapłani na głowach, trzy- kroć koło drzewa świętego, podnosili za każdym ra- zem w górę, ilekroć razy stawali między drzewem a ołtarzem, to jest w obliczu bogów. Lud w ciągu ca” łego obrządku znaydował się w najgłębszćm milcze- niu, czasami za pewnóm hasłem podnosił ręce do gó” ry; dłonie ku niebu mając obrócone. Głowę, trzewy i dalsze części niektóre bydlęcia palono. Mięsiwa i ciasto pieczone, szły na spożycie kapłanom i prze” dniejszym ze zgromadzenia osobom, a lud dostawał kołaczki pod popiołem pieczone, polewkę i trochę piwa. |

Ofiara naywiększa: Tę sprawował sam najwyż” szy kapłan, Krewe-Krewejto, w uroczystościach większego rzędu, albo ze ślubu jakićj bogatćj osoby: Koszt był znaczny, dla mnogości rzeczy ofiernyc!” Wićmy, że muzyka krajowa używaną była przy P” dobnych obrządkach. MKantorini , poseł wenecki; w podróżach Bergerona, daje nam niejakieś wyobra” żenie tćj muzyki, z kotłow, bębnów, trąb, rogów; pisczałek, złożonćj, obok domysłu o tych ofiarach;

których sczegóły zaginęły, óst wo tom

Ofiara bogom podziemnym, to jest b piekielnym, guomom, geniuszom i wszelkim isto

mytycznym, pod ziemią mieszkającym. Zależała 23

— 285 —

obrządkowóm zakopywaniu, głęboko do ziemi, pe- wnych rzeczy ofiernych. Zazwyczaj po ukończeniu ołiar innych, koście i resztki od nich pozostałe po zjedzenia, albo niedogorzałe na ołtarzu, tudzież na- czynia gliniane, które tłuczono, zostawały na ten cel użyte. Napoje lano prosto na ziemię. T’e ofiary zakopywano u podnoży ołtarzów, albo na polach, w pewnych upatrzonych miejscach. Było o tóćm wyźćj.

Ofiara nieustanna: Zależała na paleniu ciągle utrzymywanego ognia i nigdy niewygasającego, na ołtarzach osobnych: Praurimy, Kurko, Perkuna, oraz ognia świętego Znicza; których ogni strzegli osobni kapłani i kapłanki. Drwa dębowe iz gajów poświęconych brane, żywice tłustości, szły na ten przedmiot. Modły w pewnych godzinach i przy od- głosie pewnych narzędzi odprawowały się (1).
Ofiara dziękczynienia: Przy tćj ofierze składa- no bogom dzięki za zwycięztwo, nad nieprzyjacielem ojczyzny odniesione, albo za sczęśliwe powodzenie Wojennćj wyprawy. Te ofiary noszą na sobie cechy bardzo głębokićj starożytności, jescze tych dzikości epok, w których zwyciężcy pożerali ciała brańców Wojennych. Hejne, przywodząc wiersz z Homera, gdzie Jowisz wyrzuca Junonie : „iż wolałaby póty . Przeciągnąć wojnę, ażby nie poźarła Priama i jego

0770051 SQWOROWS OE PROCH

f r e d . U) Żywot Ś, Anzgarego; uwagi Praetoriusa,

— 286 —

Postrzega, że

synów surowych lub upieczonych.” poeta, według swego zwyczaju, wystawując bogów; na wzór owocześnych ludzi, nie używa tu żadnćj przenośni, lecz prosto wyraża ludożerstwo, które by- ło w czasie wojny trojańskićj u Greków znane. Ten obyczaj, że mógł bydź w dawnych wiekach spólny przodkom litewskim, wątpić nić ma powodu; je- dnakże bardzo teź dawno poszedł w: zaniechanie, ponieważ krzyżaccy pisarze, wyliczający zdrożności podbitego ludu, namienić o tóm nie zaniedbaliby: Zabytek wszelako tego pozostał przy niniejszej olie- rze. Ta się składała z ofiary wielkićj, uczty powsze” chnćj; przy czóm palono na stosie kogo z przedniej- szych jeńców nieprzyjacielskich, pojmanego z bronią w ręku, na płacu bitwy, z jego koniem, ryusziuu” kiem i całym ubiorem wojennym. Zwyczaj ten okru- tny, znany był u Herulów, Saxonów i Franków (1) a nawet i u Sławian (2). Obrządek tym się sposobem u Litwinów odbywał: Wsadziwszy rycerza na konia, oprowadzali trzykroć koło ołtarza ofiernego; po czem między cztóry słupy, w ziemię wkopane, wprowadzi”

ZOB”

(1) Jam Franci, Heruli, Saxones, multiplices crudelitatu” species, belluarum more perdgebant, quae nationum - odj deban

superstitionis mancipata altaris, deos suos humano cre caede mulgeri. In Scripź. Rer. Brunsvic. T. I, fol. 28.

(2) …. Conveniuntque viri et mulieres, cum parvulis’ maj ctantque diis suis hostias de bobus et ovibus, plerique etiam de hominihus christianis, quorum sanguine devs su05$ oblecta”! iactitant, łfelmodus, fol. 115.

WA |. e wszy, uwiązywali jeźdźca i konia łańcuchami; okła- dali stosem drew smolnych i suchych dokoła, wyżćj głowy rycerza, tak, Że go ani widać nie było, w o- statku podpalali. Jeżeli kilku było brańców równćj dostojności, kazali losy ciągnąć, na którego przyjdzie kolej,

Ofiara na cześć Łajmy, czyli Xiężyca: o nićj było pod artykułem tćj bogini; nie wiadomo, co to za oliara i jakie jój były obrządki.
Ofiara przebłagałna: Chciwość kapłanów po- gańskich dochodziła do wysokiego stopnia. Oni sto- sownie do swoich widoków lud w bojaźni utrzymy- wali i rozmaite intrygi swoje popierać mogli, osobli- Wie za pomocą Pokla, tego boga okropnego, którego postąć straszliwa i własności niezwyczajnie dzikie, staż yły do wielu kuglarstw. Między temi, najokru- tniejsze było ukazywanie się Pokla w domu czyim, co znaczyło wyraźny gniew bogów. W takim razie, właściciel domu pośpieszał z rękoma, niepróżnemi zapewne, do najbliższego kapłana, któryby czynił oliarę przebłagalną. Częstokroć jednak nie dość na tćm było, Poklus nie przestawał straszyć. W ta- kićm zdarzeniu należało sporządzać z większym na- kładem ołiary, uczty, modły, które, nie licząc prze- strachu i niepokoju w domu, | j Ą jie mało

ko a . . a 5 3 sztłowały. Nie wićmy przecie na czóm ta i poprze-

dni s ae : - A . la oliara zależała. Kiedy i na tćm nie poprzestawali

bog i

s0Wwie zawzięci w gniewie, Poklus podwajał okro-

— 288 —

pność swego ukazywania się. Wówczas nie było cza- su do stracenia: należało czómprędzćj udawać się do jakiego znakomitego Krewe, albo do samego Kre- we-Krewejto, który, przyjąwszy podarunki, udawał się do wiesczby i guślarnych przepowiedni; po czćm wskazywał pewną osobę, którćj krew poświęconą bydź powinna bogom w ofierze przebłagalnćj. Wła- Ściciel więc domu wydać musiał, choćby najmilszą z rodziny osobę, albo szukać sposobności zamordo- wania gdzie indzićj wskazanćj, i głowę jćj złożyć przed posągiem Pokla. Za wzrostem jednakże oświe- cenia, zniesiono to barbarzyństwo, i ofiara, krwawa przebłagalna, zależała na tóćm, że Wejdalota zadawał sobie ranę i krew swoją w ofierze przynosił bogowi; a przed posągiem kładziono głowę źwierzęcia. 1a- kie trzecie ukazanie się Pokla, przywodzić musiało do upadku najmożniejsze domy; a to wszystko prze? chciwość okrutuą kapłanów, którzy, że z tego jedne” go względu mieli niemałe znaczenie, wątpić nie mo” Żna. Bo któżby nie lękał się bogów tak mściwyc! co nie przestając na licznych i kosztownych darach; krwi jescze pragnęli? Kuglarstwo kapłanów w tćm zdarzeniu tak było sztuczne, że nie tylko zjawienić się Pokla były przerażające i niedocieczone, ale, kie- dy ofiary przebłagalne czyniono, wyraźny szme! niewidomy słyszeć się dawał, a w takim razie Poklus

oznajmował, że bogowie przestają na tćj ofierze (1):

(1) Podania dziejopisarskie.

«2 '

L % KH - <79.

bym , zdaję itp r A WA jay (LA N4 / LA zę nA e wią) , p Óła pusaeeka pia > ZAŁ | Kano a żeni yi Ra, Re =» *

je af GP neg feą PZ faada pry 4 PD ADNE R WUS se | ok Łióż każ PRM MG!

UA AA_ALAA 4 BAZA Ę Na EEXMLŁ j pikeK_

POTPE. autt RB Kea ZE: głaenacek ace, /)

SH Nsięy * Lt? tat i ik PLAC ŚEżód: MA 14” PWZ z Pk Macy” NTW chakalae emu Jog

7 oj, A prŁLe) . wyć 721

W abc $w ace waste sie oboŚE ŚŚ

PAUUL/

PPR Móaasor eu. NA ma4żkih et mąpyyąih.

Ń 4 Ku tfu ; wiń 2 7 PER say sd Moe fp AL RY. 4 AAWILT

Agu A PRA rasę 1 „ik szy A oraw PZĄ 4< PO zk ef abu w 4 nA ata X £ y=:

4! 4 “( TŁA, AA. p M, do jędh pużczać 127 i

4 ż (OSY Lua Wklej My “R. mea WWE: 4 a AMLA “Aeu_M r ZE, tę kąt 74 “RB «a % PE

law 4 poj Ż pa szf ALDE C£AU Ol Ari- DB (14/2 4 / dze

f * ur AJ J za / MAJ NnALI AA r NU NO RA ie 27a OZN

PY e Lt Waczż A NAA

f ażżą oczy czsfe bra,

e SĘ e a A olka, 1LAJL / agi –

AK R RE RAJ zi zi: paraeby mażd vc? / 4

Maja ah afón4g zk, 7 w. a Pra 77_ A TY 1 A)

po zań ILE. RE Chauar: AA1ANg I ś A WY, da 4a “A

A 044 208; 997 ujmujac lua I / P2804 NALE sA fuak YĆ W R ć, kecgp Kóre huta dj

1- r : a

« 7 , ć J ć oai, Na Kul no 714 Flat łe r ZY NY. 14 i PYT, Pe 4 GM + ,

logp keo„on ZZ spadl aw gina Hm

duuutńtiai ; 4

p A

śni M | Jowewdh Że pe (4 0 4 łułże nogż.4) Umaderan nk u ż

A ln tut<ca „Ar, TAD. 1/6 27 4 Ke

fre - TP fr uelaa “/ Je Aku 44 97 b CY

BPE ka A emek fs Ą ty - e Ad „lasce © 7 o JENY „aaa >B + 772 c Laf zę u” p4A b (e m” fr EZ jarewć ada? Tynae - —

APP: tdi ro 7 * (exa fr ać: naprzeńkakć „bo , U Ua Paa winy Gae 9074/38 A Zas tara 5210 - pa Wi buki Bbrnat kawek JE 7 KYfMA (7(Ó0 na PP u lee npcadactci

PROAAAM jaś XL fuśAnuś (1 |

i fi /

rza 0 EPE” :

n=——

1). Pu koda pumako PĘUCH. .

U>3

YS t/lo. PC

Z ak A

— 289 —

Ofiara za umarłych: Tę czyniono dla bogów piekielnych, na pogrzebach i przy rozpamiętywaniu po umarłych: lano na ziemię część napojow i pole- wek; rzucano pod stoły mięsiwa, na pożarcie zwie- rzętom domowym; wynoszóno na mogiły. Przy wiel- kich ofiarach tego rodzaju były i palenia na stosie pogrzebnym rozmaitych rzeczy, nawet i ludzi ży- wych. Po zabitych zaś na wojnie, brańców palono, albo zdobyte źwierzęta. Była jescze ofiara kadzenia ’ Za umarłych przyjaciół, która kończyła niekiedy uro- czystość Dziadów. Stryjkowski powiada: ,„„Gospodarz starszy, już, kiedy mają począć jeść, weźmie na łyż- kę mąki z rozmaitego zboża, soli i t. d., oraz kadzi- dła, a zakurzywszy mówi: aśu wissumos priatelos musu etc.; to jest: a to za wszystkich przyjaciół na- szych, Potóm jedzą i piją s” paź kąd starodawne pieśni kończą ucztę.” |
Ofiara za ojczyznę: Niekiedy marzyli kapła- ni, podczas klęsk i niesczęść krajowych, iź bogowie, zagniewani, chcą, żeby się ktokolwiek poświęcił za ojczyznę, według więc wróżby ich, albo trzeba było, żeby kto dał się dobrowolnie spalić na stosie, albo

Zginął w walce z nieprzyjacielem. Między gminem jescze się znajdują powieści, w których spominane są zdarzenia, że kilkadziesiąt osób obojćj płci dawały

się palić za odkupienie ojczyzny; lub kilkaset na

śmierć się poświęcało w boju; wtenczas, jak despera- ci

» rzucali się wśród szykow nieprzyjaciół, i dopóty pm RÓL Dz, Star. Mar. Lit. T. I. 19

— 290 —

walczyli, aż wszystkich ich wybito. Dzieje spominają, Że wysokiego stopnia kapłani na stos poświęcali się na ubłaganie względow bogów, dla ojczyzny; o tóm jażeśmy mówili pod artykułem Krewe-Krewejto.

Ofiara czarna: czynioną była na cześć boga Gardoeldiis. Nie mamy sczegółow, jakie były tego rodzaju obrządki. Sprawowali je Sygenoci, więc musiały bydź równie dzikie, jak u Skandynawów; z któremi to myto spólnćm było; nazywała się Judi- me, Obaczyć artykuł Gardoeldiis.
Ofiara wiescza: Kronikarze pruscy spomina- ją ten barbarzyński rodzaj ofiary. Jeżeli zamierzano wojnę podnieść na kraj jaki, albo w czasie wojny od- pornćj, chciano wiedzieć o powodzeniu oręża sw0* jego; starano się dostać żywcem jakiego wojownika nieprzyjacielskiego. Po odprawieniu modłow i gu* ślarności, Sławiano’jbńca w obliczu ludu; tego naj” starszy kapłan ze zgromadzenia uderzał w piersi 10” żem. Jeżeli krew polała się ryczałtem, dobrym i po” myślnym było znakiem ; przeciwnie, gdy kroplami i powoli ciekła, nie było nadziei w powodzeniu orę” Ża; wojnę zaczepną zawiesżano, aż bogowie lepszj znak ukażą. Po czóm pojmaniec palony był na stosie:
Ofiara ze ślubu: Czasami wyprawując się na zdobycz, w cudzą ziemię, dowódca partyi czynił ślub, że poświęci w ofierze bogóm zdobycz najpię” kniejszą. W takowym razie, jeżeli wpadła w rę?

dziewica ślicznćj urody, za tąkiómi bowiem zdoby”

Jueń. 241. «a SBE ; doży Aly ger kur 6 CI WE = o oizeJ ŻRBŹ

GA za_u7 zawie Ma GDA. aa -

— 291 —- czami uganiano się bardzo, którćj szacu! ek przewyż- szał pięknością, a zatóm i walorem, inne pojedyńcze przedmioty zdobyte: takową dziewicę, powróciwszy do kraju, ofiarowano bogóm. Kroniki milczą, czy żywą palono, czy zabijano wprzódy. Tylko to pewna, Że ją strojono w wieńce, kwiaty i wytworne odzie nie, oraz czyniono zwykły ofierny obrządek (1). T28 Ofiara konia; Jeżeli wyprawa po zdobycz po+* myślnie poszła, trzecia część łupow szła bogóm na oliarę, którą Krewe-Krewejto przyjmował. W ta- kim razie jednego z koni zdobytych, kazał bieganiem do ostatka zmordować, a potóm, zarznąwszy swoją ręką, palił na stosie:

Było takoż ofiarowanie bogom konia, mającego sierść pewną, z pewnemi znakami naturalnemi. Prus- sowie białe, inne prowincye kare, drugie znowu in- nćj maści; tak dalece, że każdy lud litewskiego ple- |

mienia miał swoją maść oddzielną i osobne przy niej

znaki. Takich koni na swoją potrzebę używać nie godziło się: lecz jeżeli się urodziło komu źrzebię świętćj sierści, należało je hodować przyzwoicie i sta- rannie do lat pięciu, a potóm oddać arcykapłanowi, który mocen był spalić na ofiarę, albo zastępczym sposobem to uskutecznić, konia zaś używać dla siebie,

lub przedać do innćj prowincyi, czy za granicę.

(1) Hartknoch na dowod przywodzi: ae A Pa- Pae IX, apud Odoricum Raynaldum, in „Anhal, Eccles. ad dn. 1252, N, 7. . * 5

1 g a PW JoĄA% Na 4*:Pó. ama Wa

”

« . “a -3+:© 9” 1% +33 + Ą

— 292 —

Kronikarze świadczą wyraźnie, że obrządki krwa- wych ofiar, przyjęte były od Gotów. Na pocieszenie jescze przyjaciół ludzkości musimy powiedzieć, że za pierwszą połowę wieku XIII nie zasięga zwyczaj tych okrutnych ofiar, a niektóre daleko wcześnićj zniesionemi były. Zamiast krwi ludzkićj, zwierzęcą ofiarowano, lub czyniono zastępcze ofiary, palono , zazwyczaj figury z wosku wyrobione. „w;

Co się tycze przynoszenia posczególnie ofiar temit lub owemu z liczby bogów, Kronikarze nic w 080- bności nie mówią; to tylko dodają, że w dawnych cza” sach, nim główna świątynia w Pruskićm Romnowć ostatecznie zburzoną nie została, nie godziło się ni- gdzie indzićj przedniejszym bogóm solennych ofiar przynosić. Poźnićj zaś rozproszeni kapłani po krajach litewskich, mnóstwo świątyń prywatnych na ten cel

pozakładali, czyli powszędy wznosili ołtarze ofierne’ „PRA SPOWIE.D Z.

Do obrządków, podczas ofiar odbywanych, należy jescze Spowiedź. Stryjkowski, z dawnych podań kro- nikarskich iz własnych badań przekonany, że było wyznanie grzechów u Litwinów, donosi o tóm 1%

stronicy 147. Kronikarz Grunau, powiada, że 54%

y do

był przy tćj spowiedzi, przypadkowie trafiwsz y wy”

ą, ŻĆ

wsi, na oliarowanie Kozła, o czem donieśliśm Żćj nieco. Musiał nawet przysięgać na Perkur.

nie wyjawi Biskupowi tego obrządku. On Spowiedź f— Ż m; UZP „lea? to. / Madre—

pf 74 nitwa?,

— 293. —

tę opisuje tak: każdy mężczyzna klękał przed siedzą- cym Wejdalotą i wyznawał swoje grzechy: ten za pokutę jednych targał za włosy, drugich policzko= wał, innych porządnie kijem okładał, Kiedy w koń- cu i samego Wejdalotę pokutnicy wytuzali. Miał on piękną mowę do niewiast, którym powszechną tylko spowiedź nakazywał, i nauczał: jak mają postępować, iżby bogom były przypodobane, i wiele innych mo- rałow. Widać z tego, że jaź po wprowadzeniu chrze- ściaństwa, małpowano katolicką spowiedź, którćj obrządek w pogaństwie wylągł się jakoś oddawna. Wejdaloci spowiadali wieśniaków, którzy cichaczem jescze trzymali się dawnego sposobu wierzenia. Lecz l to bydź musi rzeczą prawdziwą, iź w samćj religii pogańskićj było u Litwinów cóś podobnego. Obacze- my niżćj nawet; że był u nich dzień expiacyi grze- chów,

PRZYSIĘGI

Do rzęda ofiar należy przysięga, gdyź to jest olia- ra dobrowolna sumnienia własnego.

Starożytni mieli dwa rodzaje przysięgi: jedna prosta, gdy przysięgano na bóstwo jakie, potężne l mściwe: /fe Z/ercule, Me Jove, niech mi tak Her- kules, Jowisz będzie miłościw. Druga była z zaklę- ciem się, na wody Styxowe, na Piekło i inne okro-

Pności mytyczne, albo na życie Cesarza, na jego bro-

dę, którego gniew był tak straszny, jak tamtych,

— 294 —

Litwini na podobny wcale sposób przysięgi swo- je wykonywali: powszechnie mówiono, co i teraz u wieśniaków jest we zwyczaju, Zał Jewu, przez Boga, takoż Kad man Perkunas sumusztu, bodaj mię piorun zabił: znaczyło to wzywać bóstwa na świa- dectwo. Przysięga z zaklęciem się, takoż jescze sły- szeć się dająca, miała formułę, Kad aż skradziu pra- połtu, Gdyby mię ziemia pożarła. U Prussów da- wnych było we zwyczaju, kiedy kto wykonywał przysięgę, trzymał rękę prawą na gardle swojóm; ten zwyczaj długo jescze za Krzyżaków trwał w Prus- sach, jak świadczy Hartknoch (str. 548), Ponieważ ten religijny obrządek nadawał większą moc przy- siędze, niżeli kładzenie palców na Ewangeliją. Toż samo do narodowego zwyczaju stosowano się i w in- nych krajach ludow litewskich, które przeszły pod rządy obce. Arndt (1) przywodzi przykład przysięgi z zaklęciem, nakazywanćj Łotewskim wieśniakom, podług ich starowiecznego zwyczaju: — Bodajbym był czarny, jak węgiel, rozsypał się, jak proch ziemi, stwardniał, jak kamień.

Jest zabytek w starych wyrokach sądowych, sta- nowionych w Litwie właściwej, opartych na skru- tyniach, czyli śledztwach, w których świadki przy” sięgali. (Gdzie jest powiedziano: ludie dobryje, We” ry hodnyje, pokładali szapki, Był to starowieczny PCIE REPEAT RR OEG NUI PRO

(1) Lieflandische Geschichte, Wydanie próg, str. 52:

litewski sposób przyświadczenia z zaklęciem się, czy- li z przysięgą. Świadek z dobrego prowadzenia się znany i wiary godny, kładł na stole przed sędzią czapkę swoję zdejmująę z głowy i mówił: jak tę czap- kę składam w ręce twoje, tak jestem gotów, głowę moją dać w zakład rzetelności świadectwa mojego. Te proste słowa, pełne sczerego wyznania i energi- cznego zjednania wiary, są cechą charakteru da- wnych Litwinów, u których rzetelność świadectwa

nie musiała bydź igraszkąt8ł7/T’o wyjęto z papierow

miejscowych, odnoszących się do X Vgo wieku (1).

Statut litewski najwięcćj dowodów opiera na przysiędze, dla tego, Że ten akt za religijny był za- wsze uważany i mocne wrażenie na ludziach spra- wował. Krzywoprzysiężca według ducha zwyczajow narodowych, de fącto był przeklęty i żyć nie mógł dłużej roku,

ROZDZIAŁ V. Swięta, Uroczystości.

Mylne jesz mniemanie Czackiego (2), że jakoby

Litwini liczyli czas nie na dni, lecz na nocy, zwy-

aaa

(1) Ten starożytny zwyczaj był w Polscze w używaniu w XIII, i na początku XIV wieku. Obaczyć o urzetelnieniu świadectw wieczystych per pileum vel caputium. Czacki o Pra- wach, T.II, str. 156, Przypis No. 1497.

(a) O Prawach, T. I, str. 78.

(W kócte śd Anak 2d met;

— 296 —

czajem Germanów. Postrzeżenie o tóm zrobić miał Nielubowicz, z jednego śpiewu dawnego litewskie- go. Hartknoch, lubiący pod Germańskie karby wszy- stko podciągać, wnosi prosto z domysłu o tejże samćj rachubie czasu, ponieważ starzy Prussowie Gotów naśladowali w wielu rzeczach (1). Lecz Dusburg, najbliższy świadek starożytności ludow litewskich, powiada wyraźnie, że Prussowie dawni mieli zupeł- nie tę samą rachubę cząsu, co Krzyżacy; w umowach zaś między sobą, oznaczałi pewną liczbę dni na znacz- kach narźniętych, albo węzełkach (2). T’oż samo po- twierdzają podania gminne i zabytki w archiwach dochowane z wieku XIIIgo.

Litwini, od najdawniejszych wieków, dzielili czas na godziny, zwane 7/ałunda (3), a te się dzie- biły na dzienne i nocne. Dziennych było 12 i no- cnych tyleż. Oznaczali przeciągłość godzin klapsy” drami, Bodziawołas. Niewiadomo zresztą, jaka ro0z- ciągłość bydź mogła godzin, tak dziennych, jako też nocnych, w różnych porąch roku uważanych, po” nieważ w naszym klimacie dłagość dni i nocy bar- dzo się różni. To tylko pewna, że Wałundy różniły się od naszych dzisiejszych godzin zegarowych, po” nieważ taka godzina z polskiego nazywa się „4dina, zegar „4dinikas, Pora 24-rogodzinna /Meta nazywa” ła się.

PRZECIEZ BDZSOWE SE 00 Z2YSE dei 000 2 0AŃE

(3) Str. 166, (2) Part.5, c.5, (5) X. Syrwid, str. 62.

4 - > 4 ture UXe ask suginuć ‘”

— 297 —

Okres czasu liczono na dnie, których rachuba była siedmiodniowa, Septiniu dienu. Zaczynano ty- dzień od Piątku, który był dniem odpoczynku i świę- tem Perkuna. |

Widzieliśmy już wyżćj, że kapłani podług obrótu ciał niebieskich, wymierzali okresy roczne, znali Zodyak i dzielili czas na miesiące /Wenuo, których trwanie było od Nowiu do Nowiu Xiężyca. Ztąd lata były miesięczne i w porównaniu ze słonecznemi mia- ły więcćj jak 12 miesięcy. Upłynione lata znaczyli, węzełkami, karbami, lub znakami przy świątyniach, do muru wdziałanemi, jakośmy wyżćj widzieli.

Mieli jescze rachubę czasu na dziewięć peryo- dow, ze Skandynawskiego zwyczaju przyjętą, jak po- strzega Pan Rhesa; lecz sczegółow o tóm nie mamy.

Oto są nazwania miesięcy po litewsku, wyjęte Z kalendarza, przy starych xiążkach źmudzkich, do nabożeństwa wydrukowanego. Ponieważ rok myto- logiczny zaczynał się od Kwietnia, tym więc porząd- kiem wyliczać będziemy:

Kwiecień, Karwilis, gołąbkowy, albo inaczój Bałan. Ponieważ bogini Milda, którćj poświęcony był ten miesiąc, nazywała się takoż Bałandzie. Dla tejże przyczyny zwano ten miesiąc Mżldziu albo Mil-

winis.

2, Maj, Gieguzie, znaczy Kukułka:

Czerwiec, Siejas menuo, siewny miesiąc, w któ- “ym zboże jare usiewano. Inaczćj Birzielis, czy od

— 298 — bożka Birźulis, albo od brzozy Birzinas nazwanie mający.

4, Lipiec, Stenpiu, sianokośny.

Sierpień, łługpiutis, żytożniwny; albo Piu- zmnonies, źniwny.
Wrzesień, Zługsiejis, żytosiewny.
Październik, Spaliu menuo, z polskiego. Ina- czćj nazywać się miał Sepfininis, siódmy,
Listopad, Łopakritis, z polskiego.

g. Grudzień, Sijkis, co ma znaczyć ciężkie mro- zy. Łasicki nazywa Sżkies, placki przy ofiarach uży- wane: bydź może, iź od tych ofiernych chlebow ra czćj poszło to nazwanie, gdyż w tym miesiącu ofiary czyniono liczne,

Styczeń, Sausis; ten wyraz jest mytyczny! przeto trudny do wytłómaczenia, według niektórych znawców języka litewskiego, ma znaczyć jakiegoś bo” ga, o którym nie powziąć nie mogliśmy.
Luty, 77assaris, wiosenny, albo raczćj 74- wassaris, Inaczćj według X. Syrwida: Zutis, niepo” godny, albo Pusis, czy też Pustis, przestępny.

12, Marzec, Kawas; poświęcony był bogówi wojny, był on ostatnim i pierwszym w roku u Li- twinów, ponieważ od nowiu w nim przypadającego; rok się zaczynał.

Nazwania miesięcy dodatkowych po litewsku nie są nam wiadome.

Łotwacy wiernićj dochowali pamięć dawnych

— 299 —

miesięcy, według rachaby od nowiu do nowiu. Dla tego ich miesiące nie przypadają razem z naszemi, czyli nie zgadzają się z rachubą naszych kalendarzy, jest ich przeto trzynaście. Według Stendera (1). Wyłliczym według porządku roku mytologicznego:

Sćhrśnu mehneśs, skrócony miesiąc, inaczej nazywa się Szkihbajs mehneśs, krzywy miesiąc: po- nieważ w zbiegu roku upłynionego z poczynającym się przypadał, przeto dni nieregularnie wychodzić musiały, za mało ich było, albo zanadto. Zaczynał on rok od nowiu kwietniowego, w marcu przypadają- cego, wychodził przeto na Karwilis litewski, nazy- wał się takoż Balloszu mehneśs, gołąbkowy.
Sullu mehneśs, sokowy miesiąc, ponieważ sok z drzew sączyć się daje. Zaczynał się od nowiu w kwietniu przypadającego, |
Łappu mehneśs, liściowy miesiąc, Że się drze- wa liściem pokrywają, w tćj północnćj krainie. Ina- czćj tak samo, jak po litewsku zwał się Sehjas meh- neśs, siewny. Wychodził na połowę maja i czerwca.

4, Żeeda mehneśs, kwietny miesiąc.

Leepu mehneśs, lipowy miesiąc.
Suńn mehneśs, psi miesiąc, kanikularny.
Sillu mehneśs, wrzosowy miesiąc.
Mikkelu mehneśs, święto-michalski miesiąc, gdyż się zaczyna przed Ś. Michałem. Dawnićj za po-

= -1Nn_—=—

(1) Lett. Gramm.

wać SÓD =

ganizmu, nazywał się FFella mehneśs, bogini Wełl- lony miesiąc. Albo Zemlika mehneśs, dusz karmie- nia miesiąc; Zemmć likt, znaczy na ziemi kłaśdź, albowiem stawiano w tym miesiącu pokarmy na mo- giłach i odbywały się uroczystości Dziadów, które u Łotwaków nazywają się ZJeewa deenas, boże dni.

g. Sallas mehneśs, mroźny miesiąc , zajmował czas od nowiu październikowego do nowiu listopa- dowego, przeto i Święty Marcin w nim przypada, zową go więc inaczćj /Mahrtina mehneśs.

ZF ilku mehneśs, wilczy miesiąc,
Śwehtku mehneśs, świąteczny miesiąc,
Zeernas mehneśs, zimowy miesiąc.
Śwetśczu mehneśs, świeczny miesiąc, ten koń- czył rok zazwyczaj.

Teraz przejrzemy święta i uroczystości, jakich

pamięć do naszych czasów doszła,

NUOMENUJO.

Swięta IVowiów: Każdy pierwszy piątek po no” wiu Xiężyca, był więcćj święcony nad inne. O pier” wszóm takoż święcie Nowiu, palono pewne oliary;

znakom Zodyaku odpowiadające.

SUTINKAJ.

Swięto FF tosny: Pierwszy dzień roku, był świę” tem uroczystóm, na cześć bogini Pergrubi i W30sP);

obchodzoućm. Dzień to był pierwszy kwietnia lilc”

— 301 —

wskiego, Karwilis; który przypada blisko na 22 mar- ca nowego kalendarza, czyli na nowiu xiężyca kwie- tniowego. Teraz nawet święto takowe przypomina- ją wieśniacy po wsiach niektórych, zwłascza połu- dniowszćj Litwy. Obehód-zależy na wybiegantu dzie- wic za-wieś,-w.stronę-wschodu=słońca. Jak tylko pierwszy ranny promień słońca zabłyśnie , biegną dziewice, lekko ubrane i bose, śpiewając pieśń, że idą Wiosnę spotykać. Dobiegłszy do końca wsi, wra- cają napowrót, skaczą , śpiewają, klasczą w ręce, przebiegają wieś całą i oznajmują radośne przybycie Wiosny. Po czóm w jednym z domów znajdują goto- wą ucztę, gdzie młodzież zebrana długo się weseli. Stryjkowski, takoż świadek oczywisty ostatkow tego święta, kreśli nam obraz obrządkow starodawnych. Według niego przynoszono w tćj porze ofiary bogom pierwszego rzędu, a sczególniej Pergrubi, to jest: Florze Litewskićj. Kilka wsi ssypkę robi zbożową na piwo i chleby, zbierają się do jednego domu prze- stronnego, tam Wurszajt, czyli oliernik, przed kon- wią piwa, stojącą na stole, odprawia modlitwę, zaczy-

nającą się od wyrazów: „,O! 77 espocie Dewe musu

Pergrubi etc. którą kronikarz nasz tak tłómaczy: „O! Pani nasza, Bogini Pergrubi, ty która zimę przy- krą odganiasz, a raczysz trawę, zioła i kwiaty po wszystkićj ziemi rozmnażać, —my teraz ciebie prosi- my, żebyś zboża nasze zasiane i które siać mamy, ra-

*,czyłą hojnie pomnożyć, aby kłosiste rosło; a wszy-

— 302 —

stek kąkol chcićj sama podeptać.” U Łasickiego. zaś tak brzmi początek tćj samćj modlitwy, znać z wier- szowego śpiewu tłómaczony: „Ty odpędzasz zimę, przywracasz przyjemność wiosny; przez cię pola i o- grody życie biorą, przez cię gaje ilasy zielenią ko* nary….,, Po odprawieniu modłow, następuje spełnie- nie ofiary, które z kolei jedno po drugićm idzie: pierwsza dla Pergrubi; druga dla Perkuna, żeby grzmoty, grady, błyskawice, descze, burze i wszel- kie szkodliwe atmosfery odmiany pohamował i od- wrócił od Litewskiej ziemi; trzecia dla boga świa- tłości Swajstixa, aby raczył pogodnie i łaskawą twa- rzą przyświecać na zboża, łąki, ogrody i dobytek rozmaity; czwarta dla Pilwite, aby sczęśliwie zebra-

nemi plonami dozwoliła stodoły napełniać; w dal-

szćj zaś kolei jescze bóstwom jedćnastu, w ogóle pię- tnastu przedniejszym, spełnia się ofiara, za wyraźnćm świadectwem Stryjkowskiego, który dodaje:—,,A je” śli przeszłego roku był zły urodzaj zboża, tedy, wy” znawszy złości swoje, iż to dla grzechow zasłużyli; proszą Auszlawisą, boga chorych i niemocnych, aby się przyczyniał do innych bogow, do Pergrubi, pet” kuna, Swajstixa, Pilwite, żeby im na przyszły rok łaskawszemi bydź raczyli.”” Na czóm zaś ofiary tól spełnienie zależało, nie mówi w tóm miejscu dziejo” pis, ale, że konew’ piwa figuruje, domyślać się nale- ży, że ją wypijano, jak o tóm będzie niżćj, pod ob”

rządkami ofiernemi, przez Wurszajta odbywanem!. (4

» A tę () fl: A 3 Ra rb ra (JW

— 308 —

SEKMINE. (4 (’)

Uroczystość pasterzy. Około połowy naszego Ma- ja, właśnie, gdy przypadać zwykły chrześciańskie Zielone Świątki, pasterze trzód obchodzą uroczystość Gonigla, bożka pasterzy, bogini Lado i Słońca. W mo- im zakątku taki był tój uroczystości obchod, którego dotąd część znaczna pozostała, reszta w pamięci sta- rych ludzi słynie. Dnia tego pasterze i pasterki, przy- brani czysto, uwieńczeni kwiatami, chodzą zrana po całćj wsi od domu do domu: gospodynie dają im roz- maite, małe podarunki, rzeczy do jedzenia, sczegól- nićj z nabiału. Dopićroż o południu, w miejscu, gdzie się trzody pasą, rozwodzą wielki ogień; obrany król biesiady, którym zazwyczaj bywa starzec jaki, lub, gdy nie mają pasącego z sobą dziada, jaka bądź staru- szka, zatrudnia się uporządkowaniem uczty. Tym- czasem grają w szalmieje, trąby, tańczą, śpiewają; do rzędu śpiewów tych, należy następny, dość pó- rządnie, niekiedy, chorami śpiewany: —

Chór pasterzy bydła.

„„Goniglu, bożeczku! Paś moją krówkę, Paś mego buhajka, Nie dopuść złodzieja wilka,”

Zd azwaniem dziś zowwią o ni wiątki, Decz gdy to żadne DR cx uro- czyyróścią, przeto wyraźnie.jest dawaćm, mjwyczn miamdym

— 304 —

‘.Chór pasterzy owiec;

„„,Pasę, pasę owce;

Ciebie się, wilku, nie boję,

Bo bóg z słonecznómi warkoczami, Pewnie cię nie dopuści,”

Oba chory razem.

„„Lado, Lado, Słońce, Warząchą po głowie.” (1)

Chór pierwszy przyśpiewywa o Gongelu, czyli Goniglu bożku pasterzy, drugi spomina Śotwara;

czyli Słońce, wszyscy razem wzywają boginię Lado

i też Słońce, czyli Lela syna tćj bogini. Warząchą ofierniczą skutecznie odganiać można trzod nieprzy- jaciele Wilka, W tym dniu trzody chodzą bez żadne” go dozoru, gdyż mniemają, Że są bezpieczne od zwie- rza. Uważać należy, że w tćj uczcie, nikt nie będący

, rzeczywiście pasterzem, uczęstnictwa mieć nie może. niżej ne. 4 sf qąa

(1) Gongele Dewute, Gan mane karwute, Gan manu pottiłke,

Ne łajsk wagu wiłke.

Ganau, ganau awijou; Aż tau wilke nebijou, Szu saulinej płaukaj,

Dewas tau nełajskaj.
Lado, Lado, Saułe,: a Sumii per gatwe. 11 A «a e PEB a”

“PZ 8 5%. 5a

(AE ERBEN. 293:

Jul prad pp ŚGĄ mało w adug JI4e) “Peewe jakuj, acha ueltycy cię bral dż do 2 ’ tan Tadal pana maŻ, poznj h, jay xla) Muka fg y ula miej Efrona) friudd ana” zgpdźań i; na 44 , dyki foLfo! R peja 2a He py ła | powo nallą oboi gflaky ln 2 ód Mżkż dy uranu) EMRE: ró OPR, wozymadm feeds lp; PAC, PER k kawi ia?

| Waczejicd gop € wod ’ Sad nabut grafy, testem 0 yk penis shy, pual! piyaóye jeug - | yk (20, WAR okala 2 keiadd acu , ada PA Kalna, aśko

l wfąli ch rekami Ń Rapiaką

/ 4 bala. Pa NA PAÓ6 i, JARI, dać GD ki ęL (4 Muoż (9) A”

Ide p BĘ A M

2 1 om may totodani. ©ó elan Miłą

AAPFV, Łał Ez A) 27024 CY aa facnzychi lono, AG. My, ŁOŚ

kra PY fmykeź A | Pmutialy by. “8 ptyeć żę y k kucke windnk ray zków zlolim p ADWÓR pre Mofakwa “AB pnudfiachni e wal prysł tai FAO “PEP ORA | ZZŁ 73 LE pzełe * dkakiih aż, Mus’rie), rzzz Ka kryk Ww MAaFuJ, n. pain, R. mi lack, km „może epa ppc 0

z SA “27 Aj lag pete żarowa, pra JM. Mju Uefa 636. M. 26 Ms. 234,

—— w — w w NN

W) 4 ch “B02 © EDO ÓS 47

k ) : i kodu EA . APP APEPAŻ Auoguóć 17

Ubbcy tani ee HyeĄ drób eu dalo. 6 20.

skile /b66-766. si gd Aź maż, LARW Ke

;. tć 0IŃ Pam A Posnaó+ Sa ? ag 4 14 fa JUL or 4 śaen 2 aż. nkosej /

<* PER AJ yk > 2030 A LRĄS M PZ

2 : 6% a” 4 ] | a” 1 Ob dd 7 4 503.

(). J Mnine A

87 odnasch Av neeŻrezdikowy r PW PIĘ PZP

. Judhau diem cba), 1a sia.

SE (nan Awe Jrtezdhmay POZ: Aas p ROSY w Ma daną ao

RAKA Daisy Lut Sand e rrz aj .

A 144 AŚ fdsa

7 SĄ +4 Papa is Ku Rita RUYOZE ao JĄ pra ee “R ÓTLnać, 427 Balanicz Ama hc s pani łanie dowaj le ; om MAK Xav wa le,

AAAK mana. Tau,

N* wAńć 4” ŻA qm, nau auuude, 28 PAŃ twiTure ne. dj au ,

5, tadrneja pa u naj,

DROP z” Lit x LE fezv. dad, lado Jacel di LA Y lea. (lam Ł Xa w pe

| 4 — ź 22 Rev. ŻY LH s tp hanba “2

NA db. Jo4, fre 4 74 > ź « / SARiz A U av” “> AB (44 k — 0.408 Re! Ka. AAMUO Upa H Pra « Hą je “DARŁAJ daj | , ży” A ada puka HY mó, POT ; pda Kaś manasj KZ. TA (X Kahuna AL ect cefaa 2: (blue KANAŁ * :

pil ” foc Mesk, PZŻ p” lezy)

— 305 —

RASSA.(1) Swięto Biosy: W wigiliją Ś. Jana Chrzciciela, to

jest, 23 czerwca, przypadało święto Rosy, na cześć bogini Lado obchodzone. Kroniki liczą całomiesię= czny obchód tego święta, od 25 maja, do 25 czerwca; co jest rzeczą niepodobną do uwierzenia. Jakżeby lud rolniczy, w czasie tyle sposobnym do uprawy roli, mógł się tak długo świętem zabawiać? Przeciąg czasu, prawie od uroczystości pasterzy, do święta Rosy, uważać raczćj należy za ciąg wesołości wiej- skich, w najpiękniejszćj porze roku: prace rolnicze jescze się nie stały znojnemi: sianobranie, chodzenie koło ogrodów, pliwo it.d. nie zbyt utrudzają rolni- ków; mnóztwo kwiatów, umiarkowane niebo, pier- wsze owoce ziemi, wszystko zachęca do wesołości: pieśni, igraszki, wiejskie rozrywki, cała wieś roz- koszą oddycha. Jakoż w tym okresie czasu powsze- chna wesołość u wieśniaków litewskich panuje i da- wnićj pod sczęśliwsze czasy sowicićj panowała. ‘T’o dać musiało powod kronikarzom do mniemania, że święto na cześć Ladony miesiąc okrągły trwało. Lecz. w rzeczy samćj, zaczynało się to święto w nocy-jaaede

Crew 24 czerwca, ita noc nazywa się właściwie

Rosa, którą święciły lady północne, prawie wszyst- kie; ponieważ cześć bogini Lado była im spólną; Ku-

(1) Rassa, nazwanie wzięte z sławiańskiego, w staropru- skićj mowie Kekyris.

„ZEE ej l Dz. Star. Nar. Lit. T. I. 20

— 306 — pała u Rusi, Sobotka u Polaków (1), ten obchod na-

zywano. Dotąd Litwini po wsiach i po miastach tę noc obchodzą, nawet w Wilnie. Pod poźny wieczor, zawsze na pewnóćm miejscn, zwyczajem odwiecznym uświęconćm, wśród błoni, zbiera się mnóztwo ludu, tam rozbite namioty, porobione szałasze, muzyka, na- poje, lud się bawi tańcami, paleniem ogni, śpiewa- niem przez całą noc. Obchód ten za czasów pogań- stwa miał zapewne swoje obrządki religijne, które naszćj wiadomości nie doszły, prócż, że palono ognie i przez nie skakano; noszono podobno jescze pewne latarnie i światełka; dziewice wyprawujące pląsy

były w obawie od napaści Pusinów, czyli Satyrów

litewskich. Dzień następny był świętem, zbierano weń zioła, dla guślarności potrzebne.

Mytologowie sławiańscy postrzegają, że to święto u Sławian, Kupałą zwane, połączone było z modłami do rzek i źrzódeł; zapewne 1 Litwini, którzy uświę-

cali swoje wody płynące i stojące, w tym dniu przy”

nosili im ofiary, które wrzucano do wody. Może na” wet dla tego nazwali świętem Rosy, że starożytność mniemała, iż rzeki są dziećmi morza, czyli się two” “TZqZ wyziewów morskich, z jakich i rosa powstaje

wająysktw 10 PAS 0 „tw

(1) Sobotki, nazwanie wcale nie pochodzi od Soboty; 051% za”

tniego dnia w tygodniu, lecz od słowa sobit”, przysposobić, sobić, zasob; jakoby dzień przygotowania się, chwila przysP” sobienia się do prac polnych; ponieważ w cieplejszych kra jach święto tego rodzaju, styka się prawie z kośbą.

— 307 — Trzeba uważać, Że święto Rosy, tóm się różniło od wszystkich świąt innych, iź się niekończyło przy-

pominaniem zmarłych.

PAPIUMENE.

Uroczystość zażynek: W Lipcu, kiedy słońce wstępuje w znak Liwa niebieskiego, za nastaniem po- czątku źniwa, obchodzi się ta uroczystość. Łasicki pokrótee namienia, że gospodarz, użąwszy sam pier- wszy snopek zboża, zanosił do domu i nazajutrz żąć zaczynano. Zapewne w czasach pogaństwa, ten snopek potrzebny był do pewnych obrządkow re- ligijnych, w domu odbywanych. Pruscy kronikarze zasądzają całą uroczystość na biesiadzie, spólnćj wsi całćj, na którćj nowego chleba używano; jeżeli się zaś zdarzył jaki przestępca przeciw bogóm, wkłada- ho na niego obowiązek pienięźnćj opłaty na rzecz uczty spólnćj. W moim zakątku tę uroczystość jescze obchodzą. Braknie jćj hezpachyby już wiele, dawnićj używanych obrządków, opiszemy pozostałe. Pier- Wszą żniwiarka, w chwili zaczęcia źniwa, jak tylko sierzpem założy, i użnie pierwszą garść żyta, odkła- da ją na stronę; tymczasem idzie robota przy pie- śniach o żniwie, co przez dzień cały trwać zwykło, śpiewaczki odmieniają się koleją. Tych pieśni w in- ućj porze roku i przy innych robotach wcale nie stychać: tony ich są nawet odmienne, gardłowe, prze- *lągte bardzo, donośne, zupełnie na takie wychodzą,

20*

Arp Iee’yit |

— 308 —

o jakich nam badacze starożytności greckich i rzym- skich wzmiankują, że przez lud wiejski śpiewane były. Poukończonej dziennćj pracy, pierwsza Źni- wiarka, ustrojona w kwiaty, garść żyta wspomnio- ną, niesie na czele Źźniwiarek wszystkich do dworu; śpiewy ciągle trwają te same, lecz w podwojonćj mocy: bo wszystkie razem śpiewają, gdy w polu po dwie tylko śpiewały. Przyszedłszy oddaje Panu garść żyta, w snopek związaną, przy krótkićm wynurzeniu życzeń, aby pomyślnie doczekać końca sczęśliwego żniwa. Po czóm niewielka uczta następuje. Cała pora Źniwa, jest w Litwie czasem wesołości i śpie” wania, tony tych pieśni słyszane z dala wielce bydź mają przyjemne, słyszeć się dają o tysiąc sąźni odle- głości, tak są donośne. Trwanie Źniwa jest prawie nieprzerwaną uroczystością w Litwie: czyste ubra” nie źniwiarek, zwrótność, pośpićch, twarze wypo” godzone, pienia wesołe, okrzyki, odgłosy, ledwie noo kilkogodzinna przerywa. Wszyscy w polu, wszyscy zajęci zbiorem zboża: te znojne trudy, ginąć zdają się w ciżbie wesołości powszechnej. Rzecz dziw! jak te Litewki mogą wystarczyć, tyle pracy i tyle wesołości! Niechże się zdarzy skrzypak i trakta” mencik jaki, gotowe noc całą ze żniwa przyszediszy

przetańczyć, i ze świtem znowu iśdź do roboty.

U starożytnych ta uroczystość nazywała się zee

orsiae, albo Praerosiae, u pospólstwa Praeacturiać;

pa A

ża Hliayrotel, zee! JiDiogi Bo h „Aka zał Wa WA J 4

za Lieygąy Jadziriy ca) EL. poj 4 Wo

4 = c

lą Lóby © Arisjuteccgicą rirttaR —

LOTRYUKEOL 4 Złe >

4 7 Szezoneje, aoaó/ A GRÓR: orzechete. — 7

— 309 —

była też z pewnemi obrządkami religijnemi obcho- dzona. DAPIUMENE.

Uroczystość dożynek: Dzień ostatni żniwa, jest uroczystością, u każdego rolnika w Litwie obchodzo- ną. W moim zakątku na tóćm zależy: Z ostatnićj gar- ści dożynającego się żyta, źniwiarki uplatają wianek, przyozdobiony kwiatami, zielonością wonną. Obie- rają zpomiędzy siebie jednę młodą osobę za móweę; toż po ukończonćj w wieczór pracy idą do dworu, mając na czele tę źniwiarkę, niosącą na głowie wspo- mniony wieniec; śpiewy huczne towarzyszą wesołćj gromadzie; lecz te śpiewy różnę są od żniwnych. Za przyjściem do dworu, śpiewy się jescze przedłużają, dla odśpiewania pieśni, właściwych temu obchodowi; w końcu których gospodarz wychodzi na spotkanie wianka, niosący na talerzu chleb i kubek piwa, to przyjmują towarzyszki. Za wejściem do izby, Zni- Wiarka, stojąc przed gospodarzem, mówi powinszo- wanie: aby sczęśliwie teraźnićjsze plony spożył i no- wych doczekał, przy dobróm zdrowiu. Po czóm zdćj- muje wianek z głowy,kładzie na pięknćj chustce, trzy* Manćj w ręce prawćj, oddaje gospodarzowi, który go kładzie na stole, jako dar boży, oddając zaś na powrót chustkę, dołącza podarunek w pieniądzach. Trakta- ment, muzyka, tańce, spiewania, kończą w noc poźną obchód rolniczćj uroczystości. Liecz w dawnych cza-

s ach, oprócz tego prywatnego obchodu, gospodarzo-

— 310 — wi każdemu zwyczajnego, była uroczystość powsze- chna w całćj wsi, lub włości, po zupełnym zbiorze zboż, u wszystkich gospodarzów ukończonym, w któ- rym czasie przynoszono bogom ołiary. Łuasicki zosła- wił nam z badań swoich tego postrzeżenie u Sudy- nów, ludu Pruskiego. Grunau, w pierwszćj połowie XVIgo wieku żyjący, był świadkiem naocznym tako- wego obchodu; oba autorowie zgadzają się w opisach; według nich rzecz całą wyłożemy. Gromada czyli włość zbiera się do jednćj obszerniejszćj stodoły, gdzie z sobą kozła przyprowadzają. Tym czasem r02- wodzą pośrodku ogień: kobićty rozczyniają ciasta z mąki pszennćj. (Gdy wszystko juź gotowo, Wejda- lota siada na miejscu podwyźszonóćm i ma mowę o 9” chwale bogów, bohatórów ojczystych dawnych ; ich cnotach. Mówi o przykazaniach, danych przez bo” gów, oraz czego oni od ludzi wymagają, i tym podo- bne rzeczy. Po czóm Wejdalota, wyprowadziwszy kozła na środek, kładzie na głowę jego ręce, modli się do bogów Okkopirma, Atrimpa, Gardoeldija, Pil- wite, Pergrubi, Perkuna, Pokla, Puschajta, Auszla” wisa, Markopolow, Barstukow i t. d. Po czćm lud Żałuje jawnie za grzechy swoje, którómi bogów obra- zil. Tu wszyscy obecni podejmują kozła w gorę i dopóty go trzymają, nim się hymu nie odśpiew* Po skończonćm nabożnóm pieniu, stawią bydle przed

ołiernikiem, który obraca mowę do zgromadzenie;

i w nićj naukę opowiada, w treści: że niniejsza uro”

— 3II —

czysta ofiara, oddaje się bogom za udzielenie obfi- tych plonów, sczęśliwe ich zebranie, oraz na upro- szenie w pomyślności zużycia tych darów; przypo- - mina, że obrządek tćj ofiary, ustanowiony od przod- ków, powinna bydź przeto sprawowana z najwięk- szóm uszanowaniem; a pamiątka jćj niech w poto- mne wieki pozostanie. Potóm zarzyna bydlę, krew zbiera, którą lud pokrapia, resztę tćj krwi rozbiera- ją, dla oczysczeń domowych. Mięso daje kobićtom dla przyprawienia i zgotowania na miejscu, skórę sobie zabiera. Nim się potrawy ugotują, pieką ko- laczki, rzucając przez płomień, jakeśmy juź mówili. Nastaje biesiada i wesołość, całą noc trwająca. Naza- jutrz rano wychodzą w pole dla oddania ofiary bo- g0m podziemuym, przez zakopanie do ziemi kości I wszelkich resztek od uczty pozostałych.

Postrzeżenia wykazują, że ta uroczystość z ob- rządkami i ofiarami, mnićj więcćj odmiennemi, nie tylko po eałćj Litwie, ale i u Rusi litewskićj była powszechną.

WIELKIE ŚWIĘTO.

W miesiącu wrześniu, po zupełnćm robot pol- nych ukończeniu, obchodzono to święto, które Stryj- kowski, najprzedniejszćm nazywa, na cześć boga Zże- miennika, W czasie tego święta, mnóztwo zwierząt domowych, samcow i samic, przynoszono w olierze: Przeto dorozamiewać się należy, że wszyscy bogowie

l boginie, ofiary odbierały, a ztąd, że wystawnością

ofiar i uczty, przewyższały wszelkie inne doroczne obrządki. Szkoda, że z przyczyny braku dokładnych dziejopisów, w materyi ofiar bogom krajowym i ob- rządków odbywanych po świątyniach, na dworach xiążęcych i u panów możnych, nie mamy sczegółow; to co kronikarze zebrali z własnych postrzeżeń, zbył juź poźnym jest zabytkiem, tylko między ludem prostym pozostałym; a zatóm część tylko wiómy te- 50, co było. Obaczmyż opisanie. Za nadejściem tego święta, lud z całćj gminy zgromadzał się w jedno miejsce, znosząc każdy, według możności, część swo- ją. W budowli najobszerniejszćj, stawiano pośrodku wielki stół, przykryty obrusami, po czterech jego rogach miesczono wielkie, otwarte naczynia, czyli cebry, napełnione piwem; przyprowadzano ciołka (1) i cielicę, barana i owcę, kozła i kozę, kiernoza i ma- ciorę, koguta i kurę, gęsiora i gęś, i t.d. każdego zwie” rzęcia domowego, na pokarm używanego i płastwa po parze; samce dla bogow, samice dla bogiń na ofia- rę. Toż dopićro przytomny kapłan odprawuje nad zwierzętami modły, podług swego zwyczaju; po któ- rych poczyna kijem bić powiązane zwierzęta; przy” tomni za jego przykładem czynią toż samo, nim Wszy” stkie na śmierć pobiją; przy czem wszyscy wykrzy” kują: 70 tobie, o Ziemieniku, boże nasz ofiarujemy żczyniemyć dzięki, żeś nas lata przeszłego zdro” PRORAA POZRZRNAZTZ WANA WO p RE (1) Wałaszone bydlęta na ofiary brać nie godziło się.

— 3I5 —

wych, w obfitości wszelkiego dobra, zboża i dostat- kow zachował, oraz ochraniał od ognia, żelaza, po- wietrza morowego i od wszystkich nieprźyjąciół na- szych. ‘Tym sposobem bez krwi wytoczenia, pobiw- szy zwierzęta i ptastwo, warzą, pieką i rozmaitym sposobem przyprawują żich mięsiw jedzenie. Usiadł- szy do stołu kapłan, bierze z kaźdćj potrawy cząstkę i rzuca w różnę miejsca domowstwa, mówiąc: 70 £o- ble,o Ziemieniku, boże nasz, racz ofiary nasze przy” jąć, a łaskawie tych potraw pożywać. Toż samo czyni z napojami i powtarza mówienie. W ciągu we- sołćj uczty, śpiewają, grają na długich trąbach, co przez całą noc trwa, bez przerwy. Stryjkowski mie- ni siebie bydź świadkiem tych ofiar, u pospólstwa jescze dochowańych; nie wspomina jednak, czy by- ło jakie palenie części zwierzęcych; zapewne dla te- 50, że to już działo się w wieku chrześciaństwa, a za- tćm nie śmiano, tych obrządków solennych odbywać, jakie dawnićj po świątyniach czynione były, kiedy i kapłani znajdowali się w całćj swćj świetności.

To święto kończyło się u Prussów przy świąty- ni Szwenta, dziś Święta-Siekierka, gdzie był po- Sąg bogą Kurko czyli Ziemienika, obrządkiem kru- szenią jego i sporządzenia nowego.

U starożytnych było święto odpowiedne temu, zwane Pammilie, na cześć Ozyrisa (i). a I ORREPOY NAK NCHNOM PAYD BAREC A SZEW” ORCO OPANAE

(1) Słównik Mytol. Szybińskiego.

— SIĄ —

CHAUTUREJ,

Uroczystość dziady: W miesiącu październiku obchodzono pamiątkę, czyli modły za umarłych ro- dziców, krewnych, dobroczyńców, przyjaciół. Zwy- czaj ten, starowieczny, jest spólny z Rusią litewską, nazywa się też z ruska Dziady, ponieważ o tćj porze starzy żebracy, dziadami pospolicie nazywani, naj” hojniejszą jałmużnę dostają. Po litewsku ta uroczy- stość ma nazwanie Chauturas; znaczenie jego jest mytyczne, podobno Chau, znaczyło śmierć, będzie więc blizko Mary pośmiertne, udarowanie, uracze” nie umarłych. U Łotwaków, nazywa się ZJeewa dee- nas, dzień boży, albo Zell, to jest: bogini Wellony święto. Na tę uroczystość pod dawne wieki odby- wały się obrządki na cześć tćj bogini, które były przywodzeniem na pamięć Życia przyszłego 1 tru” dnćj wędrówki do wieczności. Łasicki dochował nam niektóre sczegóły, oraz kilka wyrazow z mo” dłów do Wellony, odprawowanych podczas święta które on nazywa Kiszek czarnych, to jest: Chautu” row. Z7ellone welos, atejt musmup ant stała. Lo znaczy Wellono, pozwól przybydź im z nami do stołu. Jestto uproszenie uwolnienia cieni zmarłych osób, z łona spoczynku wiecznego, aby mogły bydź na chwilę biesiadzie żywych przytomnemi. W cza” sie tych obchodów pieczono placki, nazwane: Sikles

wellonia pamiałos. Były to grube naleśniki, czyli Po.

— 3I5 —

rusku bliny, pieczone na patelni, na których wierz- chu narzynano znak, zwany Pemiaelos, to jest: kółka i na wierzchu nakształt krzyża, czyli klucz myty- czny. Obaczyć figurę 36, Fab. /. Zabytek takowych plackow istnie jescze u ’latarów litewskich: mają zupełnie taki kształt, tylko bez znaku pemixlos, na- zywają się Dźamy (1), używane są do obrządków, na pamiątkę zgonu osoby jakićj odbywanych. Będziemy mówili © nowszych tćj uroczystości obchodach, pod artykułem: Cześć dla umarłych.

Ja uroczystość nazywała się u Rzymian Circum-

potatio, u starożytnych Sławian Stypa, albo Strawa.

KG Gb

Święto długie: Z początkiem miesiąca listopa= da, zaczynały się wielkie ofiary dla Perkuna, które, według podań kronikarzy, trwały przez dwa tygo- dnie, zapewne z przerwami niejakiemi; dla tego też nazywano to święto //gź, to jest: długie. Ofiary, bie- siady, obchody, guślarności rozmaite, były tego przedmiotem. Każdy według możności, stanu i chęei, zdobywał się na przepych. Uważając dawne zwy- czaje i świąt liczbę nie małą, trzeba wnosić, że da- wni Litwini rozrzutne życie prowadzili, trwonili na biesiadach ofiernych pracę roku całego. Chyba, że obfitość, w słosunku spożycia i możności spienię-

c 5 . *enla,. bardzo była wielką. en ZESĄĄ

(1) Dźżami, po persku znaczy obrazki.

— 316 —

Stryjkowski naznacza początek tego święta bar- dzo niedawny: co bydź może rzeczą prawdziwą, gdyż w kronikarzach pruskich i inflantskich, nie znajduje- my Żadnćj o nióćóm wzmianki. Nasz dziejopis powiada, iż Zmudzini ustanowili święto Ilgi, z tćj przyczyny, że, kiedy Krzyżacy, zawładawszy całą Zmudzią, mieli po wszystkich głównych miejscach swoje osady, trzy- mające krajowców w uciążliwćj nader uległości; ci zaś zwierzchnicy, zdzierstwami i gwałtownóm ni- weczeniem narodowości, wyczerpali ich cierpliwość. Zmówiwszy się więc skrycie listopada 3, roku 1201,(’) w jednym dnin wszystkich Krzyżaków wycięli. Po czóm, dwa tygodnie biesiadując, ofiary dziękczynne bogóm przynosili. Na tę pamiątkę ustanowili niniej-

sze święto. ŚWIĘTO WAJŻGANTA.

Obchodzone było na trzecim dniu po święcie Il-

gach, w tę porę wybierano najładniejszą, najuro- dziwszą i najzręczniejszą dziewicę z całćj włości: W. obszernóm pomieszkaniu, albo stodole, stał po” środku zydel, czyli ławka przenośna, wysoka; piękna ofierniczka w bieli, z wiankiem na głowie, przyP<” sywała fartuch, który napełniano plackami sikies zwanemi, to jest: bliuami. Toż dopićro ceremonial- nie wprowadzona wewnątrz mieszkania, stawała na zydlu, twarzą do drzwi obrócona, a wszyscy obecni

. a. , s ać . * 3 a do nićj zwrócone mieli twarze. Dziewica, stojąca ?

Pa PEREZ Adda: a z 7. M +2 (M Wlusag w 1 Ak

— 317 —

zydlu, na prawćj nodze, lewą podniesioną trochę ma- jąc, trzymała w lewóćj ręce długą wstęgę, koloru pa- liowego, którćj koniec podnosiła wyżćj głowy. W rę- ce zaś prawćj trzymała czarę piwa. W takićj malo- wniczćj postawie stojąca, czyniła do bożka wezwa- nie temi słowy: 77 ajźgantos Dewajte, auging mums linu tejp iłgies, kajp mani; ne duog mums nuogos ejti, Co znaczy: Bożku Wajzgantos, rozmnóż nam len tak długi, jak ja; nie dozwalaj, abyśmy nagie chodzi- ły. To wyrzekłszy trzykrotnie, wypija za pierwszym razem czarę, za drugim leje na lewą stronę zydla, zą trzecim czarę z piwem rzuca na prawą stronę. W końcu uchwyciwszy zręcznie za podpięty fartuch, wyrzuca z niego w górę placki za jednym razem. Ie, które upadły na stronę prawą zydla, należą do zjedzenia obecnym osobom przy obrządku, upadłe zaś na lewą, są własnością ziemi i bogów podzie- mnych, zostają przeto w ziemię głęboko zakopane. W zdarzeniu, jeżeliby ofierniczka nie potrafiła utrzy- mać się ciągle na jednćj nodze, drugą się podparta, uadzieja urodzaju lnu nastaje wątpliwa; jeżeliby zaś, straciwszy równowagę, była przymuszoną z zydla skoczyć, lub co jescze gorzćj, upadła, wróżba ztąd niechybna zupełnego lnu nieurodzaju. Po tym ob- rządku następowały pląsy dokołą zydla, czyli trzy- nożka, na którym stała ofierniczka. Dziewice pobra- Wszy się za ręce, skacząc wyśpiewywały: ,,Dobądź- my wrzeciona, urządźmył kądziałki, ustawmy kro-

— JI8 —

śna, Wajżgantos nam będzie miłościwym; bo Baniu- ta, najarodziwsza dziewica wsi naszćj, bez ustórku na jednćj nożce dostała.”” Łasicki, naoczny świadek tego obrządku, dodaje, iż za wiarą skutek odnosili. Są jescze inne podania, z których w tym opisie ko- rzystaliśmy.

MESSEDRINES.

Święto Raguta, Bachanalie: WW miesiącu lu- tym obchodzono to święto boga napoju, przez biesia- dy i picie. W pewnym przeciągu czasu, podobno przez dni ośm, lud oddawał się wesołości i pijatyce: igrzyska rozmaite, obchody, ofiary na cześć Bachusa północnego. Jego posąg, czyli przybrany jakiś bał- wan, wożono ode wsi do wsi na saniach, ciągnionych pstremi bykami, za którómi tłoczyły się zgraje pija” nych niewiast, /łagułienie zwanych, popow Potini- kow i różnie postrojonych masek mnóztwo. Podania, powieści gminne i przypomnienia starych ludzi, sły- szących niegdyś o takich Bachanaliach, upewniają o tćm.

U dawnych Łotwaków to święto nazywało się Kurzeemi, albo Kurzumi, odprawowało się w ty” Że czasie. Nazwanie odpowiada znaczeniu wałęsąnia

się od domu do domu (1).

OKKAATGIMIMAŚS. -

| Swięto Kolady: To święto kończyło rok dawny

| NRAREAWORCE O o anił

(1) Stender, Leth. Mythol.

— 3I9 —

litewski, więc przypadało w połowie prawie marca, nowego kalendarza, to jest: na schodzie xiężyca mar- cowego. W poźniejszym czasie, kiedy lat rachuba na sposób teraźniejszy urządzaną bydź poczęła, święto Kolady, przypadało około 25 grudnia. Tak je pamięć, widać, kronikarzy została, którzy o tóm pisali. Od- bywało się na cześć boga Okkapirmas; zależało na wielu bardzo guśłarnych obchodach, wróżbach i tym podobnych rzeczach, o których nic prawie nie wie- my, To tylko w dorozumieniu pozostało, iż było oczysczanie się z grzechow powszechne, przygoto- wanie do Życia cnotliwszego w roku następnym, po- jednanie się z nieprzyjaciołmi. Dla tego uczty, od- wiedziny, powinszowania, połączone z tóm świętóm były.

Łotwacy dotąd pamiętają Blukku wakars, to jest: Wieczór kloca, który przypada.podczas Bożego Naro- dzenia; w tę porę biesiadują, jedzą wiele i piją wie- śniacy, oraz skaczą przez kloc drzewa, jako godło Próżniactwa, który włóczą po wsi; na znak zaś za” kończenia pory spoczynku rocznego, pod koniec roku trwającego, jak go dawnićj kończyli, to jest w marcu, kloe ten, jako godło próźniactwa palono, ze śmie- sznemi obrządkami i śpiewami (1). Według innych Postrzeżeń (2), po spaleniu starego kloca, ukazy wano

nową lalkę z drzewa wyciosaną i przystrojoną we poc 1 “2 00zł Opada

(1) Stender, Lett. Gramm. Art. Mythol. (2) Własne badania w okolicach Bowska.

— 320 — wstążeczki, którą porywały kobióty, ze śpiewaniem i hałasem gdzieś zadziewały. Zdaje się to bydź obra- zem odrodzenia się boga Okkapirmas, czyli Czasu.

Jedno ze starych podań głosi, że przed świętem Kolady, Litwini mieli zwyczaj sprawować ucztę ofier- ną, rolniczą, na którćj zastawowali stół samómi ziar= nami zbóż, które się w kraju rodzą, wyjąwszy bob, w całku zwarzonemi, i przyprawą z miodu zasłodzo- nemi. To dać miało początek wieczerzy w wigiliją Bożego Narodzenia, obchodzonćj i teraz na wsi, na- zwanćj Kucyą.

Wszystkie starożytne narody znały podobne świę” to. Sczególnićj Persowie obchodzili święto Mitry, bo” ga wielkie podobieństwo do Okkapirma litewskiego mającego. U Skandynawów się nazywało Juu/, albo Joł, ztąd pełuo w Zagach Iślandzkich wspomnień o biesiadach, Juletag zwanych; obchodziło się na cześć boga 7hor; obrządki zakrawały nieco na dopićro ©? w zmienione.

Oprócz tych świąt i uroczystości, któreśmy tu wy” łożyli z pilnością, po zebraniu sczegółow, jakie się badaniom naszym nawinąć mogły, hez.peehyby”po79 stało jescze wiele nieodkrytych, które u rozmaitych ludow plemienia litewskiego w sczególności lub w 0” góle były znajome. Do tego dołączyć należy uroczy” stości, podług rozlicznych okoliczności przypadko” wych obchodzone. Częstokroć budowy gmachów _dojj blicznych, lub twierdz obronnych, działy się 72 adi

— 32 —

średnictwem pewnych religijnych uroczystości. Wej- daloci zwoływali lud, sposobny do roboty, któremu zalecali bydź uczęstnikiem ofiary ślubowćj, Że nie wprzód się rozejdą, aż to dzieło do skutku doprowa- dzą. Skarb publiczny opatrywał żywnością, a gorli= wość, podsycana wiarą i przykładem kapłanów, usku- teczniała robotę, któraby wiele czasu w innćm zda*

rzenia wymagała. Tak podania gmiane opowiadają.

ROZDZIAŁ VI. O Obrządkach.

OBRZĄDKI RELIGIJNE,

Pod rozmaitómi artykułami wymieniliśmy obrząd= ki niektóre religijne, tu jescze cokolwiek o nich po» wićmy: przecież i tak przyznać się musićmy, Że naj- więcćj rzeczy, do niniejszego artykułu należących, za- ginęło, z przyczyny odmian krajowych i okrutnćj re- wolucyi krzyżackićj, która wytraciła najpolerownieje szą część Narodu Litewskiego, Prussów starożytnych, z ich religiją, pomnikami narodowością i mową. Dzie- je które mamy, tak są już poźne, że wszystkiego spa- miętać nie mogą; stan polityczny Łotwy, raptownym upadkiem zmienił się w kolonią niemiecką: same xięz- twa Litwy właściwej, niesczęsnych zaburzeń wewnę=

RZ. | OCET Dz. Star. Nar. Lit. T.l. zE

trznych i zewnętrznych napaści były igrzyskiem. Całe więc źrzódło zabytków tego rodzaju, długo nie- przystępne dziejopisom, którómi po większćj części obcy ludzie byli, uległo znisczeniu: zaledwo w zwy- czajach, obyczajach, przesądach, gusłach i charakterze narodowym ludu wiejskiego, gdzie on losem przezna- czenia przy swojćj narodowości pozostał, jescze cokol- wiek trwające. Z tego sądząc, co zebrali dawniejsi ba- dacze starożytności litewskich i jescze zebrać się udało, nie równie korzystniejsze mieć należy wyobrażenie o obrządkach dawnych religijnych. My zaś, nie domysły, lecz dzieje pisząc, musićmy się ograniczać na materya- łach, krytyką wyjaśnionych, zostawując samemu czy- telnikowi zabawę rozmyślania nad świetną przeszło” ścią narodu wielkiego, którego religija była pełną wy” sokich pomysłów, żywych wyobrażeń i przepychu niepospolitego w swoich obrządkach.

Przy modłach ofieruych zwyczajnych, czyli przy ofierze niższego rzędu, sprawowanych przez ofiernika najniższego stopnia, Wurszajtos zwanego, między in” nemi, o których jaź była mowa, dodać należy, speł- nianie kabka ofiernego. Brał ofiernik na talerz chleba kawałek, kubek piwa i z nim obchodził trzykroć koło stołu, toż dopićro stawiał kabek przed sobą na stole; stojąc przodem do ołtarza ofiernego, posągu, lub drze- wa świętego, modlił się, a lad za nim odprawiał modły; zakąsywał chlebem, nareszcie schylał się i, nie tykając

rękami, brał kubek w zęby za brzeg, podnosił głowe

— 323 —

powoli i piwo pił aź do ostatka, potćm schyliwszy gło wę, tak raptownie podnosił, że kubek przez siebie przerzucał. Assystujący obrządkowi, mieli pilne bacze- nie, żeby go ująć na powietrzu, nie dopusczając przez Żaden sposób upadnienia na ziemię. Nalewano znowu piwem i stawiono przed ofiernikiem: ten, pomodliw- szy się, zakąsiwszy chlebem, znowu tymże sposobem wychylał błogosławione naczynie, i przerzucał przez głowę. To tyle razy powtarzał, na ilu bogow cześć wypadało przynosić ofiarę.

W znaczniejszych obchodach, Wejdaloci obrządki odbywali, o tych nie wiemy więcćj nad to, cośmy wy- ŻEj pod ofiarami i pod świętami powiedzieli.

Co się tycze obrządkow, sprawowanych w świąty= niach przez Krewe miejscowego, Kronika J. F. R., nam wyjątek mały dochowała z kroniki litewskićj Rotunda: — „„W czasie obrządkow ofiernych, przez wyższych kapłanów odbywanych, pod przewodnie- twem Krewe miejscowego, w assystencyi Wejdalo- tów, wrzawa tych kapłanów równała się zgiełkowi wojennemu. Dymy z ołtarzów pod obłoki się wznosi- ły, święte kuchnie ogniami ogromnómi pałały. Lud milczał tymczasem; a kiedy kapłani, trąbić, bębnić I wrzesczeć przestali, oraz udzielili każdemu ofiar za- kosztowania pozwolenie, całe to nabożeństwo zamie- niało Się w ucztę długą i wesołą, którćj przystojność na tóm się ograniczała, że bojow żadnych i plugaw- stwą lubieżnegy nie było. Zdaje się, że posługa religii,

— 324 —

tego poganizmu, największa była w tćm, iż lud ciemny, gniewliwy, upiciu się rady, w niejakichś szrankach przystojności przy biesiadach utrzymywała, które za-

zwyczaj łączyły się, dla tćj samćj przyczyny, z obrząd= kami religijaćmi. Obrządki religijne odbywały się pod gołóm niebem, bo ledwo nie wszystkie świątynie bez dachu były i religijne namioty przykrycia nie miały. Dzień pogodny i jasny na to wyhierano: jeżeliby zaś ulówa niespodziana, przeszkodziła obrządkom, wtedy mieli to za wyraźny guiew bogów.”

Taź kronika, opowiadając rzecz o hierarchii reli- gijoćj Litwinów, powiada: ,„Kriwe-Kriwejto, w bia- łych szatach z mitrą wysoką na głowie, konicznego kształtu, zakończoną jabłkiem złotóm, obrządki spra- wował, któremu zgraje Wejdałotów z wieńcami zie- lonćmi na głowach towarzyszyły….” Na innćm miej- scu powiada: „„Dyła u nich processyja kapłanów, czyli iście pontylikalne: Krewe Krewejło naczele, poprze” dzany przez muzykę i śpiewaków, za nim w pewny! porządku kapłani i kapłanki, niesiono posągi bogów i znaki ich czyli godła. Kiedy wojsko zebrane szło na wojnę, wówczas stawało w szykach rozwlekłych; Wejdaloci nieśli Krewe-Krewejto w lektyce, czyli koszu, lud padał na twarz, a on wywijał chorągiewką czerwoną i rzucał coś ha nich,…,. Przy obrządkach religijnych mieli ogromne kadłuby z drzewa, skórą surową powlóczone, które wydawały głos, do huku dział podobny; nazywały się Zieżauros.”

Do zbytku nabożne pospólstwo źmudzkie, dotąd jescze przy praktykach religijnych, używa niektórych obrządkow dawnych swoich pogańskich: kiedy niosą za procesyją ołtarzyki brackie, ludzie kładą się twa- rzą na ziemię, aby przez nich te obrazki przenoszo- no. Czyniąc pokłon w kościele, schylają się klęcząc itrzepią sami siebie zlekka prawą dłonią po policz- kach, od lewego poczynając. Gdy powracają z kościo- ła, na pewne Święta, muszą cóś przynieść do domu z miejsca świętego, najczęścićj gałązkę drzewa, do u- majenia świątyni pańskiej nżytego; i wiele innych, tym podobnych guślarności.

Obrządki i wróżby z ogniem były we zwyczaju. Na święto Rosy, skakano przez stos drew zapalony. Przepędzano trzody przez długie ogniska, w kształcie półkola rozwiedzione, dla ich oczysczenia, jak Stryj= kowski namienia. W rękopiśmie Piotra Biskupa znaje duje się: „,Z/adbuerunt autem baptismum per ignem, scilicet purificationem elementariam.” ‘Ten chrzest przez ogień, czyli oczysczenie przez element ognia; musiały bydź postrzyżyny, o których przy obrządkach weselnych powićmy, różne wcale od oczysczalnego skakania przez ogień. Stryjkowski wyraźnie twierdzi, że przy tym obrządku naśladowano starożytnych Rzy- mian, którzy go używali podczas świąt Paliliae, na cześć bogini Pales obchodzonych. Delrio (1) przyłącza SCE. 2.0714 OOO MDL ÓWO DOE RO TAU PCARENA ARDEN

(a) Disquisitiones magicae vol. 2, fol. 88.

— 320 —

do klassy guślarności, Pyromantia zwanych, dostrzeże- nia czynione z ogniem rozwiedzionym w wigilią Ś.Ja- na Chrzciciela, tańczenia wkoło, skakania przezeń, Dodając, iż Litwini, za jego czasów, w drugićj połowie XVI wieku, uskuteczniali jescze inny rodzaj Pyroman- tyi. Stawiali oni chorego przed wielkim ogniem: jeżeli cień od ciała jego był prosty i zupełnie przeciwległy ogniowi, miano to za znak obiecujący uleczenie cho- roby; jeżeli zaś cień padał z ukosa, czyli na bok cokol- wiek zdawał się bydź pokrzywiony, wnoszono, że choroba jest nie do uleczenia. Widzieliśmy pod ofia- rami, że placki ofierne pieczono, rzucając przez pło- mień, — były to chleby oczysczone, sikies ńuplaudi- mnies zwane.

Łasicki powiada, że Jakób Laskowicz, urzędnik Mięztwa Zmudzkiego, opowiadał mu, o czci wielu je- scze bogom oddawanćj w tym kraja, między innemi zaś obrządkami, od pogaństwa pozostałemi, znajoma tam była naówczas modlitewka, którą autor wyraża temi słowy: Perkune Dewajte, ne muski und mana diewu: melsu tavi paltu miessu. I tak ją tłómaczy: JT’strzymaj się Perkunie, nie rób szkody na mojćm polu; ja ci ten połeć słoniny oddaję(1). Pan Lelewel, w badaniach swoich historycznych , umiesczonych w Tygodniku Wileńskim na rok 1816 (T. II, str. 552 1 555), poprawia Łasickiego, mieniąc, iż hydź powin- RSE AE

(1) Cohibe te Perkune, neque in meum agrum calamitatem immittas; ego vero tibi hanc succidiam dabo. Łasicki.

— 327 —

no dirwu, pole, zamiast diewu, jakoż i tłómaczenie jego tak wyraża. Ale ze wszystkich rzeczy, pisanych o Mytologii litewskićj przez tego dawnego autora, po- strzegamy, Że nie był mocny w języku litewskim, czyli źmudzkim, który jest z tamtym jeden i ten sam, z małą bardzo różnicą, prowincyalizmem nazwać się mogącą. Uważamy przeto, że Łasicki popełnił wyra źną omyłkę, w wypisywaniu tćj modlitewki, którą czysto po litewsku takby wyrazić należało: Zerkune Dewajte, ne muszk und mana: Tiewe, meldzio ta- wi paliu messu. Co dosłównie będzie: Perkunie bo- żeczku, to jest: miły boże, mie uderzaj w moje, nie czyń mi szkody; ojcze, przynoszę ci z modlitwą pół łuszy tłustego mięsa wieprzowego. Dewajte, znaczy 1 bożku i miły boże, ze muszk und mana, w tym ra- zie oznacza nie godź na moje, to jest: na to mienie, które jest mojóm wszystkićm: bo się modli za usiewem swoim, który całą jego nadzieję stanowi. ZJiewu, przez łasickiego źle wypisane i źle zrozumiane; musiało bydź niechybnie 7iewe, ojcze, wszakże Jowisz był uważany za ojca ludzi i bogów. ZWełsu, takoż omyłka, powiano bydź meldziu, albo meldzio; meldziosi, mo* dlę się uroczyście, precor, suppłico, obsecro, oro, rogo, wykłada X. Syrwid (str. 154). Zalfu messu, znaczy razem z tłusczem półtuszy mięsa wieprzowego, ofiara Zwyczajna u Rzymian i u Litwinów, przez lad wiejski bogóm przynaszana. ‘[a modlitewka była wielce uro»

czystą i powszechną, znaleziono ją na pomnikach, Ru-

— 328 —

nami wypisaną, koło rzeki Peny, między Elbą i Odrą, w kraja zajmowanym przez Wilkijow i Weletabow,. gdzie uprzednio Herulowie byli. Napis widziano temi słowy: Perkun, Dewajte. ne. muskis. und, man. (1). Z, okoliczności tćj modlitewki Łasicki, w tonie anek- dotycznym, umiescza wiadomość, że chłop, zdjąwszy czapkę, kiedy niebo groziło burzą lab nawalnością, biegał po polu z połcem słoniny na plecach i tak się modlił do Perkuna; ale jak tylko chmury przeszły, słoninę sam zjadał. Bogowie litewscy, oprócz Barstu- kow, Kaukiow, Kobolow i Gadow, nie pożywałi sami oliar, lecz ofiernicy z ofiarującemi i gośćmi zjadali: tak w tym razie zatrwożony rolnik gradem i burzą z chmur nadchodzących postrzeżoną , albo powziąwszy jakie przepowiedzenie tych niebezpieczeństw , wychodzi w pole, zbożem zasiane, czyni obejście dokoła niwy swojćj, z ofiarą na plecach, na jaką mógł się zdobydź naprędce, obnosi ją potrzykroć i potrzykroć powtarza modły do .Perkuna, boga gwałtownych wstrząśnień atmosfery; zdjąwszy czapkę to czyni: bo do Jowisza wszystkie się ludy z odkrytą głową modliły. Kiedy już niebezpieczeństwo przeminęło bez szkody, mnić- ma, że Perkun wysłachał go, przyjąwszy wdzięcznie ofiarę, którą spełniając, gdy już nie było, ani świątyń; ani Wejdalotów, pożywał połeć słoniny w gronie do- mowników i przyjaciół, na cześć wielkiego boga Per-

RE ZPROPCPRZENEZ PBZNGZZEWĄZ A ESTEE. RP (1) Voyage de Basse Saxe. Jana Potockiego. T hunman, Ueber die Gottesdienstliche Alterthiimer der Obotriten p. 518—521*

— 329) —

kuna. Lecz, kiedy poganizm zostawał w swojćj świe- tności, takowy obrządek, był bez pochyby, nierównie okazalszy. Starożytni znali ten’ sam obrządek: He- zyod mówi o nim(1). U Rzymian to się nazywało „dmbervales, albo Cum solemnia vota lustrare a- gros. Oczysczanie, czyli poświęcanie pól przez uro czyste ofiary. Wirgiliusz tak się tłómaczy w tym względzie: — „Częstokroć niezmierna ulewa z burzą nastaje, walą się ogromne descze z łoskotem, zale- wają i nisczą pracę rolnika. Sam zaś Jowisz, wśrzód ciemnój nocy, potężną prawicą ciska pioruny, od któ- rych odgłosu aż się ziemia trzęsie; zwierzęta się uno- szą; serca ludzkie przenika trwoga; a on w tę lub ową górę pociskiem uderza, W zmagają się wiatry, ulewa wzrasta, okropnie szamią lasy i brzegi nadmorskie. Tćj złym skutkom wcześnie zapobiegając, należy się obeznać z porami roku i wiedzieć o wpływach ciał niebieskich na odmiany atmosfery. Ale nadewszystko służyć bogom pilnie i wielkićj Cererze zwykłe odda- wać ofiary. Są przychowki w domu, uciechy i zamoż- ność; niechże się młodzież nie leni w bojaźni bożey ćwiczyć: niech trzykrotnie z błogą ofiarą obchodzi nowo zasiane zboża…** (2). Cotu wymównie poetą rzymski umieścił, zdaje się jakby do Litwinów prze» mawiał, którzy to w dawnych wiekach uroczyście po-

na EE PY TZM

(1) Hezyod, Roboty i dnie. Xięga II.

(2) Terque novas circum felic eat hostia fruges. Firg. Georg. L.I, v.321. sequ. Takoż obaczyć Tibulla, Lib. 2, Eleg. 2,

— 330 — strzegali i po części do czasow Laskowicza i Łasickie= go, to jest: do XVIgo wieku dochowali.

. Domowe obrządki religijne byłyby bardzo cieka- we, gdybyśmy je, choć w resztkach takich, jak wzmie- niony dopićro, mieć mogli: albowiem stopień oświe- cenia tamłoczesnego lepiejbyśmy wiedzieli, zwłascza takiego narodu, jakim był Litewski, który poznanym został przez dziejopisów, nam wiadomych, na drodze oświaty i poloru wstecznćj, nie zaś postępującej, jak u innych widziemy narodów spółcześnych.Zostawił nam przecie Łasicki obrządek zaczynania pierwszćj becz- ki piwa, chociaż nie wiele znaczący, lecz jako zabytek starowieczny opuścić go nie należy. Skoro war piwa wstawiono do piwnicy i miano rozpoczynać jego uży” cie; gospodarz domu nadtoczywszy w naczynie z pier* wszćj beczki, czynił obrządek, /Vułajdimas zwany, na cześć bogini Złagutena Pati. Czynił sam modły; albo, w niebytności jego, Łona, po czem kubek pierwszy poczerpnięty wypijał i dawał z kolei pić obecnym, aż do wypróżnienia naczynia.

Bardzo wiele obrządkow religijnych zmierzało do trzymania ludu w uległości kapłanom, przez zatrwa* żające sposoby; ztąd widać starowieczne rządu to- okratycznego ślady, którego pierwszą sprężyną jest bojaźń boża. Burze, grzmoty, nawałnice, grady pio- runy, były silnćmi pobudkami do utrzymania wysc” kiego stopnia obawy gniewu Perkuna. Niekiedy uka-

zywano ludowi, zapewne kuglarskiego złudzenia sztu*

— 331 — ką,straszliwe węże, smoki, poczwary, straszydła i tym podobne okropności. Kiedy słyszano grzmoty, starzy Prussowie mawiali: „Król bogów z Najwyższym Kas płanem rozmawia?” (1).

Na powściągnienie zbrodni jawnćj i odkrycie ta- jemnćj, były osobne obrządki. Hartknoch, z podań miejscowych i Kronik, tak opisuje sposób odkrycia złodziejstwa: — „„Jeżeli komu co ukradziono, ndawał się natychmiast do pewnego Sigonotty, albo Wejda- loty, to jest: kapłana wieszcza, który zazwyczaj był ubogi, ślepy i chromy;—kiedy się go pytano, dla czego tak jest ubogim, albo ślepym, albo chromym; odpo- wiadał, że—taka jest wola bogow. Ten kapłan wzywał nasamprzód boga nieba, Okkopirma i boga ziemi Pu- schajta, aby nie dopuścili uciekać złodziejowi. Po czóm brał dwa talerze, w jeden z tych, ten, któremu szko- da się stała, wkładał dwa pieniądze, jeden za siebie, drugi za złodzieja. Wiesczek lał piwo do jednego ta- lerza, podzielał go liniami prostopadłemi na krzyż na cztćry części, i wstrząsał, po obiegu i zatrzymaniu się Inonet poznawał, gdzie się złodzićj obrócił, według podziałow na talerza wschodu, zachodu, południa 1 północy; w kierunku więc ukazanym złodzieja szu- kać należało. Lał potćm piwo do drugiego talerza, stawiał go na ziemi, toż podniosłszy ręce ku niebu tak się modlił: „O ty łaskawy boże nieba, ziemi i gwiazd, Ba 0 rot WOLE R PRENNOCC EIN O a AOS

(1) Hartknoch, str. 159 i dalsze,

— 382 —

przez twoją moc i władzę, zrządź słudze twemu, aby twoja cześć usczerbku nie poniosła, niech ten złodzićj spoczynku i pokoju nić ma, aż nim powróci nazad i od- niesie co ukradł. — Po czóm wyliczał co ukradziono. Dalćj podnosił talerz, patrzał w piwo, na któróm kie- dy ujrzał bąbel, rozumiał; Że go bogowie wysłuchali. Lecz, jeżeli znaku nie widżiał, wypijał piwo, nalewał powtórnie na talerz i powłarzał modlitwy, ca czy- nił tymże porządkiem dopóty, aż się znamie zjawiło. W końcu; po wymówieniu jescze niektórych słów na- bożnych, odkrywał złodzieja.’* Za złodziejstwo, pier- wszy raz popełnione, karano smaganiem rózgami; dru- gi raz przekonanego w tejże zbrodni, okrutnie kijami bito; trzeci raz niepoprawującego się, wyprowadzano za miasto, daleko ed przybytkow bogów, i pusczano

nań psy ogromne, które go pożerały na miejscu.

OBRZĄDKI WESELNE,

Obszerny ten artykuł moglibyśmy jescze pomno- żyć, gdybyśmy wszystkie sczegóły wyłożyć chcieli; lecz że w nich natrafia się rzecz zawsze taż.sama, tyl- ko coraz innym sposobem powtarzana, byłoby więc próżnóm utradzeniem cierpliwości czytelnika ta r0%” wlekłość. Litwini przeciwni nie byli małżeństw 2% wieraniu z pannami narodu innego, albowiem dzieje nam wystławują w materyi obrządkow litewskich wiele zapożyczeń cudzoziemskich. Gdyż odwiecznym

to jest zwyczajem, że obrządek wesel nie idzie za mę*”

— 333 —

czyzny, lecz za nie wiasty narodowym obyczajem: ja- kiego narodu była panna młoda, według obrządku te- go narodu i wesele się odbywało. l’o właśnie jest przy- czyną, że w litewskich, dawnych i nowszych obrząd- kach weselnych, mnóztwo jest zwyczajow sławiań- skich, skandynawskich ,scytyjskich, greckich i t.d.(1).- Za wiek trzynasty idąc w górę, postrzegamy wzęglę- dem ożenienia zwyczaje, spólne Litwinom ze Skandy= nawami. To jest: że jedna żona, najpierwićj pojęta, była właściwie uważaną za żonę prawną i panią domu, po- Źnićj zaś wzięte niewiasty w dom, nie były tego znacze- nia, i chociaż ich potomstwo, za przyznaniem ojca uwa- Żało się za tak prawe, jak i z pierwszćj Żony zrodzone, przecież to wielożeństwo było bardzo ograniczonćm; do tego nawet stopnia, że dalsze żony uważane były, jako niewolnice i własność domowa, którą następcy dzielili się po śmierci: te były albo z branek na woj- nie zdobytych, albo kupione u rodziców ubogich. Właściwe zaś prawa i obyczaje starożytne, zalecały jednożeństwo; tego przecie dalsze ludy plemienia li- tewskiego trzymały się ściślćj, niżeli Prussowie: nie widzimy bowiem śladu w dziejach, aby panowie li-

tewscy i xiążęta więcćj mieli nad jednę żonę; powta-

_ (1) SŚchiitzChron. Pruss Lib. 1. Eneas Sylvius Deser. Pruss, m Corp. Histor. Pol. T. I. Długosz Lib. 2, Miechowita Lib. 2, C. 8. Kromer Lib. 5. Martinus Murinius Chron.. Stryjkowski, Gwagnin, Kojałowicz, Łasicki, Hartknoch, od których zapoży- 4 p materyały do tego artykułu. 7 70, 4 r .

s ch ley ŻE 4 Phwożhwń Pawo styka g wano a papla — 1990 Pheda mo 079 Xa Ż 4 „Aa i i 4 ’ Pazóć ŻY s Mat. - Amos, 8.4, H/94-

— 334 —

rzali małżeństwa tylko po śmierci Żon. Nie naślado- wali oni sąsiednich mocarzy, zbytkujących w wielo- Żeństwie, chociaż religiją równie pogańską wyznawa- li. Harfager, król Norwegski, żyjący w połowie XI wieku, miał przeszło pięć tuzinów żon; Włodzimierz Wielki miał ich wprawdzie pięć tylko, ale za to cho- wał ośmset nałożnic.

Należy na dowod tego, cośmy wyżćj powiedzieli, przyfoczyć spomnienie skromności obyczajów, w po- Życiu domowćm , którą Litwini w wysokim stopniu, przy wszelkim upadku oświaty swojćj zachowali, Bo- jaźń bogów, przez religiją mocno wrażona, wpływała na czystość obyczajow. Sposób mówienia, obejście się domowe, potępia wszystko, co się grubijaństwem, al- bo nieczystością nazwać może. Język litewski ma mnóztwo wyrazow grzeczności, mnóztwo omówień i ogródkowych wyrażeń, gdzie trzeba cóś wyraźnie wymienić; skromność tego języka wyrównywa jego delikatności, przez pomnożenie wyrażeń jednćj rzeczy w różnych stopniach zdrobnienia, W najpopędliw* szćm nawet lżeniu, szafuje Litwin wyrazami, skro- mności bynajmniej nieobrażającemi.

Stopnie pokrewieństwa, prócz pierwszego i dru- giego, na blizkości krwi opartych, nie stanowiły prze” szkody w ożenieniu. Macochy brali pasierzbowie 74 żony, gdy chcieli, które, jako własność po ojcu, do nich należały. Powtarzanie małżeństwa, dla mężczyzn po śmierci żony było we zwyczaju; lecz gdyby wdowa 2a”

P i ,

— 335 — mąż iśdź miała, uważano za rzecz, każącą obyczaje. Cokolwiek bowiem pomawiać mogło niewiastę o nie- powściągliwość, mocno ją w oczach powszechności poniżało; jakby chciano to mićć cnotą najwyższą ko- bićty, co jćj najwięcćj kosztowało; nie wielkość rze- czy, lecz wielkość poświęcenia się mając na uwadze.

. Młode, niezamężnej Litewski, nosiły dzwoneczki, od pasa do kolan zawieszone na sznurkach, a wieczo- rem w ciemności nie śmiały wychylać się na krok z domu, chodzić nawet po domówstwie musiały z 0- gbiem, aby rodzice słyszeli i widzieli gdzie się córka obraca (1). Tak pilnie strzeżone, porywane bywają na wzór Lacedemonek: czynią to dwaj krewni młode- 50: po czćm przepraszają rodziców i dają im pewne podarunki. Skromność obyczajowa bowiem nie po> zwalała przedawać dzieci; lecz kiedy córka porwaną niby ukradkowie została, zapłata się przyjmuje, nie za towar, lecz za nieprawe jego nabycie. Mimo to, porwania bywały istotne i w znaczeniu tego wyrazu; lecz w tę porę miłość wzajemna obu kochanków, u- Święcona religiją, ochraniała ich od zemsty, inaczej pz e AKA UE LWA PROBY PRA NO Z WIARY AO

(1) Lud w głębi Rossyi zamieszkały, znajomy dziś pod na- zwaniem Mordwa, Mordwińcy, dotąd jescze ma dochowywać podobny zwyczaj: dziewice noszą dzwoneczki kuliste, różnego kalibru, mniejsze u szyi przy paciórkach, większe u pasa, do koszul przyszyte. Poruszenie najmniejsze takićj dziewicy, chocby yy pociemku, posłyszeć można. — Śledzenie o powino- wactwie Mordwińców z Litwinami, bardzo waźnym jest przed-

Bies zkka acz za Antona.

zlacha tau h

— 336 —

nicby zasłonić porywcę od zguby nie mogło, gdyż zemsta całćj rodziny wisiała nad głową jego. Obrządki przedślubne starożytne, te były w scze- gólności: narzeczona zatrudnia się przygotowaniem do przyszłego stanu, nie wychodzi na żadne widowi- sko z domu do dnia zaślubin, który często po zaręcze- nia we trzy dopićro lata przypadał; młodzian w tćj porze udawał się, albo na zdobycze do odległych kra- jów, albo przepędzał dni na dworze jakiego magnata, Za zbliżeniem się dnia ślubu, dziewica z przyjaciół- kami śpióćwa pieśni płaczliwe, wyrażające opłakiwa- nie straty stanu panieńskiego, temi słowy: O hug! o hug! o hug! któż, kto będzie teraz memu ojcu i mo- jej matce pościel uściełał? kto im będzie nogi umy- wał? mój miły piesku, mój miły kogutku, moja miła kotko, it. d.; któż was będzie teraz karmił? Prowa- dzono ją do ogniska, przed któróm śpiewała: O hue: o hue! o hue! mana mejlis Swiste Ponike, i t. d.; to jest: mój miły święty ogniu, któż ci będzie teraz drwa przynosił, aby ojciec i matka swoje stare i spracowa- ne członki, przy twojóm cieple ogrzewali? któż cie- bie teraz będzie strzegł i zachowywał? W podobnym guście i przyjaciółki rozmaite piosnki wywodziły: W końcu cieszyły, aby się zbytecznie smucić przesta- ła. Najzabawniejsza jednak scena działa się z woźni- cą panny młodćj, którego nazywano Kćleweże. Jak tylko narzeczona, po odśpiewaniu poprzednich lamen- tow, z domu rodzicłelskiego „wybierała gięj zawste

. ..

7 4 7% ) n4F

DEL | dd 4”

Ą 4 by

LJ (r Mau<8

„LN udie

= 4 , 7 deh | 039 nazgedć Sy ”

(e) M 4 87 lud non” Per Rie £ b pay (jeno Bklikiem sEYY |, 6; A PPR R.Ż 4 KA Z - XF “4 Ą ca A? do Łady a Żu /

Pp ae POZA

PE TY Z INA węża ty key zdyfrw2 ź

— 337 —

udając ukradkowe uciekanie, znajdowała gdzieś za domem przygotowany powoz, dobremi końmi zaprzę- Żony, któremi dziarski chłopak powoził. Skoro wsia= dła, leciał zapamiętale, udając, że uwozi porwaną zdobycz. Na granicy wsi kawalera, spotykaną była przez osobnego wysłańca, który niósł żagiew rozpa= loną w jednćj ręce, a w drugićj kubek piwa, T’en trzy- kroć naprzód powóz obchodził dokoła, po czóm prze- mawiał do panny: „,Oto jest ogień święty, nie płacz— tak, jakeś strzegła go u rodziców z pilnością, tak też lunas strzedz będziesz. Dawał jćj napić się piwa i sam znikał na szybkim koniu. Woźnica pędził w czwał konie dalćj, wpadłszy na dziedziniec, gdy go- ście zebrani wykrzykiwali Kćleweże periothć! Kele- weże periothć! woźnica przybywa! woźnica przyby- wa! on wypadał z wozu, wbiegał z impetem do izby l wskakiwał jednym susem na stołek, po środku po- stawiony i nakryty ręcznikiem; gdyby woźnica nie trafił zręcznie wskoczyć, dostawał srogie cięgi i by- wał przez drugie drzwi wyrzucony. W razie zaś sprawnego skoku, odbierał oklaski, i ręcznik na stołku rozpostarty brał w nagrodę. [ym czasem narzeczona wprowadzona była do izby, woźnica zeskakiwał ze stołka, zabierał swój ręcznik, ają na nim sadzono. Wuet rozpoczynały się ślubowiny.

Obrządki przedślubne miały niewątpliwie odmia= hy, stosowne do rozmaitych ludow, naród litewski składających, i z następnemi okolicznościami miejsco=

za tidaię: Piykę, AR larwa! Dz, Star. Nar. Lit. Ł. I. 22

— 338 —

wemi przemieniały się; sam wreszcie czas wiele prze- inaczył. Opiszemy świeższe postrzeżenia w Litwie południowćj. Zaręczyny, to samo, jak u Rusinów, więc nie należą do naszego opisu. Ostatni wieczór przed ślubem, nazywa się /Mergu 77 akaras, Dziewie Wieczór, w którym lamenta i płacze mniemane roz- wodzi panna młoda, /Martłż, w domu rodzicielskim. Same dziewice zgromadzają się i przyjaciółki domu.

Podczas tegoż wieczora odbywa się kunigowanie;,

Kunigawajste, które zależy na iściu do dworu, w to- warzystwie kilku dziewic, swaci i jednego młodziana, bratem nazwanego. Wchodząc na dziedziniec dwor- ny, śpiewają piosnkę strofową, którćj przekład do- słówny umiesczamy:

O słońce, które zachodząc odkrywasz,

Ten smutny sobotny wieczór,

Mający bydź świadkiem mojćj bojaźni i niewoli, W śpieraj słabą, w niedoli mojćj.

Xiężycu, jasny Xiężycu,

Który się odbijasz w szybach okien,

Wielkiego zamku pańskiego,

Oświeć drogę dziewczynie, idącćj do jego przedsienia. O panie mój, wejrzyj na wierną twą stugę,

Każ otworzyć drzwi, lub choć okno,

I przyjm daninę drobnych pierwiastków,

Lub daj się ublagać prośbom brata, daj się uprosić.” W tej starożytnćj pieśni, nasamprzód jest wezWwa”

nie Słońca i Xiężyca , to jest: Apollina i Lucyny»

bóztw weselnych, opiekuńczych, których starożytu! nie

w każdćj wielkićj przygodnćj modlitwie i hym

— 339 —

wzywać nie zaniedbywali(1). Naostatek postrzegamy tu zabytek prawa panów, względem włościan litew= skich, których córek dziewictwo do pana należało: wolno mu było wziąć pierwociny samemu, albo przys jąć okup, o który umawiano się z bratem idącćj zamąż. Nazywano to Panieńskie albo Kunica, Jus cunagii, albo Cunagium. Zmajome po wielu krajach prawo w średnich wiekach (2). Spiewy te zdają się bydź zresztą improwizacyą śpiewaczek, ponieważ rozmaite ich układy postrzegać się dają, treść tylko jest taź sama, Również, co się tycze lamentów domowych i te, które rozwodzą chodząc po wsi i nawiedzając krewnych, pod tenże sam wieczór śpiewają. Owszem zależy na tóćm sława i wziętość dziewicy, która gładzićj wyimprowi- zować swoje piosnki przedślubne potrafi, iune się uczą i zawczasu do tego w prawiają.

Przed samym ślubem następują Postrzyżyny, /7a- kirptimas, panny młodćj. Zwyczaj ten, spólny ze Sła- wianami, często był przez pisarzy naszych spomina- ny; wszelako sczegóły jego nigdzie nie są wymienio- ne; opiszę to, jak się dzieje teraz w moim zakątku; za» pewne nie wiele będzie różnicy od starożytnego: — Na środku izby stawiają dzieżę chlebną , dnem do Sóry obróconą, na nićj kładą poduszkę, na którćj pan- EEE TOWETRWMĆ ERO RAWA ONE

(1) Obaczyć Horacego. Carmen saeculare. v. 9—16. Alma

(2) Obszerny wykład tego jest w dziele Czackiego, O Pra- wach T, I, str. 61—62, przypis N. 531.

22*

— 340 —

na młoda siada. Ziapalają świćcę woskową, stają wszy* scy obecni dokoła, dziewice assystujące, czyli drużki, Śpiewają pieśń i udają, że są bardzo rozrzewnione, Że płaczą; treść tego Śpiewu, improwizowanego po większćj części, jest taka: „,Biedne dzićwcze traci swój wianeczek, w inny stan przechodzi, stan podległości i niewoli, pracy, starań, kłopotów, it. d. Tymczasem zdejmują wianek ruciany z głowy, rozczesują włosy. Po skończonćj pieśni przystępują rodzice zastrzygani, ojciec i matka przybrani z poważniejszych gości: pier- wszy ma w ręku świćcę zapaloną, a ta obrączkę; bićrze ona w rękę mały loczek włosów nad lewćm uchem, przewleka przez obrączkę, które tamten za- pala świćcą. Toż sanio czynią nad prawóm uchem, nad czołem i z tyłu głowy. Poczóm rodzona matka; lub gospodyni domu, bićrze na talerz chleba kawałek i kubek piwa, stawia to na kolanach panny młodćj, zastrzygani rodzice pierwićj, dalćj wszyscy obecni obchodzą parami dziewicę dokoła, kaźdy mężczyzna wrzuca cokolwiek pieniędzy do kubka z piwem, Ko” bióty zaś nakrywają pannę młodą, każda stanem płó- tna nowego, to jest: ile go na koszulę, oprócz ręka” wów potrzeba. Śpiewa się jescze pieśń płaczliwa przez niewiasly, ta sama prawie, co pierwićj, talerz z kub- kiem obnosi się dokoła dzieży, stawiają chleb na stół, piwo wylewa się na próg (1).

Zz RE Z ZOE

(1) Takie postrzyżyny nie wszędzie się u włościan litew-

— 341 — Obrządek Postrzyżyn, po rusku Zastryżyny, zwy*

czajny pokoleniom sławiańskim, spólny był wielu na- rodom starożytnym północnćj i południowej Europy: Zasięga on bardzo odległych epok starożytności euro- pejskićj. Plutarch, w Życiu Tezeusza, uwiadamia, że ten bohatćr pochodził od starożytnego narodu Abran- tów, wojowniczego bardzo, u których młodzież, wcho- dząca dostanu rycerskiego, miała zwyczaj ostrzygać 80- bie włosy, aby w czasie walki za nie ujętćmi bydź nie mogli. Tezeusza w młodocianym wieku postrzyżono tym sposobem: od tego czasu wszedł w uży wanie ob- rządek postrzyżyn, który nazywano Tezeidą. U Rzy- mian były postrzyżyny przy różnych okolicznościach życia, różnym sposobem czynione: weselne, zależały na urzynaniu warkoczy i ofiarowanin Junonie, to się nazywało Z/eratelea, co odpowiada niejakoś dopićro opisanemu obrządkowi. Skandynawowie, według po- dań w Zagach Iślandskich znajdujących się, znali ta- koż postrzyżyny. Polacy starożytni sczególnićj odda- ni byli temu obrządkowi: u nich każdy okres wieku człowieka, począwszy od lat młodzieńczych, kiedy raz pierwszy włosy ucinano, odmiana stanu, dostoj- ności, i t. d. obrządkiem postrzyżyn były odznaczane.

Obrządki ślubne, ile wiadomość nasza z dziejow

I podań zasięga, u wszystkich ludów litewskiego ple-

PRZ R OZ BERETY CORE POSTY skich odbywają, widać, że nie wszystkie ludy je w tćj formie

znały, czyli raczćj zaniedbały je zdawna niektóre litewskie po- kolenia.

s dg. cz

mienia te same były, z mniejszą lub większą wysta- wnością, podług możności rodzia wykonywane; oso- bni kapłani weselni, Swalgones zwani, przewodniczy” li przy nich, Opiszemy je według dziejopisów i nie- których podań gminnych: — Kiedy już postrzyżyny ukończono, Dziewosłąb, Pźrszłis zwany po litewsku, zaczyna od wychylenia puharu piwa, które podaje nowożeńcom. Młodzian zasiada za stołem pierwsze miejsce i zostaje spokojnym widzem obrządkow. Pan- nę młodą oprowadzają nasamprzód trzy razy koło rozwiedzionego ognia. Woźnica, grający rolę kugla- rza weselnego, z wielkićmi grymasami i wykrzywie- niami, przynosi stołek i stawia przed ogniskiem, na nim sadzają pannę i myją jćj nogi. Tą wodą skrapiają wszystkich obecnych, sprzęt domowy, bydło i łoże małżeńskie. Zakrywają dziewicy oczy, przepaską przez czoło obwiedzioną, usta namasczają miodem; przy czćm Swalgon krótką ma przemowę, w którćj wyraża, że ciekawość i gadatliwość są najnieznośniej- szćmi przywarami w Żonach; mieć przeto zawarte oczy na wszystko, co do nićj nie należy i słodkiemi, jak miód, wyrazami przemawiać, obowiązkiem świę” tym jest Żony, powinnej przy tćm pilnować ogniska i ochędóztwa, Tak przystrojoną, obwodzą po wszyst” kich drzwiach domu, których powinna się dotknąć prawą nogą, czyli potrącić, jak do odmykania. A lud obecny wykrzykuje w pieniu wesołóm, z którego

przekład starodawny polski, jest taki:

— 343 — „„Postępuj, postępuj śmiało, Bądź w domu czułą i dbałą. Strzeż klucza, jak oka w ciele, Bo u złodzieja rąk wiele.”

Swalgon zaś, nabrawszy w koszałkę maku i dro- bnych nasion zbożowych, przy każdych drzwiach sy- pie garściami na pannę i mówi: „„Bogowie nasi udzielą ci wszystkiego, jeżeli będziesz dochowywać wiarę, w którćj przodkowie twoi poumierali, a twoje go- spodarstwo będziesz sprawowała z pilnością i wszel- kióm staraniem.” Skończywszy ten obchód, zdejmują przewiązkę z oczu. Przybliża się nowożeniec, ka- płan pije piwo i obdziela nowożeńców, tudzieź obe- cnych gości, w ostatku, nalawszy pełną czarę, rzuca pod nogi nowożeńców, mówiąc: taka iest ofiara mi- łości swawolnćj ; nowożeniec czarę depcze nogą. „Niechże miłość stała, prawdziwa,wierna, wzajemna, będzie odtąd waszym udziałem*—przemawia kapłan i wszyscy powtarzają, klascząc w ręce ł krzycząc. Po czóm następowała zamiana obrączek, dalćj uczta, tańce kołowe religijnego znaczenia, które u Rzymian nazywały się Saltus hymeneus. Co tr wać zwykło aź poźno w noc. Przed iściem do łoźnicy urzynają nie- wiasty warkocze pannie młodćj i wkładają wianek na głowę szeroki, białą chustką obwinięty, nakształt zawoju tureckiego. Taki wianek w dyalekcie staro- pruskim nazywał się Abglojte, co znaczy zawoj. Przy wkładaniu tego ubioru na głowę, swaclia, Pirszle,

śpiewała po litewsku taki dwówiersz:—

— 344 — „Dziewczynę gdy przywiedziesz, to cząstka twego ciała, Lecz chłopca gdy urodzisz, panieństwoś postradała.’*

Według bowióm zwyczaju starodawnego, Litwi- ni mniemali, że kobićta, nawet zamężna, dopóty nie przestaje bydź panną, nim syna nie porodzi, dla te- go zawoj biały nosiły młode mężatki, aż dotąd, nim syna nie powiły. Tymczasem piekły się otrzebki, kozłowe, bycze, albo niedźwiedzie, które dawano do jedzenia nowożeńcom, w mniemanin sprawienia przez to znacznćj płodności, W tóm właśnie rozumie- niu strzeżono się gotować na weselu mięsiw z bydląt wałaszonych. Po jedzeniu, przychodziły znaczniejsze l podżyłe niewiasty, dawały bliższą naukę o obo- wiązkach stanu małżeńskiego i w nim pożycia obja- śniały prawidła. Należało jescze do „obowiązków młodćj mężatki, przy rozbieraniu się męża zdejmo- wać mu bóty; sama zaś potrącana pięściami od nie- wiast, niby z największym przymusem, rzucała się na łoże małżeńskie, oddając się mężowi. Nazajutrz nowożeńcy powinni byli spożyć resztki, jeżeli jakie pozostały, od wczora przygotowanych otrzebków* Na śniadanie przynoszono pieczoną kuropatwę, naj” płodniejszego z ptaków, którą mąż rozrywał rękoma na sztuki i podawał do jedzenia żonie. Naostatek

suta biesiada kończyła cały obchód. U Litwinów dawnych, niewiasty utrzymywane były w ścisłćj uległości mężczyznom, Nie siadały do

stołu biesiadnego z mężczyznami, nie brały uczęst”

— 345 —

nictwa w zgromadzeniach publicznych, nawet przy ucztach oliernych oddzielone od nich były. W po- dróżach zakwefione i do niepoznania przebrane, W wyprawach wojennych, na krótki czas przedsię- branych, nie znajdowały się, lecz zemsta familijna, to jest: za morderstwo kogo z bliskich krewnych, często podawała im oręż w ręce, wtenczas, jak wście- kłe uganiały się za przedmiotem, na ukaranie wska- zanym. (Według powieści gminnćj), W prywatnóm pożyciu i obejściu się domowóm, największa skro- mność płci pięknćj towarzyszyć musiała: inaczćj po- garda okrywała każdą ubliżającą tćj przystojności prawidłom. Najpiękniejsza z cnot publicznych lite- wskich, gościnność, wkładała na panię domu obo- wiązek, prawie sługi względem gościa, bo według starowiecznego zwyczaju, w podaniach i kronikach dochowanego, musiała mu aż nogi sama umywać, da-

wać pocałowanie przyjaźni i czestować napojami (1).

Kończąc artykuł o tych obrządkach, litewskiemu krajowi właściwych, nie powinniśmy ominąć świa- dectwa historycznego, winnego od nas narodowi li- tewskiemu, ktorego dzieje badamy. U wszystkich prawie narodów, otaczających Litwę dokoła, postrze-

zna ON ZOREERERAAAT EE Z. OPEEGJCZT AZ RYNZKZNE

(1) Te prawa, wzylędem kobićt, zupełnie różne od innych narodów północnćj Europy, są jednym z najmocniejszych do- wodów pochodzenia ojczyców litewskich ze Wschodu, gdzie ta- kież same ustawy słynęty od wieków i dotąd słyną,

— 340 —

gamy mnićj więcćj rozwięzłości, nieskromnych mow, śpiewów, lubieżnych pląsow i nawet przestępstw przeciw wierności małżeńskićj, czystości dziewiczćj, i tym podobnie. Sczególuićj Sławianie, w gminnych swoich zwyczajach starowiecznych, przy upodoba- nóm napojow gorących użyciu, wpadają w te ostate- czności: kobićty nawet podżyłe, najpierwszym są ku temu przykładem; ich śpiewy, pod pijany weselny wieczór, przechodzą wszelkie cyniczności starożytnej wyobrażenie. Przeciwnie, między ludami litewskie- mi, tego niemożna dośledzić, ani ich mowa, ani śpie- wania narodowe, nie mają niec podobnego, nawet “braknie im takich wyrazow. Ilekroć staraliśmy się wyśledzić podobne rzeczy u Litwinów dzisiejszych dotyla zesławiaczałych , nigdy i nigdzie dostrzedz nie mogliśmy. Jeżeli zaś usłyszano, co podobnego na weselu, lub igrzysku karczemnóm u Litwinów, urę” czamy, żę się odbywało w języku obcym, i zawsze przez ludzi wzgardzonych, dla złćj konduity lub na”

łogowego pjaństwa.

OBRZĄDKI POGRZEBOWE.

Ze smutnych uczuć wynikłe, stały się u wszyst” kich ludów przedmiotem religijnym, obrządki Po” da R u ów rr . - „zonie grzebowe. Nieść pomoc i posługę nawet i po zg0”* » osobom, dla których winniśmy niewygasłe obowią*”

: ści ki, drogim sercu naszemu, jest mocną osłodą boleść

po ich stracie. Cóż w podobnóm zdarzeniu od zanu”

— 347 —

rzenia się w smutku i żałości, szkodliwego dotyla zdrowiu, silnićj wstrzymać potrafi, jeżeli nie wyo- braźenie przez religiją natchnione: .że przystoi żyć dla tego, abyśmy błaganiem Boga za pokoj duszy o0- sób nam najdroższych, przynosili im najpotrzebniej- szą posługę? Pewność drugiego Życia na tamtćj stro- nie mogiły, sprawiedliwości, miłosierdzia, nakazują ten obowiązek żyjącym; dla tego to we wszystkich religijach, ma zdrowym rozsądku opartych, modły za umarłych miejsce znajdują, cześć im wyrządzaną by- wa, i przygotowaniem do sczęśliwćj śmierci religija

się zatrudnia.

My z tego wszystkiegó, co dotąd w tćm piśmie mówiliśmy i co jescze do mówienia pozostaje, prze- konywamy się, że religija dawnych Litwinów, nie była utworem dzikich pomysłów, ani bez moralnych. urojeń, owszem prowadziła człowieka w tćj cierni- stój drodze Życia, tak łagodnie itak prosto do wie- cznćj nadziei, ile jakikolwiek inny poganizm prowa- dzić był w stanie. Miłość nawet ludzkości nie hyła obcą temu wierzeniu. Bożyscza przyjaźni, gościnno- ści, pojednań, przyszłćj nadziei, nie musiały zapewne bydź godłami czczemi u tego pobożnego ludu. Spo- twarzyli przeto Śchiitz, Henneberger , Hartknoch I Kojałowicz dawnych Litwinów, kiedy przyznali im okrucieństwa nad choremi, niemocnemi, kaleka-

mi, lub zgonu bliskiemi ludźmi, że jakoby im śmierć

— 348 —

przyśpićszać było we zwyczaju (1). Nikt nie da wia- ry temu, ktokolwiek zna pobożność, zadawniałą wie- kami Litwinów ku rodzicom, osobom bliskim krwią i niesczęśliwym wszelkiego nazwania; kto ich zna niezatartą, charakterystyczną cechę w szanowaniu Życia człowieka. Czyż byłoby podobieństwem, aby sprowadzony Wejdalota pocieszyć chorego przyszłą sczęśliwością, dusił go poduszką, gdy mu gusła je- go śmierci nieuchronnćj wykażą znaki? Wejdalo- ta i wszyscy byli przekonani, że staną po śmierci przed obliczem sędziego i w gronie cieniów osób, przed nićmi zmarłych, czyliżby nie lękali się tam wyrzułów i pomsty, za obelgę tymże cieniom wyrzą- dzoną? Ponieważ i chwila życia miłą jest własnością śmiertelnćj istocie,

Nie możemy temu przeczyć, że samobójstwo nie było naganionóm u dawnych Litwinów, wszakże Grecy i Rzymianie, oświeceńsi nierównie, toż samo mniemali. Jest to słaba strona religii, w obłędzie pogrążonćj. Lecz lud żaden, w najdzikszćm obłąka- niu religijnćm będący, nie zabijał słabych, niedołę- żnych, starców, dzieci, sług, dla tego tylko, aby Im życie, w mniemaniu obcćm uciążliwćm się bydź zda” jące, ukrócić samowolnie. Przyznam się nawet; że GAR PSA a zako Gr zaa

—

(a) Działo się to poniekąd u Herulów, jak w dalszym Ci$” gu historyi naszej powiemy; lecz nie przez gwałt, ani z prze” pisów religii, tylko na własne Żądanie starców, guślarnych i chorobą złamanych.

UAB >

w moim powieści gminnych zbiorze, mam jedną, o pewnym, jakimś, nienazwanym narodzie, gdzie starców, pasujących się ze śmiercią obowiązkiem by- ło dusić. Liecz powieść, czyn ten za barbarzyństwo okrutne wystawując, odnosi do narodu obcego, jak są naprzykład Żydzi. Prawda to starowieczna, czy bajka, sądzić nie umićm: lecz musiało cóś podobnego słynąć w dawnych podaniach, gdyż tylu kronikarzy to powtarzając, musieli z podań poczerpnąć. Mógł ten naród bydź ościenny Litwie, albo i w jćj obrębie niegdyś osiadły, lecz nie należał do plemienia ludów litewskich, i nie musiał wyznawać dawnćj religii litewskićj.

Stryjkowski, z własnych badań, zostawił sczegóły obrządków pogrzebowych litewskich, wypiszemy tu jego własne po części wyrazy: — „A kiedy się już który śmiertelnym czuje, tedy, według możności, na beczkę, albo na dwie piwa, każe prosić przyjaciół 1 wszystkich w siele mieszkających, których prze- prasza i żegna.” Jak tylko kto umarł, ciało natych- miast myto ciepłą woda, ubierano w długą koszulę i kładziono obówie na nogi. Ubranego sadzano na stołku z poręczami, albo w kącie na ławie. Toż do- pićro, wytoczywszy beczkę piwa z piwnicy, natoczą pełny ceber i, postawiwszy przed umarłym, czerpią kaubkami, każdy mówiąc: Ja do ciebie piję, miły przy- jacielu, ah! czemuś umarł! Tusię odbywają i śpie-

wy płaczliwe: Heu! heu! dla czegoś umarł! nie miat-

— 350 —

żeś dość czego jeść ipić? dla czegoś umarł! it.d. Wyliczają wszystkie mienie umarłego, dodając za każdćm wykrzyknienie, dla czegoś umarł! Śpiewy pogrzebowe słyną dotąd u wszystkich ludów litew- skich, nazywają się łłtauda. Pan Rhesa przytacza przykład w wierszu litewskim, pięknego śpiewu, postrzeżonego u pruskich Litwinów, pod napisem: „Płacz sieroty nad grobem matki, Przekład jednćj strofy dosłówny:

„Któż mi ogrzeje r$ce i nogi?

Któż mi warkocz uczesze?

Kto mi usta omyje?

Któż do mnie słówko miłe przemówi?”

Naśpiewawszy się i napłakawszy do woli, piją do umarłego na pożegnanie i dobranoc, proszą oraz, aby na tamtym świecie pozdrowił ich rodziców, kre” wnych, przyjaciół i t. d., aby się łaskawie z nićmi ob- chodził, jak tu oni z nim za żywota. Dopićroź ubie- rają w odzienie, stanowi i płci przyzwoite, przypa” szą kord, albo za pas siekierę zatkną, obwiążą ręcznik koło szyi, w który pieniądz, na drogę potrzebny; wwiążą. Niewieście zaś igłę, kłębek z nićmi dadzą, aby miała czóm naprawić odzienie, jeżeli się jćj *9 zedrze w drodze do wieczności. Hurony, naród Ameryki północnćj, w Kanadzie

mieszkający, mają bardzo podobne obrządki pogrzó” bowe. Gdy który umrze, zbićra się familija i sąsie-

dzi, dła pożegnania; ubierają umarłych, mówią do

— 35 —

nich, przepijają, dają mu podarunki, aby łaskawym był na ich przyjaciół, których na tamtym świecie obaczy; płaczą, wyrzucają mu, że ich opuścił. Grze- bią z rzeczami, których za życia używał z rzemiosła lub powołania. Mówią, że po zgonie doświadczać nie będzie tych ucisków, które znał za Życia, i wiele innych wcale podobnych rzeczy przestrzega ten na- ród (1).

Wiemy już z poprzedzających artykułow, że by- li kapłani osobni de obrządkow pogrzebowych, Ti- lussoneś i Lingussones nazwani, którzy w tych sce- nach, jakie przytaczamy z naszego dziejopisa, grali swoje role, według ich powołania, o któróm mówi- liśmy pod ichźe artykułem. karną U PZŁ

| Wioząc umarłego na_iniejsce pogrzebićnia, to-

warzyszą mu na koniach krewni i przyjaciele uzbro- jeni, którzy koło wozu, na którym leżą zwłoki umar- lego, wywijają ustawicznie szablami, czynią brzęk szablą o szablę i ciągle krzyczą: Gej, gej, begejte Pokole, Precz, precz, uciekajcie Pokolf7To jest: od- straszają złego boga Poklasa, od ciała osoby umartćj. Pamiętać potrzeba, cośmy powiedzieli wyżćj , pod artykułem Warpas, iż starożytni mnićmali, że brzęk metalln odgania złe duchy od ciała umarłego. Czyn- hość tą należała do Tilussonow. Niewiasty, idące za kac ZL roEACZEREA. PST PIE TOON P OEI KOZIE

(1) Obaczyć Pamiętnik Polityczny i Historyczny, VVarsza- Wski, roku 1785, pierwsze półrocze, str. 508—511,

(X) Nóej pe) dy, 159 ników BEZĘ I © £

— 352 —

wozem, wyrażają krzyk płaczu, i nie dalćj, jak do granicy wsi swojćj przeprowadzają. W tćm miejscu znajduje się wkopany słupek i na nim położony pie- niądz. Jeźdzoy w pewnćj odległości pusczają się na wyścigi ku słaupkowi; ten zaś, kto pierwszy dobieży i weźmie pieniądz, sławę niemałą odnosi. Bieży on bez zatrzymania się dalćj, ukazując zdobycz, aż z 0- czu zniknie; inni towarzyszą umarłemu do miejsca pogrzebu. Ta gonitwa jest cząstką 7ryzry, naślado- waną przez lud gminny, i postrzeżoną przez dziejo- pisa naszego.

„„Nad miejscem pogrzebienia w trąby grają, śpie- wają:—, „Idź nieboże z tego nędznego Świata, rozma” itćj nędzy pełnego, na wieczne wesele, gdzie cię, ani hardy Niemiec, ani drapieżny Lenkisz, to jest: Polak, ani Rusin krzywdzić nie będzie.” Mówi Stryjkowski:

Najpowszechniejszóm było grzebanie umarłych w trunach do ziemi, zwyczajem Sarmatów i War” ragów, czego są dowodem mnogie mogiły, czyli pla- ce pogrzebąwe, po całćj Litwie znajdujące się, przez podania za pogańskie miane. Są na nich niekiedy ka- mienie, jescze nad ziemią sterczące, lecz bardzo rzad- ko, Grzebli ciała zaakomitszych osób, nie tylko w zu” pełnym ubiorze, właściwym każdemu stanowi, Jecz ze wszystkićm tóm, czóm się umarły za życia zatru” dniał; wojownik z orężem, myśliwiec z łukiem, rze” mieślnik z narzędziami swego rzemiosłaś) Niekiedy

p PŻ P h « 4 R > c £ onaten słudzy, konie, psy, sokoły, szły żywcem z magi

) nizaj na rake e

- 7 : 3

i 6 św p Pak „A ex (2 |

Ją ob 06%,

(| NY ma M Zu sza R ZZ znaj . lu” e (22 Łószć x żidnkkcah., GZEŻ

11 s AAA LA” prawi! CPU LA ZIRZE ziLaś FEP

Naprąrtie nec. . H Matwf « 4; PANA k W j kad ha Keane tzzna W kore eli” urzą Jieaw AATLEŁCO PSZ

’ KTAŻ X

20 obec Re L(AKR_ta_ Śrę Arawaza 4 AG

HA” STY FLA 7 “PARA $HL-1——m_

va SJ 224 Ka ru u truth O A- Adeł., a)

my akcj . e CO <A ZE 4, Ź cg

KAR LE ALLA A

lAnARPA „A RAAeL jm sób 4 7 wa i

Ę Jo FKł YA1AUAUN_ / L/L

able 0 APE w ZA ua z tk R ARR P4Ą zh AA LALAH ofnuci 272

, mu PARY Rye 3) zaa YE wk. / z

wolne * mał ja Ś brmzfiney M

łu i ie 48 h. fAA- c kac” MAHAL

ER Or. < s

/tassky

bwatdini ; pań = OP | afk w) dco, key SREWRC 4

ZPA Pan PE A <L7 szae Złą 7 Z.

zał”

fa dias f X

dego, ze lmucj. AELA, FC kókgt, nzęblia. jęokzkwe do gas «e „egiky

7 wa Ma tpusyyk, doz Lm 3 1 d4a9 kory

Z „o Jawne pozgn MMA PNA Ai COŻEEA gc

eń 5” DĄ zadano p.a „ŁR , ma

Zmiay ka 4 A Z wad 4 WADY A 5 RABY „i eótiej

Ś sd (7 £- AŁ, 74 RAE Koki». od *Y. Z ENO TE: Jrflant Frzech pan GHŁE NR 7 zGĄBACĄ Jana bo. dami (hrezo 2 Hug rei Jona amy Pam, oną znał esk AG Ach ua -

HM Muu ryk 3 : atu zwc MUJ men aj © u, r. mo zmame fa muł Ay zaa 13 Ż4P4 Z. A e. Ak) padaaj craa) + MIE M rany -

wy £* grew, clay x AJ 4 : " Znożiec “A ż tłg nt | Kaa pew (cze tra 7

x () u. “a br 4 2m ) > JZU 44 7 sat , e fańex t4071 AU BL NA z / | AAMACHS

tea, kantewikę, wach dz zaeunala Śeim, ję,

W Ls: fake, że ak cywa Pzały « MI uż alfa

woja Zawieraęk janowazyki A oadiiąć fezaeć i Ax PLęon zeń -.

KPE, podlipacwoń: weiało © danarna «NORA A dawaly

" So EKO ny daeony ur eny

.ę4 lanuyeh kówzzedąą Ke nę. 1a solawcecd nacje)

Ą lu morał sk lie Jlą nacac acucj +. dd ptak” tua dekory kku pos nij senóyć pi diec Matko fedreje, rosiacai znana ona rhotwa, poj E p “ug Ven e Breu zji tno Ff r sułlSAa1neg 2

Pu 032 APW 1 PŁLUZNAŃ beti, Ą57 tor adaacić 0 > WPONÓPNCW:

ky: she zacina kaj, są skany —, y A w Lem M Wa le „OCZY A P Uu2m4Ą TPAIFJLBAG

Fly idea de A, Goci: a mana Vy “KEEA Ka mu m Jminuka. JA paaidzee maj Wi” 4 ma 6% pa “4 w AEP” / ZG 5 „este dle »14, na „6 No rt j/ nad wanej ly A ża, 3 > Z. PE: 3 Ldafy NE 7 sy Żo EA dołem i

muy jeden, A Adela 7 * wz”. NSZ (. fekaacej, h. Wuzżlnsw > pam / Pozna kij u cą. sa ESSE 4 lo kya 4” ar e ie wiżbnaiu ro pu ha, | J luf utd bag dada nadłiwa. Mona hb tfogybeż ŚW

KG | Zm De. ukbag w, doją c na Jodlrysk nauczy u la s senkar Alo tma pał -

ra dawe te w avi PRS, 4 ch 3 $ Fo ada

(1 kiłnua ro kef udidtmaauJ zno cna

14 2 aakoh 4, 4. s ooweity NWAI NZ eu, Zła w rafa: f e3 fesui uw sę $> 43 se kz te (//4* w Kww zach 77 lua ra zawo, ó coż w udp: AR kot LA rtwfia Ydó ., 3 e 454 rh « Ż Ra Yo w.) » cję Zas uzdkaĆ nę Ne XP ujpń X w AAU “a ranj Dy nko abtana Erze od

LOWA

» wód PNA pu za nod rk znani wanna! Kódo J urunch gda re laam0 cj na 2% łys%

3 (8 A sa , m tm k nat ko ANAL jr — Jzaj q 2: ( wy. (x) 2) Błaaeć. ) raf POŹ? = sj d ra Frio a sedócźcii,. Ar WZ ‘ał

4 f4azsc] , 6 a<4 Pó nurfild s

A a ; Ć 4. 4 iż / ; . : A Pzd 4A ld LA kę „ 14 4 M4 / ś. (2 ĄT Fe 4, rm k (

/ 7 7 ) y zg.

M i $ „M pu. ARJ; fe , 7 < f P ZZ y U/iś a 4 ik (adci MATTE KANU plŁ LATE A 7 , rg / , ABA rA 4/05 . .« A £) woch ka i1<« 4 4 BASE A gNLAJ da ALe waizi JH Lite ” s 1. . A 4 ] w 7. K ’ szżeGii RANE, neemi nid (7 MA JA AML bue. , vt

/ r + hw.

z wy zma nazw ww “eh

oso bl lu Ho lA rt w SLA Z dadgtnny IETF Ag cuc/h Rogyeduo, By nuń um RR” 7 W jralwy 7 AAJ Wp Te i brś ROH tm lcvala ASS pŁAJŁ AE”, yu 45 BORY die Je Brunęna kyfe- “OZONE ya e Yattnaa mu ej w AS | AAA LA JAAA Afrn eszen©* Mprete Zunsaa 2 (0 ta kdreedorum , “Por wyda u audora: N e lęk Agner Era nich opar l PBĘ CAE Fw uulą ubr lęsk Ha 4 CUG AAL'1 “H62h,

Kao » dj łunv no WŁ, w RAS byłu ndU alei w sig szej da nag pn 7 rółn a rm raw * <a O DAE BW s ndluy ga” 73 Zary jemu a . Fahw x, JH Aaa za v wiyfdmu | " ly rd ryan nóętań 14 PACECZE

2 > że Śp pdnłaj cked haina SsĄ Ab 5 AR AA. ) wistdzań 74 Zaw amm ŁĄ zach Cevośhlr8;y

M m KE EK 0. dą GA, napoj = © Pk: 2). CANE KACA Ab . MC-p p: ŁAW. ŁĘ%4, 6. NA- jo. APO.

— 353 —

do mogiły, częścićj na stos zapalony, gdyż bogatych ludzi palono ciała.

Palenie ciał umarłych było’we zwyczaju, na wzór Greków, Rzymian, Skandynawów (1), oraz niektó- rych pokoleń sławiańskich. Zwyczaj ten, początko- wie od Indyan pochodzący, ograniczał się u Litwi- nów w ostatnich wiekach pogaństwa, tylko co do po- grzebu znakomitych osób, Na stos pogrzebowy szło . wszystko z ciałem umarłego pospołu, co mu w Życiu miłóm, albo potrzebnóm, albo -do ozdoby służącóm było. W tym razie naśladowano starożytnych Gal- lów, oraz Skandynawów i wiele innych rozlicznych narodów. Według Herodota, Ścyci takoż na pogrze-

bach swych królow zabijali sług ich najulubień- , s z 4 d szych. y 74/4 Ge ty 7;

j)4 + 4 +7 * Z zr; /

Nie należy tu ominąć, że kapłani pogrzebowi, Ti- lussones i Lingussones, miewali mowy na pogrze- bach, poch wałające czyny zmarłego, jego ród wysoki, zdolności, dowcip, i t. d. Oraz przepowiadali przed krewnemi swoje mytyczne podania, naprzykład: że widzieli cień umarłego, na dzielnym koniu, we zbroi, przebiegający przez środek nieba, po drodze Pta- siej (2), trzymający w ręku trzy gwiazdy i z wielkim

ee o faza Faśey i WN TAWENAI WARCE |. OTACZA WEI

(1) Edda mówi, że na stosie pogrzebowym Baldera, jedne- 80 z Assów, spalono z nim razem konia, kochankę, sługę, i t. d.

(2) Droga mleczna, Pauksztukielas, dla tego, że ptastwo przed zimą w kierunku tćj drogi ciągnie:

Dz. Ska. Nar. Lit. T. I. 25

— 354 — pocztem przyjaciół do przybytku wieczućj sczęśli- wości unoszący Się (1).

Kiedy palono ciało przedniejszych osób zmar- łych, w stronie północnćj grobowego wzgórza, czyli przygotowanego na mogiłę Kurhanu, (Obaczyć na7a- blicy VIII rysunek, wzięty z Voigta), robione ogni- sko, na któróćm było ze słomy.łeże. Jak tylko płomie wzniosło się do góry, Tilussony i Lingussony rozpo- czynali opiewać pochwały zmarłego: wychwalali je- go czyny, któremi słynął w kraju, albo na wypra- wach wojennych w ziemi nieprzyjacielskićj, w koń- cu podnoszące w górę pałające pochodnie, wołali gło- śno: juź widzićmy niebosczyka na przestrzeni niebie- skićj, biegącego na rączym koniu, w błysczącćj zbroi, z orężem lśniącym się, trzymającego sokoła na ręku, z wielką paradą towarzyszów, na drugi świat śpie- szącego (2).

Po spaleniu trupa, krewni i przyjaciele zbierali skrzętnie popioły i niedopalonych kości ostatki, iskła- dali do urny, z tych niektóre były sztucznie wyro- bione i miały ozdoby, inne proste, grubćj roboty; tam wkładali takoż wszystko, co zmarłemu za życia przypodobanóćm było: pierścienie, łańcużki, braso- letki, igły do włosow, sztuczne sprzążki, i dalsze 07- RRAORADNROZCASEH ECT EWA EAZZAPOZE NACE 0.000) ME

(1) Przywilćj Legata papieskiegó u Hartknocha, str. 187; gdzie zakazuje tych obrządkow Prussom.

(2) Wyjątek z Traktatu, z roku 1240, U Voigta Gesch- Preuss, B. I, str. 560.

— 455 —

doby z mosiądzu i żelaza, kulki z gliny zafarbowanćj, korale, bursztyn albo nieobrobiony, albo na kule przekształcony, monety sczególnićj z czasów rzym- skich, i inne rzeczy temu podobne. Względem tych podarkow umariemu, postrzeżono przy odkopywa- niu grobowców, Że niektóre monety i metalle były przepalone i na pół stopione, indzićj zupełnie całe; ztąd wywiązuje się odkrycie, że niekiedy rzucano razem na stós w ogień te rzeczy, a niekiedy kładziono je po spaleniu ciała prosto do popielnicy.

Niezapominano przy pogrzebieniu dołączyć szpon ptakow drapieżnych i pazurow śźwierząt podo= bnegoż rodzaja, w mniemaniu , że potrzebne bę- dą zmarłemu, do wdrapania się na górę wiecznej sczęśliwości, Dla tej to właśnie przyczyny, przy schył- ku Życia zapusczano i własne paznogcie, wcale nie obrzynając. Młódsi ludzie, kiedy je obrzynali , nie rzucali nigdy obrzynków na ziemię, lecz zawsze, naj- skrzętniej zebrawszy, miotali w ogień: było bowiem bajeczne mniemanie, że się przydadzą po zgonie, gdyż spłonione w ogniu z dymem się uniosą w górną prze- strzeń i tam je każdy znajdzie. Jeżeliby zaś roztrwo- niły się tu na ziemi, cień umarłego, nie mogąc się bez nich obejśdź, nieodzownie musiałby szukać, aź nimby wszystkie do najmniejszego obrzynka znalazł, Ztąd przestraszające snucie się cieni umarłych mię- dzy domówstwami utwierdziło się w ciemnóćm wy- obrażeniu: najczęściej widują je na śmietnikach, gdzie ŻĄ*

Ło

— 350 —

wymiecie z izb wyrzucają. Tego zabytek sam jescze postrzegłem u wieśniaków, nawet iu Zydów litew- skich, po wsiach zamieszkałych.

Takoż z powieści gmiunej pokazuje się, że nie- którzy starzy skępcy, zazdrośni powodzenia nawet najbliższym krewnym swoim, oraz mniemając, że się im skarby tego Świata przydadzą i w tamtćm Życiu; zagrzebywali swoje pieniądze do ziemi przed śmiercią, tak, aby nikt o nich nie wiedział. Natra- fiane też w ziemi stare pieniądze, dość często w kra- jach Litwy właściwej, potwierdzać zdają się to po- danie. Trwa to jescze u ludow półaocnych, w nieo- Świeceniu zostających Samojedów, Jakutów , Czuk- czów. Tych skarbow pilaują zawsze jakieś złośliwe duchy, cienie też właścicieli snują się ustawnie oko- ło nich, Przesądny nasz wieśniak, mimo całą ocho* tę do złotka, nie życzy sobie bydź odkrywcą takie- go skarbu, — w obawie napaści od właściciela.

Główną przyczyną błąkania się takoż cieni umar- łych, śmierć gwałtowna i zaniechanie przy tóćm ob- rządkow pogrzebowych. Rzymianie o tćm z powsze” chnćm wierzeniem atrzymywali (1). U Litwinów było we zwyczaju na tóm miejscu, gdzie znajdą, grzebać ciała topielców, lub zabitych przez zbójców* W tóm ostatnićm zdarzeniu, że najczęściej w lesie takie wypadki przydarzały się, przykrywano mogi* AREA D OPEROWE 20 OE

(1) Horacego, Lib.I, Oda 28, Gdzie mowa o cieniu Archi-

ty filozoła.

— 307 —

ię łomem z gałęzi drzew jakichkolwiek, i ten łom co- rocznie w dniu pewnym ktoś podpalał; powiadają, że niewidomym sposobem to się działo, Jeden z podo- bnyoh łomow sam widziałem, za lewym brzegiem Niemna, przy drodze, wiodącej z Kowna do Pren, przez Iżlauże. Leży na lewej stronie drogi przy lesie, nad samym gościńcem; ktokolwiek z ludzi, pobożność krajową zachowujących, idzie tamiędy, mimo łomu przechodząc,ma staranie wrzucić nań gałązkę jakąkol- wiek. Z tego powstaje łom, zawsze trwający i pamię- tny w podaniu miejscowóm; jako na przykrywający proch jakiegoś cudzoziemca, zabitego w tóćm miejscu przez zbójcow. Nie wićm jednak: czy się ten łom zapa- la w pewnych okresach czasu, lub bez ich oznaczenia; mówiono mi tylko, żesię pali czasami, Służy to wszyst- ko na uspokojenie cienia niesczęśliwca nieznajomego, Łom’ten trwa wiele jaż wiekow, bezpochyby: gdyż majątek znaczny, przynaleźny niegdyś do miasta Ko- wna, bardzo dawno, przed wiekiem jescze XV, z tóm naz waniem istniejący, jak mają akta miejskie w dowo- dach swoich, nazywasię /źłauże, co znaczy za łomem położony, względem Kowna. Zabytek ten religijny przypomina, ile dawni Litwini upamięlniali Żało- bnie gościnność zgwałconą.

Cień błąkający się, szkodliwy, czyli upior, na- zywa się Kefums po łotewsku, Kemas po Żmujdz- ku; wszędzie o nich mnóstwo gadek słynie i na odpę-

dzenie ich, czyli na ukojenie, różne opowiadają gusła.

ręŁ, ‘» NEA 1. »

— 358 —

Na pogrzebie płaczki główną rzecz stanowiły: przez co mniemano cienie uspakajać, Zwyczaj ten trwa dotąd u gminn, mimo tylu odmian politycz- nych i religijnych. Są to kobićty młode, z mocne: mi piersiami, które od chwili, jak umrze kto, aź do złożenia ciała do mogiły; wrzesczeć nie przestają, ile można najgłośniej i najprzeraźliwiej. Jeżeli zmar- ły nie miał krewnej,do tego zdatnej,nprasza się pierw- sza , lepsza sąsiadka. Rzecz do zadziwienia , jak te

płaczki umieją ostateczność rozpaczy wyrażać ; ale

najbardziej zadziwiają widza ich twarze wesołe i wy- pogodzone, w chwilach, kiedy krzyczeć przestają — schodzą ze sceny, jak aktorki, bynajraniej nieprze- jęte wrażeniami, które przed widzem dopiero co uda- wały. Na pogrzebie ludzi ubogich nióma tyle hała- su: przecież gdyby i żadnej krewnej nie było, któ» raś przez poboźność pokrzyczeć musi trochę.(2)

łzy, napłakane na pogrzebie, źbierano dawniej w miseczki gliniane z wielkićm staraniem, niekiedy miano szklanne flaszeczki; naczynia te, czyli łzawni- ce stawiali do mogiły w nogach umarłego. Będzie o tóm pod artykułem Mogiły.

Mówiliśmy wyżej, pod artykułem Kabiry, że Tryzna była znajomą niektórym ludom litewskim: Był to obrządek, towarzyszący pogrzebom ludzi, bar” dzo znakomitych. Nić mamy przecie szczegółow te- go obrządku, u żadnego narodu opisanych: albowiem u) do rzędu tajemniczych należał, jak się przekonywa* lawa fo 4 natyiwak , UZA meta zej 7

fa ESY + Pi 44” PR zy; ź (l Wiza LE Udy. BA turę radyńnii. PB Z r

AMEA 4, “ri | a Ń .. . 4 4 m = 9 44< 7 : “4. 33, 3346, 9, a my Fe/, S$ 4

my z pisarzy starożytnych. Ofiary bogom, Kabirom, uczty nocne, gonitwy, kruszenie kopii, wiele ko- sztownych wystawności ; to tylko jest wiadomóćm. W Litwie była familija znakomita Tryznów (1). Poe dług dziejopisów Ruskich, Sławianie północni, czy» li Nowogrodziany, Siewierzany, Wiatyczy, Rady= miczy; obchodzić Tryznę mieli we zwyczaju, podo- bno lud każdy po swojemu.

Żałoba po zmarłym mężu trwała trzydzieści dni dla żony, w ciągu której przed wschodem słońca i po zachodzie , powinna była opłakiwać umarłego ; _w niektórych miejscach to opłakiwanie spełniały żo- ny nad samemi mogiłami. Dla męża zaś żałoba po Żomie trwała tylko dni ośm. Erazm Stella wyraźnie twierdzi, wcale zgodnie z podaniami krajowemi, Że przepisy obrządków pogrzehnych były świętością, bardzo dawną, czasów Wejdewuta sięgającą, która święcie była dochowywaną u wszystkich ludow ple- mienia litewskiego. Według badań Hennebergera, Żałoba w domu bogatych osób trwała eztćry tygo- dnie, w ciągu których Żadna wesołość miejsca nie miała; płaczki zaś najęte opłakiwać ustawnie musia- ły pamięć umarłego. Bardowie opiewali w żałośnych

Raadach, cnoty i 00 jego dzieła wojenne,

zde mrrrriisrry mmatl fewyh, kie i

(1) Familija Tryznów pochodzi z S owies asy. Opi- sanie Starożyt. Pol. przez SŚwięckiego. T. II.

——— PE DW 0 KOT

)

«e -

„e

.«

. BB * .

3% +

„robić.? (1).

— 360 — W W

ROZDZIAŁ VII.

O rzeczach ostatecznych człowieka.

MOGIŁY.

U dawnych Litwinów mogiły za rzecz świętą miano. Nie godziło się w żaden sposob naruszać gro- bowcow ; modlono się nawet do mogił przodków swoich, lub osób, szczególnemi enotami pamiętnych. Łasicki upatrzył bożka w wyrazie żagulis, co zna- czy w litewskiej mowie grobowiec, czyli kurhan, kopiec, widać, Że posłyszane świętobliwe spomina- nie tego wyrazu, przy pewnych modłach pogrzebo- wych, przywiodło badacza do tego mniemania. Ja- koż kurhany są dotąd poszanowaniem osóbnóm słyną- ce, które usypywano na popiołach ludzi znakomitych.

Zwyczaj sypania wysokich kurhanow tego ro- dzaju, był znany u wielu narodów starożytnych. Ho- mer spomina o nim, jako pospolitym pomiędzy Gre- kami i Trojanami. Herodot powiada o Scytach: „,0s0- bom znakomitym wszyscy usypywali mogiły na prze- pych, szczególniej starając się co naywyźsze usypy

(1) Principum virorum tumaulis injiciunt omnes humum

urtatim, etavide cupientes tumulos, quam maximos efficere.

Herodotus. Lukan mówi o nich. Regum cineres extructo mo1n- te quiescunt.

— 361 —

asza nad grobami nsypywano góry. Xenofon, toż sa- mo o Persach powiada. Wićmy z dziejow, iż Rzy- mianie toż samo niekiedy zachowywali. Mieszkańcy starożytni nadwisłańscy, naddnieprowscy i inni, że usypywali kurhany, widok ich każdego i dziś prze- konywa. Między Mohilowem a Rohaczewem wściąż. brzegow Dniepru niezliczone są mogiły tego rodza- ju, tak, żesię zdaje, jakoby ten kraj był odwiecz- uym cmentarzem, jakiegoś ogromnego narodu. Byli to bez pochyby Scyci-Kurhanokopacze, którzy umar- łych swoich, nie grzebiąc do ziemi, osypywali tylko wzgórzami. Moje własne badania o tóm przekona» ły. (1).

W krajach, zamieszkałych przez lady litewskie, choć nie tak częste, lecz się widzieć dają tu i ów= dzie kurhany, znacznej niekiedy wysokości. Łotwas cy ukazują w swoim kraju dotąd wielkie kurha= ny, które nazywają ZMilsu Kappi, groby olbrzymów, w ich podaniach, słynących o wielkoludach, czy o lu» dziach wielkich. Te usypy należą do odległej staro» żytności, też same podania iu innych ludow fitewa skich znajdują się. Lecz bezhistoryczność krajowa, oraz zaginienie wielu pamiątek piśmiennych , nie mało mogił znakomitych ludzi niepamięcią okryły, Takowe mogiły natrafiają się na miejscach wynio- słych, albo przyległych grodom i osadom, niegdyś

e A, (1) Umjieśgiłem o tóm rozprawę w jednym z Numerow by. łego Tygodnika Wileńskiego,

— 302 —

znacznym, przy drogach najczęściej, tudzież nad wy- brzeżami rzek większych, gdzie były świątynie. EHlart- knoch (str. 184—5) toż samo powiada o licznych kurhbanach; w Prussach postrzeganych i górach, usy- panych nad mogiłami ladzi znakomitych. Mogiła (ze- dymina, W. Xiążęcia Litewskiego, znayduje się pod Wilnem, za prawym brzegiem Wilenki, na lewej ręce drogi, z Zarzecza na Antokol wiodącej. Jestto góra, znacznie wyższa od innych przyłegłych, odoso* bniona. Wierzchołek jej wyraźnie w okręg skopa- ny i zakończony terrasem, nad którym wznosi się płaska kopuła, czyli kurhan. Podania miejscowe i do= tąd słyną, że to jest grohowiec Gedymina. Mówio* no mi, że był w jedney z bibliotek klasztornych wi- leńskich rękopism łaciński z wieku XVgo, traktują” cy o kurhanach (1), w którym znajdować się miały podania otej mogile. Mamy znowu ślad, że jescze w wieku XVI, wiadomość o mogile Gredymina by” ła powszechną w Litwie: spomina o tćm D. Nabo- rowski, pod rokiem 162g. (2)

Grobowe u Prussow usypy były rozmaite, p dług stanu zmarłej osoby. Znakomitszych grzebio- no na wyniosłościach, domówstwom ich przyległych Sam nawet kształt ich budowy okazuje skład pewny»

PLAWPIWITODY ZZ BEDA 0h zk szły

(1) De veteribus Tumulis vulgo Kurhani nuncupatis. Że Prof. Un. Wileń. Michał Szule, opowiadał mi o tem. (2) Obaczyć Noworocznik Litewski przez limaszeWw*

skiego na rok 1851, str. 200.

— 363 —

mający źwiązek ze stanem i godnością zmarłego. Do koła całego kurhana znajdują się rzędy, w okręg u- łożonych kamieni sporych, które tworzą jakby ogro- dzenie całey budowy, mającej kształt gwiazdy, któ- rej promienie wyobrażają rzędy kamieni, prosto z wierzchołka na dół skierowane. Miejsce, w któróćm urna stałą prawie zawsze jest od południa, na prze- ciw ogniska do spalenia przeznaczonego, wielkiemi stćrczącemi kamieniami kształtnie obłożone i dobrze obwarowane, żeby nic zewnątrz urny nie zepsuło. Otwór do tego sklepiku zamyka ogromna z kamie= nia zapora (obaczyć na Tablicy VIII, litera a). We śrzedzinie budowy stoją zazwyczay małe gliniane naczynia (łzawnice, albo na napoj flaszeczki), a przy nich znajdują się pojedyńczo ozdoby, często okrągło wyszliłowane umyślnie , albo przez fale morskie otarte kamyki, do których naboźni jakąś przywią- zywali świętość (2).

Popielna urna nakryta jest z wierzchu płaskim kamieniem i piaskiem zasypana. Prawie zawsze ta- ki kurhan zawiera kilka grobowcow, z popielnica= | “ml, ozdobami i temu podobnemi rzeczami. Na wierz- chołku są w gwiazdę ułożone kamienie, i nasrodku ka- mień do zawarcia (obaczyć na Tab. VIIL litery 2.

) b. b, b.), Były to bez póefĘbYS mogiły bliskich kre- NE OZM KC RANISARRE

(1) Tajne archiwum Krzyżackie w Królewcu, w zbiorze rzadkości krajowych, posiada nie mało takich kamieni. Były to fetysze osob zmarłych.

— 304 — wnych nieboszczyka, poźniej zmarłych, albo też sług i słażebnic, z nim razem spalonych.

Grobowce ludzi niższego stanu nie miały tyle sta- rownej budowy. Częstokroć zagrzebywano popiel- nice, gdzieś na otwartćm polu, ałbo w lasach pro- sto do ziemi, i nad nią wzgócze z piasku wznoszo* no, mniej więcej wyniosłe, bez żadnych kamieni. Zdaje się przecie, że niektóre z tych karhanow słu- Żyły za grohowiec dla całej rodziny, przy których początkowej budowie myślano o miejscach dla człon- ków rodziny, poźniej umrzeć mających. (1).

Że starożytni Prussowie przechowywać umie- M, kilka miesięcy ciała osob zmarłych w domu, 2a pomocą jakiegoś zimna sztucznego, według powie- ści Waulfstuna, będzie o tóm w następnym Tomie pisma niniejszego,

Grzebiono niekiedy w Litwie pewne znakomi* te osoby przy wielkich kamieniach, na polach znaj- dujących się. W roku 1822, na gruncie, do mojej wiosczyzny nałeżącym , zdarzyło się odkryć grobo- wiec przy sporym kamieniu. Zawsze były gadkiu wie” Śniaków, że pod tym kamieniem znajduje się jakaś starożytność zakopana, skarb, jedni mówili, drudzy że ciało jakiejś pamiętnóy: osoby, o czćm podania

z dawnych czasow słyną. Kiedy, przy obecności P*-

wnego badacza starożytności, kopać kazałem» znale- CDP ZEP RY CER DEREG 022 Oh R RM ERROORZ R ŻŻDNK A -_ | mpzj

(2) Opis ten wzięty z Voigta, Gesch. Preuss. B. 1, 3! 568, seq., który sam rozkopywania mogił robił.

— 305 —

źliśmy w głębokości, około trzech łokci, szkielet czło- wieczy. Ze wszelką ostróżnością odkopnując ziemię, postrzegliśmy wyraźne jego położenie, chociaż ko- ście mocno przebutwiałe były: mógł mieć urody ło- kci dwa, cali 20, leżał na wznak, nie miał rąk na piersiach, lecz były po stronach zagięte, tak że koń- ce przy głowie przypadały; w prawej trzymał Że- lazko zakrzywione, rzezak, czyli skobełek, jakim łyż- ki drewniane robią, w lewej narzędzie jakieś Że- lazne, z cieńkich sztuk złożone, przeto zerdzawia- łe do niepoznania; w nogach niżej goleni stało na- czynie gliniane , płaska miseczka ceztćry cale Śre- dnicy, dwa i pół głęboka, cal prawie gruba, z czar= ney , palonej gliny , gładko wewnątrz wyrobiona, jakby pokostem powleczona. Była to łzawnica, wsta= wiona do grobu ze łzami, przy pogrzebie przez pła- czki napłakanemi. Podobne garczki, jak mi mówio- no, znajdowano w głębokości do stop kilkunastu niekiedy, przy kościach ludzkich. Sczątki kości gło- wy , przejęte były zielonym niedokwasem metalli- cznym: widać, że miał ubior nagłowie kawałkami miedzi , lub srebra upiękniony , których sczątków nie dostrzegliśmy. Metallowe rzeczy, narzędzia rze- mieś|nicze, zbroje szyszaki, miecze, pieniądze znajdują przy kościach w mogiłach dawnych. W powiecie Gro- dzieńskim, przy wsi Druskienikach, znajomej ze źró-

deł leczebnych (1), w bliskości Niemna widziałem PP eoe 5 i zh ÓWOAÓCZ OWOORELEPAEŻZ” FU odc Lat WE WP ZAWINSIEDU 02157.

U) Nazwanie tej wsi w litewskim języku oznacza Sole- 6vxz 4 * z

a 0 oe RAE A3:07 7.3.6, 170

a 4 %

.-„

as Sub 2

obszerne więcej morga mogiły, całkiem prawie otwar- te, przez wyniesienie piasku wiatrami ; wieśniacy te mogiły odnoszą do czasow pogańskich; mówią, że znajdowano przy kościotrupach pieniądze stare bar-

dzo i rozmaite kawałki metallow. W roku 1826, mia-

łem zręczność przeglądania tego pola, kośćmi ludz- kiemi usianego: wszystkie mogiły są porozrzucane: mało takich, w którychby jakikolwiek skład szkiele- ta rozpoznać można było; lecz postrzegłem, że wszy- stkie leżą głowami na zachod. Koście do tyla zbu- twiałe, iż Żadnej czaszki całej nie znalazłem; nale- Żą do osob rozmaitego wieku i płci, czego dosze- dłem z kości sczęk dolnych i zębow, oraz długich włosow, pod kilku czaszkami postrzeżonych, które odkopywałem zpod wzgórkow nieuniesionego jescze piasku. Niektóre widziałem koście; przejęte zielo- nym iczerwonym niedok wasem metallicznym: widać Że metale razem w mogiłach butwiały. Znalazłem kil- ka sztuczek żelaznych, które zdały mi się bydź scząt- kami małych sprzążek. Postrzegłem jescze niektó- re potłuczonych łzawnic ostatki, parę skorupek mia=

zy ZRATOĆ w” PORZE RE |

niki. Źródła tameczne mineralne, zawierają w sobie sole nieja- kieś, nawet Brom, jak dowiedziałem się z badań jakiegoś Che- mika, który zostawił u wieśniaka pismem niemieckićm notatkę że 1819 roku wykrył tę istotę w wodzie I)ruskienickiej. Lecz nie wićm kto on był i czy to prawda? Chłopi mówili, że młody Niemiec od Kowna przyjezdny, warzył i smażył wodę — Wsi tej osada jest dawną i znajomość leczebna wody odnosi się do dawnych epok, czyli zapomnianej przeszłości, — P. Fomberg Prof, dokładny rozbior tej wody zrobił i opisał, Wiza = E

; Metrnasania naukowe Y> (EDI) Csęl: xi.

— 307 —

ły wewnątrz polewę ciemno-kafówą. Wieśniak mi jeden powiadał, że, za panowanią Króla Stanisława Augusta , lat temu blisko 58 bydź miało , to jest, około roku 178g, panowie jacyś z Grrodna przyby- li dla opatrywania zdrojow mineralnych + pozabie- rali z sobą wszystkie miseczki gliniane, których da- wniej nikt nie ważył się ruszyć z miejsca; pożniej, r nm iskorupki pobite porozbierali ciekawi goście.j We- Śrzbopam

dług niewielu ich śladow i powieści miejscowych

przekonałem się, że te łzawnice były małe kubecz- ki, ledwie półtora cala w śrzednicy mieć mogące

l na dwa może cale głębokie, otwór zwężony nie-

co mające. | 4— Mame a

W materyi o łzawnicach przytoczę jescze jedno nako odkrycie. W roku 1820 , wieśniak w sąsiedztwie mojćin, kopiąc dół na kartofle, odkrył dawny gro- bowiec, w którym obok niewieła przegniłych kości ludzkich, znalazł kilka flaszeczek szklannych, szcze- gólnego kształtu. Obaczyć wyobrażenie wielkości naturalnej na figurze 57 Tab. V. Na krążku, ze szkłą ulepionym, grubym i dość nieforemnym, stoi banieczka ze szkła światło-zielonego, dość przeźro- czystego, której szyjka ma postać lejeczki owalnej, e Miałem trzy takie łzawniczki, każda równej pra- wie ohjętości, bierze pełna rozcieku trzynastą część kwaterki litewskiej. Skład ich sam i miejsce zna- lezienia przekonywają, że nie do czego innego słu-

żyły, jak do trzymania pod oczyma, iżby łzy do nich

Va. W “PA

ściekały. Łitwini łzawnicę nazywają uAssaruwe; Płaczkę 77 enkszg. „4 Hartknoch (str. 263) obszernie opisuje o znaj- dowanych popielnicach w Prassach, po rozmaitych miejscach, tak przypadkowie, jako teź umyślnie od- kopując kurhany starożytne, sczególniey na wyspie W 1 zyaney Czartowy-Ostrow, na jeziorze Szpirding bę- -2w, 3 dącejf r pod wsią Plewiszkami, ośm mil od Królew*

ca nad Preglem położoną. Były to garczki, czyli ar-

ny jakoweś, zawierające w sobie popioły i kawałki przepalonych kości ludzkich. Sam autor kazał w tćm ostatnićm miejscu jeden kurhan odkopać, i znalazł “al: a an” ‘popielniicę nowego kształtu. Były to dwa kamienie, „aka: %4A jeden na drugim leżące itak wyrobione, że w próżno” ści, między niemi zrobionej, mogły się mieścić popioły: Ja sam posiadam taką popielnicę, znajdzioną dawniej

w ziepi, jak mówią, dość głęboko, przez wieśnia=

ków mojej wiosczyny; leżała potym pod progiem przy chałapie i na nic użyteczną niebyła; rozbitą jest wszelako na trzy sztuki, jak widać na figurze 8. T. II. Jest to naczynie w kształcie miednicy, owal- ne, większa średnica 55, mnieysza 21, głębokość 9 e cali, bardzo foremnie i gładko wyrobiona, z płazkiey sztuki granitu twardego, Światłey farby. Widać, Że przykryte było drugą płazką sztuką kamienną, gdyż brzegi pod linią wyrobione równo, jak stół. Pamię” tają starzy , że była całą jescze nie bardzo dawno.

Dorozumićwać się należy, Że to jest popielnica; podo”

leży, b to jest popielic (>G niżej. zdllky m

439 3 Hdadlnowc: G6Ń. (WYBRA KORE zmarada ci Mak l, kr/An kacasfuj ŚW 4 „kącie ae ń Eta cy; Au EJ tg bea keri, Aa R AP <a 520 7% 5 ŚW, 44 £ > kawa “API AP) (AA , zaa Nz 07 TW Sak, vzmdm. Z pZkoaweh, e: i h rrtj ać WZ hal aty RAL erź <e, p A m, nólora ua dy . Q e w zo OG nercha « KM 4 A Só Koka, ] | uj WZZĄA ’ MA ża lad ż ua - Me żę ggęwik ć Ą

TAD: ZY 22 em see ruekłą

póz 4 p ckuierke KE Ro ź WIEŃCZY MOCZ % * dz. u? Złłożniu sA (sA PEŚĆ A

A c: looz to$B Sk egr, de: PZA 272 lei Ka — W err fin, Mozna, ASS HS asdłan= , | MŚ ZaL rt! rece PZA ceReji neo znaj ken) PŁK NALŁKE

ów A rody. Eńere>, ma nkaryt k Noto / Ą ulo ZŁ fE > AAKANŁK pzóbp i CM ladnie s

meteo KA ty JEŻ Obeńe 2 panda 2212238 >< żć

u fa)

AC ZE 00

Zkeżca. oż | AMAŁOLE Ź PE Ata A

kir ots th ko ge (cum. x e?

PE” so rem. Fobel w ja —

<A poki fr otsa perS-

ź “PY

(led nAMThowawt wactyzw OJ dd Aita]. z PR jedź KANDO X P ónaśsiaiy Alef Płaca 4h miysczek udymy aeg a wę Atyny zde mrm, niż PPP pajace ma” ) Łówdówec” zaa SPEC ZW h 4 Mud 7 PO erczk= Arnaych Pze AE NN X breku, Tlan= one © złaku) r% - kady, Kamrenr, w npki ui ARE” A Ż ATew Vndh< ty Ka pI cdn, TAĆ i hyh z zm PRA tameć pmio(1), ou Fama, goafkawano | PGY fame amy AE” Mundo | hiena. | wtbiag, Rtg brę xe - wyk j padie nen , mława ki cgrize patufiuo, SdleewJ 10 panie aj ię en Jah A Netz AAA | e

ź pkńedu > 20 P-ń R”

ztuił no hilts €-

fun „ka! wymejkópy Ak 139 Eh, fm | hce wfogho areł 2 7

ZAP AYĘ 4 ak 4 dj znał Tę = SA i że lubo uiukas RE a.

9, f-

(PA ua” | PARODIE SE da _ M 0 ko Kafka Jo psaruam, rzaataly

(a4 na_ | ) Ko Kai uk ponęać ka h prana I 20. Hua a. pz cfry lex 1a ALU “7a chiPouhmu. afłew dla w AMugie N IrAEET

FA 5 f af” z. w ;

4 Ej 4,2% ó 0

moca pana zd 74a. reżny . ak mej zł Lack kiunię ża „gg Abrzą taa * H alftezetne

rh ppeaą o TAM got ATZ — Mafiono a: ładajao. >Wdłoówac NALIAM Ar kask _

s wlk: Ska, gaze 75”. Juena rę ta muy (eta ki mka uaej

3 kora EA, I 8 ga APAULMANA9

zapał. adzy ga i wb Za 22

T:/534/ 4

a A 5d je lae A Po ZE » Keno, sloty de ÓW tulany tuzecekę Śłcz Ń ce. rea tqiornale) | mek bra z

podtece M4 X FHafctc , 24 | Aa

Mż u ua X m Sai ka 2 1aę ż TL UO mo , pro ę e 2

di A „gi Koa>

wo | jama, P23 58 4 tżyfk na .

mega un „Pea St SEM ZE ZE niteb grmadyk

MUR z” iogne: ALO 4 4 pL

» (p. dp he Z 4. "

Wo”, W /emaj mów w per l

(MUDR MIC. Kozahawjki 540 Hlmą. 2f.2 Kawan; ze SAS

WŁ, o 0 Xakofk ao yk Mogą

Łnacz 3 uDl4e £2 zkiaakas:

May Pbldka. Bofodi skóek PE Jagi eda. TZ

ORCEA da Ą 47. R ZA 72 VA „PRZ pkd 259 nada ż w sg PEB” «4 ZZ ak Kry - r. f add e, kuz / p | kĘ: w fcaa Aeseh a „A p zań mae pella zawych KM na due, i ac?

BR kidwa ało, LEŚ. A Jeger, A lm aamns BAH 0 jano

din PŚ ce ZAACY nędkuż. 2778 sę Frzele/ z. dodaj e a Note) (na sika h

YRovwe Nora ly audło wa EW dona, wfaytuy JM

tan m, 4 e oordóii gnat godno mai Że - UA 8 A Aaa wpoia ist pe pokd ę

nu | Aro” ui mn wj kie Bao cz, ssAŃ

pos U Gó puż M „4 ie ło Z u HAsAA> nad kalu WY sa Ney 4ą-

pań V274 jueti u e hy, wofaj U

nu dz nam

— 309 —

bna do znajdzioney przez Hartknocha( bzy druga sztuka czyli pokrywka była wydrążoną, lub nie? ani ten dziejopis nie spomina, ani moi wieśniacy objaśnić nie umieją. Rzadkość przecie w naszym kraju podo- bnych odkryć, każe wnosić o rzadkićm paleniu ciał umarłych, albo, że popioły zagrzebywano najczęściej w naczyniach z materyału, zgniciu podległego. W Wil- nie popioły Xiążąt, jak wnoszą, muszą bydź zako- pane w górze Zamkowey, od strony Wschodu słoń- ca, i kiedy były w trwałych popiełnicach , to mu- szą głęboko leżeć w górze.

Przy odkrycia przypadkowóm jedney mogiły w mojóm sąsiedztwie, pod miasteczkiem Naczą, zna- leziono siekierkę komisów bardzo twardego KTW AE iwbestykęte zrobioną g gziaeobejwae aleiegtkewnchnszn NŻE 66 Sa ltusgazieccceyTjchnerozbt A. (Obwreryó"WYSDFTZE- ną nafiguese e Frtr=H””) l ozmitarztch>prewie"je - duostajny„dlugości Ź,_ szerokości ;, kiąższysi=przy Ttzhtrce jeder"TOWtere” c” dziurka 2 jewoz. SLrony=gy= z drugicy 77Tfnij ma TW ŚrZEdni- Jakiw A.”

wnętrze jej <lo-pelozu-wygładoowo Jedna cała j 7 Siek 851 l druga rozbita, znalezione na powierzchni ziemi, tak są gładko obrobione, jak w szlifierni; ta zaś, co w tywtagć bowcu, chropowatą ma powierzchnię, przez rozkład : ob gin kamienia. Są to zabytki naydawnieyszych mieszkań- “> Pw ców tej ziemi, którym Żelaza użycie znajomóm ix. GAJ

scze nie było. W gabinecie mineralogicznym Akade- 3 mii Wileńskiey, jest kilka siekierek z takiegoż ka- j Dz, Star. Nar. Lit. T. 1. 24 ba. .-

(7) PŁ) “aj » m dw: „— AM sj 4

890: m

mienia, trochę dłaższych, to jest: nie tak zużytych przez ostrzenie; miały bydź znalezione takoż w Lidz- kim powiecie. Natrafiają się takoż i dłóta kamien* ne, z krzemienia bardzo zgrabnie zrobione. Na gruncie wsi mojej, zwanym Bousławiszki, jest mogiła, w kwadrat 20 stop długa, bez wyraźnego u- sypu, tylko obmurowana kamieniami polnemi, jak gdyby podmurowaniem była jakiejś budowli drew nia Głosi podanie miejscowe, że w tej mogile jest pogrzebiony jakiś magnat litewski, zwany JF ada Bo- us; leżeć on ma tam z koniem, chartami (1) i soko- łem, oraz całym rynsztunkiem wojennym. Grobo- wiec ten wieśniacy po litewsku mianują Kapinies a SĘ 9a ade Boussa, mogif* wodza Boussa. Z daw uych 02 m.02 papierow -miejscowychgżylko tyle pojaśnić się.daje,że około rokn=1520, grunt należał: ten <de-familiisbon- sewiczówyo:którym czasie Bugusław Bouse wicz, Cho- rąży Raduński, był jego dziedzicem. DBousewicz, We”

dług raskiego narzeczenia, znaczy syn Bousa, czyli

z roda Zousu pochodzący. Natóćmże polu pokazu” ją w niewielkięy.od grobowca odległości, zapadłe piw”

ZENZ węiwnitcce

(1) Psy dobre, jak u wszystkich straroźytnych narodów» tak u Litwinów, były w wielkiey cenie: w czasiech układa-

Et ‘. »%4 nia pisanego ogólnego statutu, cena wyżła była ter aźniey” r ) |e

aa a 47 szych złotych 526 groszy 20 (Czacki, o Prawach T. II, str. 299] Nie dziw przeto, Że z drogiemi towarzyszami Życia grzebiono

“a bogaczów. Prawa litewskie, ze wszelką dokładnością cenę psów

stanowiąc, musiały się stosować do zwyczaju krajoweg0; gdzie te źwierzęta bardzo lubione były.

— 3/1 —

nice, usypy, mnóztwo kamieni, znaki byłych studni, ślady budowli, czyli podmurowań, mieniące to bydź dworem owego Bousa. Tuż prawie przy mogile jest kamień spory z wykuciem figury, jaką wyobraża, w zmniejszeniu o część ósmą figura 355, Tab. V. (1) Jestto wklęsło wykute kółko z gatunkiem krzyża, czy- li klucz mytyczny, który położony nad grobowcem, jest znamieniem bogini wieczności, Wellony, czyli kluczem do przyszłey sczęśliwości. Znak taki nazy- wali dawni Litwini Pemicłos, obaczyć pod artyku- tłami 77 ellona i Chauturas. Wieśniacy teź litewscy kamienie z podobnómi znakami tak mają nazywać i w ianych stronach. Albowiem nie na jednóm miej- scu w Litwie właściwej, lecz w Pomeranii, Dolnćj- Saxonii i Luzacyi są z takiemiź znakami kamienie, na których i napisy runiczne starożytnicy widzieli. Wno- simy przeto nie bez zasady, że to były ołtarze bogi- ni Wellony.

Uważając atoli je za grobowce nastręcza się na- stępne badanie. Naprzód powiadam, że krzyż, w naj- odleglejszej starożytności, u wszyskich prawie naro- dów, gdzie cywilizacya jakakolwiek słynęła, był w re- ligijnym względzie, godłem zbawienia, to jest: lepszej

nna EL] PAL ZNNĄ

r . . c +4 s (1) „Zmarły Naruszewicz, mówił mi, że na Źmudzi, ko-

ło Ejragoli, znaleziono taki kamień grobowy, jak widziemy w dziele Wormiusa, Monumenta Danica, i że sam te cha- raktery widział,” Czacki o prawach, T. I, str. 10, przyp. No: 94. Jest między temi kamieniami a naszym podobieństwo,

24*

— 372 —

po zgonie nadziei. Teodozy, Cesarz wschodni, gdy ka- zał poobalać w Alexandryi bałwochwalnie, na kamie- niach do Świątyni Serapisa należących znaleziono, między innemi hieroglifami, figury, podobne do krzy- Ża. W Rzymie na staroźytnym obelisku egiptskim, po dziś dzień przed kościołem Ś. Jana Laterańskie- go stojącym, na boku gf’scala sancta, jest między hieroglifami podobieństwo krzyża. Poeta “Tasso wy- kładał ten hieroglif. ‘Także na statui starożytnćj Serapisa Kanopejskiego, wykopanej w Rzymie, któ- rą Cezar Rippa, widział u Antonio Bossio (1), znaj- dował się znak podobny. W Muzeum starożytności; w Paryżu, znajduje się nie mało zabytkow takich krzyżow Egiptskich, Greckich, Skandynawskich. As- tarte, najprzedniejsza bogini, w głębokiey starożytno- ści uwielbiana, jest w płazkorzeźbie wyobrażona z laską w ręku, na której górnym końcu jest krzyż. Fr. Noćl, pod artykułem Serapis, namienia, źe w wie” ku XVI, Hiszpani znalezli posąg jakiegoś boga Me- xykańskiego w Nowym-Mexyku, prowincyi Aku- zamil, na którego szacie wyryte były krzyże. Wszy” scy wykładacze hieroglifow i godłow mytycznych zgadzają się, że u starożytnych krzyż był wyobraże-

niem powszechnćm sczęśliwości, po śmierci oczekiwa-

— “AEZNZEPYCNENNENEE | wwa

—— —

3 , 14 . . « i ’ a

(1) Te wiado mości historyczne wzięte z dzieła tegoż Rup

pa: łconolłogia 1615. Sienna 4to.— Antonio Bossio jest dzieło pośmiertne: fioma Suterranea 1632. Roma,

— 378 — nej czyli przyszłego zbawienia. Między innćmi Świ- da, Rufin i Nicefor wyraźnie to utrzymują. Scze- gólnićj ostatni, mówiąc o zburzeniu przez Tevdozyu- szą świątyni Serapisa w Alexandryi, powiada: „Ci, którzy hieroglificznych charakterow wykłady nale- życie umieją, twierdzą , że znak pod figurą krzy- Ża wyraża Żywot przyszły (1). „Święty Augustyn (2) wyraźnie twierdzi, że Egipcyanie przez figurę krzy- ża wyobrażali żywot wieczny; Serapis więc, bóg przy- szłego Ływota, miał na szacie pełno krzyżów. W za- bytkach malowideł dawnych we Florencyi znale- ziono wyobrażenie węża, którego Moyżesz z miedzi odlać kazał na pusczy, ustawione na drzewie, podo- bućm do krzyża (3). (Obaczyć to wyobrażenie na fi- gurze 56, Tab. V.) Z tych wszystkich badań objaśnia- my się, że gdy to godło znajome było dawnym Li- twinom , nie co innego wyobrażało i u nich. Po- wtóre, wiadomą jest rzeczą, Że okrąg koła był u sta- rożytnych godłem wieczności, niemającej początku, ani końca, jak ten znak mytyczny. Na to nić ma po- trzeby rozszerzać się z wyszukaniem dowodów; dość małego rzutu oka, na wykład wyrozumiały figur hie- roglificznych, między któremi obręcz śpięta, wąż

nn a RZEZ

(:) Qui etiam hieroglificarum literarum interpretenda- Tum periti, characterem sub crucis forma vitam futuram signi- licare dixerunt. Lib. 12 e. 26.

(2) De civitate Dei, Lib. 8, c. 5.

(5) Monumenta Medii aevi, p. 213.

— 374 — ogon w pysku trzymający, okręg koła, zawsze wie- czność oznaczają. Naostatek, objaśniając znaczenie koł- ka z krzyżem , czyli klucza mytycznego, uczyńmy uwagę, że go znajdują badacze starożytności w rę” ku rozmaitych osób mytycznych, i na rozmaitych po- mnikach, według zaś tego wykłada się jego znacze- nie, W hymnach Orfeusza Kupidyn ma w ręku klucz od świata, a za nim Hekate i Prothyrea; Aidoneus czyli Pluton ma klucz od świata podziemnego; Pro- tensz kluez morza; Jeniusz trzyma klucz smutku i wesela: a zatóm jasne jego znaczenie: bo klucz w rę- ku każdego boga oznacza obręb jego władzy, sam zaś znaczenie otrzymuje od miejsca, gdzie jest umieszczo” nym. Naprzykład w ręku kapłanki Cerery, jest go” dłem poświęcenia, składem tajemnic i opieki bogów: To samo u Egipcyan, klacz w ręku Hermesa, znaczy posiadanie skarbów mądrości. WW ręku Amona lub Ozyrisa jest kluczem Nilu i Roku, u Tyfona kluczem od niesczęść przepaści; klucz nad głową króla, jest godłem boskiey opieki; w ręku kapłana znakiem po” myślności wiecznej; w ręku Serapisa jest kluczem do żywota po śmierci, a zatym znakiem przyszłey na- dziei w wieczności, jako złożony hieroglif ze dwóch innych, któreśmy wyłożyli (1).

Znak więc podobnego klucza, wykuty na kamie- zawie

(1) Obaczyć podróż P. Minutoli odbytą w roku 1820—23; do świątyni Jowisza Amona.

— 375 —

nia madgrobowym , będzie godłem Żywota, oczeki- wanego w wiecznej sczęśliwości, życia, połączonego z wiecznością na tamtćj stronie mogiły, czyli, we- dług rozumienia naszćj Mytologii, tajemniczćm go- dłem bogini Wellony, która odpowiednie Serapiso- wi znaczenie miała u dawnych Litwinów.

Zmak kołka, nad którem jest krzyż utk wiony, u In= dyan nazywa się Kur, i przynależy do tajemnic boga Wisznu, którego cześć oznacza (1).

Jescze do artykułu o mogiłach przytoczemy na= stępną wiadomość: Kronika J. F. R., w jednóm z po- strzeżeń swoich donosi o odkryciu grobowca, jakoby W. Xiążęcia Litewskiego i Króla całej Litwy Mendo- ga. Powiedziano tam, że w roku 1618, w Aglonie nad Dźwiną uprzątniono rozwaliny murowanćj wieży- czki, oddawna w gruzach leżącej, pomiędzy które- mi znaleziono marmurową tablicę czarną, na której, mimo uszkodzeń, czytać mógł sam autor te wyrazy, w r. 16go najdokładniej przez niego przekopijowa- ne. (Obaczyć tę kopiją z Kroniki wyjętą na figurze 38, Tab. /,) Wykład napisu tego:

Hac. requiescit. humo. Mendocus. Dux. hthuanus * s . LJ kJ a . - e a e EJ a Vivere. cui Vitae . . « . . . . €t. obi

(1) Allgemeiner Mythologie Lexicon v. Majer.

— 376 —

rac nt LOMONIS ŻY SGO A tunc. rex. e. duce. nunc christianus princeps. nunc. idolis. cultor.

duplex. veste. senectutis.. . . . . . astuciae crudeli ……. occisus. est. Anno. MccLxul salutis. september XII.

Feszty niedostaje: podpisano pod spodem, a na bo- ku pismem niemieckićm, relacya o znalezieniu ta* blicy; znajdowała się ona za czasow autora przy ko- ściele w Kokenhauzen, Robione badania za mojóm sta- raniem, nie wykryły tej tablicy; prócz kawałka mar- muru czarnego, znalezionego w Kokenhauzen, około kościoła, na którym scyzoryk mój ostrzę, nie możono

odkryć żadnego śladu, ani podania miejscowego (1):

CZEŚĆ DLA UMARŁYCH,

Nie wiem czy znaleziono gdzie narod jaki, tak dziki, u któregoby cześć dla umarłych nie była oddawaną. oną PET EPE ICY: CWE JADEREKZA) ARNE

z zoać

(2, (5 Tylekroć przytaczaliśmy Kronikę J. F. R., dopićro po*

A NAM.

wićmy o niej, dla bliższej i pewniejszej wiadomości czytelników naszych. Ma tytuł: Cronica aus einen, und anderen Croniken ausgezogen, und alten Geschichten ausgesćhrieben. Osobno dopisano. J. F. R. anno 1697. die ułt, Febr. Jest to zbiór z roz- maitych kronik, i własnych postrzeżeń autora, notacyi i t. d. in śto, pisany w języku niemieckim. Z tychże notacyi pokazu- je się, Że autorem tego pisma był Jan Fryderyk Rivius, 5 zna* komitego Jana Rivius. Obaczyć Schrtftsteller und Gelehrten Lexicon v. Recke und Napierski Mitau 1854 T. III, str. 559. Nabyłem ten rękopism przypadkowie w Rewlu roku 1808. Do

— J/7 — Narody północnej Europy miały tę cześć połączoną

z religijnemi obrządkami,od najdawniejszych wieków.

Widzieliśmy wyżej, że żałobę zachowywali dawni Litwini, sczególnićj między małżeństwem. Kroniki nie zostawiły nam wiadomości o Żałobie dzieci po ro-

dzicach, lecz o byciu jej słusznie domyślać się nale-

ży, według tego, co mówić mamy i według samychże podań kronikarskich, oraz niektórych gminnych. Krewni zmarłego, w dniu trzecim, szóstym, dzie- wiątym i czterdziestym po pogrzebie, dawali uczty ża- łobne na cześć niebosczyka, na które zapraszali duszę jego przez modły, odbywane przed progiem domów= stwa. Na takich ucztach największa cichość panowa= .” dafgnieużywano też nożów, ani naczyń, brzęk czynią- cych. Posługiwały do stołu dwie kobićty. Część ka- żdej potrawy rzucano pod stół i lano trochę napojow, takoż przypadkiem upadłych na ziemię rzeczy do jedze= nia słążących niepodejmowano, rozumiejąc, że to przy- padło przez wyrok przeznaczenia na część dusz nie-

nana o 1 EZ ZZA R EZZZZ. PAG RZECZNE

Dziejów Litewskich są ważne wyjątki z Kroniki Rotunda i Ge- nealogiczne Tablice Xiążąt Litewskich. Nieoceniony zabytek

dziejów litewskich. Nie można zgadnąć, czy ten Rivius miał,

W ręku rzeczywiście Historyą Litewską Rotunda, czy z_ojea eu ao4 swego notacyi, wciągał do Kroniki swojej niektóre rzeczy,

Co jest podobniejszą do prawdy: gdyż przy kilku innych arty-

kułach, domyślać się o tóm każe. Ojciec zaś jego przebywał 2 x:>) długo w Litwie, przeto mógł mieć zręczność robienia wyjątków

łacińskich prosto zoryginału, a syn z nich niektóre przetłó+ wrź, | aczywszy po niemiecku, wciągnął do swojej encyklopedycznej kompilacyi, *

« A «4

— 3/8 —

mających znizkąd pomocy. Po skończonej uczcie i mo- dłach ofiernik oczysczał domówstwo, przez wymiata« nie miotłą, z pewnego drzewa zrobioną, i przez słowa zaklinając. Taki obchod w Litwie właściwey nazywa się Padimine stału, (podejmowanie stołu). O tym wła- śnie czasie było odwiedzanie mogiły umarłego, na któ- rej oręże jakie, lub topor kładziono, pokarmy i napo- je zastawiano; śpiewano pieśni, w treści: „,Przejdź nędzny człowiecze z tego stana niedoli do lepszego Świata, gdzie jaż, nie Niemcy tobie, ale ty im rozkazy- wać będziesz; masz oto oręż i pokarm na drogę.** Ła- sicki dostrzegł tego u Łotwy i dodaje: „,Poniewaź Ś. Augustyn dawanie pokarmów umarłym naganiał; przeto musiał ten zwyczaj trwać i u Rzymian.ż [Tenże autor, podartykułem Eźagulis, przyłacz

święto żałobne Żmadzkie, nazwane Skierstuwes, zna” czy to w litewskiej mowie, zakłócie wieprza, co się 74” zwyczaj dzieje przy Podejmowaniu stołu i teraz zwy” czajnego obrządku u wieśniaków naszych, mającego część niejakąś opisanego wyżej. Mówi nasz Mytolog; że przy tym obchodzie wzywano boga Eżagulis, któ* zego znaczenie w artykule poprzednim zredukowa” liśmy prosto do mogiły, a w niniejszym razie mógł 0” znaczać umarłą osobę, leżącą w mogile, to wzywanie temi wyrazami opisuje: 7/eni cum mortuls, farcimi- na nobiscum. manducaturus, (przychodź wespół z umarłemi, jeść z nami kiełbasy), Co się zupełnie da

wyłożonego stosuje obrządku:

— 379 —

Mówiliśmy pod artykułem Chauturej, o obrząd- ku, obchodzonym na cześć umarłych, tu jescze przy- toczemy niektóre sczegóły, z nowszych postrzeżeń wynikłe. Chautury, czyli po rusku Uziady, obcho- dziły się na cześć, nie tylko jednój osoby, niedawna zmarłtćj, ale na cześć takoź wszystkich zmarłych kre- wnych i przyjaciół, którym doroczną pamiątkę po- święcano.

Zbierałem rozmaite resztki tych obrządkow ża- łobnych, oświecałem się z podań i zabytkow piśmien- nych, w zamiarze uzupełnienia tego artykułu. Owoż, jak się to działo za czasow poganizmu. Przygotowy- wa się obfita uczta, którą stanowią najwięcćj czarne potrawy, jakoto: polewki z juchy wieprzowćj i gę- sićj, kiszki czarne, mąką ze krwią zarobioną nadzia- ne, zupy z.ziela barsczu suszonego, co daje im kolor ciemnozielony, rozmaite mięsiwa pieczone, kasze, weresczaki, szupienie i dalsze krajowe potrawy, tych liczba w ogóle bydź powinna dwanaście. Izba zamiata się i najczyścićj uprząta; stół się uakrywa obrusem; napoje zastawiają się w dzbanach i konew- kach, (xospodyni, za nadejściem gości, którzy z cicho- ścią największą się zgromadzają, zastawia z każdćj potrawy misę na stole. Tymczasem, kiedy wszyscy milczenie głębokie zachowują, gospodarz głos zabie- ra w te słowa: — „„Duszeczki zmarłe, wy, 0 których ten dom pamięć nosi, przodkowie zacni rodziny mo-

jej, mężowie wiecznćj pamięci i przezacne panie,

— 380 —

a nadewszystko ty mój, dziadalu, babunia, ojcze, mat- ko, wymieniając ich imiona, tudzież krewrii, dzia- teczki, wy wszyscy, których śmierć zakroczyła w tych ścianach! Proszę was na ucztę doroczną, na jaką nbóztwo nasze zdobydź się pozwoliło; niech wam ona tak będzie przyjemną, jak jest nam słodką pa- mięć wasza. Używajcie roskoszy jadła w obliczu bo- gów podziemnych.” Po krótkićm milczeniu, dalćj mowę przedłuża: „Siadajcie, raczcie pożywać w ten sposób, jakim wam bogowie dozwalają.”” Trwa cią” gle milczenie, nikt nie śmie się ani ruszyć, ani naj- mniejszego szelestu zrobić, oczy wszystkich na stół zwrócone. Nabożni wyobrażają sobie, że przez parę; z potraw wychodzącą, widzą cienie umarłych jedzą- ce, słyszą nawet szelest jakiś. Broń Boże, w tej chwi- li pies na dworze zasczekał, to jażby rozumiano, że któraś dusza gniewna, nie chce wnijśdź doizby, a tćm samóm będzie się błąkała około domówstwa, straszyć i szkodzić przez cały rok. Dla tego psa zwykli brać do sieni na tę porę: ponieważ czarownik jaki może go drażnić, a przez sczekanie dusze się odstraszą, czci nie odbiorą i przeszkody w domu robić będą: Po upłynionóm przez kwadrans milczeniu, gosp?” darz odzywa się, obejrzawszy się na wszystkie stro” ny: ,, Wybaczcie duszeczki zmarłe.”” Trochę pomil- czawszy, znowu: „Bywajcie zdrowe, z bogiem du- szeczki, zostawcie błogosławieństwo nam żyjący”

atemnu domowi pokój. Idźcie, gdzie was Przezna”

— 38I —

czenie woła; ale pamiętajcie, abyście, ani wychodząc, ani przelatując przez nasze progi, podworze, ogród, łąki, niwy, nie uczyniły szkody jakowćj.?” Wszyscy się kłaniają niziutko, oglądają się na wszystkie stro- ny i mówią: „Nić ma, nić ma, ani ducha.* Po czćm go- spodyni źbiera potrawy ze stołu, zlówa do flasz, i ba= ryłek napoje, i to wszystko pakuje do kroby; sprząta stół, odwraca obrus na drugą stronę i następuje uczta dla żyjących. Usiadłszy do stołu, odprawują jescze modlitwy, piją, poświęciwszy pierwszą czarę napoju Jeniuszom dusz zmarłych, przez jćj wystawienie za okno, nie patrząc wcale co się z nią dzieje; może ją kto zechce sobie tam wypić. Po skończonćj uczcie l modłach za dusze zmarłe, wymiata się izba i sień; pokarmy zaś, upakowane do kroby, wysyłają się dla rozdania ubogim, jacy się natrafią. 1 to stanowi jałmużnę za umarłych Zina ażu numirusiu. Po po- wrócie do domu rozdawacza jałmużny, uczta, pija- tyka, podwaja się: przepijają w okrąg jeden do dru- glego, mężczyźni i kobićty zasiadłszy pospołu. Co zu- pełnie na pamięć przywodzi starożytnych, Circum- Potatio, które Solon w Atenach, Decemwirowie w Rzymie, z taką usilnością wykorzenić starali się, a wszelako napróźno.

Oprócz tych uroczystości, każde święto, wyjąw- sy Święto Rosy, kończyło się pamiątką na cześć. umarłych, Łasicki z własnych badań przytacza ob-

rządek, tyczący się czej dla umarłych, obchodzony po

święcie Ilgi. Dzień ten nazywa on Dniem Zadusznym, podobno dla tego, że cała wieś, na cześć ogółu umar- łych swoich, go obchodziła. Zapraszano nasamprzód cienie umarłych do łaźni, gdzie dla każdego z zapro- szonych, przygotowywano rzeczy dó umycia się i u- brania potrzebne. Po czóm w osobno przygotowa- nćj chałupie, stół jedzeniem i napojem zastawiają. Sami zaś udają się do mieszkań swoich i bankietują przez trzy dni. Naostatek rzeczy i jadła, umarłym poświęcone, wynoszą na mogiły; pożegnawszy się gestami z umarłemi, odchodzą. Co zestawiono, wol- no wziąć, komu się podoba. Zwyczaj ten stosować się mugiał do Żmudzi wyłącznie, ponieważ u nich tylko święto to Ilgi znanćm bydź musiało, jakeśmy pod tym artykułem wyźćj pokazali.

Powszechnie zaś uczczenie pamiątki umarłych po odbytćm święcie lub uroczystości, zdaje się ogra- niczało na tóćm, że dawano ubogim resztki od uczt pozostałe, albo, jak po innych prowincyach stawia” no na miejscu świętóm, to jest: na mogiłach, gdzie

je ubodzy sobie rozbierali.

WIADOMOŚĆ O PRZYSZŁEM ŻYCIU.

.. . pi a Z EJ 24 Przejście dusz z ciał umarłych ludzi, do poźnie)

rodzących się, a nawet i źwierząt (1), było w staro” RONNZNIADRE ZANE RCOKOZKM oi W ÓRADYSZEBE 0. 090000 azs

(1) Est enim omnium Getharum (sc. Lithuanorum) 007 | nuo

znunis dementta, excułas corpore animas nasciłuris de infundi corporibus; quasdam etiam brutorum assump

corporum pertransire. Kadłubek L, IV, e. 19.

tione

— 088 —

wiecznóm wierzeniu ludow litewskich, powziętóćm od przodków, indyjsko-scytyjskiego sczepu. W poźniej- szych bowiem czasach, wcale inaczćj mniemano (1), jakeśmy wyłeżyli w tóm piśmie. Ominąć jednak nie móżna przyobiecań w przyszłćm Życiu sczęśliwo- ści głoszonych przez kapłanów: — „Piękne Żony, mnóztwo sukień, dobre jadłą, słodkie napoje, w lecie biała odzież, w zimie ciepłe kożuchy i spokojny sen na wielkich, miękkich łożach, w zupełaćm zdrowiu, ciągła wesółość, śmieszki i skoki.” “To było nagrodą dla enotliwych; przeciwnie, źli i występni, oraz nieposłuszni kapłanom, obietnicę mieli po śmierci:— „Bogowie im wszystko odbiorą, co tylko posiadają, będą ich męczyć przerażeniem straszliwćóm i katu- szami, że będą musieli wyć i jęczeć, łamiąc ręce po- śród tysiąca męczarni nieskończonych ‘(2).,

Z, tego wszystkiego, cośmy dotąd przytoczyli w ma- teryi Życia przyszłego, wątpić nie można, iż nie- śmiertelność duszy znajomą była Litwinom, lecz to obłąkane przesądami wierzenie , było powodem mnóztwa zabobonnych mniemań o przyszłym stanie duszy po śmierci.

Mocno będąc przekonani o nagrodach i karach

Ep 1 Nek. (BEM PAW EE WED ZAWARŁ

(2) Prutheni resurrectionem carnis credebant, non tamem uł debebant. Credebant enim si quis nohilis vel ignobilis, di- Pes vel pauper, potens vel impotens esset in hac vita, ita post resurreciionem in vita futura. Dusburg Part, LIIL. c. 5.

(1) Lucas David, B.I, str. 21,

— 384 —

w przyszłóm życiu, niezmiernie troskliwi byli o los duszy w przyszłości, dla tego nakazywali przed zgo- nem krewnym, pilne zachowanie obrządkow pogrze- bowych, oraz staranność u kąpłanów o środki prze- prowadzenia do sczęśliwćj wieczności. Nakazy umie- rających szanowano Święcie, gdyż zemsta bogów w przeciwnym razie niechybną była, którą Poklus w tćm zdarzeniu nie zaniechałby do skutku dopro- wadzić. £+)

Mniemali, że dusza człowieka, zaraz po odbytym pogrzebie i czci zwłokom jego oddanej, w „postaci cienia, taki kształt mającego i ubiór, jak został po- grzebionymsudaję się mimo domu Krewe, lub same- go Krewę-Krewejto, któremu się objawia, zostawu- jąc mu niekiedy’eokolwiek z rżeczy, z któremi umar- łego pochow ago, lub czyniąc mu znak, runo; hiero- glif na wrotach j jego, albo cięcie orężem. W takićm zdarzeniu kapłani mieli zręczność wady się u cienia, czegoby jescze mu nie dostawało do zbawie” nia, oraz ukazywali drogę do miejsca sczęśliwości wiecznćj. Krewni więc zmarłego, nie sczędzili dla kapłana, za tę posługę potrzebną.

Podania o miejscu pobytu po śmierci takie by” ły (1). Jest góra wielce wysoka, stroma, niedostępna skała, nazywająca się „Anafielas, na którą cienie

z EŃ

,”*

(1) „Treść sj rzeczy z pow ieści gutinpćj w ziętąnPPIĘZĘ łefyna Źmnudkis oje Hrefyngi. 4

. 2074

+) heh: 254. BARZO DE rę hay. W Maażas Ka O Wy aku e.) zk, 64

as Jeter’ ask) 2% » wg prazaAnieo 2843 __ Rf BLA aofe a R ZBODAE l kawy Roa, zde 4 BĘ Pażę uuu kla, oka, „ry „sk alba! noś ZY. ada Pata wiek pu PZA loko tk cwu. kali mek, k Labry POL: AE doby 4 kun) tna na _ 4: tobi (wgoba nd ka) ez dy Odeń m7 pyły gaebiły na Ant igteniy, y BY - wyk / peehirypk, ju weteJą Aaron Praia bet ń „kx dk nakł ryateh tlg ND mdły h | y M. PAP A bo e Z: PLŁ * ABN Aoó 272 > 4:23 OB b 2. SZT (e) k kc, ŻY Sermone (FS l Panki. ś 4 7: «I p

DEZCZE Ms or 148 gada Jód wie twfodaśey ZB Kai pH m ub NAM BYTY tb CALU qr

aa EZ

3 z, b J praga (4). dagad niż bana, pogdlni 3 anti Z > ges

(afr. M ŁU, W UlUktttt tdwó me, cia 7 % png

saa LO nuh BR “+. AŻ g kal Wyla pay Uuh cy kr 10, rasą las (2 zeew 7 7 4 „ASKA zu h / " AAM udem fa”, TAJ (623 w RT

dh, 160.

— 385 —

wdzierać się muszą. Dla tego paznogcie długie, pa- zury źwierząt, oręże, konie, sługi, it. d. potrzebne są dla prędszego na nią dostania się. Im zaś człowiek był bogatszym, tóm trudniejszy mu przystęp: gdyż mienia ziemskie ciążą na duszy: ubogi, lekki, jak piór- ko, może się wedrzeć na górę, kiedy bogow nie obra= Żał w Życiu. Inaczćj grzesznego bogacza smok 77i- zunas, pod górą mieszkający, obedrze i równie, jak ubogiego grzesznika, złe wiatry uniosą. Istota bozka, mieszkająca na sczycie tćj góry, która pełną jest spra- wiedliwości, sądzi umarłych z ich postępkow za ży- cią. Każdy według jćj sądu odbićra nagrodę lub ka- rę wieczną. Nić mamy przecie sczegółow o nich, ani wiómy, jakie w mniemaniu dawnych Litwinów były. Domyślać się tylko przychodzi z rozmaitych podań, pod różnómi artykułami tu powyżćj przyta- czanych, że mieli wyobrażenie jakieś Raju i Piekła. W.pierwszćm miejscu cienie umarłych przebywały w mieszkaniu bogów, które jest na niebie w końcu północnym drogi mlócznćj; biesiadowały w ich gro- nie, piły z nićmi Aluś, nasładzały się uciechami i pa- nowaty nad Niemcami, nieprzyjaciółmi ojczyzny swojćj, wolne od ucisku Polaków i Rusinów. Jedna Z powieści gminnych powiada, iź dusza błogosławio- nego po zgonie dostaje sto zmysłow, z których każ- dy służy do nasycenia się stu nowemi uciechami, Piekło w litewskim języku ma oryginalne nazwanie Pragaras, co ma związek z ogniowemi katuszami;

i 0 O dan - Dz. Star. Nar. Lat, Ło. 21

— 386 —

kiedy więc ten wyraz należał do filozofii pogańskićj, możemy wnosić, że mieli mąk wyobrażenie. Przechodzenie dusz, czyli Metempsychesis, u Li- twinów, na tćm się ograniczało, że dusza dziecka, czyli człowieka lat zupełnych niemającego , takoż pozbawionego rozsądku, błąka się po śmierci w gór- nćj przestrzeni wiatrow dopóty, aż nim nie powróci znowu do innego ciała ludzkiego, które ożywić po- winna, a w tćóm przemieszkując, musi dójśdź do sto- pnia doskonałości, do życia wiecznego potrzebnej. Ztąd widać, że przyznawano duszy ludzkićj udosko- nalenia się, których w czasie pobytu w ciele naby- wała, iżby mogła bydź zdolną korzystania ze sczęśli- wości wiecznćj; inaczćj, jak dusza zwierzęcia, ani nagrody, ani kary po śmierci osiągnąćby nie mogła. Że zwierzęta dusze takie i niedoskonałe mają, pelno

jest o tćóm w gadkach gminnych.

EC pay OZ) R Oren

ROZDZIAŁ VWIII.

Rzeczy związek z Mytologią Lui- teywwską mające.

MANICHETZM.

Pod artykułem Sotwaros, nasamprzód przytoczy” liśmy rękopism Piotra Biskapa Kameraceńskiego;

z którego miejsca i wiadomości, podług potrzeby '

— 387 — umieściliśmy w różnych rozdziałach tego pisma; te- raz zdamy czytelnikom naszym sprawę z treści ca- łego dzieła, dotyla związek z dziejami starożytnemi Narodu Litewskiego mającego.

Zaczyna autor od wykładu błędu wschodnich chrześcian, znanych pod nazwaniem Manichejczy- ków, trzymających się nauki Agapiusza, według fo- cyuszowego opisania, rozwodzi sięliobszernie nad tą sektą. O czćm, jako o rzeczy znajomćj zkądinąd i ob- cćj naszemu przedmiotowi, mówić nie będziemy.

Ciąg dalszy rękopismu jest następny: — „Nie się dziać nie może bez woli Najwyższego, i częstokroć najgrubsze obłąkania rozamu ludzkiego, są nauką i przestrogą wiernym w Chrystusie: jnź to, żeby pa- sterze ludu ż czujnością zapobiegli złemu, juź to, aby baczna gorliwość w sługach ołtarza świątobliwie się trzymała dróg prawdy, juź to dla wyświecenia wie- lu prawd użytecznych w kościele bożym, wyłożo- nych jaśnićj za pośrednictwem walki z heretykami, już to nakoniec dla rozpostrzenienia wiary świętćj, przez chrześcian prześladowanych wygnaniem i do- browolnie unikających prześladowania, a w dalekie 1 nieznane strony umykających.’* Wyłuscza nie- które przykłady tego, co powiedział, poczerpnięte z dziejow kościelnych. Z tćj przedmowy robi przej- ście do rzeczy samćj, temi słowy: „„Obłąkania więc ludzkie mają swój cel w wyrokach Przedwiecznćj Mądrości; nie można przeto powiedzieć przyczyny,

25*

— 388 —

dla czego ta najobrzydliwsza , manichejska sekta, „wytępiona na Wschodzie, szerzy się jescze u Rusinów i Litwy, najsurowszych na Północy narodów.” Na- stępuje wzmianka o Manicheizmie Rusinów, we- dług którćj łatwo domyśleć się można, że mówi o se- kcie którćjś, znanćj dopićro w Rossyi pod nazwa- niem Roskołów, Filiponów, Duchoborców, i t. d., nagania ich błędy do manicheizmu Agapiańskiego skłonione; lecz oddaje obok tego sprawiedliwość, że są tolerantami w materyi wiary, trzezwi, pracowi- ci, posłuszni zwierzchności świeckićj, chociaż upor- czywi w dogmatach swoich. Dalćj powiada, że ci odsczepieńcy wschodniego kościoła, oddawna prze- mieszkując pomiędzy poganami litewskiemi, nie tyl- ko swobody większćj, jak w swoim kraju, doznają, lecz nadto w wielu domach możnych panów litew- skich, mają swoich naśladowców wiary; zkąd po- szło, że mało było w Litwie kościołow sczepu wscho- dniego, niezarażonych ich błędami. Owszem gęsto lenąc szlachta litewska do tego chrześciaństwa, utwo- rzyła niby nową sektę; którą autor Manicheizmem litewskim nazywa, /Manicheismus Łithuanicus ; którego nastanie tak opisuje : — ,,Rusini zaszcze- pili pierwsi Chrześciaństwo w Litwie pogańskiey; powiadają jeszcze w wieku XIgo pierwszey połowie; lecz następnie ci chrześcianie, sami zarażeni błęda- mi manichejskiemi, bardziej je przystosowali do po-

ganizmu, że powiedzieć trudno, czy poganizm lite-

— 389 —

wski pomieszał się z chrześciaństwem, czy też chrze ściaństwo spłynęło się z poganizmem. Ciemnota du- chownych, ich oddzielenie się od społeczeństwa z Kościołem, upadek państwa Kijowskiego, dopićroż prostota obyczajow, do tyle zeszpeciły i przyćmiły tę sektę wschodniego chrześcijaństwa , że ich nie- którzy za pogan raczej, niżeli za chrześcian poczyty- wali.’* Opowiada w dalszym ciągu o xiężach ruskich, których Żaden biskup nieświęcił na kapłaństwo, ale sami między sobą, jakby prawem dziedzictwa, sy- nowie po ojcach, na tę godność następowali. Mówi o zbiegłych mnichach z iusi do Litwy , którzy się pożeniwszy z córkami tamtych , przyjmowali ob- rządek manichejski i w kościołach służbę bożą spra- wowali. Lud wiejski częścią, i to tylko w mieyscach tym kościołom przyległych, uczęsczał do nich i był Chrzstem 5. opatrywany, największa zaś część, sta- rego poganizmu trzymała się, inni itej i tamtej wie- rze służyli. Przedniejsi panowie i Xiążęta panujący, juź się od XlIllgo wieku zwyczajow ruskich trzyma- jąc, językiem i wiarą po większej części Ruś naśla- dowali; że zaś kapłanów krajowych do posług swych brali, byli czystemi, jak oni, manicheyczykami, wie- rzącemi w mnóstwo starych, ojczystych przesądow. Uwoż jak tę wiarę opisuje: — „,D wojaką naturę przy- znają bóstwu, jedną dobrą i dobroczynną, drugą złą i szkodliwą. Dusza ludzka takoż dwie ma natury

tidwa różne pochodzenia : jedne od dobrego bóstwa,

= QW. —

drugie od złego. Ciało, najpodlejsza część człowieka, musi zgnić iźnisczeć zupełnie , aby cień jego po” łączył się znowu z dnszą, w czystej, eterycznej po- staci; im więc prędzej ciało zniszczeniu podlegnie, tóm prędzej cień ma swobodę udać się na pola Eli- zejskie, dla tegoź i palenie ciał umarłych osób wy- nalezionćm było. Słońce ixiężyc należą do bogów pierwszego rzędu , są dobroczynne i małżeństwem pomiędzy sobą połączone. To jest element ognia. Wia- trom, burzom i nawalnicom kłaniają się pod figura- mi osobnych bogow. ‘To jest element powietrza. Wo- dzie kłaniają się pod figurą boga Atropos. Fo jest element wody. Ziemia, najpodlejszy element, ma cześć pod figurą boga Semne; węże, ropuchy (ufońes) i in- ne gady do tegoż rzędu należą, Mnogość niemałą bogów, bogiń i gieniuszow ubóstwiają, w dziwacz- nóćm im przymiotow przyznawaniu. Mają niepoliczo- ne klassy kapłanów i kapłanic, na których czele jest ich żyjący bożek Krewe , a tego władza po wszy* stkich ziemiach ladow litewskich zasięga. Mają świą- tynie, ołtarze, liczne i rozmaite posągi bogów, ga- je i miejsca święte. Władza religii jest wielka i by- ła najwyższą. Z upadkiem Pruss niepodległości, oraz Liwonii, zmniejszyły się te niedorzeczności, i stopnio- wie chrześciaństwo na ruinach poganizmu poczęło się ustalać, aż Bóg powołał do wiary ś. cały naród w roku 1387,

Poczóćm autor wymienia szczegółowe opisy nie”

— 891 — których części Mytologii litewskiej, z tych jakie nam mieysca nie znajome zkądinąd nie były, A GREKA wyżey, pod różnemi artykułami. da race X Q przyjęciu wiary katolickiey za panującą tak

powiada: — ,, Litówskie ludy, chociaż są mocno przy

wiążane do wiary przodków swoich,wszelako uległość

ich panującym Xiążętom przechodzi wszystko; roz- kazy tej władzy szanują, jak wyrocznie. Albowiem długim lat przeciągiem lud wojnami wnętrznemi i zewnętrznemi, krwawemi ugnieciony, winien będąc ocałenie swojej narodowej bytności, rozumowi i potędze Xiążąt z domu Lutawora, z których każdy sczególnemi, osobistemi przymiotami rozumu i mę- stwa słynął, nie zazdrościł im tej samowładności, któ- ra się jego zbawieniem stała; powierzył się ślepo wo- li i prawom panającej rodziny, prawdziwemi bo- haterami słynącej. Wiara, obyczaje i zwyczaje dwo- ru panujących Xiążąt, stają się spólne ludom pod- władnym. Jeniusz i skłonności panującego, dają na- tchnienie poddanym. Jeżeli Opatrzność chce nadgro- dzić sozęściem narody, daje im świętobliwych, mą- drych icnotliwych monarchów. Takim Panem ob- darzył Bóg Litwę w osobie Władysława Króla i bra- ci jego, właśnie wtedy, kiedy się mu podobało, cu- downym sposobem, tę zastarzałą w poganizmie i błę- dach manichejskich nawrócić krainę i zasczepić w niej statecznie światło prawdziwej wiary. Powiedziałem

cudownym: gdyż największe usiłowania stolicy apo-

— 392 —

stolskiey, prace i krew tylu Męczennikow ś6. prawie dwówieczne wojny niemieckich rycerzy nie mogły te- go dokazać eo słabego stworzenia powaby. Ręka Jad- wigi Królowej polskiej, podana Władysławowi, usku- tecznić w jednym dniu potrafiia.g Namienia o po- chwałach Króla Władysława Jagiełły , wylicza je- go braci, mówi o tryumfującym Kościele Chrystuso- wym w Litwie, wychwala apostolskie prace Króla i braci jego, do zalet największych policza ich ule- głość Kościołowi , który otrzymał za ich staraniem nawrócenie dołona swego 5,635,500 pogan. Scho- dzi dalej do Krzyżaków, których w niezóm nie osczę- dza, jak z następnego urywku obaczemy: — „Nie są- dziłbym o ludziach, sam nie chcąc bydź sądzonym; jednakże prawda się hołdu ode mnie domaga, Świę= ty początek tego zakonu N. P. Maryi, barbarzyń- ska Niemców chciwość na złe przewróciła. Towa- rzystwo, mające bydź pomnożeniem Kościoła, nasie- niem wiary , przykładem umiarkowania , opacznie działało,w brew idąc świętemu powołaniu stanu swo- jego. Nie bogactw i panowania, ale pozyskania dusz Bogu, Kościoł 6, ma na celu; nie złota, ale zbawie- nia on szukał i teraz szuka. Inaczejby Chrystus nie z rybakami, lecz z mocarzami świata, założył grunt swego Kościoła. Chybiwszy Rycerze raz celu, sta- li się niegodnymi osiągnąć wysokiego zamiaru, i nie- osiągnęli. Ich nadużycia, łupieże i krwi chrześciań-

skiey przelanie, ściągnęły na nich samych miecz anio-

— 393 —

ła zemsty. ,, Schodzi do rzeczy samych Krzyżaków odnoszących się i ich zatargow z Arcybiskupem Li- wońskim.

Następnie powraca do dziejow Kościoła litew= skiego, przez założenie tego axiomatu: — „Nie mo- że bydź dopóty oczysczone z błędow chrześciaństwo, póki dobro owczarni, nad dobro swoje własne pa- sterze przenosić nie przestaną, póki łagodnością oby- czajow, cnotami własnemi i czawaniem niespraco- wanóm, nie skłonią do pozyskania Bogu w jedności wiary serc ludzkichć* Podaje wymównie rady ł przepisy dla pracujących w winnicy Chrystusowey, W końcu pochwala gorliwość o dobro wiary szlachty litewskiej, którzy przez nową uległość Stolicy Apo- stolskiej zasługują na wielkie imie w całym Koście- le. Przepowiada, że Narod Polski i Litewski nie u- czynią nigdy wyboczeń podobnych do Czeskiego, gdyż wielkość wiary Panującego i przywiązanie poddanych do tronu, jest wielką tego rękojmią. I znowu tra- lia na Krzyżaków, iznowu im wyrzuty czyni; na duchowieństwo niemieckie nastanie. Schodzi dalej do materyi powtarzania chrztu. /)e rebaptisandis ho- minibus. Z tego ciekawego artykułu wyjątek w skró- cenia przytoczym,

Powtarzanie chrztn na ludziach Ruskiej wiary, było bardzo dawno wprowadzone w polskim Ko- Ściele, jeszcze przed Kazimierzem (Mnichem) gdyż jego żona, Rusinka, Marya, przed ślubem drugi raz

a, a=

ochrzczoną była. Stary zwyczay, stawszy się prawen, nie usprawiedliwia jednak swego nadużycia. Zle prze- to robią kapłani, którzy chrzest powtarzają, choćby na ludziach sekty manichejskiej, w Litwie rozgałę- zionej: bo ci jaż ludzie raz przyjęli Chrzest w Imie Ojca i Syna i Ducha Świętego. Albowiem. powtarza- nie tego sakramentu jest rzeczą bronuą. Łecz dość jest przy wieśdź do wyrzeczenia się błędow i do ule- głości Kościołowi Rzymskiemu. Chociaż z pogaństwem pomieszane, błędne i niedorzeczne, ale jest wierze- nie w Pana naszego Jezusa Chrystusa. W śmierć i zmartwychwstanie jego. I wiele podobnych, grun- townych nauk, w tamtym wieku potrzebnych opo- wiada. Kończy się rękopism pochwałami Narodu li- tewskiego; gościnność, pracowitość, cnoty domowe- go pożycia Litwinom w wysokim stopniu przyznaje.

Z, tego nabieramy wiadomości o zasczepieniu pier= wszóm Chrześciaństwa u Litwy,które zapewne-w wie” ku X£, bardzo małe postępy mieć mogło, gdyż wła- dza Areykapłanów litewskich trwała niezwruszenie» aż do połowy wieku Xlligo, w tedy Prussacy upadli pod Krzyżakami, Liwonija i Kurlandya podobnież» w Litwie samej tychże Rycerzy napady straszniej- sze bydź poczęły, Miążęta Litewscy więcej skiero- wali swoje widoki ku Ruskim krainom, a ich zaj- ścia domowe wstrzęsły porządki państwa wewnę” trzne, w ostatku przez zawojowanie Mińska, Nowo- gródka , Pińska i części Wołynia, stosunki 2 Rusią

— 395 — większe się utworzyły, z drugiey strony Połock i Ruś naddzwińska ściślej się z Litwą skojarzyła. W tym stanie rzeczy mogły Kościoły ruskiego wyznania roz- postrzenić się po Litwie , i wiara chrześciańska po- mnażała się. Ale że skażoną była przez jakichś se- ktarzy, którym autor przyznaje dogmata, z dawnego wschodniego Manicheizmu przyjęte, objaśnić rzeczy nie amiemy. Trudno bowiem wierzyć, aby ciemni du= chowni i nieoswojeni z uczonością zgłębili filozofiją mędrca perskiego Manesa. Jeżeli w ich błędach by- ło coś podobnego, sami raczej wpaśdź musieli na je* go myśli niektóre, nie wiedząc podobno wcale o nim; ani ojego nauce. Ze żaś pomieszanie czterech ele- mentow z różnicy natury bóztwa urosło, to poszło

z poganizmu Litewskiego, w którym au

tor toż samo postrzega. lo zaś do nazwania Mańi- chejczykami, to, według dawnego zwyczaju pisarzy katolickich, musiało bydź nadane sektarzom KRuskim; albowiem średnich wiekow autorowie zwykli, na= zywać Manichejczykami Albigensow, Petrobrusianow;

Henricianow , uczniow Tanchelina , Popelikanow, Katharow i innych sektarzy z wieku XII, XII i XIV. Sekta bowiem Manicheysko- Agapiańska, tak źniena= widzianą była u Katolików , że kacerz i manichej- czyk jednoznacznemi były wyrazami, Nie jesteśmy przeto w niepewności o tej sekcie n nas byłej, chociaż uie mamy żadney podobno zkądinąd o niej wzmianki. Historya Kościoła Ruskiego nie więcej nam światła

«awt „aż ko

— 396 —

nżyczyć może. ‘[Tym czasem rzeczą jest pewną, że w Rossyi tudzież w krajach jej przyległych dawno powstawały niektóre sekty, tak ciemne, powikła- ne iskryte częstokroć , że sami krajowi pisarze nie umieją znaleźdź początku ich nastania, mimo tego, Że ich nie mało się dotąd znajduje. Nazwanie im od wiekow dają Roskoły, to jest odsczepieńcy. Zia czasow u nas JanaKazimierza, powstała sekta ruska Starowier-

ców, z tych popow, którzy nie chcieli przyjąć nowego

przekładu Bibliii Litu ay przez Nikona,

Patryarchę Moskiewskiego, ci dla prześladowań domo- wych do Litwy się hurmem przenieśli, ale jeszcze przed wiekiem XVII, było dość u nas rozmaitych sekta-

rzy ruskich, jak się z Kulczyńskiego podań domyślać

„wypada (1). Mogli więc w dawniejszych wiekach, tąż

okolicznością powodowani Rusini, przechodzić do Li- twy, i swoje wierzenie rozpostrzeniać między jej mie- szkańcami. A tą koleją mogły się tworzyć sektarskie mniemania, podług tego, jak autor wyszczególnia.

Co się tycze powtarzania Chrztu, winniśmy je” scze uwagi niektóre uczynić. Wszyscy katoliccy dziejopisowie średnich wiekow, nie bardzo są za czy- stością wierzenia Rusi. Polscy duchowni nienawi- dzieli tych obrządków; przez skutek więc walki te- go rodzaju, wynikło, że jedni od drugich nabywając prozelitów, chrzcili ich nanowo. Liecz bezstronni

teologowie zawsze to naganiali. Hieronim z Pragi iR PPR LEGI kom mY RE MZCTRAN NNWIEWA = | CZERPIE > |– || | | e” (1) Specimen ecclesiae Ruth.

— 397 —

w Czechach, który wziął dobre wychowanie w mie- ście ojczystóm, udał się potóm na podróże, zwiedził Niemcy, Francyą, Hiszpanią, Portugalią, Włochy, wszędzie znakomitsze aczęsczając szkoły; udał się potćm do Palestyny. Przed rokiem zaś 1405, był w Polscze i w Litwie, nawiedził Krakow, przeszedł przez Warszawę, Grodno, Wilno i Zmudź, wszędzie oświecając się i oświecając drugich w rzeczach reli- gijnych, z największą uległością Kościołowi Rzym- skiemu. Z Litwy przez Królewiec wyprawił się mo- rzem do Anglii, gdzie trafił na samą porę odświeże- nia nauki Wiklefa, z powodu zawziętości Arundela Arcybiskupa Konterburskiego, przeciw Lordowi Kobham wywieranćj; upor niepohamowany Lorda, obstającego przy mniemaniu swojóm , w rzeczach wiary, wyobrażanych według pomysłow Wiklefa; upor jescze gorszy Arcybiskupa, osobiście zawzięte- g0 na Lorda; w ostatku tragiczny koniec tćj walki, sprawiły w tamtym czasie na umysłach spekulacyom religijnym oddanych wrażenie i ściekawiły wielu do czytania prawie zapomnianego pisma Wiklefa. Pra- wda, że Prałat zgubił Lorda haniebną śmiercią, lecz rozdmuchnął ogień różnowierstwa, pod popiołem czasu ukryty, z którego tlejąc powoli pożar, wiele potćm złego w kościele zachodnim poczynił. Z tego- to ogniska Hieronim nabrał ognia, gdyż za powrótem swoim tąż samą drogą do ojczyzny, przyniósł nie- sczęsne pisma W iklefa, około roku 1%405, Gdzie cho-

— 400 —

swojćm, traktującóm w tćjże materyi (1), wcale nie wchodzi w wykład jasny, kto ci byli Rusini i jakiego wyznania posczególnie, lub sekty: bo uważał za rzecz niepotrzebną objaśniać, co objaśnienia w swoim cza- sie niepotrzebowało. Sama bulla ogólnie mówi o Ra- sinach, jakby pod tóm nazwaniem nie rozumiała Greko-Rossyjskiego Kościoła, lecz pojedyńcze, od niego odsczepione, jakieś wyznanie, pod berłem pol- skićm znajdujące się. Wszelako jednak wczytawszy się w pismo Orzechowskiego, przebijającą się, przez ukrycia, sczerość pióra jego dostrzedz można, czy- li: że duchowieństwo rzymsko-katolickiego kościoła w Polscze i Litwie, miało jakąś skrytą przyczynę, ciemną zasłoną powlekać powtarzanie chrztu i by- tności w Litwie pewnćj sękty ruskićj, którą wyo- brażano za czyste pogaństwo.

Z drugićj strony uważać należy, że kościoł kato- licki ma nie jeden obrządek religijny, przy którym nowe się imiona zwykły nadawać: Chrzest z wody; z Olejow śś., Bierzmowanie, przyjęcie stanu mnisze- go. Tą przeto koleją osoby litewskiego narodu, jakićj bądź wiary; do społeczeństwa Kościoła katolickiego przyjmowane, przez Polaków albo Krzyżaków, mi- mo tego, że choćby i były juź pierwotnie ochrzczone przez kapłanów chrześciańskich innego wyznania; NAS KOMIE ŻY E Wp PIEL OOZZZWK ICE 20 W ILE

“a

(1) Baptismus Ruthenorum, cum Bulla Alexandri Pa- pae, de non rebaptisandis Ruthenis, Anno 1554,

dan Amho 1 ) Manaan u PIO pa, m pocj Pb, NAKAZ, mIEL

A p A K

W aa noki ||-—>

— 401 —

mogły bydź doprowadzane do chrzta z Olejow śś. al- bo Bierzmowania i przybierać inne imiona, chociaż

się istotnie Sakrament Chrztu nie powtarzał,

0 HERBACH LITEWSKICH.

Miejsce tu Kędaią: uczynić wzmiankę, 6 niektó- ryclPławnych litewskich herbaęgh, pod względem ich związku z My tologiją 4). k.

Kronikarze pruscy opisują herb dawnych Pr us ów sn czasow “We jdowekta początek-swój sake, (2). Na tarczy w adi pół szłowicka, w ubiorze krajowym, opiętym, mającego głowę nie- dźwiedzia, w lewo tarczy obróconą. Po bokach tar- czę podpierają dwa konie białe, wśpięte na nią prze- dniemi nogami. Dokoła tarczy były nieznajome na- pisy. Figura 42, Tab. FI.

Inny herb narodowy pruski wyrażał; dwie kró- lewskie korony, jedna nad drugą, dolna przewrócona wierzchem na dół (3), Midocznie początek tego her- bu bydź musi gotycki, jak z heraldyki średnich wie- ków domyślać się przychodzi. Obaczyć figurę 39, Tablica EJ. Tarcza miała dwa pola, górne niebie- skie, dolne ; żółte; korona zaś w górnćm polu była żół- ta, a w dolnćm niebieska. Podług badań P. Voigta.

(2) Historyczne wiadońości o pieczęciach i herbach in- nych nar odów, znajdzie czytelnik w dziele Czackiego. O Pra- wach T. I, str. 71, Przypis No. 547. Tudzież Prawda Ruska czyli Prawa przez J. B. Rakowieckiego, 1. II, str. 10,

(2) Hartknoch str. 226, (5) Śchiitź fol. 4, recto,

Dr. Str. Nar.licT1. 26,

— 402 —

Chorągiew narodowa dawnych Prussów, którą w wyprawach wojennych nosili i kiedy twierdze

były zagrożone od nieprzyjaciela, na wieży wywie= szali. Grunau dziejopis mówi, że miał taką chorą- giew sam w ręku i mierzył ją: miała 4 łokcie długo- ści, 5 łokcie szerokości. Na nićj były trzy półligu- ry: — Potrymp czyli Atrimpos; w postaci młodzia- na z piękną twarzą, bez brody’ i wąsow, ukoronowa= ny kłosami. Pośrodku był Perkunas, w wieku śre- dnim, brodę i włosy miał kędzierzawe, czarne, gło= „wa otoczona promieniami ognistemi, twarz ognisto- czerwona, wydęta i gniewliwa, patrzał na Atrimpa z gniewem, a ten niby się uśmićchał. Trzeci po pra- wćj ręce Perkuna, był Poklus: blady na twarży, wy” chudły starzec, z długą siwą brodą, głowę miał pła- chtą białą obwiązanąw spoglądał na tamtych dwóch, z oczyma przewróconómi do góry. Na tćj chorągwi był osobny napis z charakterow nieznajomych. Ż£- gura 41, Tablica FI. <—pP Litwini wprawdzie nie mieli swojej heraldyki, która jest dziełem śrzednich wiekow, w Europie po”

łudniowey wylęgłóm; lecz osoby znakomitsze przy” bierały sobie według upodobania pieczęcie, które za” miast podpisow służyły do utwierdzenia ich pism; tak właśnie, jak u Rzymian Nosili je Litwini na sygnetach, takoż częstokroć tym samym sygnetem isyn po Śmierci ojca pieczętował się i jego następcy;

jeżeli któremu nie przyszło co innego ma swoim Sy”

— 408 =

gnecie kazać wyryć. Wszelako niektóre familije, jak chce Stryjkowski, miały swoje herby właściwe, Hyp- pocentaurow, Kolumnow, Róży, Pogoni, używały familije xiążąt udzieln$ch!)Niektóre też herby wy- raźnie litewskie weszły do herbarzow polskich, zas pewne przez przeniesienie się domow , takich her- bow używających, Dopićro po Unii Litwy z Pol- ską, na sejmie pod Horodlą, w roku 1415, na znak zjednaczenia się oba narodow, Szlachta polska przy- jęła do herbow swoich litewską i jedność heraldy- ki ustanowiono,

Liccz my mówić mamy o niektórych przedunio= wych herbach, postrzeżonych przez nas na dawnych tranzakcyach, między szlachtą litewską zawieranych, Herbarze nasi polscy są zawsze w wielkim kłopo- cie, kiedy im przychodzi mówić o herbach staroży= tnych, na których są krzyże: wiedząc bowićm, że te herby sięgają czasow trwania poganizmu, nie mogą po- zwolić nato, iżby poganie to święte chrześcian zna mie, na pieczęciach swoich nmieszczali. Lecz my by- namniej tego za rzecz dziwną mieć nie będziemy, kie- dy się zastanowióćmy nad tćm, cośmy wyłożyli w ma» teryi krzyżow pogańskich , pod artykułem Mogiły; nie będziemy nawet z herbarzami udawać się do Krzy- żaków, których zapewnebyśmy jeszcze nie znalezli w Prussach, w tym czasie, kiedy familija, używają= ca herbu Pruss, przeniosła się do Polski, to jest: w samym początku wieku XIII, Zeby nawet herb Zruss;

7 26*

U) niw alu Ż 7 NL Po” .

— 404 —

nie brać za godło mytyczne, to go znajdujemy na tar- czy Jeźdca w herbie Pogoni Litewskiej, przyjętym przez Xiążęcia Świntoroga za herb państwa w ro- ku 1282 (1). Tak więc niema wątpliwości że Lit- wini znali znamiona do krzyżow podobne. (2). Dla tego więc wszystkie znaki takowe, odnoszące się do czasow i rzeczy pogańskich, uważać będziemy prosto za spomniony hieroglif życia przyszłego, albo za miecz starożytny, którego głównia kształt krzyża miała, al- bo w ostatku za literę runiczną. (3). nóż *

Chociaż pierwsze familije litewskie, po sejmie ho- rodelskim, polskiemi herbami się pieczętowały, prze- cież ubóższa szlachta długo jeszcze używała swo* ich starodawnych pieczęci. ‘Uranzakcye, zawierane między szlachtą aź do połowy wieku XVII, tako- wych jeszcze pieczęci, starej formy istarego rźnię- cia na sygnetach, ślad bardzo wyraźny dochowują. Na nich postrzegamy, albo godła mytyczne, albo wy” obrażenia fetyszow, czyli bożków opiekuńczych; nuaj- więcey też wężow, źwiniętych w rozmaity sposob, dawne pieczęcie mają.

Obaczmy niektóre z papierow starej daty zryso- wane. Ze zaś w tranzakcyi kaźdej wyrażano kto pie”

PRZRZDNNZZNNZZNZ AA WE WR > || 1 OONERE KZARYNEE AZP NRNZD PZ ZA A zzacak

(1) Obaczyć artykuł Światynie. (2) Rozpatrując się w charakterach runicznych, znajomy dobrze Litwinom dawnym, znajdziemy tam laski, raz i dwa

razy przekrzyżowane , jużby to samo usunęło trudność dla herbarzy, gdyby znali to starowieczne pismo.

— 405 — częć swoją przyłożył, albo się przy pieczęci podpi- sał, ztąd niejakiś domysł zostaje o fetyszu tak na- zywającej się familii, albo wiadomość o jej litewskim herbie,

kigura 18, Tab, I/, jest ośm pieczęci z wę- Żami, zktórych: a. przyłożył Czapla roku 1541; b Wołodkiewicz, r. 1515; c Skipor, r. 1485; d. Pa- Szyc, r. 4010; e Stecewicz, r. 160g. f. Zub, r. 1480; g. Rexć, r. 1481; h. Micko Pacowicz, około poło- wy wieku XVgo.

Figura 19, Tab. IF, Człowiek nagi, w akcyi bie- gącego, trzyma w obu ręku włócznię o podwójnćm Żelazku, jakby do pchnięcia wymierzoną, na głowie przykrycie jakieś trojkątne. Pieczęć tę do tranzakcyi między szlachtą powiatu Trockiego, czyli Wojewódz- twa, zawartej roku 14go, przyłożył Iwan Lenartowicz Kiezhajłło. Może to bydź fetysz Regieziowan, przy- pisany przez Łasickiego familii Kiezgajłłow.

Łigura 20, Tab. I//. Jasczurka; pieczęć przy- łożył Byczek roku 1604.

figura 21, Tab. IY/, ZŁaba ziemna, przewróco- na dogóry, nad której głową liść koniczyny. Pie- częć przyłożył Hrehor RE 3 Minowt, pod rokiem 1485. LA ka 24

£igura 22, Tab. 1V, Naczynie, na wzór puha- ru, nad którćm trojkącik , nad tarczą hełm apea, jak nad koronami królów. Pieczęć należała do Ko- czelą w roku 1617,

— 406 —

Figura 23, Tab. IF. Dwa topory, na krzyź zło- żone, w dole głowa wołu, w górze ruska litera U (5) Pieczęć Szmigiry, w roku 1615.

Figura 24, Tab. IV, Szczołb wołowy, przez który pionowo przechodzi łaska, w górze mająca trzy krążki, jak liść koniczyny, podobna do tej, jaka by* ła znakiem godności arcykapłana Krewe-Krewejto. Pieczęć tę odkryłem przy starym tranzakcie parga- niinowym, zawierającym utwierdzenie zamiany zie- mi, między ziemianami chorąstwa wasiliskiego, wydanym przez Alexandra Juriewicza Metejki, cho- rążego wasiliskiego, Namiestnika Wojewody ‘T’roc- kiego. Data niewiadoma; odnosić się może do pier- wszej połowy wieku XV.

Figura 2%, Tab. IF. Klatka ówirta; z któ- rej motyl wylata prosto ku górze, Pieczęć przyło- żył Tumkiel, roku 1528. Piękne godło; mojóm zda- niem bydź musiało duszy rozłączającej się z ciałem i dążącej w krainę wiecznćy sczęśliwości.

Figura 26, Tab. IV. Herb Gęś, czyli Papa- rona, taki, jak w herbarzach polskich, z tą tylko różni- cą, że są cztery proporce rycerskie z chorągiew ka- mni trojkątnemi. Pieczęć przyłożył Szmilgin, w ro- ku 1475. J. niży nak nog

Fig. 28. Tab. J//, Widziałem pierścień złoty:

zczerwonym kamieniem, znaleziony przez wieśnia-

ka około Merecza. Na którym w tarczy kogut, ma-

jący na sobie znak jakiś nakształt biarmskiej lite=

uko zawal HK MARA =, | pm

„Żono fi wa CZ

— 407 — | ry Zej, czyli P. Nad tarczą podobieństwo drugićj

litery z tegoż abecadła Mena, czyli M; robota zło- tnicza pierścienia bardzo Śliczna, rźnięcie niezgra- bne i jakby pokazujące pierwszą.probę zdolności rze= źbiarza, ale bardzo głęboko wyrźnięte.

Fig. 29, Tab. IV. Wąż na jakiómś naczyniu będnarskiey roboty, wsparty, głowę iogon do góry podejmuje. W górze figurka w kształcie litery D łacińskiey, po bokach ozdobki. Pieczęć należała do

, Jana Syrpucia, r. 1529.

Fig. 30, Tab. IP. Na tarczy szczególnego ro- dzaju, na dwoje przedzielonćj; z prawćj strony, cóś podobnego do kłosa; z lewej jakby bukiet z kwiatow iowocow. Przy pieczęci podpisał się, Stanisław Bo- kuhm, r. 15 so, I

Fig. 31, Tab. IP. Trojkąt równoramienny, wy- pukło na krążku leżący, w którego odcinkach są litery, częścią do łacińskich, częścią do runicznych

podobne. W trójkącie po rogach, ptak, źwierze, ry-

ba, a we śrzodku kaganiec z ogniem płomieniem go- rejącym. Pieczęć Bartoszewicza, r. 1603. 4/9. niżej naduńeń

Fig. 52, Tab. IF. W sześciokącie równobocz- nym,kółko, w którćm jakaś roślina wyobrażona;z trze- ma gałęziami, na końcu których liście nakształt win- nej macicy , albo kwiaty do gozdzikow podobne. W rogach sześciokąta są runy wyraźne, wendyckie, czyli sławian zawiślańskich wyrażać mające ; wed-

ług wykładu znawców, B. A.M.K.E. Z. Nie można

— 408 — wiedzieć przez kogo ta pieczęć przyciśnięta była: na- leży do tranzaktu testamentowego i znajduje się mię- dzy pięcią, innemi, herbami polskiemi tranzakt jest z r. 1630. „Mła niz nak lg”

Fig. 535, Tabl. J7/, Okrągła piecząteczka, z cza- sow Kazimierza Jagiellończyka, należąca do Stanka Stankiewicza Jurszy. W yobraża cyfrę z liter, jak się zdaje biarmskich ; nad nią zamek trojkątny.

Figura 4o Fab. 7 /, Herb dawny miasta Wilna. Jest to wyobrażenie proste olbrzyma „Alcisa, o któ rym jaż wyżey mówiliśmy. Przechodzi on przez ja- kąś wodę, podpierając się całóm drzewem; na bar- kach ma osobkę siedzącą. Napis dokoła Sigil/um Civit. £iln. Ann. FII, Urb. Cond. inst. 2 „spodem mo- nogramma M. R, i krzyż, odnosi się do burmistrza tamtoczasowego, kiedy pieczęć przyciśnię” tą była. Znaleziona jest na świadectwie, połacinie pi- sanćm, od urzędu ratusza miasta Wilna, w roku 1548, in festo 5. Laurentii. Służyło na poświadczenie, że Au- gustyn Rothenbach, urodzony w Prussach, w mieście SMarienburgu, skutkiem ożenienia się i nabycia posia= dłości w Wilnie, mieście J. Król. Mości, jest wpisany, policzony i inmatrykulizowany do pocztu obywateli tegoż miasta, któremu cieszyćsię przywilejami i t. d. pozwolono. Tranzakt, który mam pod ręką, jest tak uszkodzony, że ledwie treść jego rozpoznać można: był połamany w schyleniach, poźniey podklejony: mole,

klejem znęcone, zgryzły go niemiłosiernie; podpisy

— 409 —

zaginęły. Pisany na grubym, gładkim i pięknym szma= cianym papierze ;: pieczęć wyciśnięta nasamym pa- pierze, prassą i ze wszelką wyrazistością. Napis do- koła czytelny, przekonywać zdaje się widocznie; o dacie ustanowienia herbu , która przypada na rok 1525, a więc jeszcze za pogaństwa; dla tegoż sprawdza się nasz domysł, że to olbrzym _4łcis, przeformo= wanym został z czasem na S, Krzysztofa. Druga pie- częć, obok tej wyciśniona, ma pogoń na tarczy pod koroną , pod spodem herb Radziwiłłowskie?467.

Na pieczęci majestatyczney Zygmunta Kiejstu- towicza, W, Xiążęcia Litew., przy antentycznym dyplomacie z roku 1456, na wosku wyciśnionej i przywieszonej , której dokładnie zdjęty oglądałem rysunek ; znajdują się cztery tarcze herbowe: na jedney, którą Xiążę siedzący na Majestacie, z mie- czem w ręku prawóm, trzyma na lewey ręce, widać Pogoń Litewską ; to jest herb całej Litwy. Na dru- giej, Niedźwiedź w biegu, w prawo tarczy obró= cony, to jest: herb dziedzicznego Ńięstwa Zmudz- kiego. Na trzeciej po prawej stronie Xjążęcia, znaj- duje się Krzyż, przez całą prawie tarczę idący , ta

należy do miasta Trok-Starych (1). Czwarta, ma na

(1) Miało bydź dawniej takie wyobrażenie Krzyża, na tar- czy, w starym zamku trockim, na kamieniu wyrźnięte, nad bra- mą główną. Wiadomość z badań o zamku trockim przesłanych do Puław, którą zebrał ktoś z członkow b. uniw. wilen., wi- dziana z rysunkami, przez osobę to nam udzielającą,

— 410 —

sobie rycerza, w zbroi stojącego,w całej figurze, z Szy” szakiem na głowie, który prawą ręką wśpiera się na odłamka drzewa, z pniem i częścią gałęzi; w lewćm zaś ręku, podniesionćm nieco, trzyma cóś nakszłałt podkowy. Niezaprzeczenie to bydź musi pieczęć dru- giej stolicy państwa, czyli Wilna. Rycerz ten, wyjąw* szy, że mu braknie osobki na barkach, bardzo jest po- dobnym do Alcisa, któregośmy uważali za herb mia» sta Wilna.

Wyobrażenia wszystkich pieczęci są wielkości na= turalnej.

KoNiEc MYTOLOGIEŁ.

= 2 gna 0, „łyk. oawizcę klip” uj a adm dak ta AE

— 4IL —

DODAFEKI DO DZIEJOW STAROŻYTNYCH

NARODU LITEWSKIEGO Tomu IE.

DODATEK I O drcykapłanie.

FPyjątek z Dodatku do Historyi Pruss, przez Foigta ogło- szonej. (B. I, str. 698—708.) Koenigsberg 1827.

W nowszych czasach, nie tylko zaczęto wątpić o istnieniu Arcykapłana i Najwyższego Sędziego, lecz nadto utytułowano go mnichowskim wynalazkiem, 1 wyrodkiem z kłamstwa historycznego wylęgłym, który z takiego względu nie zasługrwałby na mićj- sce w historyi. Lehrberg, którego imie, podług jego znacznych zasłag w historyi północnćj, na wysokie poważenie zasługuje, był autorem tóćj wątpliwości, w rozprawie swojćj: „„,O Krewe, czyli Papieżu Pół- nocnym.” “Treść jego badań upowszechnił nasam- Przód Vater w dziele swojóćm: O języku Starożytnych Prussów (Przedmowa str. 30),

A s Pia

Fa s

— 4I2 =

Pytanie, o dawniejszóm istnienia Arcykapłana, opićra się przed innemi na podaniu kronikarza krzy- Żackiego Dusburga, który (Part. III, c. 5.) o Krewe tak powiada: Fuit in medio nationis hujus perver- sae, scilicet in Nadrovia locus quidam, dictus /io- znow, trahens nomen suum a lioma, in quo habita- bat quidam dictus Crive, quem colebant pro Papa, quia sicut DominusPapa regit universalem Łcclae- siam fidelium, ita ad istius nutum seu mandatum mon solum gentes praedictae, sed et Litthovini et aliae nationes Livoniae terrae regebantur. Tanlae fuit auctoritatis, quod non solum ipse vel aliquis de sanguine sua, verum et nuntius cum bacuło suo vel alio signo noto transiens terminos infidelium prae- dictorum, a regibus et nobilibus et communi populo, in magna reverentia haberetur.—Nim damy wykład tego miejsca Kroniki Dusburga, przytoczymy toż samo z poźniejszego jćj przerabiacza (Rękopism w tajnćm Archiwum Królewiec.), gdzie tak powiedziano: 77 medio eorum fuit sita civitas Fiomowe, dicta a fioma, in qua habitabat eorum nobilior, dictus Grive, quem pagani pro Papa habebant, cui omnes non solum Pruteni, sedet Lithwani et Livonienses, veluti chri- stiani Papae obediebant et tantum venerabantur, 4uod etiam suos nuntios, qui ejus baculum aut si- ‘gnum aliquod portabant ab eo missum, principes eliam et communis populus multo honore colebant et

omnia praecepta ejus firmiter servabant. Jak widzi

p—e—

“Z tk PT aż Ty Paa 7:1…

— 48 —

każdy, w tych obu przytoczeniach znajduje się wyra- źna różność, po części w tóćm, że w ostatnićm wymie- nienie prowincyłl, gdzieŚwięte Iiomnowe miało leżeć; całkiem opusczone; w części, co się odnosi do Krewe, przez umiesczenie: eorum ńobilior, tak, że wypadało- by mnićmać, iż text Dusburga nie jest dokładny. Tymczasem zgadza się z nim dawny przekładacz Ja- roszyn bardzo wyraźnie, oprócz małego i wcale nie- znaczącego wyłączenia; źe tam, gdzie mówi Dusburg, tylko „guidam dictus Crive,, Jaroszyn ma w wier- sząch:

Był tam mieszkający

Najwyższy E warte (Sędzia)

Według pogańskiego zwyczaju

Kriwe było jego nazwanie (1).

Porównawszy dopićro te trzy miejsca razem, każdemu się zdać może dziwną rzeczą, że w pier- wszćm, u samego I)usburga, przez nic nieznaczące quidam, że w drugim przez wyraz nobiłior, a zaś w przekładzie przez nazwanie Ewarte, znajdujemy go wystawionym. Albo więc Dusburg nie wiedział sam, co robić z Krewe i tylko cóś dowiedział się w o0-

, r . . - . c . . . gólności o nim i o jego lasce, albo, że text jego jest

(1) Wann da was wonende irkant Der Obriste Ewarte Nach heidnischen Arte

Kriwe was genant sin Nam,

— 44 —

nieżupełny, czyli obok quidam musiało bydź cóś opusczonego. Lecz, jeżeli podług znajomych świa- dectw sądzić mamy, to ostatnie mniemanie spraw- dzić się nie może: gdyż z rękopismow żaden znajomy nam, nie czyta inaczej, jak jest w texcie, wydanym przez Hartknocha. Przeto pozostawałoby pierwsze mniemanie, to jest: że Dusburg w samej rzeczy nie wiedział, kto to był ten Krewe. Co nawet dowodzi przerabiacz Dusburga, przez nadstawienie wyrazu Nobilior, Widać wyraźnie, że się mu przy quidam jakiś niedostatek pokazał, którego nie umiał należycie dopełnić, gdyż jego nodilior nie więcćj prawie mówi. Lecz Jaroszyn był jaź widać więcćj oświecony w rze- czy, gdyż Krewe nazywa „obriste warte” czem Krewe w istocie i był, poniewaź ło nazwanie, po* dług Hug. Grotiusza (Histor. Gottor. p. 575, oraż Scherz Glossar. Germ. p. 364) objaśnia się przez ,,/e- gis custos, sacerdos, ewa lec et testamentum, quia vim habet legis: inde eu-werd.”

Zastanowiwszy się nad znaczeniem tego miej- sca u Dusburga, postrzegamy potrzebę rozróżnienia w nićm dwóch rzeczy: jedna jest właściwie history” czną, to jest: istota rzeczy ijćj wystawienie; druga jest sposób widzenia, mniemanie kronikarza o rzeczy historycznćj. Kiedy więc krytyk chce je rozważyć; pod względen: ich wewnętrznej prawdorzeczności;

musi dla kaźdćj osobny utworzyć wymiar; pon”

waż, kiedy jedna, to jest: prawdorzeczność history”

l I 4 i i |

— 4ĄI5 —

czna, może zawsze pozostać prawdziwą i zasadną, choćby druga, czyli mniemanie piszącego, nietralna była. Czysta historyczność, czyli wypadek history- czny, którego nam Dusburg udziela, znajduje się, jak może łatwo każdy postrzedz w opisach: Fuiż in medio nationis hujus perversae, scilicet in Nadrovia, lo- cus quidam, dictus liomow,— in quo habitabat qui- dam dictus Crive, — ad istius nutum, seu manda- tum non solum gentes praedictae, sed et Letthovini et aliae nationes Liveniae terrae regebantur. Mnie- manie znowu kronikąrza zawiera się w opisach : itrahens nomen suum a Iioma — quem colebant pro Papa — sicut Dominus Papa regit universalem ec- clesiam fidelium. Że tu jest prosty domysł kronika- rza, taką jest prawdą, jak nić ma wątpliwości, że Prussowie sami swojego Romnowe nazwanie od Rzy- muaby nie wyprowadzali, ani swojego Krewe nie przyrównywaliby do Papieża. Lecz dla kronikarza, zwłascza kapłana zakonu krzyżackiego, takowe po- równania były na doręczu. Romowe wyprowadzać od Roma, zapewne i dla etymologistów naszego wie- ku byłoby dość pochopu, a kiedy się juź przyszło do Rzymu, co za dziw, że mnich papieski, w wyobra- żeniu Krewe, znalazł swojego Papieża. Że zaś to przyrównanie tak jest niedorzecznóm i niestosow= nćm, jak wywod Romowe od Rzymu mylny i niepra- wdziwy, tego bez poeekryDy nie czuł mało uczony kronikarz zakonny. Nawet widzi się bydź rzeczą

e ZAGG

— 4I6 —

nie bez zasady, że pod tóm przyrównaniem, chciał on swoją niewiadomość ukryć, wytkniętą w wyrazach: „„quidam dictus Crive.” Darujemy więc Dusburgo- wi to porównanie, jako jemu właściwe, jako wyskok jego rozumu, który dla nas nić ma żadućj ceny i ża- dnego znaczenia. A przeto nie byłoby rzeczą stoso- wną, niekształtne przyrównanie kronikarza Dus- burga powtarzać i nazywać Krewe „,Północnym Pa- pieżem”” jak to niektórzy zrobili.

Dopićroż przypatrzywszy się drugićj części wspo- mnionego miejsca, wynikają pytania: Czy to mogło istocie rzeczy, albo historyczności, przez takoweydo nićj przystosowanie poró wnania i wniosku, jakikol- wiek przynieść usczerbek? Czy ta historyczność przez to się stała wątpliwą? Czy Krewe przez to niezgra- bne porównanie, stał się bajką? — Żadną miarą! mógłby kto podobnym sposobem po lat tysiącu w paśdź na śmieszną myśl, Petersburg ogłosić za zamek (Burg) świętego Piotra Apostoła, jego nazwanie przyrównać do Bazyliki Ś. Piotra w Rzymie i Ruskich kapłanów za słag podać Papieża; zapewne by ten domysł bezroz- sądnym i niedorzecznym nazwano; ale zapewne nie przyszłoby nikomu do głowy, dla tego czynić powąt- piewanie o istnieniu Papieża, albo ruskich popow: Kiedy więc Vater (Z. c.) mówi: „„Mógł w rzeczy Sa” mćj komuś przy imieniu Romowe Papież Rzymski

przyjść do głowy.” Przyszła ma samemu lekkość po”

wiedzieć, jak gdyby kto miał popów ruskich za ba”

blkeefrorney WŁ ZŁ ć *

Wu ad AUS” możn nr 4 p, Ż4ż ła) * Au “7 % ZZ — WEZ 4 paoleńcek lark , (7 Ajay

PL” + Ł4- / Bęń > r PYŃ. sis tAra BE JE Je dów % 9. Pa a__

| : ’ =P 2 : “e” | mui dy ASY Świ Karón m pania zieł 8 a I

fary AEG A: AR, PARA kafaca , 74 Amod no NO OGb2 A Mote Me Pyka % au c Ne AMAŁTE SSA BA A bony 403 m dad. X 9 AM flee Maty da nadłacoado Na ttaały beż kartę fer rluj rm nam ny PRACY aga dno poszwa lu „m | AAJ PRZY Ro eni ewa GI au, gul (RO? przeze joy mina. ZA 22 mieś ” “Fw saga pił ET” Gad megi, nat +łane. fame JUAMAALV MA PA kk dkn< ech tosłz u, Sw R palstpin=kud Śłedintom, pronii Ca 778 e karbgo AD Atut , a wzor jaw 4 de ROME taj Kofta. luofui paka karty Jka by na AAC A k r BJ ZŁażkwioi ZZ NA „Ę w di leo, pray na W yy 4 AL4 i AyAk kC a zka ze wojew Szła | Tak, POEMA Praw Xg abego RAA Z. wużj ulia_ AE e» pogł “ESDO0Y PEEL ZEM jed e” zLa— ZG DW : s R Np KP ben. Ab pia NWłua ŁA ae. Ku was El 178,4 z PA p i e 4

W” 7038 parad AT T74% pras ly ZARA daduw JaAŃŁLUW AU XALENAA TV: UBU, WA « 3,

| tk uvre4 La” | cKy” mela W. X. tor parku e- nh „ f A, 072 aPna Pascpy > Napa P>.

PEP Z Gł akdł LA. Ao taa lunę ny wra ka z NAWA z ad | SNR zlo ł Pa A wy na zany UębiCZĄ

. sęk j ŻEAY) LowdŁ 2 tk <w śm may gybiecjyś SARE ROWAAEĆ 7. amy Diłufa wr

oka Pibwi na Wdy r

pojemna z “ae WEZANEJ TEYRŃAA „AŻ. PSSE cflue Jako nima

NW; a. fak, py foadda Wy, ENY. RÓ. | b ze pdb bag ekuw Aaniu KN kuji a A uwń A/K g saad. Mel kuce “p” 4 M aytwewiEJE: Asy, ape « 4, sd „a« <ioykh smcą KcŹ said A. . w Ka żę AoanuwH w giedoy i paz dy mda ir ag soy ać fraki Nas. , £ 2 frgoniz ; “TA prz mą, nar e lita) ohnay mn, “6, Mo tye 4 a ką He z em ag ( LĄ par» m m m ut PMA lua. gwa X by 4 Polnm, , akllo dk gu ay ch “PAY JES (zli czesc AN | Duk! kwdy , alko ladna tani dkuwjy nawyk I

| (e preeadw Para Na. zawinś powo: -

7 MO u 1 Rie Wóteg puby prapznali A Xdaoś no /

Xut kurkenm zEKSZCYE Ka pusocrea a: “+53

Po p A lot day ) Ma alko 7. Maki Pod Z na aż sA 54 » 4 ag kr. 4 AŚ Ą pa HRkiu; Ki” AYAME

= Maf 401 wy Mltsy aJR EE K pamana) zna OF omnaker 3: Merthnasy M umi ALLAL Precejkn Z 224, * SEPIA dy ualbun Me ARE > U włożeniu) nało ul wmskaryna) joł Azato lato Kłuuaki_, a Acha zemleć „mete wół ogg” art pamfa pna. kato. Il w. yy A wyma e MŁ: JOEY re» Juaj; . A muchy nałóg loga sepay ae . Ko konta piłam edaD, Z £AMuo. R 2 fafia r gamagni panie takom, Jmyjyy ia dupameJ - e Ind! poto tyle OEI

JAAA

ny M “osp ia rana ba ban. Neu na mahulii: LNWapcs rtiam key Fa. nafipu. am Au, b zazda Naj Płódwadij part: adu. 4 Ar agauy kj e 1 PUT zalana Ma emo Xu P SPORE ŁA ls Pa eko - " Ak Amęgw wy Mo ford r > SZAŁ . «ug naa nad „py znaj Paeia

tą wfłagać mmm wdkóóny PO r

sady łapie | Br” 7 M

a raphMy „AG ba p m

Az pala aa len zad 4= Gier „A

cał 74

j “a namu dtna 1 Intelu KG fo adadiiew

EK (hHSEET JAD olka W. 2 ML 3

4 da gk. 40ć. ,

A 1a AK 0. Mola | Pax e, Jad Wj kc SAM 2 łn oksgał tno Ż z ug r fe A j ZA

ug PZ TWS EM

vw ą mz 1

TOWZET SM

łani POD nadlialiy cy xf_e LO AL CL, zAwv 7)

Gy Ata PŁ ZZ jaa HTŁy ź 14” SR «4 a Powy” na); RÓ wyć PEMŁSĘ

W w dlegran zafóg ZOE

pa_44 p wzajee. ać

(0. Ho uk. ko. | | » re oazy” fe Mana « xuy 2: A Dizyło A Łe pd. Ję 7n R 342 M. ALik: 4OY..

PG. Wolni ki rze FP TPT FH Ma 11 e, ŻA Mulf oś, ky Nakiej,

Ą h

. ke] adhodniedina JT MPAA

„> — 4I7 —

f” + . s) . *e * ge .

jeczność, że tam Któś Petersburg od kościoła rzym- skiego Ś. Piotra wywodził. ‘Twierdzenie zatóm jest bezuważne i porywczo wyrzeczone, chcące Krewe pruskiego, jako bajeczną osobę i wymysł, usunąć z hi- storyi, dla tego, że niesczęsnym trafem razem z Ro- mnowem swojćm, został przez Kronikarza niezrę- cznie przyrównanym do Papieża w Rzymie.

Na czćmże przecie opićra się prawda tego zjawi- ska, co są za pobudki do utrzymywania istnienia Kre- we za rzeczywistość historyczną? Nasamprzód pra- wdorzeczność Kronikarza Krzyżackiego, w jego sta- rożytnćj Prussyi opisaniu, które w tym samym roz- dziale podaje, nie może wcale żadnćj podlegać wąt- pliwości. Zaledwie sto lat upłynęło po przybyciu Krzyżakow, a zaledwo cokolwiek więcćj nad czter- dzieści lat po całkowitóm Prussyi podbiciu, kiedy Dusburg te rysy obyczajow i zwyczajow narodu pru- skiego króślił, i kronikę swoją w r. 1526 Wielkiemu Mistrzowi wręczył. Wielu z tych, których ojcowie byli jescze poganami i przez których ustne opowia- danie, wiadomości o dawnym stanie kraju, o czynach, zwyczajach i obyczajach trwały jescze dosłównie, ży” li esCZE za czasow Dusburga; a przeto sam on 0 wszy- stkićm, co chciał powiedzieć z czasów pogaństwa, niezaprzeczenie najpewniejsze mógł zasięgnąć wia- domości,. Przeto pisze: „, Pescribam quo modo fra- tres intraverunt in terram Pruschiae, — de bellis et aliis, quae gesta sunt in dicta terra, quorum pau-

Dz, Star. Nar. Lit. T. 1. 27

£ : : .

ca quae vidi, alia quae audivi ab his, qui viderunt et interfuerunt, caetera quae relatione veridica źntel- leci.” Czyż może kto otwarcićj o źrzódłach swo- ich mówić? albo sam był świadkiem naocznym, albo miał udzielone sobie wiadomości od świadków nao- cznych i działaczów, albo, podług prawdziwych wia- domości pisząc, mógł i powinien Dusburg mówić prawdę. Inaczćj mógłże się ośmielić, pod oczyma ta- kich ludzi, którzy w części przeszły stan kraju sami znali, w części o tóm bardzo dokładne wiadomości powziąć mogli; mógłże się ośmielić pod oczyma Wiel- kiego Mistrza, swojego Pana, który uprzednio, jako brat zakonny, już dobrze się z krajem obeznał, i od roku 1315 był Wielkim Kompturem, takie zjawiska, jakićm był Krewe, po prostu wymyślić, i za rzecz by- łą wystawić? Czyż by się przy tćm nie obawiał za- rzutow od swego Wielkiego Mistrza, od sta spółży- jących osób, przekonywających go o fałszu?

Kiedy spójrzemy na dalsze wiadomości, które nam Dusburg w tymże samym rozdziale, o sposobie pożycia, zwyczajach i obyczajach dawnych Prussów podaje ; postrzegamy, Że za nićmi mówi, nie tylko ich wewnętrzna prawda i ciąg historyt następnych czasow, lecz nadto ich prawdorzeczność wśpierają jescze, ustronne świadectwa innych, tak zagrani- cznych, jako też krajowych źrzódeł, między którćmi wezmijmy Wulfstana, Adama Bremeńskiego; Hel-

molda, różne dyplomata Papieżow, ważny traktat

— 419 — dyplomatyczny z roku 124g, u Łukasza Dawida po-

miesczony. Wśpierają też jednoznaczności i odpo- wiednie podobieństwa, poczęści Skandynawów, po- części ludow sąsiednich, Pomorzan, Litwinów (1) iinnych. I pośród tych przez wyraźne świadectwa statecznie dochowanych wiadomości, ma bydź wy- mysł o Arcykapłanie, bajką historyczną? Możnaź w inne punkta tego rozdziału Kroniki wierzyć, a tyl- ko jednego Krewe mićć za czczy utwór głowy Kro- nikarza ?

Oprócz tego, za przyjęciem, że Dusburg o rze- czach w tym rozdziale traktowanych, a sczególnićj o bytności niegdyś Krewe w Prussyi, nieomylne mieć musiał wiadomości, znajduje się ważny dowód w związku jego własnych opowiadań. Mówi on o by- tności niegdyś miasta świętego Romnowe, jako rezy- dencyi Krewe. Przeciw temu, zdaje się, podług Vate- ra (1l.c.), nić ma zarzutu, i to jest słusznie: gdyż o by- tności, w rzeczy samćj, takich Romnowych mamy miejscowe świadectwa: najstarsze, o któróm wióćmy, leżało na wybrzeżu Samlandyi, i że następnie w kaź- dćj prowincyi podobny pobyt bogów znajdować się musiał, jażeśmy poczerpnięte z zabytkow piśmien- nych w wielu miejscach naszych dziejow dowody przytoczyli i prawdziwość tćj rzeczy do najwyższe-

(1) Dziejopisowie litewscy, z własnych źrzódeł i podań narodowych, mówią o Arcykapłanach,

“ATA

— 420 —

go stopnia posunęli. Kiedy więc o Romnowie nić ma nic do wątpienia i podanie Dusburga stwierdzają “pomniki piśmienne, jakże można z tćm Romnowem u Kronikarza, tak ściśle połączonego Krewe, za wła- sny twór Dusburga uważać? Wyraźnie miał on wia- domość o Krewe, z tego samego źrzódła, z którego wypłynęła io Romnowie. Przynajmnićj tegoby się powątpiwacze trzymali, wątpiąc zarówno 0 jednćm i o drugićm.

Tak więc u Dusburga wszystko mówi samo za sobą, ile tylko prawdorzeczność historyczna wyma- ga dowodow, że Kronikarz nie wymyślił ze swojćj głowy tego Arcykapłana, lecz powziął z udzielenia sobie dawniejszych wiadomości, które uważał za pra- wdziwe i jako fakta historyczne umieścił. Byłożby jescze potrzeba, do zapewnienia się, świadectw ob- cych, które się u dwóch poźniejszych kronikarzy; Łukasza Dawida i Simona Grunau, znajdują? i które o tóm jescze więcćj wzmieniają, niżeli jest u Dus- burga? W odpowiedzi na to dość jednćj uwagi. Oba ci Kronikarze: Ł. Dawid (Xięga I, str. 16, 535—54 i S. Grunaa, Tr. II, c. I, $4), upewniają wyraźnie; że oni swoje wiadomości o założeniu Romnowe i o usta- nowieniu Krewe, opierają na kronice pierwszego pruskiego Biskupa Chrystyana. Zachodzi ta wpraw- dzie pewność, na podaniu o kronice wspomnionćj tylko osnuta, lecz są najwyraźniejsze gdzieindzićj do-

— 41 —

wody, o rzeczywistćm jćj istnieniu (1), Sam zaś Kre- we w ich całćj powieści historycznćj, tak ważną gra rolę i tak ważny przedmiot stanowi, że gdyby on był wymysłem, całaby jój budowa runęła. Pozosta- wałoby przeto, zarzucić £. Dawidowi, że albo samą kronikę Biskupa Chrystyana zmyślił, albo niebyłe w nićj rzeczy powiedział: przeciw pierwszemu nić ma zarzutu, podług tego, cośmy o tćj kronice wyba- dali sami; przeciw zaś drugiemu, nie moźna nic po- wiedzieć, gdyż jest i drugi świadek, kronikarz Gru- nau, który to samo czytał w kronice wźmienionćj, a tak nić ma wątpliwości, że Biskup Chrystyan wie- dział o istnieniu Krewe, a może i znał go dość zbliz- ka, podczas niewoli swojćj u Prussów.

Dotych obcych dowodow, dają się jesczę inne przyłączyć, wypływające z samćj rzeczy. Łukasz Dawid, który wywodzi pochodzenie Prussów od Go- tów, mniema, Że ustanowienie świątyni Romnowe i arcykapłana Krewe-Krewejto, jest prostćm naśla- downictwem zwyczaju Gotyckiego czyli Skandyna- wo-Szwedzkiego. Jakoż w istocie znajdujemy ślady tożsamości w Skandynawii. Przytoczymy riasam- przód własne wyrazy dzićjopisa Riihsa, z jego obja-

śnień dziesięciu „kwa rozdziałow Tacyta o Ger-

manii (str. 509g). ,,Takoż na północy naczelnicy fa= *

NN (1) Voigt Gesch. Preuss. B. I, str. 617—657. Obejmuje roz-

prawę ; ddwódeąc: ą bytność tćj Kroniki. Tamże str. li1=—big«

Dowody o byłćm Komnowe w Samlandyi, 639 —

«*

— 422 — milij byli pierwszemi kapłanami; w tćm powołaniu wykonywali oni sądowniczą władzę i byli wykona- wcami wyrokow; ta więc okoliczność objaśniać zda- je się założenie Tacyta, że tylko kapłani mieli prawo karania. U niektórych ludów te stosanki wyraźnićj się odznaczały; sczególnićj tam, gdzie do wielkich głównych świątyń, zbierały się większe zgromadze- nia ludu, jak w Szwecyi i Danii. Fu kapłani więcćj się jedni z drugimi łączyli, bez żadnćj prawie w swo- jóm położeniu odmiany. Sczególną jest rzeczą, że ję- zyki germańskie, tak są ubogie w wyrazy ściągające się do kapłanów. — Język niemiecki znał tylko jeden

wyraz Ehwart, stróż-praw.” Kto przy tóm nie przy- pomni sobie wźmienionego wyżćj przez Jaroszyna, Arcykapłana, pod nazwaniem Ewarte, oraz na zwią- zek jego bytności i imienia, z dostojnością sędziow- ską i kapłańską! Właśnie też był w Szwecyi podo- bny Arcykapłan i Arcysędzia, który w tćj godności uważał się za Arcykróla. (Riihs Gesch. Schwed. B. I, str. 59). Świątynia narodowa znajdowała się w Upsa- li; tamstały, jak w świątyni Romnowe, posągi trzech głównych bogów; (Ad, Brem. de Sita Daniae. c. 255); | tam przebywali, jak w Romnowe, przeznaczeni na poietaw uie 5 bogów kapłani i hórppetryby takoż s gh

płan; Ad. Brem. (e. 235), powiada: de sacerdotibus,

/ qui ad Ubsolam Daemonibus astare solebant. lam „znosili, jak do Romnowe, ludy, królowie i kto chciał,

ofiary bogóm (ibid, c. 254); tam zarówno istniał

przybytek święty, ocieniony dębem, wiecznie ziele- niejącym się, oraz gajem świętym otoczony dokoła; (ibid. e. 254). Co większa, że nazwanie miejsca zga- dza się sczególnym sposobem ze znaczeniem imienia Krewe. Sala znaczy po staroniemiecku sądownic- two, a Ober-Sala, to samo, co Sąd najwyższy, jak już Du-Fresne (lossar. ad script. med. et inf. lat. s, h. v. i Móser Osnabriick. Greschichte B. I, str. 552, ten wy- raz objaśniają, dla tego teź Riihs (1.c.s.5g), skłania się do wykłądu Upsała przez Obersala, główne są- downictwo. Pouieważ więc przeciw temu wykła- dowi nić.ma zarzutu, należy przyjąć, że Upsala było miejscem głównego sądownictwa, oraz pobytu bo- gów. Wyroki te nie kto inny ogłaszał, jak kapłan, tam przebywający, który przez swoje podwójne do- stojeństwo, podwójną waźność nadawał miejscu, i ja- ko przybytkowi bogów i jako stolicy sądownictwa, a tak więc nazwania Upsala i Krewe, w swoich zna- ezeniach będą zupełnie odpowiedne, Obraz ten w i- stocie da się zupełnie wykończyć, gdyż i laska rozka- zodawcza, baculus Dusburga, przez którą wyroki Krewów były ogłaszane, znajduje się u Szwedów takoż. Johan Stiernhoeck de jyre Sueonum L.. 1, c. 6.

tak o tćóm powiada: Budlafla in priscis Suconum le-

gibus dicebatur citatio injus, in causis ordinariis -’

per baculum, quem Baculum notitiae vel untiato-

rium pocabant. Hunc indeac nota utrimque inustu-

łata emittebat singulum singulis territorii quadran-

— 424 —

żibus, ut per manus vicinorum estraditus et facti notitiam simul et comparandi maneatum circum- ferret: quomodo non juditia tantum sed et premis- scue omnes conventus publici indicti fuerunt, ubi de casu aliquo extra ordinem deliberandum erat, aut judicandum. £rat autem hic baculus nunciatorius effectus ad modum rei, de qua in Conventu tracta- £io instituenda fuit, ut, si res sacra, crua lignea, si homicidium, ligneum telum, aut securis. of. Du Fre- sne. Glossar. s. h. v.. Bez zaprzeczenia pochodziło użycie tćj Budlafli z dawniejszych czasow pogań- skich, gdyż ten sam zwyczaj znajdujemy takoż w Da- nii. Duński Budstikke, nie było co innego, jak tako- wa laska rozkazodawcza, przez którą król ogłaszał swoje rozkazy i posłuszeństwo nakazywał. Obaczyć Suhm (B. I, 2 Th. s. 156). Żeby więc znaleśdź coś od- powiadającego Krewali, nie potrzeba z Hartknochem, piszącym uwagę d do wydania Dusburga, ani z Vate- rem (l. c.) po podobny zwyczaj do Mongołow udawać się: my bowiem widziemy Krewulę, tylko inaczćj nazwaną, u sąsiad i spokrewnionych ludow i widzie- my obok tego arcykapłana, mieszkającego w głównej sądownictwa świątyni i razem to wszystko, co do naszego Romnowe odnosi się.

Te, ze wszystkich stanowisk uważane dowody; zniosłszy w jedno, mogłyby juź do twierdzenia po- służyć, że tam, gdzie Romnowe, przybytek bogom

poświęcony znajdował się, gdzie pewna liczba ka-

— 425 —

płanow na usłagi bogow i dla pełnienia obrządkow poświęconych znajdowała się, gdzie Krewula przy- pominała o istnieniu Głowy kapłanow, gdzie powieść i dzieje, gdzie podobieństwa wzięte u sąsiadów sto- sunkami swemi mocno spowinowaconych (1); tam zarówno arcykapłan i arcysędzia, to jest Krewe, bydź nieodbicie musiał. Tymczasem Krewe, w Prussyi, jest figurą, która wcale tego kraju dziejom obcą bydź nie może, jeżeli jćj właściwe stanowisko komu wia- dome. Nazwanie (2) icharakter jego dostojeństwa są germańskiego czyli gotyckiego pochodzenia i wzię- te ze stosunkow wewnętrznych i urządzeń narodu (zotow.

Pozostają jescze niektóre zarzuty, któreby prze- ciw naszemu widzeniu rzeczy i naszemu dopićro wyrzeczonemu twierdzeniu, uczynić można. Nie na-

leży więc i tych bez uwagi zostawić.

(1) Autorowie Niemieccy wywodzą Prussow od Gotow, ponieważ u nich wiele gotycyzmu znalezli Krzyżacy. My prze- ciwnie, początek ludow litewskich inny upatrując, ten goty- cyzm przypisujemy zapożyczeniu od Gotow, zawsze też ludy uciskających i Herulom tyle czasu towarzyszących GGotom w Europie wschodnio-południowćj, zawsze przeto wielka sty- czność ludow litewskich z Gotami, czy na swojćj, czy na obcćj ziemi była, gdyby zaprzeczać spólności zwyczajow, obyczajów, religii, pokrewieństwa nawet, ale te dwa narody są widocznie innego sczepu.

(2) Wiadomo, że pruscy autorowie od Grafa, czyli Gratow- skićj godności wywodzą Krewow i piszą Griwe, aby na swoje naciągnąć, Kiedy wiedzącemu rzeczy ogółu Narodu litewskie- 50, na to się zgodzić niepodobna,

— 426 —

Wiadomość w Dusburgu o Krewe, powiada Va= ter (1. c.) „„opićra srę podobno na niewyrozumieniu, przez to wynikłóm, że Rusini, dotąd jescze po Ło- tewsku Krewami mianowani, tak się nazywali.”* Przy tym zarzucie ledwie można dociec zrozumiało- Ści (1). Dusburg pisał swoją Kronikę prawie mię- dzy latami 1520 i 1526; a więc właśnie w tćj porze, kiedy wielkie wojny Krzyżacy mieli z Litwą, które ich wiele oznajomiły z granicami wschodniemi Prus- syi. Jakże bydź megło, że Dusburg, który słyszał o mianowania Rusinów Krewami, wcale żego nie wyrozumiał, że u niego ztąd utworzył się pruski Ar- cykapłan? Czyżby takie rzeczy, niewyrozumienie i przekrzywienie, nie wystawiło go na pośmiewisko wszystkich spółczesnych? Skądżeby dla Dusburga był powod, z nazwania Rusinów, utworzyć pruskiego arcykapłana, pod tómże samóm nazwaniem i prosto go w rzędzie faktow historycznych umieścić? Gdzie tu związek, gdzie pośrednie ogniwo, któreby do tćj

—————nn

(1) Łotwacy nazywają Rusinów im przygraniczających 0d Połocka, czyli Białorusinów Kreews, którzy są potomkami zna- jomych w dziejach sławiańskich Krewiczow. Na pograniczu starćj Litwy, za Oszmianą, jest Krewo, twierdza tychźe nie- gdyś Kręwiczów, a zatćm i Litwinom, pod tómże nazwaniem znajomych. Są u Łotwy Kreewini, pewny lud Łotewsko Kre- wieki, mieszkańcy okolic Bowska. Lecz Rusinow w ogóle, czył FRossyan, wszystkie ludy litewskie nazywają Gudas, Guds, to jest: Got, czyli Warrag. Stender w gramatyce łotew skićj trochę się w tćj mierze pomylił, jak badania dziś miejscowe nas uczą.

omyłki powodem były? Ikiedy Dusburg znat lud Krewów, czyż nie znał Wielki Mistrz, czyź nie znali lepićj urzędnicy zakonni, którzy te wojny prowadzi= li, a Kronikarz bylby śmiałym przed ich oczyma, tak niestosowne bajki wymyślać? (1)

Następnie możnaby powiedzieć: wiadomość Dus- burga o Krewe, dla tego staje się bardzo podejrzaną, Że on jego władzę arcykapłańską, nie tylko nad Prus- sami, ałe nad Litwą i Łotwą rozpostrzenia, chociaż Źródła historyczne tych krajow o tóm wcale nie wie- dzą (2). Zgodźmy się na chwilę na ten zarzut i przy- znajmy, Że się Dusburg pomylił i władzę arcykapłana zanadto rozciągnął. Lecz omyłka w jakićj rzeczy, al- bo jćj niewyrozumienie, czyź znosi jćj prawdziwość? Czyź dla tego Żadnego Krewe nie było, że Dusburg rozciągłość jego władzy zanadto powiększył? Myśmy. juź wyżćj pokazali, że Kronikarz stopnia, dostojno- ści, obrembu władzy Krewe, nie znał należycie. Ju- żeśmy w ciągu naszych badań historycznych udowo- dnili, że w ostatnich wiekach pogaństwa, nie. na je-

dnóm miejscu znajdowało się iomnowe I przy nićm

(1) Ależ Krzyżacy inffantscy, sami wojny z Krewiczami prowadzili; ich bracia nawiedzali Królewiec, gdzie I)usburg pi- sał Kronikę, czyliżby go nie oświęcili o tćm? Jego, który tak starownie badał u wszystkich o rzeczy do historyi ściągające się?

(2) Owszem Stryjkowski więcćj od wszystkich kronikarzy Pruskich i Łotewskich o tćm rozprawia, ponięważ miał pod rę- ką źródła historyczne, które najpoźnićj trwającą tę dostojność w Litwie znały i przeto więcćj mogły powiedzieć sczegółow.

— 428 —

był osobny Krewe; więc Dusburg o jednym Krewe Nadrawskim to powiedział, co się do wielu innych stosowało. Czyż przez tę omyłkę upada całkowicie istnienie Krewe? Czyż nie spominają jescze, Dus- burg (P. III, c. 252) i Kojałowicz (p. 52, 55), rzeczy- wiście o Romnowie, w Litwie byłóm, i czyliź nie na- mieniają dawne o tćm podania? Kiedy więc Romno- we, albo wiele takich świątyń, jak w Prussyi, tak i w Litwie istniało, w rzeczy samćj, kiedy Krewula i dotąd w Litwie pruskićj zapomnianą nie jest, mo- Żeź bydź rzeczą tak trudną do wierzenia, Że zjawie- nie się Krewe przed czasem Dusburga, takoż w tam- tych krajach podobnćm było? — Dla czegoź nic nie- spomina o Krewe Henryk Łotwak, piszący o Inflan- ciech, krainie rządom jego podległćj? Możnaby przy- puścić, że w Inflanciech żadnego śladu o Krewe nie było; możnaby nawet przypuścić, że Dusburg w błę- dzie swoim nad wielką rozciągłością władzy Pruskie- go Krewe, takoż Inflanty tóćm chętnićj chciał widzieć pod jego rozkazami, im bardzićj sczególne jego po- równanie z Papieżem, nabierało mocy i znaczenia; owszem możnaby prosto przyznać się, że nigdy żaden pruski Krewe nie rozkazywał w Inflanciech. Ale czyż przez to upada istnienie jego w Prussyi? Czyź w dziejach inflantskich nic juź nie było, czegoby Hen- ryk Łotwak nie wymienił? Czyż w Inflanciech wca-

le żadnych kapłanow nie znano? dla tego, że ten kro-

— 429 —

nikarz nie wie o żadnym, ani wymienia? Czyż on ca- łą historyą kraju w Kronice swojćj pomieścił?

Tu jescze dotkniemy trzeciego zarzutu, któryby przeciw bytności niegdyś Krewe w Prussyi, uczy- nionym bydź mógł, to jest: że całkowite milczenie wszystkich innych źródeł historycznych o tym Kre- we, doniesienie Dusburga zawsze bardzo wątpliwóm czyni. Prawda, że żaden kronikarz zagraniczny, Ża- dne źródło historyczne, ani Waulfstem, ani Ditmar Merseburski, ani Alam Bremeński, ani Helmold, ani polscy dziejopisowie, Żadne dyploma nie spomina 0 Krewe, ani w jednym wyrazie. Lecz należy uwa- Żyć, chcąc zarzut poznać w jego znaczeniu, całą rzecz trochę bliżćj. Czy, mówię, Waulfstem, Ditmar Mer- seburski i dalsi kronikarze, choć jedno słowo o pra- wodawstwie, o rządzie wewnętrznym Prussów i ca- łym sposobie ich pożycia domowego? Czy wiele jest u nich, z czegobyśmy wewnętrzne stosunki tego lu- du poznali? Co nam powiadają ubogie kroniki sąsie= dnićj Polski o zwyczajach i urządzeniach wewnę- trznych Prussyi? Czy mieli ci zagraniczni pisarze, jaką zręczność blizką mówienia o Pruskim Krewe? I kiedy ją mieli, czy wiedzieli co o nim? Czyż nie był dla każdego cudzoziemca, pod karą śmierci, przy- stęp do miejsc bogom poświęconych wzbroniony? Czy widział cudzoziemiec kupczący w kraju arcyka- płana, który się nawet krajowcom rzadko dawał wi-

dzieć i ciągle w tajemniczych kryjówkach świątyń

— 430 —

i gajow przebywał? Kto wprawdzie wyobraża sobie Krewe, jako Papieża północnego, kto Dusburga po- równanie za dobry towar uważa, takoż arcykapłana pruskiego za wszechwładnego pana utrzymuje nad krajami pobrzeżnemi morza Baltyckiego, ten musi się naturalnie dziwić nie pomału nad milczeniem o nim kronikarzy; musi to samo go trwożyć i wąt- pliwym czynić o całćj istocie tćj rzeczy. liecz komu jest wiadomo, co godność Krewów za wieku tych kronikarzów miała za znaczenie w Prussyi, jak jćj poważenie częstokroć w obrębie jednćj włości zamy= kało się, jak jćj czynność tylko na wewnętrzne oko- łiczności prowincyonalne i spokojne pożycie Łowa- rzyskie wpływały, —temu w żadnym względzie dzi- wną się rzeczą nie pokaże, Że owi kronikarze, któ- rym wewnętrzne okoliczności narodu tak mało zna- jome były, o Krewe nic nie powiadają. Ktoby je- dnak to milczenie chciał wziąć za dowod, że w Prus- sył żadnego Krewe nigdy nie było, ten mógłby tak- Że łatwo dowieść, że za wieku owych Kronikarzy, żadnego tam bursztynu nie było, ponieważ z nich Zaden nie spomina o bursztynie, ani o handlu bur- sztynem, ani w jednćj syllabie.

Lecz nie byłżeby Krewe wspomniany w wa- Źnym traktacie roku 1240? Czyż nie wypadałoby o nim koniecznie tam namienić? Ośmielamy się tym pytaniom zaprzeczyć. Jeżeli waźność i treść tego

dyploma należycie ocenić przychodzi, należy więc je

— AI —

osądzić stosownie do okoliczności, które jego wyda- nie spowodowały. Bardzoby się mylono, gdyby ro- pamiano, że zamiarem tego traktatu było, całkowity ówczesny starożytno-pogański stan lndu znieść, a na- tomiast nowe chrześciańskie życie zaprowadzić. Już było wiełe z owego staroświeckiego stanu znisczono i wyciśnięto, kiedy traktat między Krzyżakami a lu- dem Pruskim nastał. Iak tylko zakon prowincyą którą zawojował, już tćóm samóm nie było w nićj, ani Krewow, ani Królikow (Reikow). Ich panowa- nie w okamgnieniu ustawało, jak tylko władza Zako- nu zaczynała się iprzez krajowcow przyjętą była. Cóżby w tym dyplomacie było do znoszenia lub zaka- zywania, czyli pod tćmi względami do wymienienia, czego juź śladn nie było ico się juź samo przez się rozwiązało? Dla czegoby Prussowie mieli przyrze- kać, nie bydź nadal swojemu Krewe posłusznemi, kiedy jaź takićj osoby, mogącćj rozkazywać, ani śladu nie było? Widocznie nawet dziwną byłoby rzeczą, Żeby dyploma cokolwiek podobnego zawierało. Naostatek możnaby uczynić pytanie: Dla czego Dusburg nie spomina o Krewe, w ciągu dalszym swćj kroniki, ani razu? Zkąd to pochodzi, że ów, tak po- tężnym wystawiony arcykapłan, w biegu przezeń opowiadanych wypadkow, wcale się znowu nie u- kazuje? I na to pytanie łatwo jest odpowiedzieć, kiedy się aważy, ce Krewe w.kaźdćj prowiucyi zna-

czył i wczóm jego zawierała się juryzdykcya. Na

— 432 —

teatrze wojny, który zajmuje księgi Dusburga, Krewe nie ukazywał się nigdy. Bydź może, iź nigdy go ża- den Krzyżak nie widział w jego stolicy: gdyż to wszystko, co się wojną nazywało, leżało za obrębem jego działań. Jak on daleko wpływał na swój narod, albo co on zgłębi swojćj leśnój pustyni, w materyi obrony ojczyzny, bogow i świętości krajowych za działania wywierał, o tóm nigdy żaden z nieprzyja- ciół Prussow dowiedzieć się nie był w stanie. Dus- burg zaś zamierzał pisać: quae vidi, alia quae au- divi ab his, qui viderunt, et interfuerunt, caetera, quae relatione veridica intellezi. Przeto zaledwie- by możnością było, aby Dusburg w piśmie swojóćm częścićj wzmiankować mógł o nim.

Przez te dowody i przez te rozbiory bydź mogą cych zarzutow, rozumićm, żem historyczne istnienie Krewe Pruskiego, przeciw świeżo utworzonćj wąt- pliwości uratował, i razem utwierdził prawdorze- czność starego Kronikarza Krzyżackiego Dusburga.

Na zamknięcie tych uwag, możnaby przytoczyć mnogie przykłady zawiedzionych mniemań nowój daty, w materyi krytycyzmu starych rzeczy. Gdzie poźniejsze odkrycia, albo zdrówsze zgłębienie fa- ktow historycznych, przekonały o zbyt porywczym sądzie tych młodych krytykow, częstokroć prostóm widzimi się, albo chęcią wyjechania ze swojćm sta- nowczóćm zdaniem, albo, co jescze gorzćj, stronno-

ścią, jakąś narodową nienawiścią natchnioną, powo-

— 433 —

dowanych. Lecz, zostawiwszy rzeczy czasowi, zi- mnćj, rozważnćj krytyce krytyki, poruczamy ten przedmiot, żebyśmy się uwolnili od cierpkićj pra- wdy częstego wyrzeczenia.

Nie dla tego nawet przytoczyliśmy wyjątek ten z szacownyeh dziejow pruskich, przez Pana Voigta świeżo drukiem ogłoszonych i z oklaskami przyję- tych, gdybyśmy szukali wsparcia rzeczom, w tomie niniejszym pisma naszego wymienionym, które zkąd= inąd starąliśmy się od bajeczności odcieniować nale- życie, lecz chcąc przydać więcćj powagi naszym do- wodzeniom, przez wyraźne zacieki tego uczonego dziejopisa, w jednćj tylko materyi i przeciw jedne- mu zarzutowi, nic z siebie nieznaczącemu, jakby dla pokazania, ile obchodzi prawdziwego znawcę dziejow, tak bezaważne krytykowanie faktow i kro- nikarzy powagą wiekew zasczyconych i nowemi po- strzeżeniami i odkryciami z roku w rok utwierdza- jących się.

Prawda, że w dawniejszych wiekach, nauka pi- sania historyi, była w słabych obrębach kronikar- skiego faktow spisywania zawarta; lecz prawda tćm bezpieczniejsze miała drogi dla przejścia do poto- mności. Jeżeli brak wskazania źródęł, zkąd który czerpał, jeżeli nie należyta umiejętność ich oce- nienia, jeżeli w ostatku oglądanie się na zwierz- chność zakorfą, tenzurę przełożonych, albo uniesie- nie za naboźnością, czy innym popędem namiętno-

Dz, Star. Nar. Lit. T. 1. 28

„A J

— 434 — ści, zrobiły wiele krzywdy naszym dawnym dziejo- pisow dziełom; nie dla tego przecie kroniki kłaśdźby należało obok z kalendarzem, bredzącym niegdyś o desczu i pogodzie, jak nasz dowcipny Krasicki w bajkach swoich powiedział. Należy mieć pewną i udzielną skalę dla każdego wieku i dla każdego pi- sarza, nawet i poprawiać się mogącą w miarę nastę- pnie wykazać się mogących udowodnień w nich na- trafianych rzeczy, iżby nie wyjśdź tak jak uczony $.p. Lehrberg, na tym wynalazku mnićmanego pa-

pieża północnego.

DODATEK IL O r-ZGEŻEE NRC

Do sczególnóści nazwania wód we wszystkich stronach, mającego źródłosłow w zgłoskach : /Var, Ner, IVor, Nur; do tego, cośmy powiedzieli wyżćj w rozdziale pierwszym tćj xięgi, należy przyłączyć do stron. 185, jescze jedną osobliwość, po wydruko- waniu już arkusza postrzeżoną, a ta jest: ZVercz, rzeka w Syberyi wschodnićj, nad którą miasto Nerczyńsk leży. Nie pozostaje więc dopićro żadna strona zna- jomego świata, gdzieby wód jakich nazwania, podo- bny źródłosłow mającego nie było. Odkrycie posłu-

c , , , . . żyć mogące do wielu badań, tyczących się rozsiedle-

Bop GORZYCE

ą a ik dz

= [U gó sg

4a R

ś R | U PY | ś b , i » U 4

— 435 —

nia się plemienia ludzkiego, pochodzącego z jednćj kolebki niegdyś.

—_ Z ZE, A

DODATEK III. O Boginiach.

Po wydrukowaniu arkuszy rozdziału drugiego xięgi pierwszćj, postrzegliśmy opusczenie wzmianki, pod niektóremi artykułami bogiń, nazwań im przez dawnych Prussów nadawanych, jak się te znajdują w kronikach pruskich i z nich są wypisane u Voigta. (Gesch. Preuss. B. I, str. 594). Tu więc to dopełnie- nie umiesczamy.

JAWINE. Od Jawu, zboże. Jawoi, liczba mnoga zboża. Widocznie nazwanie to Ściąga się do tój sa- mćj bogini, którąśmy opisali (str. 65—64.) pod na- zwaniem Arumine: gdyź jćj przymioty, od Prussów przyznawane, są też same, o których pod tym arty- kułem była mowa.

GABJAUJA. Miała bydź u Prussów boginią bo- gactw, czy też ich dawczynią. Z tego względu nale- Żałoby to narzeczenie do jednego z nazwań bogini Pilwite, u nas opisanćj (str. 51—55). Lecz to myty- czne narzeczenie zarywa cóś na Grabie, którego my- to ściąga się do innego wcale przedmiotu. Musieli się więc kronikarze pruscy pomylić, albo w wymienie-

28*

— 436 —

niu należytóm nazwania, albo w wykładzie przed- miotu, którym się bogini opiekowała. Jakoż, wywo- dząc pierwsze od pruskiego słowa Grabenti, (przyno- sić): pokazują wyraźnie omyłkę swoją co do drugie- go; ponieważ jaunas, młody albo młodość: należy do wszystkich dyalektow mowy litewskićj, jako wyraz, mający swe pochodzenie z Sanskrytu yauwana (ju- ventus) yuwan (juvenis). Z tego względu jćj przy- miot należy do dawczyni młodości, zdrowia, swobo- dy, jaką najbliżćj byłaby, podług naszego wykładu, bogini Liethua.

GUCE, podobno lepićj GUCIE; ponieważ Gucias

po tutejszemu, Guszcias lub Guszas po łotewsku, znaczy ten mechanizm ruchu zwierzęcego, od które- go zawisło chodzenie; w polskim języku nić ma na to wyrazu, można by powiedzieć: ruch w kiębach nóg; a z tćgo powodu wynika postrzeżenie, że dawni b rus- sowie znali boginię podróżną, z odpowiednićm my- tem, opisanemu przez nas Kielodewas, to jest: była ona Kielodewe; jak ją i pruscy dziejopisowie na- zy wają.

ŻWAJGŻDUNOKA. Bogini miała to bydź nad gwiazdami, znająca gwiazd biegi, kochanka boga gwiazd. Widocznie bydź musiało w tóm mycie za- warte nazwanie i przymioty Lajmy, u nas opisa- nćj (str. 45—47), która pod takióm mianem wiel- bioną była, jako królowa nocy, czyli xiężyc, w rodza-

ja żeńskim uważany,

zatP inz i

m”

gw zal A”

— 437 —

Do tćj samćj bogini, czyli Lajmy, należało i Lan- my nazwanie, chociaż je odróżniają niektórzy i wi- dzą wcale przeciwne, czyli złe bożyscze, gdy Liajma do dobrych rzędu należeć miała; lecz podług naszych badań, w różnych stronach ziemi litewskićj czynio- nych, pokazuje się, że te nazwania i wyobrażenia o przymiotach, są prostóćmi zwyczajami prowincyo-

nalnćmi, z zepsucia już Mytologii powstałemi.

DODATEK IV.

O znakach: dostojeństw wę ie L skich. ,

Znajduje się w blibliotece prywatnćj pewnego 0- bywatela, którego imienia wymienić nić mam pozwo- lenia, Rękopism Historyi Kościelnćj. Kompillacya, przez jakiegoś Jezuitę, obejmująca mnóztwo e gow z kronik i pism różnego rodzajn, co się ściąga do wzmienionego przedmiotu, a w sezególności koo: łów: Połskiego, Litewskiego, Pruskiego, Kurlandz- kiego, Inflantskiego i Estońskiego; obejmuje arkuszy drobnóm pismem 58; z początku, podług numeracyi nie dostaje str. 20. Pismo z pierwszćj połowy wieku upłynionego, in folia. Miejsc wiele wyglozowanych

innym atramentem i donotowano przy kaźdój glo-

— 438 — zie „,R. P. N. $. O. M.S.J.”” Do dziejow nić ma wca-

le nic nowego, oprócz może sczegółow o fundacyach zakonnych: ponieważ cytacye w notach, na brzegu, Źródeł, z których autor korzystał, nic nieznajomego nie zdają się wymieniać-—Ale księga pierwsza na nie- sczęście zaginiona , która widocznie zawierała wy- ciągi, odnoszące się do Mytologii Litewskićj, czer- pane ze źródeł niewiadomych teraz, jak się wno- sić daje z tego, co pozostało na stronicy 21, która zawiera ostatek xięgi pierwszej. Kładziemy tu wspo- mniony ułamek, wiernie z autografu spisany i zry- sowane figury:

Postea floruit in Ducat, tantum Samogitiae, usque ad extremum tempus conversionis, scil.jad ann. 1414. Men. Jullii 28 d. qua mortuus est in vil- ła Onkaim, ultimus Krewe- Krewayto, nomine Gin- towius. No. . LXKIV, Flamen. Cum eo verum estincta est dignitas, magni olim ponderis in rebus sacris, juditiariisque, per totam terram Lethovicam: Prussiam, Lithuaniam, :Samogitiam, Curroniam, Semigalliam, Liponiam, Lethigaliam, nec non Kre- viczensium Russorum; quą in declinio X7 saeculi, zncipit sensim deperire; denique tenebrae eviternae paganismi, fugientes de terra in terram, dissipatae sunt ante facpm christianae fidei, et crucis sancti.

Przy tóm nota na brzegu: Chronista FRiuthenus in drchiv. Luceor. Capit, manuscrip. No. 18, Lit. F. xv.

| | |

— 4389 —

Symbolum jurisdictionis Flaminis, Krewe-Kreweyto, sive baculus sa- cerdotalis, vulgari sermone Buthstun-

kasnuncupatus, talem habuit formam:

Baculus longiusculus, de ligno simplici quaerci, su- pra quem sunt tres Virgae, curvatae in modo nodl, dispositaeque in formam Tridenti, de quarum jun-

ctione tres bursae pendęnt.

Symbolum jurisdictionis Supersti- tis loci, vel provinciae, Krewe, sive baculus sacerdotalis, vulgari sermone Buthstus nuncupatus, talem habuit

formam:

— 440 —

Baculus longiusculus, de ligno simplici quaerci, supra quem sunt duae virgae, dispositae in formam rami bifurci. De qua- rum junctione duo bursae

a pendćnt.

Symbolum jurisdictionis communi sacerdotis, jus judicandi habentis, Wajdalotae vel alii id generis, sive baculus sacerdotalis, vulgari sermone Buthas nuncupatus talem habuit for-

mam: | H

| | |

— AT —

Baculus longiusculus, de ligno simplici quaerci, supra quem est una Virga, curvata in modum nodi, paululo inclinata rursum, de qua junctione una bursa

pendet.

Na brzegu nota: Sed et sigilli eorum portabant talia symbola, ut ait Chronista. fiuth. in „Archiv. Luceor. Capit. Manuscr. No. 22. Lit. F. xv.

Cała ta historya pisana taką łaciną i stylem nie zawsze sczęśliwym, lecz najwięcćj wyjątkow cu- dzych zawiera, z czego wnosić należy, że to bydź musiały materyały, zebrane przez jakąś pracowitą osobę zakonu jezuickiego, a poźnićj niewykończone zostały.

Dopićro nczynićmy wykład tego kawałka Myto- logii litewskiej. |

Od końca wiekn jedenastego; zaczęła upadać po» waga Arcykapłana Krewe-Krewejto, która wprzór dy nad wszystkiemi ziemiami przez naród litewski

zamieszkałemi rozciągała się, to jest: od Wisły do

— 42 — Dzwiny, od morza Baltyckiego aź w głąb Rusi, gdzie

lud Krewiczów sławiański, takoż temu Arcykapła= nowi miał podlegać. Jeżeli to było w istocie, prze- to łatwo znajdziemy przyczynę nazwania tego ludu, czyli, Że miał swoich Krewow, jak i ludy litewskie, to jest jedne z niemi zachowywał obrządki religijne. Sczegół w historyi półńocnej, wcale nieznajomy. W tym rzeczy religijnych upadku, nadeszły lata zbroj- nego nawracania, naprzód w Inflanciech, poźniej w Prussyi, następnie w Litwie, na ostatku na Zmuj- dzi. Tam jeszcze we wsi Onkaim ukrywał się Ar- cykapłan imieniem Gintowt, który żyć przestał ro- ku 1414, Lipca 28, będąc 74 z liczby, i nanim się skończyło pogaństwo litewskie.

Lecz nie mniey ciekawą jest rzeczą opisanie trzech postaci Kapłańskich lasek, a to jeszcze z taką dokła- dnością rysunku i opisaniami. Wićmy już zkąd inąd i powiedzieliśmy wyżej, że hyło coś podobnego w po- ganizmie litewskim. Badania Pana Rhesa (1), potwier- dzają, że u Litwinow rozkazodawcza zwierzchność przysyłała laski, których kształt zagięty w górze w ta- ki sposob Ć, co jeszcze dotąd ma trwać we wsiach litewsko pruskich. Wójt posyła tę laskę, zwaną Kry- wula , do pierwszego sąsiada, ten dalej natychmiast przesyłał i tak z kolei ostatni przynosił na powrót wojtowi ; każdy, odbierający taki znak, obowiązany

(1) Anmerkung zu Donaleitis Jahr, S. 29.

) i J 1

— 4438 —

jest niezwłócznie przybywać na mieysce zgromadze- nia włości. Pretorius, wykładając te miejsce Dusbur- ga, gdzie jest mowa o lasce kapłańskiej , nazywa ją K rewule. Położona tu wyżej figura kija krzywego i do- tąd u Litwinów pruskich tak się ma nazywać; a więc wnioski, że Krewe miał podobną laskę i ona była roz- kazodawczym u niego znakiem (1).

Wistocie tu wyżej przytoczone wyobrażenia ma- ją cóś podobnego, tylko przewróconym sposobem: wi- dać że dziejopis litewski, z którego czerpał rękopism, wyżej przytoczony, jak noty jego wykazują, musiał lepiej wiedzieć o tych laskach i znał ich wyobraże- nia na pieczęciach dochowane z dawnego czasu, kie- dy pogaństwo w całej sile istniało, chociaż niespo- mina o nazwaniu Krewula, wcale nielifewskićm: bo wziętóm z języka sławiańskiego: Krywoj, Krzywy, Krywula znaczy krzywiczka, rzecz mała, zakrzy- wiona.

Mimowolnie i przypadkowie spotyka się ten wy- raz znazwaniem kapłanow mnieyszych, sądowniczą władzę po wsiach sprawujących , o których wyżej było pod artykułem Kapłani. U cudzoziemców zaś wylęgło się porównanie rzeczy i osoby, bezwątpienia bardzo nietrafne;, osnute na przypadkowóm nazwań podobieństwie. Bo kiedy Litwini pruscy mają przy-

miotnik Krejwas, na wyrażenie Krzywy, zapożyczo=

(1) Voigt Gesch, Preuss. B. I. $. 603.

— 444 —

ny od Polaków, to mogli nazwać laskę rozkazada- wczą wojtow swoich Arewule, czy Krywule, zapo- mniawszy, co to nazwanie dawniej znaczyło, gdy tym- czasem język litewski ma swój własny na to wyraz Nukripis (1)-

Lecz wyrazy, oznaczające laski kapłanow i sę- dziow ludu, Buthstuakns, Buthstas, Buthas, napo- tykają się u dawnych Duńczyków, w nazwaniu Hud- stikke(2); byłato laska królewska i rozkazodawcza; musiał któryś narod jeden od drugiego zapożyczyć takowe godła,

Musiemy jeszcze raz wrócić się do rozbioru tego urywku Mytologii Litewskiej, gdyż, otrzymawszy go zapóźno nie mogliśmy umieścić zeń postrzeżeń wcią- gu pisma ninieyszego i pod artykułami właściwónmi. Widocznie, że autor miał pod ręką zródło historyczne z którego poczerpnął wiadomość, Że ostalni Krewe- Krewejto Gintowt był z liczby Arcykapłanów 74. Tych poczet, podług kronik praskich, do ostateczne- go upadku poganizma czyli do Arcykapłana Alepsa był 48 (5). więc od daty przyjęcia chrztu przez ATU ŁOIEZEE: PNASŻ EW NOLA MÓACK| |

(1) Słownik X. Syrwida Str. 119.

(2) Suhm. Gesch. Dinnemark, B. I, 2 Th. S$. 156.

(5) Pomieściliśmy w powyższym spisie (Art. Kapł.) na cze- łe Wejdawuta, jako pierwszego Arcykapłana, podług mniemań Kronikarzów; lecz lepszą krytyką przetarte dzieje, czynią 89 tylko wodzem, do rzeczy wojennych i cywilnych, a zaś brata jego Brutenesa, pierwszym arcykapłanem.

— 445 — niego czyli od roku 1265 do 1414, przez lat, 149

było ich jeszcze 25. ‘To potwierdza powiedziane wyżej przez nas rzeczy (art. Kapłani) o autentyczności tego podania.

Jest przecie zarzut u P. Voigta (1), według któ- rego cała ta legenda o arcy kapłanach ma bydź, czy- stym wymysłem jakiegoś próźniackiego mnicha. Wy- rok ten przeciw spisowi Arcy-kapłanów jest wzięty z Hartknocha (2), lecz tamten wyrzekł to bezdowo- dnie, tylko jako własną wątpliwość. Ubaczmyż do- pićro dowody, naszego wieku krytyka:

Ponieważ najdawniejszćm znajomóćm Źró- dłem tego jest Simon Grunau , u nowego dziejo- pisa Pruss , bardzo okrzyczany kronikarz, a w rze- czy samej lepszego uważenia godny: nie zawsze pochlebnie piszący o Krzyżakach i narodzie Nie- mieckim , to prawda; do zbytku za katolicizmem zapędzający się, i to niesekret , niekiedy bez kry= tyczny kompillator i swego wieku niedostatkami na- pełniony, i na to zgoda. Ale pracowity dośledzacz prawd wielu, badacz wypadkow przez poprze- duich pisarzów opusczonych , lub niezrozumiałych, obszerny skarb materyałow pod ręką mający i nie lada powodami do podchłebstwa złudzający się, nawet ku tym, pod których władzą żył i których ła-

RENNNNNSZNNNNZZNNNNN ZZA a

(1) Gesch. Preuss. B. 1. $. 605. (2) Alt, u, n. Preuss. BS. 149.

— 446 —

skawego wsparcia doznawał. Zważywszy to wszy- stko i te same sczegóły, któremi nie raz Grunau przy- służył się krytykującemu gorzko siebie Panu Voig- towi, oraz mając nauwadze niedostatki , kronika- rzem właściwe, nie możemy niebronić Grunaua. On wiadomość o Arcykapłanach, bezwątpienia, poczer- pnął, z Kroniki Biskupa Chrystyana: bo nie racya, że tego nie było w tey kronice, ponieważ [aworytny Łue kasz Dawid, wyjąłby z niej toż samo. A zkądże dowod, że Ł. Dawid miał pod ręką całą Kronikę Biskupa, kiedy sam P. Voigt, uczy nas(1), że wyjątki z niej by- ły tylko w bibliotece Królewieckiej „która stała otwo” rem dla tego kronikarza, których wyjątkow nawet resztki w papierach po £Ł, Dawidzie tam znajdował. Ależ Pretorius i Johannes Leo Kanonik Gutsztatski, i Henneberger pierwszy, za przyznaniem się własnóm, drudzy z widocznych dostrzeżeń, mieli pomiędzy ma- teryałami do badań swoich, nie tylko kronikę Biskupa Chrystyana, ale i inne źrzódła, jemu zapewne spółcze- sne lub nie wiele poźniejsze, a starsze od Dusburga; oni zaś oba wymieniają 6 żych samych arcykapłanach; nawet obszerniej i daleko z większemi objaśnieniami, jak Symon Grunau (2):

Imiona tych arcykapłanów, nie do gustu wca* le krytykującemu , przeto wzbudzają podejrzenie. RÓ OE i 2 OWO RO z z

(1) Voigt Gesch. Preuss. B. 1. Beilage N. 1. (2) Pretorius Schaubiihne B. IV, c, III. $. 15. Zeo Histor. Pruss. p. 5. Henneberger de Veter, Pruss. p. 14,

— 447 — Zkąd naprzykład /Marco Iionis, Bolloysos, wzięli

się, ich nazwania wcale po prusku nie brzmią ? — Brzmiały one po krajowemu, nim jeszcze Niemieccy Rycerze wsławieni, poczęli mordować i w pień wy- cinać niesczęśliwy ten lud, ponieważ w naszćm prze- konaniu i podług naszej litewskiej znajomości zasad mowy, nić ma ta nie do zarzucenia, oprócz, że /Mar- co, musiał bydź wymawiany /Mergo; Honis, u Hen- nebergera jest Złomois, imie zupełnie litewskie znacze- nie mające; Zol/ojsus, odzywa się w wielu nazwaniach mieysc, Zolcie Bolcieniki, Bołojcie, u nas samych w Litwie. Naostatek, żeby zupełnie wywrócić listę Arcy-kapłanów, powiada krytyk, że Jaygello, Jar- gallo, Pomolłoys, widocznie są imiona litewskie. A czómże byli Prussowie tamtocześni, kiedy nie Litwi- nami? azaliź nie bracią jednego sczepu i jednople- miennym narodem z Litwą? Najbardziej się niepodo- bało, że zakończenia imion po większej części są na o, jakich się mało znajduje pomiędzy imionami Prussów, zkądinąd znajomemi. W odpowiedzi na to trzeba ściągnąć uwagę krytyka na niedokładne tych imion po części wypisanie w kronikach! ponieważ znajomi zkądinąd Brutenes i Wejdawutis mają takież w tym poczcie zakończenia, Lecz że były i z takićm zakoń- czeniem, przeczyć temu sam krytyk nie może, niech- Że się zastanowi nad trafem, że tych ludzi poczet był mających najwięcej takich niesczęśliwych zakończeń,

które spowodawały , żeautor sam swoje założenia,

— 448 —

tak pracowicie oddane, powyżey w tej samej histo- ryi, idowody o bytności Arcy-kapłana, przeciw hy- potezom przeciwne zdanie wnoszącym, tak pewne, wyraźne i oczywiste , ile tylko historyczne pomoce dozwalają, dopiero osłabia i jednym pociągiem pióra w wątpliwość podając, naciąga hypotezy do ich zu- pełnego z gruntu wywrócenia, i jeszcze hypotezy za- pożyczone od Hartknocha, który je wrzucił nawiasem do swoich opisow dziejow Pruskich (1) i pewnieby dziś cofriął, gdyby przeczytał, to cośmy tu wyłożyli

w tej maceryl.

DODATEK V. O 4Abecadle Bbiarmskićm.

Mówiliśmy w ciągu ninieyszego pisma nie raz 0 abecadle Biarmskić m, którego ślady odkryć przy- szło na ziemi litewskiej i wprawdzie takie, które nie zostawują wątpliwości, że dawni Litwini mieli to abecadło w użycia. Bydź może, iż się komn zda- rzy odkryć monetę, lub sztukę metallu, noszącą na* pis literami tego abecadła; nawet mówiono mi, że

są tu lub ówdzie na kamieniach w Litwie wybite

(1) Alt, u. n. Preuss, S. 149:

CZE) A pay wyje, maa) UÓ. tj, lan. 1a, uzna PZ pobaw Hus barach sifnr mace), © | pofrueka wiasżonea myć. > 8.788, Ada M dar de ama. dlutje, AP naj LAMan , 2» „k Apmitkmaa p AA ag © | CZHaAPÓA: ałlua nu. lawapy pagno radny 0 28 wadia ) zaa, ” doo SAO, nd. ) zadhaw, i 38 Au ; s LĄ cbedu zhwyg, ad, 7 i sę POOOZE Mowy rh Pomioć ód YE; NAK da w sk mócimk, * tiyggn pit

— 449 —

litery nieznajomego kształtu, a te się mogłyby zna= leźdź biarmskiemi. Jeden z takich napisow, na Zmu- dzi z kamienia zdjęty, miałem pod ręką , w którym kilka liter biarmskich należycie skreślonych - było; lecz nieumiejętne widocznie kopijowanie popsuło

resztę clarakterow, Że’z nich nie było możności nie

wyprowadzić , prócz dowodu, że się mogą natrafić

odkrycia za powszechniejszą u nas znajomością abe- cadła biarmskiego.

To pismo należy do zabytkow starożytności pół- nocnych, odnoszących się do bardzo dawnych epok. Zdanie to wprawdzie bydź może nowe: gdyż pi- sarze Rossyjscy mają to abecadło za utwor wieku XI; jednakże należałoby nam bydź bogatszemi w ba- dania, a w ówczas może będzie przekonanie na stronę naszą. Naten raz przestaniemy na powiedzeniu, co następuje.

Kiarmczycy , czyli Permianie, mówią językiem Sławiano-ruskim, czyli Rossyjskim, ale jest u nich swóy poddyalekt tegoż języka; są zwyczaje , oby- czaje i różnice fizyognomiczne, które dają dostrze- gać w tym ludzie osobną gałęź wielkiey rodziny Pół- nocnych -Sławian. Ich zamieszkanie na Wschodzie głębokiey Północy Europy, jest widocznym sposo- bem najdawnieysze, ile tylko ludy plemienia Sła- wiańskiego zabrnąć mogły w te strony, dziś tak cierp- kie i długie zimy mające. Oni znajomi byli staro- Żytnym Grecyi jeografom, przez wiadomości, zapewne,

Dz. Star, Nar. Lit. T. L. 29

= hs

— 450 —

u Scytow powzięte; lecz ich namianowanie tamto wieczne, trudne do wyłuszczenia, zpomiędzy nie- małej liczby Północy europejskiej mieszkańców; choćby przez samego Herodota wymienionych.

W wiekach poprzedzających przyjście Warra- gów do Nowogrodu-Wiełkiego ; ledwo coby do- strzedz można było o Biarmii, która w stosunkach i styczności będąc z nowogorodzkiemi Sławianami, odrębne przecie państwo tworzyła. Następnie z po- dań Skandynawskich czyli wźmianek o Biarmelan- dyi, dość odrywkowych , postrzegamy jednak , tę krainę bogatą, obfitą w drogie metalle i do tyla wa- żną , Że rozbojnicy Skandynawscy, to jest: wieków tych barbarzyńskich wojarze , nie Żałowali trudow w przezwyciężeniu przegród, jakiemi przyrodzenie Biarmczykow odosobniło, dla zdobyczy krwią wła- sną okupionej, gdyż Biarmczycy się umieli dość nie- zle bronić.

Za wzrostem potęgi Państwa Rossyjskiego, na- turalnie, Biarmia stać się powinna była jego pro- wincyą ; ale lud ten upornie trzymał się starego pogaństwa swojego, o któróm szczegóły zupełnie się zatraciły. Nawracanie tam do chrześciaństwa, które się poczęło podobno w końcu wieku X, szło dość niepomyślnie : Biarmczycy, to przyjmowali chrze- ściaństwo, to znowu porzucali, a ztąd i bez męczen= ników nie obeszło się: jedaego Biskupa , opowia-

dającego S$. Ewangeliją żywcem ze skóry odarli.

— 45 —

Znalazł się naostatek prawdziwy Apostoł Biarmii: mądry, pobożny, pełen ludzkości i znajomości serca człowieczego, Swięty Stefan, Biskup Permski. Ten, dawszy cnoty swoje poznać ludowi i zasłużywszy na jego miłość, nie obrażając w niczem ńarodowości krajowej, chociaż sam by! Rossyaninem , tak SCZĘ= śliwie rzeczy nakierował, że bez oporu i z ochotą cała Biarmia starożytna przyjęła światło wiary Chry- stusowej. Onto pierwszy pisał Księgi nabożne i S. Ewangelią głoskami biarmskiemi, co było jednym z najskuteczniejszych sposobow ugłaskania surowego

narodu namiętnie do swej ojczyzny przywiązanego.

Z tego względu urosło mniemanie, że 5. Stefan wynalazł to abecadło w wieku XI: lecz prawdziwiej rzec trzeba , iż on je uporządkował podług ruskie= go abecadła i użył do pisania w dyalekcie północno- sławiańskim , aby krajowcy tameczni mogli rozu- mieć prawdę Bożą z pisma, juź sobie widocznie znajomego. Albowiem, gdyby Biarmczycy nie micli swego pisma, nie potrzeba byłoby wynajdować no- wego, mając pod ręką i pismo i Księgi sławiańskie, który język był i tam krajowym. Lecz rzeczą jest najwidoczniejszą, że Biarmczycy mieli swoje abe- cadło z dawnych wiekow, dobrze jedćnasty poprze- dzających. Sam skład tego abecadła dowodzi jego głębokiey starożytności. Są w nim i Runy i Starogo- tyckie głoski, choć w małej liczbie poznawać się

29*

— 452 —

dające, ale najwięcey należy do oryginalnego wy* nalazku na pismie runicznóm osnutego.

Przytaczamy tablicę, wyrażającą to abecadło z ob- jaśnieniami czyli przekładem na ruskie i polskie. Głoski są poprawione według rękopismow dawniej- szych, skład abecadła wzięty z wiadomego przyto- czenia w Historyi Państwa Rossyjskiego przez Ka- ramzina. (Istor. hosud. Ross. T. V. Primiecz. N. 109. Wyd. 4.)

DODATEK VL O Języku Litewskim.

Wyłożywszy religią, zwyczaje, obyczaje, prze= sądy, i wiele innych szczegółow, tyczących się sta- rożytnych epok istnienia Narodu Litewskiego, po- zostaje, ma zamknięcie tego tomu dziejow staroży- tnych, powiedzieć o Języku Litewskim, dla tego, że- byśmy zbliżyli do siebie przedmioty badań, z któ- rych wyprowadzić możnaby początkowe dzieje na- rodu: jego pochudzenie, wędrówki przodkow z sa- dziby na sadzibę, usadowienie się stałe, pokrewień- stwo z obcemi narodami i przyrost w postępie wie- kow. Nie bez zasady badacze powzięli myśl śle- dzenia najdawnieyszych dziejow narodów z ich mo- wy ojczystej: albowiem skutek uwieńczył ich usiło-

wania najczęściej odkryciami, wcale nowemi, wca-

/a 2 “AN, a” PRPERPEY 7 Fian A4L<B . gle 2 11 doo. paałygh Ana ray ” pid ZĘ Me Mał óerzr” 34 © 2 Mal amdśr ehe dw żeke ód Mezka Mla dany. Jada /542 / | dl Ml kevqóka 972” K1iUant „ 4a, 24 sth “WWAJ ZŁ Mae Mi 4 A: 14 17 pokapa PE lame Maty Aęunówcś -P 8 mó dzis a onf na Api dy AAAA ULU - fa 77 “> R ,

ZA 4 PRZE 5 Ax do da, i «Aiycże Moili

wosdkjj Relfy daf, p za ialonef, “Ma o pe « Ą a nadia Nrfd ace ZZ ły du. f | Th bg “z” “ANY, dego wiąoniów AMO 4 ja adi a. jou Ane0 w padne ARE « dni zyys i luzygh ate - “UR, „dok „kła fem Kadu) Ao eh żećć niało h/ 2 2703294 ęssń a; PW 4 | Ą ść |

| (atak ad» ak

(Aę): jawi! Ke m KR e, Xe / hy wmuużnysłe ludu tą, nij dzone .

1 1K,.7F + , ; yk. Acyuo : zeza koni.

14; Śl frhu Wa, Y. 643, s, /Y SM 1/4.

— 453 —

le nieznanemi dotąd i wcale prawdziwemi., Nie bę dziemy się zaciekać w sczegóły tych odkrychhąjy 0b- GA cych dla naszego przedmiotu, lubo były one prac na- szych udziałem ; ani naśladować niemamy celu ety- mologicznych zaciekow, dość upowszechnionych do- piero, gdyż raz na zawsze obraliśmy sobie drogę na- szego własnego wynalazku, na którey etymologicz- ne wymysły, naciągania znaczeń podobieństw rzeczy i wyrazów miejsca mieć nie powinny,oprócz tych tyl- ko, które z pierwszego wejrzenia i widocznej jedno- znaczności zaprzeczeniu nie mogą ulegać, ani potrze- bują do porównania nie więcej, nad prostą rozwagę. Dziwną się rzeczą pokazać może czytelnikowi, że badania starożytności Narodu Litewskiego, kończy- my w tomie niniejszćm, na tćm, od czegoby zacząć potrzeba było: ponieważ mowa jest najpierwszym pomnikiem historycznym narodów. Liecz naszym za- miarem było dać pierwiej poznać dzieciństwo Na rodu, czyli to wszystko, co on utworzył w począt- kowóm życiu swojćm, nim mowę ukształeił; to jest, pierwiej musiał społeczeństwo swoje przypro wadzić do pewnej normy i porządku, roźwinąć potrzeby fi- zyczne i moralne, doświadcąyć kolei.losow , nim ję- 4,4,w«, zyk swój zbogacony i zastosowany do potrzeby praw- dziwego istnienia narodowego rozwinąć zdołał. Mi- mo to wszystko, wydobywające dzieje Narodu Litew- skiego z wiekow ciemnoty i zapomnienia, wiele je=

szcze zostawiliśmy sobie badań do wyłożenia w to-

p módlj na budóji. natu o

«— 454 — mie następnym, tak Że ninieyszy uważać się może za przygotowanie do tego; co w tamtym przypadnie

mó wić. , e

0 Zastanawiając się nad porównaniem języków ist-

nących, lub martwych, postrzeżono między nićmi podziały, to jest: znaleziono pewne pierwobytne ję- zyki,od których ten lab ów pochodzi; ale głębszauwa- ga wskazywać zdaje się, że była mowa, matka wszy- stkich językow. Ponieważ nie postrzeżono dotąd Ża- dnego, w którymby nie znalazły się wyrazy innym wspólne, nietylko co do brzmienia, ałe i znaczenia. Im zaś starożytniejsze pod rozwagę biorą się języ- ki, tćm pokrewieństwo ich wyraźniejsze się widzi, to jest: im który narod starożytniejszy, tóm jezyk je- go bliższe z językami starego świata ma podobieństwo. Tak dalece ta prawda jest widoczną, że wyraźnie udowodnia, co mamy z podań dochowanych w Piśmie świętóm, o pochodzeniu rodn ludzkiego, od jednej rodziny pierwobytnej, o rozmnożeniu się jego w Azyi nasamprzód, o przejściu ztamtąd na ostatek do En- ropy.

Był w Azyi, w głębokiej starożytności, język, n-

„tworzony, kezepochadkyew Indyach, którym mówiono

i następnie, za udoskonaleniem się towarzyskiego życia

pisano; on wyszedł z użycia potocznego, za źmianą

rzeczy tamecznych ; lecz pozostały mądre, przewa-

żnych praw i zdań pełne księgi, za święte uważane,

które zachowują mędrce indyjscy i języki ten zowią o»

<«-. 4550 —

Sanskrytem. W. nim leży widocznie zrzódło języka litewskiego, tak samo, jak innych językow europej- skich ; przez najstarożytniejsze narody tej części świata używanych. Zebyśmy to wyraźniej ndowod- nili, pokażemy w przykładach.

Ustanowiono za prawidło w badaniu pochodzeń jezykow, aby porównywać nazwania liczb od 1 do 10; przez co najpierwszą mieć można skazówkę o ich pokrewieństwie. Obaczmyż tabellę porównania czte- rech głównych dyalektow języka litewskiego z San-

4 Czatwere |MCietury, |Czetrt Ketwerts. |Ketwirts.

5 Panczhamę | Perzki, Peecy. Penkts. |Pyjenkts. 6 Szoste. |Szeszy. Szeszi, W uszts. _ |Usts.

7 Septume.|Sepźzni, |Szeptini. |Sepmas. |Septmas.

8 Asztome. |-Aszżomi, |ułstoni, Asmus. Asztmus.

skrytskim:

poSanskrycku|p, q ;tewsku.|Po Łotewsku. |poStaroprask. Po Herulskn, zMajewskiego |

Ekę. Wenas, |Zeksza. |Pirmas. Eksse,
Dwa aję. Du. Duij. Anters. janter rs.

3, Traję. | 7rzss. Trihs. Tirts. Fi

Tu widzimy w wyrazach, skoropisem oddanych, tęż samość nazwań liczebnych, która odzywa się 28 razy, w tej Tabelli, a zupełnych niepodobieństw tyl- ko dwa w wyrażeniu sześć, po staroprusku i po he- rulsku. Dziesięć zaś innych wyrażeń albo pochodze* nie mają zbliżone, albo od innego sposobu wyraże-

nia liczb są wzięte, jak Pirmas i dnters, to jest, pier-

szy, drugi, przymiolnikowe nazwania. Obaczmyż na-

— 456 —

stępne przykłady, które bliższych dostarczą dowo- dow:— Sanskrytskie Z)ewas (Deus) natrafia się czysto w Litewskim Ziewas, Łotewskim Jews, w Pruskim Deiws. Ztąd Pruskie Zeiwats (pius, devotus) w Sansk. Meiwat.

JF isanpatis w Sanskrycie znaczy, naprzod Pan trzeciej Kasty, powtóre (1) Panujący w ogólności; Li- tewskie/7iespats (dominus), Pruskie 77 aispattis (do- mina), wyraźnie swoje pochodzenie pokazuje. Poz jedyńczy wyraz Sanskr, Patis (dominns) , znajduje się w litewskim Pats; źrzódłosłów jest pa (regnare) za przydaniem zgłoski wskazującej na, utworzyło się litewskie Ponas (dominus), Pruskie su-puni (ux0r); ostatnie ma nawet sanskrytskie zakończenie źeńskie= go rodzaju, a zaś su znajomy przedimek w Sanskry= cie, dobrze znaczący. Dla tejże przyczyny jest w pru- skićm pati-niskwa (aconjugium),

Tu, lnbo się okazuje powinowacto blizkie z San- skrytem, czyli od niego zapożyczenie, wszelako w tóm podobieńsw pokazaniu zetknęliśmy się ze sławiańsczy= zną. Ponas, po-polsku pan, su-puni, jakby do pani coś zbliżone. Ztąd mógłby kto utworzyć wniosek, że za posrednictwem sławiańsczyzny, wpłynęły te pier- wiastki do języka litewskiego, która ma swoje takoż powinowactwa z Sanskrytem, a ze wszystkich jej dy-

GOWOROWO OO A EZR ARZZZ Z AZ IZBZAE ZZA

(1) Obaczyć Rozprawę o początku Języka i Narodu Litew. X. Bohusza,

— 457 —

alektow podobno najwięcej polski (1). Na przeciw temu wystawilibyśmy mnogie i bardzo widoczne przy- kłady, gdybyśmy się nie Jękali wplątania w gramma- tyczne zacieki, o czóm nie byłoby miejsce w niniey- szem piśmie. Odwołamy się tylko do rozpraw Vate- ra, Lindego i Bohlena (2), gdzie się dowodami gram- matycznemi i logiczaym rzeczy rozbiorem utwier- dza, nie tylko zapożyczenie wyrazow i składni, lecz użycie form i wszelkich doskonałości języka ukształ- conego, powzięte w samym zarodzie sczęśliwie i przez lud będący w słodkich związkach społeczeństwa, pod wpływem błogich wiekow młodocianego Świata, na łonie czystych obyczajow, nieskażonych dzikością, ani barbarzyńst wem.

Takim jest język litewski, własność narodu po- czątki swoje biorącego w odległej starożytnośći, w części świata, niegdyś błogim pobytem sczęśliwej ludz- kości słynnej, którą podania w obrazach Rajn ziem- skiego dochowały, na której przyrodzenie starownie wypieściło pierwszych i najdawniejszych narodów pokolenia, krzepkich, zdrowych, pięknych i dowci-

pnych ludzi rodzaje.

(1) Obaczyć Rozpr. w tej materyi Skorochoda Majewskie- go, Warszawa 1816, 8. Grammatyka Sanskrycka tamże 1828, 4.

(2) Vater Sprache der Alten Preussen. Zinde. O języku dawnych Prussakow, Warsz. 1822, 8. Rozbior i uwagi nad po- wyższą zawiera. Professor von Bohlen, Ueber die Sprache der alten Preussen u Voigta Geschichte Preussens, B. I, S$. 709 ad finem. pyzy Zunan_

m0: OK” = Jak więc tylko, choćby z samego rożbioru języka, postrzegamy cechy wyraźne tego, cośmy powiedzieli, nie pozostaje nie do wątpienia, że Naród Litewski, po= chodzi prosto z tego sczepu Azyjskiego, którego pniem głównym był narod, Sanskrytem niegdyś mówiący, i który wydał sczep takoż pelazgicko Heleński. Poświęcimy w następnym Tomie, rozdział jeden udowodnieniom pokrewieństwa Litwinów z Pelaz- gami, gdzie będzie dowód, na świadectwie poważnych pisarzow oparty, że język litewski bardzo jest bli- skim z pelazgickim. Jak (arecy i Rzymianie staro- żytni mieli dowody pochodzenia swojego od Pelaz- gów, tak też dobrze i Litwini mogą się tóm zasczy- cać, Im bowiem starożytniejsze odkrywamy zabyt» ki języka dawnych mieszkańcow Italii, tóm bliższe npatrujemy powinowactwo ich językow z językiem litewskim. Mając my sami pod ręką dzieła, ułatwia- jące poznanie tego języka w rozmaitych jego dyale- ktach, który nam z dzieciństwa jest znajomy, mo- gliśmy usposobić siebie do poznania jego pierwiast- kow najciemniejszych nawet, to jest: nabydź łatwo= ści w dostrzeżeniu powinowactwa języka litewskie= go z innym, choćby mniej znajomym; prace, w tym. przedmiocie podejmowane, były u nas, pierwszym wstępem do badań starożytności Narodu Litewskie- go, jakoż odkryły nam źrzódła i pomysły, mniej prze- widziane przez nas samych nawet, i poprowadziły

drogą, wcale nową, nasze sledzenia historyczne.

— 459 —

Czytelnik mógłby mniemać, żeśmy zanadto po- sunęli wnioskowania, przytoczemy więc w tćm miej= scu, przykład, wzięty ze zbioru naszych postrzeżeń i wyciągow, stosujących się do języka lilewskiego.

Jestto zabytek starożylnego języka Osków, od- kryty w napisie na marmurze w wieku przeszłym. Wyrazy kursywą położone uważamy za litewskie, lub zbliżone do nich, według porównań do różnych dyalektow języka litewskiego.

Ekkama…. tribałak,….. liimit…. herekleis. fiisnu. mefa , ist. Eurrar. feinus. pu……herecleis, fiisnam. amf, et. pert. viam. pussźis. pai. i pisi. pustin. sla= ci. senateis. suveis. taacinur. tribarakasu. i. m.l.i. kitub… inim, iuk. triburakiuf. pam. nurilanus, tri- barakae. żuset. nam. nitiuf. nupelłanu. mestue. ekkumea svaiar. abellanus. trba. akkatuset. iuk. triharakiur. nam. uitiuf, abellanum. tesaur. aht. pust. feinus. pus- is. nam, aufret. eiset. terei. nep. abellanus. nep. nu- pelanus, prun. trbarakat. źims. aut. te. saurum. pur. esei. tereiis. aun. patens. asmunakar. t..inur. pa- tens asiim pri…..tesaurei. pukkahf. ee….. ittumalt….. tratnalit…… erras. aut, anter. słacci….. abellanum. inim. newlanam. udłar vinuruvu. ismeru. isat, eat. mefiai. teremen. iustajet. emapui vestirikiia. mażs. prupukik. sverunei. kval. lei. abellanui. inim. manu, iuvkiiui, mai. pucalatni. trikei. kekviacui. nuel. inim. nift. lis. abell…. minil. katuż. auelanni…. ans. sena-

Żel. tancinur, suveis putuluspir hca. fufan. sekss. kuim-

cu 56) u

bemb….. sakaraklum. herekleis. s/aacir. pukist. i nim, tect. puk. upeisur. sakraklum… puranter. żeremss. ee…. ist. pai. terememniu. unc.. taucinur. prufauset. t. 1… anmur.. pu…ik. sakxr……. inim. trik. te……ram. mnit…..niu, inike….. ere. ifusio. eżseis….. akarakleis… ter. s. fluctatiuf….. muiniku. putur….. avt. nuvlar:.. 1… herakleis. fi… ispar. neceła,….. (1).

Nie tylko , że w tym napisie, którego treść jest rozgraniczenie ziem, znajdujemy bardzo wiele podo- bnych wyrazow do różnych dyalektow litewskiego języka, lecz nie można go nawet całkowicie zrozu- mieć, bez pomocy tego języka. Z tej więc przy- czyny uczeni filologowie, którzy nie wiedzieli o tćm, wyraźnie mówią, żesą tu niektóre wyrażenia, do- tąd wyłożyć się niędające; podług zaś ich wymie- nienia, znalezlismy, że były litewskie, czyli w li- tewskim języku postrzegliśmy ich, znaczenie dopet- niające wykład napisu.

Nie znamy wprawdzie wszystkich zrzódeł histo- rycznych, których Azya jest posiadaczką; nasze dzie- je europejskie tak są późne i pokaleczono przez wieki barbarzyństwa, między starożytnemi, a naszemi środ- kujące , że za śladami pochodzeń narodów kroku

„oz

(1) Wyjęto z Passereusza: Lingve oscae specimen singu- lare, guod superest Notae in marmone musei seminarii. Romae 1774 fol. Znajduje się w rozprawie rozkład i treść dzieła, © początku licznych Sławiańskich narodów i t. d. przez Walent. Skorochoda Majewśkiego, Warszawa 1818, 8,

— 461 —

pewnego stawiać nie potrafimy. Wszelako są pomniki niektóre, znamy języki i w nauce ich rozbiorow poró- wnawczych znacznięśmy jnź postąpili; dla tego dzie- je, nowo piszące się; powinny znajdować źrzódła nowe i dawniejszym dziejopisom nie tyle przystępne.

Nie wiedzieli naprzykład kronikarze litewscy, ani ich kompilator Stryjkowski, że język litewski, poró- wnany z sanskryckim, nie tylko jest najbliższym z nim po między językami starożytnej Europy, ale nadło wy- krywa własnością swoją, Że w znacznej bardzo czę- ści prosto i bezpośrzednio z niego pochodzi; pouiewaź przez żaden naród, mogący przedzielać przodków li- tewskich od Indyan, jakim był niezaprzeczenie per- ski, nie przyjął wyrazow sanskrytu: boby inaczej wy- razy głównych potrzeb Życia i religijne bydź musia- ły spólne wszystkim trzem. Dowodem tego będzie Dewas, które brzmienie odzywa się wprawdzie w perskim Zew, ale znaczy złego ducha, istotę zupełnie przeciwną Bogu. Ani też można, powiedzieć że za posrednictwem Greków, u których jest $e0g albo Ita- łów starożytnych , u których jest Z)eus, przeszedł ten wyraz do Litwinów; ponieważ po Litewsku li- tera w literę jest tak samo, jak w Sanskrycie brzmią- cy ZJewas, wymawia się ZJiewas, gdyż e po twar- dej spółgłosce zawsze brzmi miękko, podobno l w Sanskrycie toź samo.

Pokazawszy te przykłady związku z Sanskrytem, moglibyśmy więcej dow odow przytoczyć, gdyby już nić

— 462 —

były znajome z dzieł Vatera, Lindego, Bohlena, któ- reby tu powtarzać za długo było.

egr On fórych _ Ze czterech dylaktow, /etówohhp=puzekoczy li-

tys )

tewski, jest najczystszy; najoryginalniejszy i najwię- cej zawierający grammatycznych udoskonaleń, któ- re tylko są właściwe niewielu językom starożytnym, czego przykłady są u Bohusza i innych, którzy się roz- biorem grammatycznym języka litewskiego zajmowa- li. Ich podziwienie jest niezmierne : jakim spo- sobem język ; zostawiony prostocie bezpiśmiennej i tysiącznemi rewolucyami krajowemi miotanej, przez tyle wiekow, dochować się mógł w takiej czystości i tak formalnym kształcie? Przeznaczenie ludów ple- mienia litewskiego było dość dziwne i dość opiekuń- cze. Heruli, wywędrowawszy z ziemi ojczystej z (io- tami, doznali odmian, właściwych narodom w śrzed- nich wiekach, wojownictwem zajętych: rozproszeni; pobici, powrócili w swoje strony, albo za Odrą osiedli, zniknęli wreście tam między Germavami, i zaled- wie pamiątka pozostała ich języka bardzo juź zniwe= czonego cudzoziemsczyzną. Prussowie, długo udziel- ni naswoich siedzibach, mocno z Gotami pobratani, upadli nakoniec pod przemocą Niemieckich Rycerzy, ijęzyk ich dziś martwym jest zupełnie; z resztek je- go zebranych w Katechiźmie, drukowanym w poło= wie XVI wieku, postrzegamy, że wpływy gotycyzmu i polsczyzny znacznie go poniżyły. Hotwacy, osiadłszy

ziemię Liwów starożytnych i w styczności bliskiej L2

— 403 —

ze Sławianami połnocnemi będąc , chociaż z Herul- skiego dyalektu swój utworzyli, odeszli znacznie od pierwowotnego sczepu i ich grammatyka stała się mniej czystą. Sami Litwini, wewnątrz krajow bratnich zamieszkali , dochowują dotąd najczytszą mowę li- tewską, Charakter tego narodu, tak namiętnie swoj- sczyznę miłującego , pozostał w ubogiej kaście rolni- ków, przykutych do niw swoich ojców, i pamiątek je- dynych przeszłej wielkości narodu, które, obok nazwań miejsc, zwyczajow i niektórych przesądow , oraz języka narodowego, są drogą dla niego spuścizną. „„Oba dyalekta, istnące teraz, Litewski i Ło- tewski, są wprawdzie sobie równe, co do lexikalne- go objęcia i bogactwa, tylko, że w łotewskim więcćj się znajduje cudzoziemsczyzny; lecz we względzie grammatycznym znacznie się między sobą różnią; gdy tam, gdzie litewski z zadziwiającą wiernością za- chowuje form doskonałość i nie mając pomocy od uczoności piśmiennćj, utworzył się na stopień wzoro- wćj dokładności; a obok tego, gdzie przez wolną składnię, śmiałą budowę periodow, bardzićj Eufonii; ło jest: słodkości brzmienia , niżeli logice podlega; tam się łotewski stał nieforemny i oderwany, jak prawie Perski, Angielski i teraźniejszy niemiecki: zakończenia przypadkow są poobcinane; casus in- « strumentalis znikł całkowicie; nić ma śladu, ani lo- ,« tutiway ani-dualmegozsłowo nagina się przez podsta-

wione pronomen; rozmaita cudzoziemsczyzna spły-

| (

„ha

— 464 — nęła się z mową; słowćm: ten dyalekt przybrał dziś stałą cechę; wytrzymawsży tę rewolucyą, jaka przez

nawał obcych elementow naturalnie powstaje. (1)

Lecz, gdy nie jest zamiarem naszym, wdawanie się w grammatyczne relacye i wywody, a tylko przy- toczenie obrazu języka litewskiego, z którego wziąć- by można było wzory do obrazu dziejow Narodu, nie będziemy przeto utrudzać cierpliwości czytelni- ka wyjątkami dalszćmi z rozpraw, któreśmy w przy- pisach wskazali; dodamy tylko przykłady porówna- wcze, aby każdy, podług nich, mógł uczyńić swoje zdanie i osądzić o prawdorzeczności “założeń na- szych. (2!: | OO A

Kładziemy Modlitwę pańską, czyli Ojcze nasz, w rozmaitych dyalektach i poddyalektach języka li- tewskiego, które można przyrównać do języków sta- rożytnych, sczególnićj Sanskrytskiego (2), w którym taż sama Modlitwa, prawie całkowicie złożyć się da- je z przytoczonych tutaj, jak nas znający się na tym

języku literat jeden upewniał.

MODLITWA PAŃSKA.

Po Herulsku czyli po F/erulicku, z 77 olfganga Laziusza, u Xaw, Bohusza (str. 108).

Tabes mus, kas tu ekszan Debbesis; Swetic tawas

(1) Professor v. Boll 1. enc, 4 M 12 Aly pm 7

(2) Zaradzić się o tćm: Bopp. Lehrgebeud, d. orient, Spr. Grimm, Der Grammatik Orient.

dv ik 404. a | 26 j GE M pe cŁ u4iwa) Jaudfina” MW Rask, ye Hodbiai Anas ja tma al

ył 360, a nknyh polonii dpkałno 82 apa”) pańo?Pi- ŻĄ 7 ośw,

M pko ię Się Aa |FETBMYANESE OW 2 j /tuhle „AR APE sh UGAAT AD

Ukody ? | pok) ena KO | patrewiwa h: af Punta rar E m7 e 238 g4 HAL ter £ ŁAC a OP Óęzy

PkAo ny AL AZ Z > PZeżm maż „dAłlgce! —

AŚ 277 254 Bi6 A dh JAG bana

dtrykd u zaluje due zna e4 Z eg £ fa 7% Aa 05 0 A JĄ PZ kkarna Maya, jaaa „lo kzud A mer ra 9 PRA zew AŃ / wLao< ctaad cą FFefena hi Mata w he j. Że afer” 7 g yo Aż metod, nad LO prachey dlacdu udka | | adkane zn

7a ś5. kachi prawo imie Z Ain Jan 0 ŻÓ

j śoóżić. mó sa

uj M 7

| PZ tófy sda 12: KŻ kinky tpódna la nawo . PAALAAŃ MEGA , |-— -, Klamm u, wadę da Zosia Ar zacny

RAA o Włam yradia nek me łaj |-Qcz 4 U haski “Klaus kuch 2

m WN/LE Ue vy kła 4 luw sKó RD Me la. „meósadka, bis

dak AM KG Abt. duly ty nouta NEWER

podj nohaa /D9OPŃ 4a 10. A ZAS A ce Za ówna: X R. xa hm A bai dł, „- ksegąó “s 08% „A 36: Mu - /ętańca 7 prak Wzulia Śrakedrod i zyk Ada am.

iożi ZA PU 27,007 bauanngikan Pag uw

WWauw . Mn sa Zancywa Huauuała vń PRE”

lawa a 0 | AO ŁUL4 Paa ń. « gpyane mia =

UAG aż Mł 71 WZA PARSE

k : PA L LANKI , znani pęce— ar okr RAK me / : p “54

ć A AW OP hu guette FNALA 5 waty, Xustew A EZ ż. ża ywa

L AA. M4, Lltte Śca ke cf NODE adi od,

GM. ch. ANAIS. “2 Alcanci

hart sky Że lud! ag xiuż ” z: 0 ; dnsakw PEŁ epa JĄ A w y. ia i A f4441. 4 EP ju kę. imi,

a. Ed KAESNEEA

w Św ść PZ w ou

——> HT —.

|-o duń. A%:V, py jo C+) . Mt eehuuwi lo pawia 0 boy A: Llh nani

hen. € LH | PARA “ag Lana a sd Znaki Ź czesio 4 p z , / ’ pat

, „Bei My ł ACY 4 Wz „e un „A ag WPER k bać 4 a. NY PE peł PAŃ uaks rum. sj armnu „fra JE AE DZE, ULA : parka | | Ina doś A_ £ (twe Z ‘gano 7 ŁU Y ta ju 3.7. 4 taa Rzus fa łu 74 Ay u Cr TY, HMdem ,

fhAm-

, L4

4 PAEPAŻE) gnć em ebdcn 724 " tą, cianacH lama en2 hum plena | allina» deki dzaj „aieośCiinAĆ p ści 44 jum ląd Twrad isa: (Ho tead za 0-(OWSGSKU Szewc 14 m (EJ paua profanum Prudami eee j dukinhacj £ U „cZkóG lm jaaa 4 oaeńwa AH Mlma netu j deŁ pa Nukiu brawóf Mm anwm. ZA Kema | arsih rol nę lubne 66 mc lane 44 yk Auanca., Ua tea Jo pac ham a ronk r ab ju ule i ż / teen bazy anka es pa AL parle Polan ur Pee” otyli ć | . / m occlLlV-q fak uu © tra woda ÓW: nar AE 7 fran Udy za A MALA, SŚYzażÓSZZ: | 4 , U „A znaku e, Ah 73 dua W „żad MA ŁŁANOÓŁsŁY, PA uć 2 Ko dui0 4 ZALAŁE swTTRCPTH PD) pódkoowaaky xa2 se („2 pryw 2 xa ZF; ść mło 4 UŁ 4 Arneneki i EPA w. Hd - Mawo bz; Ło ufycho w OGC GO 5. Sy IR Śp rzę Wąs Ą ę nbędnodi je PY CZ tę Pa 140 e Z tle p h04 (5, EDA 0 AE Ly 4 4 naj. ao AU WYP nofi w AV7 oj ee p AC ada kue saba » poż / A, 14 fóky runneó W “TZE 72 radhu, f/% Tauńnae, alko fw | pólitu. Bziw nin. Wafiaw: Pay W. KB: Mand/nea0 gó 500 alot wy M41a) Ą Mialos” gpw kh w 4 faląa fu rwfag” AYO, AUdŁ wodlku - WS zebawahi, Mosze ś Manny “A TAA. 6. 2h - 245

U jykqna f’luasfian=” Oh Mim uc, Ma. 38 m ai klad

| yt padób ny do fbry kan a A Gra” lam we tónuhy . ay ZZA Leń IYT My ZE Ś se a , hó A. lac. “VE2Y AA. Raciać

2 ŚOK pet, 7) mau afr febmofireo, 04 koja oięije W ER. gndog if xatada e ky

ŁNA

Ja, ud T: ady nan wje near x bryka „p prudw akuse żar h06 je pei naa wał owy x Łhaacunna””

1 EAGÓL 6 | dodovkA

udauana0 ni €ue fa hau. akrk

SBS, luga z lmyka /. W u luofut yta Czat zę / 81.7 ka. 144.— lay gożane! POZ bw p 4 Ka” A bad ya ka zwdefznay X inc. j, 86 j 4% ww pasotna— 44 pozy padaka AW „ dm Task amank4 af ju ye gory PE4 9 74

2778 p “nuke w FT faq KA nai ja Rey Śl - | A Ł , a JAK 4 Ay UUkA’fE Zralnh Pr WA er cad 404) X maj Dad naj, ją A nau 164% fa Me x farm nara s oe Salino -jmufzudce | wi wekua li 4: cha) « 7: " proj dir Pekatz f (rs 144 R 7» tm yw; Lit o ls zu! leo ; tę ae ka

W na! kd) 4a faca w, _

SIA

Ku kdo Ę

BOSSA i ) 4 Z: PRPJĄ Ał pra tal. M ły Maca attami, sA „ RZ 808 fmanaj brad Jlauznda |ełalna- „6, btmólar, WJ) Uumii/lutduina reznaia Aarmimal W iność +1 den 12.4 kawma4 naław niż has Gy Ć. Jape X, zywruk prasy Ła< Aksgw iz, £ / + Ę ś » 4 ę Gm Ek | Faoz pony nień, b. pany itkez idmeKŃ lałuaaą e. AeAaRTAH lmeala j ca y 63 0 da | % POWER PAR AJ ezanię PY res md dziemu ku nóaslewuki, 7. WSJ eorials, Mamy den. du (he g, 6 Z Mud. JA. Vy MG $, a rf z) 4

U Ara dloreya PY” rAhaL YYY 7 KAM “UJ ma nam: M / BJ ROR dbard emalia + Ke( zyj 4 + > L44 xU] Eney * 71 sd J je uy: ay paarac Jai tuu ej lua, nkmy Kat, 4 cęćk sA: 4 NY A Nem właanzi, m sdłórgA „Aun (mr ta ray RaŁ<ki4Ł 43 nA oeakm AI. „ zaa , Fe k £ SET” fa4’ Awnaie leo 4 zku ue amu © Werte , naga ak YV rt “m”, * 3 pr” a dn ię 3% Jaś „BÓR name znac ady , Bla | 1 / 7 * ś ? , £ O p Ą Ła_ (ta. paob Huna Lu pn uepnani ch pay Ata POCZ lam Aa ;

św Wozy az

ww” -„5y SREĄ ek KA „aa PY p”: zdoaż: "”

Ku gr Mme mati

ny miyia Ay WK, 2 MPTLZPŁ b, GA wół kan apa BL uw e cy uz sten ts A= PPRAZSJ Woly ART 4ń 1 <irmej kob cya | A e” Hay kj) aoaala hay 3 Ra ek 4 Auiuu jam way pataj (Am Ae ró m w,.X Zkaone wypo atuntt Leb w zoska) w» „,lł J Leony sj Ja) ama „tezy kę, jpzden maad be 45 a

j: aug € (R ŚBEES 1414 ( luezniug A Am a Bute o . z.

ną lor ZY art RU zka,

t Aę m£a FE 14e / 4 JD. Ulan, HATA 4 Yann ja w A/M w Ha Naja maz

A MAK 0 o miej

« pyta Z):ż, 7 dy ; 74 Aenośikęgi A tu Miówow A z >

LL?

— 465 —

Wards; Enak mus tawas Walstibe; tawus praz bus ekszan Debbes, tawurs an Żemes. Musu denisze Mause dot mums szoden, pamate mums musu grakie, ka mes pamat musu paraduken; ne wede mus launa padekle, bet pasara mus no wusse loune. ćt)

Po staroprusku, z Gronowiusza, u Xaw. Bo- husza (str. 110).

‘Tewes nossen, kur tu es Debes; szwiegis tawes Wardes; penig tawe Walstibe; tawes pratres gier ad Debbesim ta de żemes. Dodi momus nosse igdienas magse, un panas numas nosse, noże gan, kad mes pa- matam nossam partajnekams; no wede mumus panam

padonam, be suabaldi names no warse lajne.

Po staroprusku według pierwszego wydania Ka- techizmu w roku 1545, u Hłartknocha (str. g3).

Thawe nusson, kas tu esse an Dangon; swintints wirst tais emmens; pergeis twais laejms; twais kwa- its audasseisin na zemmej kei an Dangon, Hazan dei- ninan gejttm dais numons szyndejnan, bhą attwer- peis nuomons nusson auszautins, kaj mas attwerpi- maj nusson auszautnikamans; Selaitis rankeis mans assa Vargan.

Po staroprusku, według drugiego wydania Kate- chizmu, w tymże roku 1545, u Hłartknocha (ibid.)

Thawe.nuoson kas thou aesse aen dengon; Świn- tits wirse twais emens; Parejsej nuomaus twajja’

, 4

Dz. Star. Nar. Lit. T. Ł. BE Sk

— 466 —

rejki; twajs kwaits audasejsin na semmiej kaj en den- gon. Nouson dejni nan gejtiej dajs nomaus szindej- nan, bhae atworpeis noumans nuoson anszautine- kams, bhae ni wedejs mans en perbandasnan, slait

is rankeis mans aesse wargan.

Po prusku, według Simona Grunau, u Fłartkno- cha (str. 94).

Nossen Tewes, kur tu es Delbes; szwie gesper to- wes wardes; penag mynys thowe mystlalstibe; top- pes pratres gircad del bescizne tade tymnes sennes worsinny. I)odi monimes an nosse igdenas mogse, unde gejtkas pamas namas musse nocegun kademas pametam nusson pyrtajnekans; no wede numus pa-

nam padonam, swalbadi mumes newuze lajnae.

Po staroliwońsku, ec Silogae lendinensi, u Xa- werego Bohusza (str. 111).

Tabes mus, kas tu es ekszan Debbesis; Szwetie tows Wards; enak muns towus Walstibe; tows prats bus ekszan debbes, tawurs an żemes. Musu denisze majse dut mums szoden; pamate mums musu grakie, kas mes pamat musu paraduken; ne wede mus lajna

badekle, bet passaka mus no wusse loune.

Po kurlandzku czyli łotewsku z Brandta, u Xaw. Bohusza (ibid.)

Tews mus, kut tu esz in Debbes; szwentic tan

W ards; innejkas muns tau walstib; tau spraats not-

— 4607 —

tek in Debbes, ka wers an żemes; mus sziodenisz majsid dołu mums szoden; pomettes musu parradus, ka mes pamettam sau paradnekiam; ne wed mus ek-

szan kaćdem, nan essi eń laune.

Po kurlandzku, z parafii katolickiej Aalszwan- gen, od probostwa tamecznego otrzymany. [es mus, kas Tu essi debbessis; swetits łajtop

Taus wards; łaj nakas mums tawa walstiba taus prats łajnotek ka debes sys ta aridzen wier zemes. Musu deniszku majze dad mams szodien; un piedod mums musus paradus, ka mes piedodam musien paradne- kiem, un niejewod mus eksz kardinaszenas bet at-

pesti mus nota launa.

Po starolitewsku, z Chamberlayn, u Xaw. Bo- husza (str. 109).

Tews mus, kas ekas Debbesin; swetislajn taws Wardas; laj enak mums tawa Walstibć; taws prats lajnot ek Debbesin kne ku żeme. Musa dieniszku mausu dod mums szoden, un pedod muns musu para- dus, ka mes pedodam musum paradukam; un ne wed

mus kierdi na szanć, bet pestino ta laana.

Po litewsku, jak mówią nad Miemnem dolnym w Prussach, z łłartknocha (ibid.).

J’ewe musu, kuris essi dangui; te essie Swanczamas wardas tawo; te atejg tawo karaliste; te nusi dode

tawo walle kaip dangui tejp ir aut żemes. Duona s % 50*

— 468 —

nusu dieniszka duok mums szendiena, atlejsk mus musu kaltes, kajp mes atlejdiam sawiemus kaltemus; Ne duok mus west i pikta pagundyma, bet gelbek

mus nu pikto.

Po litewsku, jak dzisia na Żmudzi mówią, z Xaw. Bohusza (str. 109).

Tawić musu, kuris esi Dangosić; szweskis war- das tawa; atćik karaliste tawa; buk walia tawa, keip dangoj, teip ir ant żeme. Donń musu wisudienu dok mums szindeń, ir atłajsk mus musu kałties, keip ir mes atłaudziem sawiemis kałtiemis; ir ne wesk mus

in pagundima, bet iżgiałbek mus no pikta.

Próba czystego języka MLitewskiego, Ułamek z Przemian Owidynsza Xięgi II, v. 1—30. tłómaczony przez Xawiera Bohusza, z zaupełnćm od- daniem miar wierszowych oryginału. Jest tu brzmien- ność, iloczas i ten czarujący polot języka, którego żaden z żyjących dopićro językow europejskich na-

śladować nie potrali (1),

(1) Z okazyi tych wierszy, nie mogę nie wzmienić anegdo- ty następnćj: Kiedy pierwszy raz wziąłem w rękę Rozprawę ś. p- X. Bohusza, i te wiersze mocno zajęły moją uwagę, czyta- łem je służącym moim Litwinom, słuchali z wielkićm zadowo- leniem, powiadając: że harmonijne brzmienie wyrazow, prze- dziwnie znajdowali oddane. ł.ecz następnie, kiedy wyuczytem na pamięc jedną młodą Litewkę, z pięknym organem mowy, i ona deklamowała; wieśniacy z zachwyceniem słuchali i pojmować zdawali się harmoniją miar. Nawet nieznające osoby języka, podziwienia godną brzmienność czuły, w deklamowaniu tych Żo wierszy. Miary tych wierszy oryginałowi odpowiedne są:

‘B,,

— 469 —

B 1, Giwenimas Saulis buwa, auksztejs pakiełta stabejmis, Świesu Żybunti auksu, grażej lipsnoju ligu pyropu: Kienę Elefanto kauteis, auksztus wirszunis deńgioja; Sidobranej dwejapi swiesi blizgojosi duries,* 5, Dubinimas preeja darbu: bet Mulciber tinaj. Marios paslepe, widutinos abjostitas Żiemes, Ir żiemini świetu, ir Dangas, nie abdeja pa sauli. -.Mylinosios turi Diewos; Tritona giermingus, / Ir Protea nieżinotos ne kadu, didi*Żuwie spaudzie 10. Egeona bausiausius driegu nugarus minoja, Ir dorida, ir Mergas: Kuriu led żegiamy snurgles, Dalis akmeno seduntig, Żżalusypinimuś diowine; Zuwejs adina kitis, Wejdaś newisiemis wiena a Ne atstakus wienak: s ztęoidzócye turiet priguli, i 25. Ziemia wirus, miestuŚturi, ir givulos, giriosma, Upes, wersznies, ir kitas żiemie diewisties. Tas ira wirszny iszgulditas Dangau żibunti wejdas: Zirkłaj sziesi duriemis pa tiesej, kita tiek pakejrej. Kariejs karlu krajwa, Klimenios melsztu Bernclis 20. Ateja, ir jeja słogus abjotini Tiewa; 4 Tuiąu int tewiszka wejda swa pagriża piedus: 7 Apsistoju toli: nej wel prisiartina tolausej £ Regiet., iaudonoju abdingtas robe sedeja f Ant sawąsosta Febus, swiesejs Żibunti smaragfejs. 25. Pa tiesajxpa kejrej, Diena, ir Meno, ir Metfis, Amżinoje, ir, Adinu ligićj pedetas tolibes: Pawaseris nalja staias Żidi abwiniotas om

a AR

Stoias plins W’asseras; warpotas jawus tfireja. .. Stoias ir Rudęnis, patieptis smerdus węfieis. *> 30. Ir szałtenis Zima, $awa papuntie żylibe, 4 » : “BR « | / < DQD AT EK VII, 21 d xwie., 1

O nawracaniu pogań w Litwie. *-.. ś / . F.4 e 4 4 4 ad i ó te

” / d, 4 0-2 Arp PŚ ajćm nad$słany z Gr 3 któryfwyj drukowango podłagfnie „a

folio, z mg

K) R

— 40 —

i Wil-

ianki

oddany, Mam kopńją tćj ryciny, Ma tdm bytlź

na widok Po krótkićm opisanih yfiasta i

o Sejmie LitóQfskim, byłym r,4Ń67 (1) w/Grędnie, przytoczony jeskpastępny ayftykuł który z przekła- du łacińskiego, jakspam sdbie udzidlc ty, dołączańp, na dowśd rzeczy, wydhófj w tym tofaŃ wyłożonych. a braky początku, weśle niewiadomy/( 2). Wndęzf jednak, że ydź musi

z wieku XAVigo drugićj połow?.

(1) O bytności sejmu w Grodnie roku 15674 zachogłziła wątjjiwość, którćj z dziajopisow uprzątnąć nię można było. W rzekę samćj, w tymż roku odprawiał się s$jm dlafPolski w Piotrkdyvie, dłago trv ający Askuteczny w obr$dach śgvwoich. tok ten byę pełen pracfi zatrudnień dla Króla 7 y gngfnta Au- gusta: mimo %owiem fego sejmi pracowitego, mąajfwojnę na północy. Roma Sangyszko toczył goje krwawe z Ryfssya; przy- “szło do tego, żełjkam Król, przygotywawszy na jłejmie Piotr- kowskim wyprav$ę, f obu narodow | ożona, wyfruszął w jesie- ni z Wilna z wojdjfami, lecz tylko doszedł go Raddgzkowicz; tam spotkało go pogęlstwo od Cara, z Weklay icyą skłogności do agody. Król, chociąź działań wojennych,bogfieranych płęez San- guszkę i Jana Chódkidyicza nie wstrz ał, jednakże Mpośpie- szył, widać, sejm złożydyv Grodnie, w Akicu jeszcze roĄu 1507 wydawszy univyersały dl Litwy, Sejfnu dęgo początek lu opi- sany, przypadt/w roku 150%. zaraz iosn$y; jest bowienĄ ślad w archiwach odzieńskich, że Krl w tym oku kwietnk a38 znajdował się/ w Grodnie. Źqtóy jeszcze mówi księga pryw: Sejm Litewśki Grodzieński rWÓ r. pozwolił, eby król w kgź- m przypagku, prócz gorąceg czynku, to jes występku A- mu czas rok i szgść niddziel nie minałglawał glejtŚ< rawach. T. I. sty 205. I gyp. No 1062)Ą Takoż ten gnowił inne ważyć dla Litwyrawa (Ibid, s;/$19—220.) c tegoź roku pfzyszedł początęk Sejmu obu darodow, Ww Lublinięf (Ł. Górnicki, st 66… Wyd.s4Ą Musi yłka, zfmiast 1568, półożono%y ko ui mniejprzy- samyfm drukowan hę tografde, 1507. FP; lacyą, sł „w słowo, 4 , wyjętą

(XX.

Nasz Ka

z Aeneas y4f znając dawnfch w

sztą, n

dodat VA. 453, i O nawreuaninu tn vr la’tuwie proza) JĄ r ero Prz rmaD) | AE / Xirmaho nóż /e A, POPPEPY UJY Zair nc Reza na, /PRY

nek Pata Ph PZ nszaks da , prupać nina Kła.lóżans” |” laceteana, Ady ’ cduducą pęadf taff na , mt nało Pei kare, KAM guy uż jam Vmutlaw 2 fhye bać ema” ponad iż ddr aa. 00 pianw a dłu xand ZZA naj blisfac je! fraka , “AR “PUR podłe , Tani nał Psa nasa ko” Uiwake tea TKetia 5 - luę Na Priau Ael4 AWA zato aint, pad leg obcej MMpa vs Ma h naeńny jtóuda uiant , LU zas ema hanula miała zel. da modo x paąkamiy niuadeł nań, flex 2 matowy uda RAŃŚGY 60 a je uacej eh mdida razem A zę NRGEPSKO LEPEBE 2 BGB A ków Adas Xknum © 2 Mme.

aaa ómawo uóra pmeyh . peł > : , luuqhj, na nimia kb” sę ay Z Max. polaka, WA oAgód, z pak Rnu lucar « > “My 2 tu hr Gr TH L VAL 7 ZA “AA / | wawnał KOCHÓWÓK AE, dy Ah pako, ć Alaty duuąc fe nd zaj nagą | goa o z s Maxa Xagprdy Abypa) JH e11— Miu € aafoki="«€ ra udyja zwyci Media . m2 4 da Peażą <uuch lyprać Paqq prad ed i pw pe paamaikmti db PA, Maia aa4 . Auue zwiń nie poaAg dkmyx 4 PORĄ w ac leski a geea lacaci ne j’- dee mada Ś oś * | R. Ma Pia Ł AC uiiws © palocw Ylp ZertŁAmJ, z be pny 4 m ayer em, A aacyfa cenyyh pr: pał F41 sę mec najkr HALMAMKII AMA Kame rat nami, X PHP też s”, - Ta kaaa ny , znaj gam a :h pobnabey ob, uwadlugy Pelul ZA RK ui CYALL : Jahn. lita p Sprzak ri 14 “Asp, ( Fb e) PE P> | jed nkony AŃ —nucgue nA etc, zaa

079729900 7 dą paapy afhe Śra okr Riu 3 e | a$ d radze łanu ley nasłs pay « d «<a «” celedy 4 zł ń ł “4 7 nę “Za <ó» Llg?yLa na masy JAŁ rruu

. Aa anaccef TIE « tako „BR TOR fa au rs aaelfr Has. VieX OZ Hnaypaś (4 1 łza Pa uanin),

= 34140 ALL 7

1 " . , ? j .”. - . k > 4 - - 4 3 : «£ gw) " .

« z 5 ę 3 ? s u * x x r " . 5” „s x, - " s s s ; - , s : Ń Vzrrayph, $otąsy mssh ko “JĘLX r x < , av ca - * ut = „A : 4 : A +% < Aa» *’% s 1 - p . noci . . Bę o

44 ” 4 ! 4 ą u” 4%
” ==” 4” B » m, z p : 4 RH” B ks a . ” u. =. D 3 » 3 PR A = 4. . a : « s a t4 k ; = 4; | 5 s pt ; . < | 4 | b; | i . R <- o = SVk=

pł poż wa

kKUU yu af jw km (fA

ja JA mło lać PA PA

4.14 Só

‘| dał, leżącemu na

— 271 —

„„Rzecz dziwna, jakmnogićmi zabobonami, o czci fałszywych bogów, mieszkańcy miast i cała Litwa by- ła dotknięta, nim wiarę Chrystusa i cześć przyjęła. Pisze albowićm Hieronim z Pragi, który przez Wła- dysława Króla polskiego do Litwy posłany, ażeby eb RY 7

| e setańskaćj (5): że pier- JMPNE paą

| wsi z Litwinów, do których przybył, czcili węże: /tozst askć 7

" . . . y każdy miał w kącie rhieszkania za swojego gospoda- ? 6%

c * . . re | rza węża, któremu dostarczał pokarmu i ofiary skła- 7

anię, Te wszystkie Hieronim ka- /qmż

‘zał pozabijać i, prźyniosłszy na rynek, publicznie spa-

lić. Między nićmi znalazł się jeden większy nad in-

ne, którego kiłkakroć kładąc na ogień spalić nie mógł.

[4 Potóćm znalazł, śe naródłczcił poświęcony ogień i mia- ałoby

(5) Hieronimow z Pragi było dwóch w Litwie, o czóm i Czac-

| ki spomniał (0 prawach 1. I, str. 295). Ten, o którym tu mowa, *»- * -***7

był Kamedułą i nauczycielem, według wierzenia Kościoła Ka- tolickiego. Rodem Czech i z Pragi, ponieważ go zowią Pragen- sis, a powtóre, gdyby nie umiał po sławiańsku, apostolstwo je- go nie byłoby skuteczne. ()n we Włoszech został zakonnikiem,

, powróciwszy zaś do ojczyzny, gdy znalazł w nićj zaburzenia

religijne, z przyczyny nauki Hussa wynikłe, udał się do Polski,

kn | zkąd przez Króla Władysława Jagiełtę, w roku 1592, przysłany

był z listem do Witolda, jako mający postanowienie rozpoście-

rac wiarę chrześciańską w Litwie. Obręb działań jego byt

w Xięztwie Amudzkićm, a że powiat Grodzieński należał do Xięztwa Trockiego, które się Zmudzkićm uważało; przeto mu- — siał apostołować w powiatach: Grodzieńskim, gdzie Litwa mie- . szka, i Trockim. Z porównań zaś ze Schroeckem (lfe.) i wiado- mfra mością, będącą w Zniczu (na rok 1855 str. 54), pokazuje się, Że

to jest kopija włąsnego opowiadania tegoż Hieronima, które u-

czynił przed Papieżem Aeneaszem Sylwiuszem czyli Piusem II)

i ajcami Soboru Bazylejskiego, który trwał od r. 1452 — 1459, zdając sprawę z apostolstwa swojego, odprawionego w Litwie

r. 1593 lub 1595. Zył on jeseze po Soborze Bazyleyskim w ja-

kićjś Kartuzy nad Renem. O drugim Hieronimie z Pragi, mó- wiliśmy wyżźćj (str. 596 - 598).

— 472 —

nował go wiecznym. Kapłani, przy świątyni będący,

zajmowali się materyałami do utrzymania ciągle ognia.

U tych zasięgali rady przyjaciele względem życia cho-

rych. Kapłani wtedy do ognia przystępow ali w nocy;

*21v2:7 sA M zrana zaś dając odpowiedź radzącym się, powiadali: że 1% 9406. widzieli przy poświęconym ogniu,‘cień chorego, któ- MDRTO

| ry, kiedy się pgrzał, pokazywał znaki śmierci albo KOĘ ś

st RAJ życia; gdy chory miał żyć, twarz obrócona do ognia *;‘ę * | Kokte. ue była; przeciwnie, gdy się ukazał tyłem stojący przed

ua”. ogniskiem, umrzeć miał nie ghybfie. W takim razie radzili, żeby zrobił testament i rozrządził swojemi doczesnościami. Hieronim przekonał, że to jest oszu-

kaństwo; zburzył Świątynię, zgasił ogień i chrze-

243: * ściańskie obyczaje wprowadził. Udawszy się dalćj, znalazł cześć wyrządzaną Słońcu: był tam żelazny

M yet eny łt nne wielkości w sczególnćm poszanowaniu. Kapłani, pytani: coby ta cześć znaczyła? odpowie-

dzieli, że niegdyś przez wiele miesięcy, Słońce nie było widziane, które pewny, bardzo potężny król, pojmawszy, zamknął do więzienia w obwarowanćj wieży; w tym razie olbrzym jeden podał ratunek Słońcu, ogromnym tym młotem rozwaliwszy wieżę, 1 Słońce, uwolnione, przywrócił światu; przeto war- te jest czci narzędzie, za pomocą którego śmiertelni oświatę odzyskali. Rozśmiał się z ich prostoty Hiero- nim i dowiodł, że to są próżne bajki; przekonywając: iż Słońce, Xiężyc i Gwiazdy, są stworzonćmi rzecza-

mi, któremi Bóg najwyższy przyozdobił niebiosa i na

“rę

— 478 —

pożytek ludzki rozkazał im wiecznym ogniem ja- śnieć. Następnie natrafił na las poświęcony, w któ- rym drzewa, im które były wyższe, za godniejśze czci się uważały. Tu Hieronim nauczał długo lud, ob- jawiając mu Tajemnice ś. wiary, a las kazał wyciąć. Kiedy lud z siekierami przybył, nie było żadnego człowieka, któryby się ośmielił świętego drzewa do- tknąć żelazem. Pierwszy zatćm Hieronim, porwawszy topor, jedno najwyższe drzewo zrąbał : wówczas gmin, poszedłszy za jego przykładem, na wyścigi, kto czóm miał i zdołał, las nisczył. Posunięto się do środ- ka gaju, gdzie przez czas niejaki nikt nie ośmielił się dotknąć dębu najstarożytniejszegó i nad wszystkie drzewa najwięcćj czczonego, który był sczególnićj za siedlisko bogów uważany. Nakoniec, jak jeden nad drugiego bywa śmićlszy, któś, zachęcając towarzy- szów, którzy w nieczułe drzewo ugodzić lękali się, wzniosłszy topor, kiedy silnćm cięciem chce zaciąć drzewo, goleń sobie skaleczył i półmartwy na ziemię upadł (1). Cały się tłam ludu zatrwożył, zaczęto pła- kać i narzekać na Hieronima, który święty przyby-

tek bogów zniweczyć doradził, i nie było już niko-

(1) Uważyć potrzeba, że podobne zdarzenie, z takiemiź zu- tie okolicznościami, znajdujemy w kronikarzach pruskich, iedy w Świętćj-Siekierce, za Anzelma Biskupa, ścinano dąb. Stryjkowski to samo powiada, o wycinaniu gaju świętego w Wilnie, i tę samę okoliczność prawie dosłównie przytacza, Czy to traf sczególny, czy machinerya nawracaczów, dla poka- zania niby cudu, którymby lud bliżćj pociągnąć na swoją stro- nę, czy wreście powwłórzenie samegoż opowiadania, do dwóch

— 474 — go, coby śmiał żelazo wziąć w rękę. Natenczas Hie- ronim, utrzymując, że to złudzenia djabłow, zawiąza- ły oczy ludowi, rozkazał powstać temu, który zra- niony był i upadł, i przekonał, że nie był nigdzie ska- leczony, i w tejże chwili, wymierzywszy ku ogro- mnemu drzewu żęlazo, przy pomocy tłumu, z wiel- kim trzaskiem obalił i cały gaj został wycięty. W tym kraju było wiele gajow, w równćj czci będących, do których wycięcia, kiedy się zabierał Hieronim, nie- zmierna liczba kobićt z płaczem i narzekaniem skar- Żyła się Witoldowi, że święte gaje wycinano i pomie- szkania bogom odejmowano, u których boskićj po- mocy lud w potrzebach wzywał, a teraz nie wiedzą, w jakićm mićjscu Boga szukać mają. Świątynie, wy- roeznie i posągi bogów, przez które bogowie zwy- czajnie z ludźmi obcowali, to tenże Hieronim, caqdzo- ziemiec, znisczyć pragnie, wprowadza nowe jakieś tajemnice, wytępia zwyczaje ojczyste: prosiły zatóm i zaklinały, ażeby nie pozwalał niszczyć wierzenia przodków. Szli mężczyzni i kobićty, i utrzymywali, Że nowćj wiary znieść nie mogą; mówili, Że raczćj opusczą ziemię i domy ojczyste, niżeli wiarę, od przodków zostawioną. . Poruszony takiemi mowami Witold, lękając się powstania narodu, wolał, żeby raczćj Chrystusowi, niżeli jemn ludu zabrakło i, od- woławszy pismo, które rządcota prowincyi był po-

słał, nakazując uległość ia WRA rozkazał temu

człowiekowi oddalić się z kraju. ”?

PERL

55 olo 4h. 474, 4 17 FP / 4.9 PZ / Ge . | | Druttlo x. fo Ay (5 nanuaj f 44 PNASKZĄ

nat ważą ea y naa 1444 489 roNA, * Jka;

(’ ur lake4 Grhca łanras um . Vae ZORG =

nei Ez,

4 > p 4 £) nana se piwaufzy kg

o aw > | 4 Ra > ue PDZ dd SLL RE

£ y i fo araLt dt

Ą a Mor Lt - p i ł4 . u

Madty ka wyło won, znaj Jay $ du, ax duż /droet a:

Jeodnwde Koy Ata $eaeki Ak Saanav £ Mle tonie 4

„erk 224 ME Żńr afiu. dęjnać fa” ; eń Z | oetónyć PY 777 znamy! Pucca *

i rav, ddr

/ « Le jau/e . f84 p py znana!

(uoto YWONŁ U Mł l: Ye Pnuadreckewy ć folw. Ra. 7, fAm ea O (łn

1/22 ŻA n.

r « 7 a

— 475 —

SPIS RZECZY PORZĄDKIEM ABECADŁOWYM.

_ Liczby wyrażają stronicę, Ajtwaros, bożek przyłożnik, 115. Alśbutia, bogini wyrobow lnianych, 67. Aleis, olbrzy m i bohbatćr, 162, Alexota, to samo, co Milda, 61. Anafielas, skala mytyczna, 584. Andros, to samo, co Atrimpos, 25, Antrimp, to samo, co Atrimpos, zbzd. Antos, świątynia wszystkich bogów, Panteon, 250. Apidonu, bożek przy przestawianiu domow wzywany; 103. Arcykapłani, 41. Szereg ich, 245, Atłajbos, bóztwo tajemnicze, 141. Atrimpos, bóg morza i wody, 22. Atropos, to samo, eo Atrimpos, 25. Auskuć, to samo, co Auszlawis, 90, Aussra, Jutrzeńka bogini, 68, 229. Austheja, bogini nad psczołami, 7 n8. Auszlawis, bożek chorych i lekarzy, 8. Auxstejas Wissagistis, to samo, co Wirszajtos, 6.

Bałandziu, to samo, co Milda, 61.

Bangputtis, to samo, co Pucis, 115.

Barstuki, jeniusze podziemne, gnomy, 119.

Baublis, dąb, wróżbę ogłaszający, 274.45, A”

Bentis, bożek przyjaźń kojarzący między podróżnćmi, 101;

Bez, drzewo święte, 188.

Bezelea, bogini wieczorna, 68.

Biruta, xiężna ubóstwiona, 80. .

Dlukku Wakars, święto Kolady, 319.

Birżulis, bóztwo tajemnicze, , „dż.

Boginie, 450. Śk.

—PBrehkina, baba wrzeszcząca, 149. FHaeguqdói 1

Brekszta, bogini ciemności noenćj, 68 sp | 3ublos, Bubiłos; Bubulis, to samo, co , Ragufis, 10.

Budintoja, bogini czawania, 77,

Budrajcis, Kowale mytyczni, Cyklopy, 29.

Budte, bogini mądrości, 41. |

Burte, bardzianka, śpiewaczka swych własny 4” rymow, 268;

Burtinikas, bard, śpiewak, wiesczek i poeta, 261,

Chauturej, uroczystość PAK 914. Cześć dla umarłych, 576.

4 AA

— 476 —

Dapiumene, uroczystość dożynek, 509. Datonus, bożek, rozdawca dóbr, g3. Dąb święty, 188.

Dewoitis, fetysz, 152.

" Dodatki do dziejow staro Narodu Litew. tomu Igo, 411.

Drebbkuls, to samo, co Pramżymas, 4.

Drzewa święte, 184. | Dugna, nimfa rzeczna, to samo, co Gudełka, 85,

Dwargonth, bóztwo tajemnicze, 142.

799 ad Dyza albo Dysza, to samo, co Peryrubie, 58,

Elnis, Jeleń, fetysz, 155, Fwarto-Krewe, namiestnik arcykapłana, 251.

z Jx ł14h 41 Bzerinis, bóg jeziór, to samo, co Atrimpos, 25. « y/ p

ź 1 47 FA

id.

Fetyszyzm litewski, 145,

Gabie, to samo, co Sotwaros, 18, Gabjauja, bogini, 455,

Gaje święte, 215,

Gajta, jędza, poczwara szkodliwa, 80. Gardehts, to sąmo, co Gardoeldiis, 25. Gardoaitis, to samo, co Gardoeldiis, zbid, Gardoeldiis, bóg wiatrow, Eol, zbzd, Gardunitis, bożek jagniąt, 105,

Gellon, bohatćr, półbóg, 156. Giltine, to samo, co Wellona, 56.

Giristis, bożek leśny, Satyr, 115.

Giwojte, źmija, fetysz, 145.

Goniglis, bożek trzód i pasterzy, 110. Gongelis, to samo, co Goniglis, zbzd.

Gondu, bogini godow weselnych, 72.

Góry święte, 213.

Grubite, to samo, co Pergrubie, 58,

(Guboi i Twertikas, fetysze, 152,

Guce bogini dróg, 436, ’ PL GHAAMH Gudełka, nimfa rzeczna, to samo, co Dugna, 853. Gulbi Dewas, bożek poufały, 105.

Gwiazdy, uważane za dzieci bogów, 154.

; s

Hennilus, to samo, co Goniglis, 110, Herby litewskie, 401.

Ilgi, święto długie, 515.

“-Iszwambratus, to samo, co Sznejbrato, 54.

Jagaubis, to samo, co Krugis, 30. Jauczubobis, to samo, co Sotwaros, 17. Jawine, to samo, co Krumine, 435, - Jesion, drzewo święte, 197. V**

Jesse, to samo, co Perkunas, 8.

Jeu, albo Jeou, to samo, co Perkunas, zbid,

| EA

! Jeziora święte, 180.

h Język Litewski, 402. |: “Johds, pewny gatunek jeniusza straszącego, 124, Judime, ofiara czarna Burzom, 26.

Kabiry, trójca pogańska, czyli Tryzna, 55.

__Kamienie, tetysze, 152. 4, ,… 4 ,

Kannu raugis, wiesczbiarz, przez patrzanie w kubek wró- Żący, 265. _ |

Kapłani, 257. /KAAeit” Ą

Kapłańskich dostojeństw znaki, 457.

Kaukie, jeniusze, karły mytyczne, 125,

Kaunis, bożek miłości, 91.

Kawas, bóg wojny, 12.

Kenkams, bożek gór, 114.

Kielo-Dewas, bożek dróg publicznych, gr.

Kirnis, bożek drzew wiśniowych, 109,

Kierpiczus i Syleniczus, boźkowie nad budownictwem, 112.

Klamals, bóztwo tajemnicze, 145,

Koboli, bożkowie domowi, 121.

_ Kohma, bożek obżarstwa, 112. „4… Kremara, bożek świń, 104. Krewe, kapłan miejscowy, 252. / . //

" Kriwe-Kriwejto, arcykapłan, 238, Kronis, bogini czasu, albo rzeki Niemna, 69. Krugis, bóg kowalów, Wulkan, 29.

Krumine, bogini zbóż, 65.

Kublaniczu, bożek strzegący sprzętow, 109. Kunimirszis, to samo, co Lajma, 45,

Kumketojas, to samo, co Murgi, 160, Kukowojtis, xiążę ubóztwiony, 168., „,. ” Kurko albo Kurchus, to samo, co Ziemienikas, 50: Kurwajczyn i Erajczyn, bożkowie ogrodowi, 105.

Lado, bogini, matka Lelusa i Leli, bliźniąt, 20. Opiekunka dzieci, 40.

Lajma, bogini, mająca obszerne znaczenie i władzę na niebie i na ziemi, Diana, 45.

Lauma, to samo, co Lajma, 44.

Leetons, to samo, co Ajtwaros, 110.

Liethua, bogini wolności, 55.

Liethuwanis, bożek desczu łagodnego, 101:

Lela, to samo, co Lajma, 45.

Leliwa, bliźnięta, dzieci Lado, Latoides, 21.

Ligiczus i Derftntós, bożkowie pojednania przyjaciół zwaśnio- nych,“T65: 7 bryra 4064 |

Liktens to samo, co Pramżimas, 4.

Linxmine, Tęcza, posłanka bogów, 5.

Lingussones i Tilussones, kapłani pogrzebowi, 260.

— 478 —

Lipa, drzewo święte, 195.

Lublenicza, bożek weselny, 108.

Lulkis, to samo, co Gulbi Dewas, 105. Lutawor, wojownik morski, 158. Łabdarris, wróżbit i lekarz usłużny, 265. Łajbegełda, bogini, Wieść, 76.

Łaukpatimas, bożek zasiewow, g5.

Łazdona, Hemadryada drzewa laskowego, 85.

EP 14, Miaglla;sto samo, co Gajła, 80. Mahjans kungs, to samo, co Ziemienikas, 52,

Mahslu Baba, bogini wymiecin, 77.

Manicheizm, 586. (Markopole, jeniusze podziemne, 119.

LAO Ka _ Matergabia, bogini pieczywa i piekarzy, 48, Medzioima, to samo, co Lajma, 45, Medziojna, nimfa leśna, 85. Mehta, to samo, co Kronis, 6g, Menule, to samo, co Lajma, 45.

/.as4 Messedrines, Święto Raguta, 518. " Milda, bogini miłości, 61.

Milduwnikas, czarownik w rzeczach miłośnych, 62 ;/ /X. Miechutele, 102. wk Miesięcy nazwania u Litwinów, 2g7.

Miot święty, 472.

— — — u Łotwaków, 299.

Modlitwa Pańska po

a m m w

— m M

— m A a

– —

—

| EH

-PRAEJ

po po po po po

Herulsku, 464.

staroprusku z Gronowiusza, 465, staroprusku inaczćj, zbzd,

— — — inaczćj, zbid, prusku, 466.

staroliwońsku, zbzd.

kurlandzku, zbzd.

— — — inaczćj, 4607, staroliwońsku, zbzd,

litewsku, zbźd,

Modlitwa Pańska po litewsku inaczćj, 408, Mogiły, 560.

Monety, 201 i dalsze.

Murgi, eienie pobitych rycerzy, 169.

Napoje święte, 27

] , 4 8-10 s * . Nawrócenie do chrześciaństwa Litwy, 46g.

Nemon, bohatćr, 166,

Nercza rzeka, 404. Nijota, królowa piekła, 66,

Numejas i Peskia, bożek z towarzyszką, opiekowali się gościn- nością. 99.

Nuomenujo, Święto Nowiow, 500,

HM R — AJ —

Obrządki religijne, 5a. (4, X/// — — weselne, 552, ARĄĘTY aiz (5 e, 546.

Ofiary, 27] 147 Paa 1 sama Ofiara mał, 280. „— — powszednia, 281,

— składkowa, zbzd, — wielka, 285,

— największa, 284. — bogom podziemnym, zbzd,

— nieustanna, 285,

— dziękczynienia, zbid,

— na cześć Lajmy, 287.

— przebłagalna, zbzd,

— za umarłych, 289.

— kadzenia za umarłych przyjaciół, zbid. — za ojczyznę, zbzd.

— czarna, Burzom, 290.

AWORANNDONNNE

wiescza, zbzd. 2 y ze ślubu, zdzd, / ge 4 fana — konia, 291. 18 /.4 |

Ogień święty; LEWE “27M = Elqyfikza PiN Okkaatgimimas, święto odrodzenia się Czasu; „p Okkas albo Oras, to samo, co Okkapirmas, 3 5, r Ag” _Qlłtarze, 197. b ubiacza oka, zwa W 4 MH _ Ondyna albo „Wundyna, to samo, Co Dugna, 84. 1 JIM z O roo. _ Palemon, bohatów, 163. POLK ok 79 PEP

/ Pargu, to samo, co Perkunas, 8.

Patelo, bóg duchow powietrznych, 33.

_Pateno, Potelo, to samo co Patelo, zbzd.

_Perdoite, Perdoitus, to samo, co Gardoeldiis, 25.

Pergrubie, bogini wiosny i kwiatów, 58.

Per kunatele, matka błyskawie i piorunów, 49.

Perkunas, Jowisz piorunujący, król bogów i i ludzi, 7,

Pilnitis, to s samo, co Iatonus, g3.

Pilwite. bogini bogactw, Fortuna, 51.

Pimpolis, g gatunek wróżenia z kulką woskową, 274.

Pizio, to samo, co Kaunis, g1.

Pojata, xiężna ubóztwiona, 86.

Poklus, bóg Piekła, 26.

Pokoluś. Pokole, Pikol, Pragartis, to samo, co Poklus, zbzd.

Polenyabia, bogini ogniska pałającego, domowe e nazwanie Prau- rimy, 47.

Połonga, starożytny port morski, 89.

Posągi, 198.

Postrzyżyny, obrządek, 341.

Potinikas, kapłan boga Raruta, 259.

Fotrimpos, to samo, co A trimpos, 23.

Pramżimas, bóg przeznaczenia albo Fatum, a.

— 480 —

Praurime, bogini ognia wiecznego, 58. Praurme, to samo, co Wejdalotki, 59. Prigirditis, bóztwo tajemnicze, milczenia, 145, Priparszas, bożek prosiąt, 104.

Próba czystego języka Litewskiego, 468, Prokorimos, to samo, co Pramżimas, 1.

Fazer “—— pprysięgi, 295. Pro pady nełescyąe 4, VU | Pła ly, Pucis, bożek łagodnego wiatru, Zefir, 114. i w Puczkehtis, to samo, co Świeczpauksztinis, 108. Awfią, hew Purście, miano Barstuków, 119.

Puschajtis, bożek podziemny, gnom, 113,

Pusinas, to samo, co Giristis, 115.

Pustones, wróżbici, oraz leczący rany wszelkie przez ochu- chanie, 204.

Puttones, wróżbici, przepowiadacze z piany wodnćj, 265,

Ragana, nimfa leśna, Hemadryada, 84, Rageziowan, fetysz, 152. Ragutienie, kapłanice Raguta, 268, Ragutena-pati, bogini piwowarstwa i rozwięzłych niewiast, 79. Iagutis, bóg napojow i pijaków, 15. Bassa, święto Rosy, 505. Ratajniczu, bogini nad końmi, 75. Raupuże, Żaba ziemna, fetysz, 149. ! „, ,„Roszkas, posążek Poklusa, 29. |. “»_ 5 Rikajoth, miejsce pobytu arcykapłana, 225. | i Romnowe, główna świątynia, 219 | 4, „Jungis, bożek poufały mtynarzy, 118. “ay “_f _ Rzeki święte, 175.

/ 4

| Salaus, bóztwo tajemnicze, 141. Jurar RW 7 Sejtones, wróżbici, leczący przez amulety, 264. | Sekmine, uroczystość pasterzy, 305, ! Siaurus, jasczurka, fetysz, 100. | Sidzia, fetysz, 151. Siemi Dewas, bożek nad czeladzią domową, 111. Sigonotta, mnich, kapłan boga Atrimpa albo Gardoeldija, 258, Simonajte, fetysz, 151. MP “_ _Biriczus, bóztwo tajemnicze, 142. aj “„ Słynxnis-Perlewenu, bożek domowy, 94. » Sobarri, ofiara składkowa dla Auszlawisa, go. Sotwaros, bóg światłości, Słońce, Apollo, 17. Słońce, 18, 126. Spowiedź, 292. Staubunas, smok mytyczny, 64. | Strutis i Miechutele, bożek z towarzyszką, opiekowali się zio- tami farbierskiemi, 102. Sutinkaj, święto Wiosny, 500, $ wieczpauksztinis, bożek przełożony nad ptastwem, 108. Świątynie, 215.

gay mi” PaŻÓT R *1A *

|| 4

ac |

pomi ż0 zm ma” _i* 1.

hadlków

——*

— 48 —

Święta, uroczystości, 295. A. Al! Święto Wajżganta, 516.

_Swalgones, kapłani, sprawujący obrządki ślupne,, 260, Szlotrasis, bóztwwo tajemnicze, 142. Zhastri y f/ Sznejbrato, bóg nad gospodarstwem 1 myśliwstwejź ptasiem, 54.

A4414 4 KZ : PZ 14

“Taswirszis, śnik mytyczny na chlebie, 48.

‘Tawals, bożek zdolności do uciech cielesnych, 102, Tiknis, bóztwo tajemnicze, 142.

JT rimpus, to samo, co Ragutis, jego epitet, 17. ‘Triopa, to samo, co Kabiry, 3 30, 58.

Trotitas kirbixtu, bożek gasiciel skrów, 97. ‘Tryzna, obrządek pogrzebowy, 30, , $99-

T urosik, to samo, co o Giristis, 120, '

Mda lui nut Lal nuekcahuŚ Au] i 4% Upine, bogini rzek, 75. ZRYĘ ARĘP © AŚ U hsinsz, to samo, co Austheja, n8, zi Usparinia, bogini graniczna, 70,

Wajżgantos, bożek nad uprawą lnu, 107.

__Wakarinne, gwiazda wieczorna, 152, to samo, co Bezelea, Ww, " Walgina, bogini, opiekunka bydląt domowych, 75 ESZYSZE, Wanda, olbrzymka, 2.

Warpas, bożek pobudki, 95.

Warpelis, bożek odgłosu, echo, 96.

Wej, olbrzym, 2.

Wejdalotas, ofiernik, 25

W ejdalotki, kapłanki, waryspe ognia świętego, 206,

W ejones, wróżbici z wiatru wróżący, 204.

Welli Deewa, to samo, co Wellona, 56.

W .ellona, bogini wieczności, ibid,

W entis, fetysz, 191.

__Werpeja, Parka, 11 4 i

Wetustis, fetysz, 152. ł

w ezzajs ‘Tehws, to samo, co Perkunas, 8.

Wiaz święty, 196. 2 | Wiadomość o przyszłćm Życiu, 582, 7 (46 Wielkie święto, 511.

Wierzba święta, 195.

Wilkats, czarownik, w wilka przemieniający się, 260. Witolf, bohatćr, półbóg, 161.

Wrszajtos, bóg domowego Agzpodarstwa, 6.

W izunas, smok mytyczny, 5 5.

__Wurszajtos, ofiernik niższego stopnia, 258.

ZAW 270. duref</ y KA Wy Miężyc, | jako osoba mytycźna, 127.

Dr. Star. Nar. Lit. 7. 1. 51

owy * | SE GI

— 482 — Tdrazyl, drzewo święte, 197.

Zeemneeks, to samo, co Ziemićnikas, 52.

Zćmmes mahti, bogini podziemna, 79.

Zihlneeki, wróżbici, ze znaków napowietrznych i głosu pta- stwa wróżący, 205,

Ziemienikas, bóg ziemi, 30.

Zosim, to samo, co Ragutis, 16.

Zwerinne, to samo, co Kawas, 15.

Zaltis, wąż, fetysz, 146,

/Zwajgźdunoka, to samo, co Lajma, 436.

ŹZrwakones, pic, przepowiadający z gorzenia świćc i dy- mu, 204.

KONIEC TOMU PIERWSZEGO.

“lab. |

p I | lęj ś

ARR GRES OWOC

Na (R ra OĄ SV 5 klam GŁ „| LJ r e | / 1 o) e 1Ż ZZ

| a ISA 4 EM MeASA EJ« ią IC] A E RAZA

a tw: a óĆ JOE |

| | | |

<SŁE LL RS EGIUANf 2 chutora MAE. w<AeM. ŁGakbwyk ipo ;

| |

iq. sad5 PĘ A

zRyaonku Autora wLilh J,Ożię biowskeq 77

HACREQIESCT MMANNDOC Pr DYLFAŃPLUT” E’i’ VIVERE £ivT/EcCT OBI ReFVTIHŃRS:O . Tp” | NNIRE*EsvE NNVCENIC .. PRNEP£.NNIIDL » v >? | BRE ES TE0 ŁINE” TE TPS |, ASMEGYEL L0JiGSYe7 | ANIME HILLAvTSPEIE NEU

Ary JA | |

p nA Z 45 tl 7 ZĄ z4 Huń ZA U” L/fŁ, ‘4 Z4 cl ruakiego”

—_———L- Moor A A W IEEE

1 Kprkuh włom w IKF, Cie blcuykisać

PRUSKIE ROMNOWE

ob, MIII

SD Tm GA ZPKĄ = = RÓ tor; w J -7 WE RE £ > 74

KZ: Z oO „2

TYm

| Js 2 ko Grzzść

| | M KEY „kaska — Mod GÓ, REGA 1 PME fx 2

_ ULE

—

7h FOREĆC/ sSlAPY rku Zł e JAMAMAUJĄ. p

/dladok prodcaerowe w larmechay //4 tla 4 luarhowe ZZ

/ 8 . cz zła te zpanieS feet ka Jaolidnieotei (/merueepiza greńnwe

Pre w4 ZZ Aer >

c mewernetny ole: OMT ć /

= >

j i

| OTIpucrynus* k* uanesaraniio nocabąnaro cpaayl X , GETQ GO4MHOHIA, MIĄATEAL NOCTABAACTA CEÓ% Ą01- | |9ms, M3BKCTHTL 00% 3MIOM% /,ocmonoumenKyw lly- „AHky. i .„, Hroóbr e» nacroameft rouku spbnia onydHURAME 6 Maq1EKALNMNE 06pa30m% CYĄMTE O BCAKOM% DEAMKOM% ’ Hpeąupiariu, necnpianmew% €BO6 Haua10 BLYMK M ’ lipaBe4eHHOMB BĘ uCNOAHEAIE ANA OÓLWEK NOABZKI 4€- 9BŻKOMK, NIOCTHTHYBIUKM% BCKO BAMKHOCTE CBOETO HA- ; auemia, ueo6xoąumo HyxHo ÓpocuTŁ XOTA ÓBTABII 1 WAAĄR Ha OOCFOATEALCTBA COHPOBOKĄABIUIA OH0E, | «b» CAMATO Hauana 40 OKOHYAMIA. , ; Asropv Hcmopiu Jlumoeckaeo Hfapoąa nocRarun% eCNny TaK ÓKAJATŁ Ku3HU CBOCJ caykÓg, MOHAP- XA ,paserponBz OW Tpy4ĄOBR €A CHAM CBOETO OHOME- sy ro BO3pacTa,cpakeHAbIŃ AEAĄYTOMB AHMMABIUMMB ETO | kla Ha CAABHOMŁ NOA% ÓpaHu, XOTA He CORBCTACH (or nacaamąaTLca 3ACAYKEHHBGIML OMĄBIXOM% BK TA- 1OMB Jealtstenin, MA KOTOpO0e Ka3a40CŁ OÓpEKANO €TO, 1o BCeli cnpaBeAnnBOCTH COCTOAHIE Ero 340p0Bbu, AFPDYĄTAŁOLIEO CHODIEHIA CH NIOĄLMH, HE NOAKTAAK PYŁ OąĄNAKOK% CEGA COBepuUIeHRO CBOÓ0ĄHbGIM% OTK (śnoanenin ao0ara oÓureoTwy, KoOeMY TenepŁ npeą- YaraeTh HOBBIIH nOĄ4poK*. i Urz rpnąqaru canwkóMŁ AbTr, UsÓpaB% npeąwe- 4OM% HCy(ROMUMBIX% CBOMX% TPY1OB% Jlumoackyro HM-

fmopiiom npeęanuniii ef ucKAIOHTEAKNO, OH% YCNBNB foopam, marepiaabi, u3CAbĄORAME HCTOAHUKA, HDPO- ję; H3DECTH MBCTABIA H3LICKAHIA, KAK% CAM% COÓOŁKO, TAK’K M Cb NOMOLĘIIO HKKOTODBIXŁ COOTE4ECTREHHHKOB% u | |goequnuTh RCE 5T0 8% OĄHO cosepmennoe u Crpoii- / H08 Ubnoe, KOTOpoe OĄHOłO y;ke OTPOMHOCTIIO,MIPHRO- /, AMTR DL HEROALHOC H3yMACHIE, ĄOKAZBIBAA BMBCTÓB CH | FBME, 170 BŁCOCTOAHIN COBEpMNTL, CHOCUÓHOCTH, X0- +, polmia namspenia, nocroaanmi TpyąL, peRHOCTE, MO- /pTBOBAaRMLe 340p0BŁEMT H uMBHICN%, AŁOG0BB KA CTA- puub u ome4eCNREMAKIMŁ NAMAMHKKAM%, NHPEBBILIE BCHXŁ TpyąnocTEl u upenarcTrniii, uykĄdA BCnKaro npncrpacria, OąymeBACHAAA EANHCTEEHHO IMAAMEH- HmML KeAAHIEMEK,HZCABĄOBATE MCTHHY CB 6esnpeąbnb- HOro eń npeą4ANROCTKIO. (; lipexąe vbmr 3naroku qbaa oówamaAri Óesipucrpa- | ©TRO CBO£ 3pbao O0AymaHA0E MUBHIC.YĄKBAAACL TOAB- | «0 nocroakcTBy Tpyja, YrBepąnTEALHO CKa3aMik MO- | RRO, 4TO BpEMA OwiĄaAnO Mo106WATO TBEOpeNHiA n 4TO „. 0BO OCTAHETCA ykpameHieMŁ HÓRKOB%./ qbliCTRNTENL- | R0,40K0A% 36 aie ncemipHoń Hcroplu,ÓyąeTŁ norpeó- ROCT:K COBP/ mMEHHHKOBŁ M HAYKOFO NIOTOMCTBA,ĄOTOAB counneu/e JĄ ą póyrTa, ocraneTca naBcerąa npeą- MeTrom// myq4eHiA yYYEUBIX%, PAJBACUCHICML BCAKArO AACE rpantaank, COKPOBKINFHMINIO MAMEPIA10B% ANA |WOJ(nucarea4, COÓpaHieM% IAMATHHKOB% ‘H CBKĄK- ’ehLcrn mpeąŁ0OXpaHeHAHLIXEK OTŁ NOTEpU; AAA OÓU- “hreaeh me /lurnm Bo Bebxr MECTAXŁ HX% KHTEAB- Tra u BebX% HaumeHoBanii, oOuo npeóyąeTK 3AHA- // 1aTeALHLIMŁ npoóyKĄCHIEME AIOÓDNLITCTBA, NOQLNpPE- MIEMBŁ K% NPUM%KYAHIAML HA NOBŻPK% TOUMOCMA ONH- CAHHGIXŁY NPOMZIWECTRIŃ, HK ANA MAOTAX%, NDPIATNBIMB BOCHOMHHAHIEMŁ npexHEŃ CAABH HA SAAMEHNHTOCTH pO- Aa. Csepx% Toro couuHenie sro MOKHO CYUTATb 0- ĄAHMMK H35 ApUMBUATEALHBIX% ABACHIJ uamero BpeMo - HM, KOTĄA OOŁACHEHIE MAHyBMUX% H%KOB% M NprąME- TOB% RE HEM% COĄEpPRKAIMUXCA, HOBHNĄUMOMY OÓpauaeT% ną ceóa ocoóeHH0c BHHMAKiE BCBX% COBPEMEHNULX% nucareach. : | Ero AMIIEPATOPCKOE BEZAYECTBO,no- omparonii u narpaxąaromiii rpy!bl yseHMX%, OSHAME- HOBAHfALIE HCTHNHOTO MOAL30I0, HPHHABG MIAOCTHBO npeącracaeHneie CE5Gb, [ro l bicokonpenocx044- TEALOTROME Po Mmuncrpoms EHapoąmaro tlpoeBhune- nia, HepBBIE TOMLI 3TOTO CO4MHENIA, COHIBOANAŁ H3DA- Burr Bucosaj mee CBOL 6aarosoaerie, nosa- AOBUHIeMG AnTopy Aparonrbaaro noąapka (1). ilepnmii Towz s7oro coumnenia Haneuarant nr 1855’roqy.Cnycra 4Ba roąa nacaż roro,ABr0op npeą- NpAKHAAŁ NOAHOE MIĄaWiIE cRoero.Thopenia M CŁ1557 r. Gesnpepmnuo msąanaemnie Cabiytomiie TOMMI, UU- caom, 8, ywe npeąocmaBaenn uuraiouef nyGauih. llocatąnik rom» yse nocryniar uk negarż. FH xora BC6 COUMHUGNIG MOKAO CHHTATLK NpOUKTANUKIMY, Npi BCEM% TOMB KDATKOEC CO1EpKaNie u NoKaAJAHIE Npeąue- TOBL BA HEML 3AKAŁOWAIONINXCH, MOKETL Ą4TL HBKOTO - poe nonamie Bchm%, He uwBBUMKMY ĄONLIAN% CAY44A UU- TATb, A MOKET% OBITE MH BHĄBTL OHOE,

Kaxqoń Tome paząbaesz Na nb kuuru: Ilopnwh sa- KNIO1AEMIŁ PŁ CEÓ% JJurnoecnyjo Mueontoelw. Ku. 1-a. Bzezenie. Bo az mie Boru: Ipansuśńacy, On- kanupxacty, Bupuaiimocu, Ilepzynace, Kacacy, Pas eymucv, (iomeapocs, Admpumnoc», PT’apąeoatziuch, Ilosaycw, Kpyeucy, Jenenukacy, Ilameao, Hlncit- 6pamo, Kaóupu. B o ru a u: ITpaypuste, Jaqo, By4- me, „Iańma, Iloaeneabia, Mamepeaóia, Tlepkyna- meae, lluabcume, Jlemeya, Bęaaona, llepepyóia, Muaąa, Mpymune, Hioaa, Adaaóamuce, dyccpa, Desenea, Bpenuma, Kponucs, Jenapunia, bepren, I’onpay, Fnune, Pamaiinuty ,Baaceuna, Jaitócecaza, Maecan baba, Byqunmon, Aycmeea, Paeymęńana- muy, Sestxecz Mlaemu, I’aiiaa, Hepuch, Ayena, Pa- zak i, Jlasqona, Meąsćina, Ilonma, Bapyma. Ment- mie boru: „Aruaasuca, Kaynuce, Jamonych, JIdyk- namuMach, GAnikcnucz-llepnecęny, bapnach, Bap- neaucy, I pomumacy-Kupóukcmy, Keao- Jecacs,Hły’- meńct u Ileckia, Menmucw, Jlemeyaanuc» , Gmpy- mucy u Meaymeae, Taeanscy, Tyavóu /ecacv, A- nuzony, HKpemapa, Ilpunapuac, l’apayRumuc»,

ypeaurunz u Jpaitune, Jlueutyce u /Aeppunmoch, Baiiseanmoce, Gemtntykumiunucz, Jo 1enuty, Ky- 6annuty, Kupnucy, onuenucn, Cemu Aesacy, Koza, Kepnutycy u Cuaenutycz, Kenkamcb, Ilyyucw, I’u* pucmuct, Aimeapocy, Pyneuce, Hycraiimucy, Map - konone,bapcmyku, Ko6oau, Kaya, łoeący. Borovso perie neGecHbiXŁ TLAL: Lodnye, Jlyka, JVmpennaa sapa, Baxappune, Se63 qm. Bonecrza Tauuctreenana u (Dermuu. O” Tauncesaxn: Amaaiibocz, Caadycz, IIliompacuce, Tuknucy, Dupy auce ,Glupuryceę Ąeap- eonmea, Kaamaace, IIpueupąumucz (0 Qeruuuawb: I’ueoiime „,fRiaasmucy, Paynymwe, Gnypact, GuMoHau- me, Cuą3a, Benmucn, Pacesecant, /pecolimucs, Be- mycmuch Iy6ou u Teepmukach, Hamu, Hachuch, Tepou, Iloay6oru: I’eaaonz, Bumo.tbgb, A. wyuce. Ilax1cmon»v, Hfexont, Kykosoimuc». My peu. RH IL. ITpeąmermi peaur10sHaro NoKA0HCHIA: Ceóms, Prosu, Osepa,/epecka Ceamua,/Hepmecennuku,Gmamyu. O- cnaitenasia mbora: oper u Pouju cRambia, AXpasut. IlocnamneHABIA ANTA: zHpeym,Kpere-Kpeseimo,Jaap- mo-Kpece, Kpece, Kpecy as, Bei qaaomach, Bypuai- macy,Cuzonomma, Iłomukukacs, Jluneyceoneće u Tu- NIOCCONECH; (aa1b20HhCC%. Bypmunukacz Ifymmonece, Beiionecv, PHieaxonect, Ilycmonecn,(ielimonech, Kan- ny-Payeuce, Bueabneeku, /la6 zappuch, Buaskamch, Beińzasomxu, Paeymens, Bypme, Opakyan. Hiep- rRONpuHONIERIA, HCNOBŻĄŁ,NpPACArU. 1lpaząnuku. rop- xocrna. OOpa4b! peanriOżukIE, CBA4EÓNME, NOXO- ponwkie Moruasi, nomnnanie yconuaxk. M2nżerie

o Gvavmeż zuznu. /|baa mwżiojnia cBasb CH Juroa- czoro Mueoaorieb.

TOM5 1I. Kx. ITI. Facabąorania o npoucxoxĄc- niu Jlumoscxaro Hapoqa u Havana ncmopiu ero. 06- MIA npurbyaniA. Tpyanocm» RL UZCAKAONANIAxXG. H-

| cmopuueckie UCOWHKKA. Hapoausra naunenozania.

—

AEHI R. IICTOPIA AUTOBCKATO HAPOĄA

Rypu. Mun. Hap. II pocB. 3a [r0xb mbcaib cTp. 12.

HAPBYTTA.

Ostatni Tom dzieła tego, IXtyz porządku, drukować zacząwszy, pówinnością swą osą*

dzik wydawca, uwiadomić o tem Przezacną

Publiczność.. : Każde ważne przedsięwzięcie, dla pożytku

powszechnego , poczęte w myśli człowieka,

czującego dostojność swojego powołania, i do-

konane,ażeby, z właściwego punktu widzenia

ocenionóm bydź mogło, wymaga koniecznie,

choć ogólnego „poznania okoliczności,które mu

od początku do końca towarzyszyły.

Autor Dziejow Nurodu Litewskiego, poświę- eiwszy wiosnę dni swoich usługom MONAKR- CHY, na nich stargawszy siły młodzieńcze, dotknięty kalectwem postradania słuchu na chlubnem pola walki; lubo mógł sumiennie oddać się wysłużonemu spoczynkowi, w sa- motnóm ukryciu,które mu stan zdrowia jego, utrudniający stosunki z ludźmi, zdawał się wskazywać; nie mniemał jeduak, że się do- statecznie wywiązał z długu społeczności, której dziś nowy przynosi upominek,

Od lat przeszło trzydziestu, wybrawszy sobie za przedmiot niezmordowanej pracy,

zteje Narodu Litewskiego; oddany jej catko- wicie, potrafił : zebrac materyały, zgłębić Źrzódła,ucaynić badania miejscowe, tak przez siebie samego, jako 1 niektórych ziomków; po- łączyć to wszystko wjednę zupełną i szykow- ną całość, której widok samym ogromem swoim zdurnićwa, dowodząc, oraz: ile zda- tność, dobra woła, usilna praca, gorliwóść, poświęcenie zdrowia i majątku, zannłowanie pamiątek krajowych, bezwzzylędne na wszel- kie przeciwności, dalekie ed ducha stronun!-. ctwa,ożywione usilnością dociekania prawdy, z całćóm oddaniem się dla niej, dokazać są zdolne.

Nim się ukaże bezstronne zdanie umieję- tnego rozsądzcy, można tylko, z słusznóm po- dziwieniem wytrwałości, bez zaprzeczenia powiedzisć: Że wieki na fo dzieło czekały i wiekom pozostanie. Tak zaiste: dopóki tylko poznawanie dziejów świata będzie potrzebą Żyjących i nauką potomności; dopoty dzieło Narbutta nie przestanie bydź przedmiotem rozwagi uczonych, zabawą wszelkiego stanu obywateli, skarbnicą materyałów dla dziejo- pisa, zbiorem pomoaikow i świadectw «1 za- tracenia wydobytych; a dla mieszkańców Li- twy, w każźdćm prawie miejsca ich siedzib, w każdćm tych nazwaniu, interesującem obu- dzeniem ciekawości,zachętem do rozmyślania i sprawdzania rzetelności opisanych wypad- kow, miłćóm nie dla jednego imienia przypo-. mnieniem sławy iznaczenia.Dzieło to jeszcze nader jest pożądanćm zjawiskiem teraz wła– Śnie,-kiedy wyświecenie czasow i rzeczy w nićm objętych, szczegolniej zajmować zdaje się umysty piszących. | i

NAJJAŚNIE!SZY CESARZJEGO MOŚĆ, aachęcający i nagradzający piace uczonych, pożytkiem prawdziwym oznamionowane, przyjąwszy łaskawie złożone Sobie przez Jaśnie Wielmożnego Ministra Narodowego Oświecenia, pierwsze tego dzisła tomy, W y- sokie Swe zadowolenie, w kosztownym dla Autora podarunku okazać raczył (*).

Pierwszy om tego dzieła nkazał się wro- ku 1455, We dwa lata potćm przedsięwziął Autor wydanie zupełne, iod 1837 ciągle po sobie wychodzące tony, w liczbie Ś-miu, są już oddane czyłającej Publiczności. Ostatu! jest pod prassą. A lubo całe prawie dzieło mo- aAnaby jub uważać za przeczytane; krótkie a- toli zebranie rzeczy w nićm zińwartych, może dać pewne wyobrażenie tym, ktorym dotąd nie zdaręyło się go czytać, a może i widzieć.

Tom każdy podzielony jest ua dwie księgi: Pierwszy zawiera Mitologią Litewską Księga l-sza. Wstęp. Bogowie Więksi: Pramżimas;: Okkapirmas, Mirszajtos, Perhunas, Kawas, Ragutis, Sotwaros,dtrimpos, (iardealdiis, Po. klus, Krugis, Ziemienikas, Patelo, Sznejbrato, Kabiry. Boginie: Praurime, Łado, Budte, Laj- ma, Polengabia.Mates;gabia, Fęrkunatele, Pil. wite, Liethua,F/ellona, Pere 21.34 Milda Kru- mine, Nijoła, dlabatis, Aussrą, Bezelea Brek- szta, Kronis, Usparinia,/F erpeja, Gondu, Upi- ne, Ratajniczu, JF’algina, Łajbegelda, Mańhslu Baba, budintoja, Austheja, Razutenapatt, ZŻem- mes Mahti, Gajta, Weris, Dugia, Ragana, Ha- zdona, Medziojna, Pojata,. Biruta. Bogowie tuniejsi: Auszlawis, Kaunis, Datonus, Łauk- patimas, Stynznis-Purlewenu, PB arpas, JYar-

jelis, Trotitas:Kirbictu, Kielodewas, Nume-

jasi ł!eskia, Bentis, Liethuwanis Strutis i Mie-

chutele, Tawals, Gulbi Dewas, Apidonu, Kre- mara, Priparszas, Gardunitis, Kurwajczyn i Krajczyn, Ligiczus ti Derfintos, FFajżgantos, Swieczpanksztynis , Łubleniczu, Kublaniczu, Kirnis, Goniglis, Siemi Dewas, Kohma,. Kier- piczus l Syleniczus, K enhams, Pucis, Giristtg, Ajtwaros, Rungis, Puschajtis,„Markopole, Mar- stuki, Koboli, Kaukie. Johds. Ubóstwienie ciał niebieskich: SZorice, XieżycJutrzeńka,JF’abar- rine, Gwiazdy. Bóstwa i ajemnicze iFetysze, o Tajemnicach : Attajbos, Salaus, Szłotrasis, Tiknis, Birźulis Siriczus, Dwargonth, Kla- małs, Prigirditis. O ketyszyzmie: Griwojte, Żaltis, Raupuże, Siauras, Simonajie, Sidzlia, FP entis, Rageziowan, Dewojtis, 77 etustis, lru- boi i Twertikas, Kamienie, £Kilnis. Bobatc- rowie, Półbogi: Gellon, FF itolf, Aicisy Pale- mon, Neman, Kukowojtis, Myrgi. KŚ, Upa. Przedmioty czci religijnej: Ogień, Rzeki, Je- iora, Drzewa święte, Oltarze, Posągi. Miej- sca ubwięCOnEe: Gróry i gaje $więtc, Świąty- nie, Osoby poświęcone: Kapłani ; Krewe- Kręwejto, Kwarto - Krewe, Krewe, Krewule, JPejdalotas, JY urszajtas„ytgohotta, Potimikas, Lingussones i Tilussones, ;Swalgones, Burtini- kas, Puttones, F/ejones, Z makones, Pustones, N=jtones,Kannu- Raugis,ZUlnęeki Łabbdarris, FF’ilkats, FF/’ejdalotki, Ragutięnie, Burte, FFy- rocznie. Ofiary, spowiedź, przysięzi Swięta, uroczystości. Obrządki religijne,weselne, po- grzebowe. Mogiły, cześć dla umarłych. Wia- domość o przyszłćm byciu. Rzeczy związek z M tologią Litewską mające.

TOM II. Ks.TI1. S/ledzenia początkow Nar. Litew. ipoczątki jego dziejow. U wzgioyólne. Trudność w badaniach. Zrodła historyczna Naz wanie narodowe. Sposob wykładu. Uwagi i postrzeżenia nad dziejami począlkowemi. Stan fizyczny dawniejszej Enropy połuocnej. Najdawniejsza wędrówka ludów połnocn. O Kolchach iKolchidzie Odkryci: jeograliczne. O Gymbrach, Scytach, Sarmata: h, Alanach. Roxolanach i koxanach. Scyty zkąd poszli: Postrzeżenia o Seytach. Qreogralija Soytyl.

*, Dzien.Min Nar.0św.1035, miesiącLipiec 8tr. 12. «

— A a A | A za WRZÓNCAA „£ m A NN A m W M i M w, — zzz a ——— nu

a A NN WA O Z a. mm

UWIADOWLE

DZIEJE NARODU TEODORA

Ćnmocobx usaomenin. lilpuwbsania u waóniojonia o nepRoHaqaaLHoKk ucmopin. (Dusuqeckoe cocirogaie BR apennia spemeHa chnepnoń sponer. /,pesubliicee zie- pecenenie chrepanxt Hapoą08%. O Koarxaxn Ro ns- xnab. Teorpawnseckia omkprunia, O Kuwopaxn, Ćkiieaxr , (apmamaxv, Ananaxr, Pokcoaofaxa x Pokcanax%. (xuem omkyna npon3oman?. Llaóato-= ĄCHin o Ćkneax». Teorpavia Ckneln. Iokynieria a uox04% /lapia nporunr CkuoosBr. llaąenie ©ku- 80BŁ. Ananbl ńamypaanzytonica BP sanaąnoj Papo. Vomoo-Aaanw. Acc nan Accz-Anaubi. Łoćr-Ana- nm. O Byqunaxe m Deaonaxr. %3iamckie byąndm, figponefickie Dyąunbi. Deaoabr. Peaoro - Dyąquma. Hguano Vomeorr , noanaenie ix» ma Bucab, ann- meniće ua Bocmokm.liQxoą% noąb nadaABCTAROMŁ (Du- anmepa. Llonponoxąaromia ux% OócmoameAPCHI0A HA Bocmosż. © demaxn, „łunaxv, Beneqaxtb i ĄPYPUXE Hapo4aX% HMŁ COCHĄWUX. JŁpeBnie navoąbi HaMUX% zemeaz, O Cnananaxar. O6mia naGairoąenia. DOAKUBI, bynaum, Bpzexane, byarapbi, Dyxanbi, X poGamasi, upunnann , Mepmopycuum , boremym ,-’lepkaesr, Aaanuznw, Aoscani, A,penaxnm, Aperosasa, Ay- a€6w, Jm mpizonbi, Vasean, Kamyów, Ksiim, A po- ama, Kpunuun, Kyapai, Aypumn, „lazi, lensannus, Jlenóyzbi, Jlanuw, JLromunqa, dyuane, MasoBmanm, Muavsansi, Mopanm, Mopomanm, 601pumb, Ilaay- sań, Iloaropywr, Hoaamu, IHloaaów, Ilonosaup, Ilo- mopansr, leeciu, Paąnnnun, Varysanm, IeĄapsl, Py- rianm, (obrepane, Caounni, Copaówn, (Gmoą40pan m, Cynnuu, Twsepym, Yrauau, Ykp, Janmanm, Ba-’ rupe, Baum, Bamuun, Dnaunm, Baomaów, boabiu- nb, Jaaech, SemcaLnmunru, Ubixu, ’lepnoropitsi. O Honosyaxr. HiaGnioąenia. Haumenosanie. Ieovpavia. Ilonosyo - Jlumnunr. O Hirnarax». Haumenopaaie. Haóanroąeuia. Goomuomenia c» „lnmBoro, Pbiqapamu Itmeqkaro Opąena, Pyczro. Vnaqokr. Ucmamku Jłmuaronr. Km. ZY”, Veornocmuaeckia naónioąchia 0 zemab naceaenofń u o6umaemoń Jlumonnamu. (uau- uecko - leorpawnaeckia HaAÓAWĄCHIA, Mcmpęb6nenie naauemr. U fiumapt. /lpesnaia reopawnueckia 12- nbomia o 3emxb waceaennońń Jlnmoscknnuiś HapoąOMM. Pazwckania u naóaroąenia, Oskprimia Kapoarernanw Iipennia omkprimia. Cyxonymuna omkpbiniś. (m- kpumnia Pumaxunz. O ptkaxi, mopób. (Dusznueckia ne- pewsam. łlponcxoxąenie upeąkont .luMOBOKAFO ria- poąa. Hponcxomąenie oma Heaazromt. Juuxenie Ie- nono-byjnnonz na Jarmąz u noceacnie. O Pycu” u Pyccax». łeqrpawuseckoe nonowen’e Pycu. (kau- AuBABRI Br Lycu, Hemopuueekia naónioąenia, S cnae- nie Hapoąa w pacHpoempanenie nAaąbnNIi uAt O6pa- soBaAHie OCOÓWX% YyYĄąbaonm. Macabąozanie ucmopuue- CKHXY MCMUAŁ. VĄBAM nA! rAABuMWA paząbabnia „If- moBekońi 3emau. ilpyccm nan lipyccia. O6pasosańie CHEEPABIXT VĄBAOBD U Ąaavwańiimee ycuaenie Fapo4a. Jlmmna. Jlumosckia o6aacmu: Gmacanu, Gxupput,

PRZEZ

PFuppu, Jlumoockie Bunugwinan Castoeumia, fłepo-

| i

na, /lacyu, Heeaaonu, Jlomoa, Kopionu, (Geueaab: yo, Omąbas Jłomsm: Aeasupu,lamenuuckie Buatąet, „lemeoxa. Bosspauterie ABKOMOPBYXG=“lnrroPoxT<= uapoą08% naBocmokt M HX% noceaenii BR mamokte HA ompanb. IUpusunm soszpanyenia. Hemopfiveckia 3a- kuouenia. Vuppsi, moe uino I epyabr. ft pzoea Fynnonr Br spory, aaabusbiimaa.cyąnOa. „unioB- CKHXK% HapOĄ0BŁ Ha Bocmokb m 1Och. Usasu Jlumon, CKHXŁ HApO4Ą0B% CŁ [ynHama. (Umepm AmmuaAti- Cyaąnróa „lumostzux% HapoąOWŁ MocCAB ©euepriu Amimuavr. Oaoakpr. Cuepmr Oqąoakpa. Cyąvó6a lu. MOBCKHX%Ł HAP0Ą0BŁ% MocGAŻ CMEPMI Oąoaspa.

TOMB IIF-ik. KRu.//. Cabąi cnomeniń u n38%. omiń y ApyTux%,n8p0408%;, ODIAOCHNIEALAO nokoabniji Jlwmónckaro naemenun: cmeneHb uX% NnpocBbujekla. O Fepynax%.06% oópasonannocru/luroBokaro Hapona, Hunoompaunsie 00103bi. Havano upocnbujekia. O na-

0O4HKIX% NpeĄaAIAX% BO000u1e. t/epntiii uCIOpuk% Jlumonekaro mapoąa, Xpuemiann. K opon Ilipyccosr bBeląanymuch.lleputi RepxoBHLIŃ ńxpenzbpymemecn. H apoąnoe coópanie. Usnaenewia H3% AapoĄukIX% NIpE- 1aniń. Bona cz wumsanmu Masosiu. Pasąba Kpan mexqy chwoBenun Bekąanyma. Umepm» Bejiąanytna n Bbpymeneca. flapoąt nosspamaemca K% Ąemoxpamiu, Memopuseskia nponsmecmBia CH VII cmoabmia. Bofaa ch Masonuagaxu. bBniamie (GkanqunaBoB”. Hopamngnim, Hemoum. Coósimiu pzJlamoBckux% 3ex- 1nXŁ DŁ czadu CO Uxftrąunanckumu, omopuueckin BOCHOMAHANIA “4a CMOAKMIA, „lumoBCKIE NENL- mMomu npolzeeą€ OM% CkdfuiuaasoBr. Baparu. O- mesecmBo l?ycct-Baparonr. I eorpavuueckoe fiaón- enie, /lamckia 3anoeBania. Homopuiec«iu npouame- cmnia c» IX-ro cmoakmia. Bmopoe npnziecmnie I’e- praoBr B% Jlumey. Baianie Iloanxost. [locoascmno l akona. ) chuepusixh ( 1aBaNax>. H apoąn CHREpiroń Faponm. Havwano Poccifcxoń Monapxiu. O Gxanąu- HABCKHUXŁ HaNAJeUiNXŁ. danoezania KyponoBz. Ily

memecmnie Byanecmana, Il pónsuecmpia H uemiopu- Jackie nsMamHRkU Ch X-ro cmoxbmia. Baianie Ckaa- 1nyasonr na Jlnmonckie aapoąbr. /lamcsia 3aBO0€NA- nia. O Bumunraxr. Hopaman aw. X pucmianckag nbpa Ha Obucpb, nz Ju mn4%. Ii ponontąwsanie en BA H pyo- ciu (m. Cnumóepmomt, BE Kyponin UB. Ansrapiem, Apxienuckonom% Axaxóepmown. Cocmoanie luna nx X. cmoasmin. O npuówmiu Ilaaemona. H aaano ĄBOPRAT B% JLAMABB. Cocmoanie BHYMpEHHIXK 4BA%. (in: Aa6epmx, Donasaniń AMOCHIOA% U pyccin. Momo- pueckin ppousuteemeiA cz X! omoażbniiA. Iloaoxenie lumnia onnocamearno Caannnckwxe Mon:pxii. bpy- Hoa anótmoai (tnepa.Bpynonwm na Kiest, nponoaż- asisaemr B1 Jlumah, npeąaHB MyYCHNAECHOŃ CMEDNIM r f,pyrie anocmoALT ifipyccia. Handqonie bonecaaua X pnGparo na H pyccino. Hawecmnie Jjamuan» ma Ca:e- aanaito. Braamuecmno Ilonakow% wadą H pycciew, (s. O naty Kopaoar Hopzexczift, HpornoBbĄHAKOME BÓDLI cpeąu „liemob. 1Ap0ą081.3 s4acmie Hpyceoa% Bs hoinb Macaasa Cxepmr Macaawa. Iłeperosopu cw Aloas- moto. Qcnonanie l payxcHna. Paenpu cw Iloabuieno. JlumoBum gr Ilonezauin. Bońma lionanosn cr IIpyc- camn. /baa % coGomaennoń/łumpt. Bnaibnie Gnepu M CMEpMIL. (wepm» bopkyca. Kynaci, oorOranie

h epnosa. Duwóymnm. ((mepme Kynaca. lacmi Jłu- WUP NOĄREpYACMCA JAKOHAW% Pycckux* Kwnari. Ho- 64a B. Mu. JipocaaBa Bnaquzmiposnya. Ocnosanio f,epuma. ń „pamenie UpR (aonuń. Iloxo4% K E. Hpo- CAARBA UPOMAÓŁ Jlumabi. Oópasowanie K aameczrea Jłu- mMoBcko.- Fycckaro. OcnoBagie nacażąnaro hkname- cmBAa, Aaacaskuia 3AROERAWNIA. Jloxogb na .lomby, K pumuueckia npuwbiauia. Pycckik noxo4n B% Hipyc- cito.Alomomku Monrmmsnaaa. Omtaumie oópamno He- poMbi H Ileayzia Apazsnanomh. Pasąasa OpAShM AAOM1 SEMCAL DO RHOBL OMLUAMUXE KPAAXKEŁ. OpĄJBNAAKP Kuniem, Horropoąckumr. (O Honrovoąk%, enioaniyb Kuaxecmna OpązBaana, Iłasano Knnaxecmoa slu- mosekaro. floscnpynrr. JRusn6ynq*. Cmepm. Kep- nyca. Hipnxatrogenie s» Jlumnb Ruaza Oaera. /lu- monym c» Pycekusiu nr Iloavwb. /Kusuóynąz Il-sik. Baxuoe naóatoąenie naąnślumoBesoto Homopiew. Ha- mecmsia Cxkanauaanonr. Oópanenie R» xpucmiAH- ckyto ntpy Or. Kaunymoue. ,baa Hpycckia. Cpamenie Aa DTonaż. IlponsmecmBia u ACMOPUYECKIA ROCNO- mufiania cy Xll-ro cmoasmia, Memopnuecxia Ha- óaroącuia. O Kpnvusax%. D3raaq% Ha Pycekyto HCmo0- pio. Iloó6żąa Monomaxa naą* Il onoBrfawu, ITox04% noąw Caonumr. Osrefnna nofina. Hzsrnanie luspe- enb 13% Pocciu.Hecoraacia czł yceio.OcwoBanie £io-

ENIE. LITEWSKIEGO NARBUTTA.

Dar ynsza zamachy na Seytów. Upadek Scy-
tów. Ałani naturalizują sig w Furopie zacho»
4 " z :
dniej, Goto-Ałony. Assy czyli Ass-Alani. Ros
Alaat, O Budynach i Gielónach. Budyny Azy-
aty. Budyny: Farepejscy Gelony. Grelono-
|9 ł z j, c z „ A, - £ PR £
DU yny. I oczątk! Lotow, ukazanie stę ich nad
W isłą, wędrówka na Wschód. łście pod Pili-
merein. Okoliczności im towarzyszące na
Wschodzie. O KEstach , biwach , Wene-
1 SĘ . . . « ,
aach i inaych narodach z nimi sasiednich. Na-
rogy starożytne stron naszych. () Sławianach.
Uaółna’mnsstzzJania Rat: bułans’ Be
u„olnie postrzezenia, Dolany, DUlany, 5CZe-
Łany, Bułęary, Bużany, Chrobaty, Ciroipany,: 7

zarnortsinmi, Czechy, (.zerkass r, ła]

( nino

111 u I Sy) dA

łozany, Drewłany, Dregówiczy, Duleby, Dy- Ływony, Ha we;l BR uszubi Kiejmy, R roaty,

yy. K rywiczy, Kkujswy,Kurym)

J fiazy,Lienzaniny, „A za LG 3 p E WE - Lewbazy; Liregny, Lutycy, Łuczany, Mazow- VE ; » dób : L

—

szany, Milzany, Morawy, Mowoszany, Obo- dryty,Pałuczany,Podgórzanie,Polany,Połaby, Połoczany. Pomorzany, Psesii, Madymiczy, Rekuzany, Redary, Ftugiany, Siewierzany, Słoniany, Boraby,. Stodorany, Suliczy, Ty- werey, Ugli zy, Ukry,Ultyny, Wagiry, Wa- ny, Wiatyczy, W iliny, W lotaby, Wołyń cy, Ła- lesy, Zemeltyngi, Zychi, Czarnoyórcy. () Po- łowcach. Postrzeżenia. Nazwanie, Greografija, Połowco-Litwini. 0 Jadźwinyach. Nazwanie. Postrześenia. Stosunki z Litwą,Krzyłżakami, Rusią. Upadek. Resztki Jadźwingów, Ks. I.

pó

ir. Postrzeżenia Geoynostyczne .o ziemi zamie- szkanej przez narod Litewski, Postrzeżenia lizyczno-geograficzne. Zniszczenie planet. O ursztynie. Starożytne wiadomości geografi- czne o ziemt,przez narodLitewski zamieszka- nej. Słedzenia i postrzeżenia. Odkrycia Kar- tagiioów. (Odkrycia dawniejsze. Odkrycia

lądowe.Odkr$ęcia fPzymian. O rzekach, morżu. Odmiany fizyczne. Pochodzenie przodków MI

Narodu Litewskiego. Pochodzenie od Pelaż- gow. Wyjście Gelono-Budynów na zachód i usadowienie się. O Russyi i Russach. Poto- żenie jeozraficzne ussyi. Skandynawy w Russyi. Postrzeżenia historyczne, Wztost narodu i rozpostrzenienie siedlisk cnyli u- tworzenie dzielnie „osobnych. . Dociekanie prawd historycznych. Dzielnice czyli głowne podziazy%wainyLitewskiej.Prussy czyliPrus- sya. Utworzenie dzielnic północnych i dalszy wzrost Narodu. Łitwa. Prowinucye Litwy: Stawany, Scyry, Hirry, FP inidy-litewscy czyli £mudź, Nerouia, Nasct, Igellony, Łotwa, Ko- ryony, Semigalczycy. Podziały Łotwy: Agaz- ziry,FFanidy “Łotewscy,Łetgoła.Powrót niektó- rych ludów Litewskich na Wschód i asady ich w tamecznej stronie.Przyczyny powrótu. WWy- wody historyczne. Hirry, to samo, co Kłeruli. W itarenienie Hunnów do Europy, dalsze los ludaw butowskich na W erhadzie i Połndniu. Stosunki ludów litewskich zkHłunnami.SŚmieró Attyli. Losy ludow litewskich po śmierci At- tyli. Udoacer. Smierć Odoakra. Losy ludów Litewskich po śmierci Odoakra.

VOM 111. Ks F. Ślady stosunkow i wia- domości u innych narodów, co do ludów ple- mienia Litewskiego: stopień ich oświaty. O Herulach, O cywilizacyi narodu Litewskiego. Związki zagraniczne. Zaród oświaty. O poda- niach narodowych w ogólności. Pierwszy dziejopis Narod Litewskiego , Chrystyan. Król Prussów Wejdawutis..Pierwszy arcyka- płan Brutenes, Zyromadzenie narodowe. Wy- jątki z podań narodowych. Wojna z Mazow- szanami. Podział kraju między synów Wejda- wuta. $Smierć Wejdawuta i Brutenesa. Narod powraca do gminowładztwa. Wypadki histo- ryvczne z wieku VII. Wojna z Maxaowszana- mi. Wpływy Skandynawów. Nordmany, Ne- mony. Wypadki na ziemiach Litewskich w związkuzeSkandynawskiemi.Przypomnienia historycene z wieku Vlllgo. Panowie litew< scy z rodu Skandynawów. Warragi. Siedlisko uss- Warragów. Postrzeżenie geograficzne. Podboje duńskie. W ypadki historyczne z wie- kulX. Drugie przybycie Herulów do Litwy. Wpływy Polaków. Poselstwo Hakona. 0) Sła- wianach północnych. Narody północnej Euro- py. Panowanie Warragów w połnoonej Euro- pie. Początek Monarchii Rossyjskiej. O roz- bojach Skandynawskich. iozboje Kurończy- ków. Podróż Walfstana. Wypadki i pamiątki historyczne z wieku X-go. Wyływi Skandy- nawów na lady Litewskie. Podboję Duńczy- ków. O Wityngach. Nordimanny. Wiara chrześcianskRa na Północy, w Litwie. Aposto- łowanie: w Prussyi S. Świtberta, w Ruronii $. Anzgarego; Arcyb. Adalberta, Stan Litwy w wieku X-m. O przyjściu Palemona. Począ- tek szłachty: w Litwie. Stan rzeczy wewnę- trzaych. S$: Wojciech, Bonifacy apostoł Prus- syi. Zdarsenia historyczne z wieku XI. Po- tożenie Litwy względem Monarchij Sławiań-

iesą £

skioh. Bruno apostoł Północy. Brnno w Kijo- wie, apostołujs w Litwie, umęczony. Jnni Apostołowie Prussyi. Napad Bolesława Chro- brago na Prussyą. Napad Danczyków na Sam- landyą. Panowanie Polaków nad Prussyą. $. Olai, Kr. Norwegski, nawracacz Iudów litew. W] lątania się Prussow do wojay Masława. Smierć Masława. Układy z Polską. Założenia Grudsiąża.Zajścia z Polską.Litwini w Pome- Żanii. Wojna Polaków z Prussami. Rzeczy w Litwie właściwej. Posiadłość Spery t śmieró. Śmierć Borkusa. Kunas, założenie Kiernowa. Gimbuit. Śmierć Kunasa. Cżęść Litwy ulega prawom X-żąt Ruskich. Zwycięztwo W. bę Jarosława Włodzimierzowicza. Założenie Iorpatu, Bitwa pod Słonimem, Wyprawa X. Jarosława przeciw Litwie. Utworzenie się Xięstwa Litewsko-kiuskiego. Utworzenie się X iestwa Dziedzicznego. Ialsze podboje: Wy- prawa na Łotwę. Uwagi krytyczne, Wypra- wa Huska do Prussyi. Potomstwo NMontwiłły. Odzyskanie Neromy i Peluzyi przez Erdź- wiłła. Bozdanie przez Erdźwiłła ziem w od- zyskanych krajacl. Brdźwiłł X-ciem Nowq* gródzkim. O Nowogródku, stolicy Xięstwą Krdźwiłła. Xięstwa Intewskiego początek, Dowsprunę. Zywibund. SŚmierć Kieruusa. Przygoda w Litwie X-cia Olega. Litwini z Rusią w Polszeze. Zywibund 11-gi. Ważne postrzeżenie nad historyą Litewską. Najścia Skandyńawów.Nawracanie doChrzescianstwa S$. Ksnuta. Rzeczy Pruskie. Bitwa nad Go- piem. Ww ypad kii pamiątki historyczne z wie- ku XI]I-go. Postrzeżenia historyczne. O Kce- wiczach. Rzut oka na dzieje Ruskie. Zwycię- ztwo Monomacha nad Połowcami, Wyprawa pod Słenim. Wojna północna. W ypędzenie Żydów ź Rossyl. Zajście % Rusią | Założenie Nowogródka. Wyprawa W. X. Mścisława na Krewiczów. Wojna Russów z Polakami. Wy: prawa Bolesława Krzywoustego do Prussyi.

4 - m

Kpusu- Posiłki Polakom z Litwy. Nawracanie Prns- [T[ox04% kosać syi do Chrześciaństwa. Wyprawa Polaków 1enia Ilo- do Prussyi. Wyprawy Rusi do Litwy. Napad W. X. Mścisława na Litwę. Wyprawa Litwy do Rusi. Wojna Wołodara. Wyprawa Skir- munda przeciw Rusi południowej. Smierć Zy- wibunda Il-go. Smierć Skirmunda. Litwini

BOTOopoąKa. Iloxox% B. Kw. MemkcndRa Ha

ueń, PBofina Pyccoer cz Ilonskamu. onasa Kpusoycmaro B% llpyceiro. Iloąxpbu i AARaM% 13% uma. Oópamenie Iipycciu s» X pucmi- ancmBo. Iloxoą% Ilożakon av pyceiro. Iloxoątm Pycn B% Humny. Haó6wre B. Ku. Memucaasa na Jlu- may. Iloxoq Slums nv Poeciro. Bofina Bonoąapa. Floxoąr Ukupuynąa npomitB łOmnońi Pycn. Gmepre HŃunnóymąa Il-ro. Umepme Crupmynna. JłumoBYGI nomoratome Knasio Bcesoaoay. Munrańano. O /lumos- CKOM% KOWMHCMĘK M pbiiyapAX%. Haóżrm (/BtimocaaBa

K uasaTepnuronokaro ra Jumny .Jlumoacxo-Iloroykaa sort ciegi kaj” ncmopia. Oópazozanie Kaascomsa Jl umoseKo-Iloaoq- wanie Ginwiłży i jego potomstwa na Połocku.

xaro. Cuepmi Munuraińiaw. Hapemrosanie | uuBuAAbI O Xięztwie KATO WO EO O NIEKIEO SAY: u ero npeeMHHKOBŁ BR Ionoqkk. O Kuasecmaż „lun- dynawskie w Litwie. Rzeczy Ołocidcć 1 y- moBcko-Iloaorkoms. (karną nasckia ROAOMIM B% Jlu- prawa Ńaętniecza Sprawiedliwego na ras ma$b. Ilpycccia abaa. Ilo xoą% Kadnmnpa IlpsBocyą- sów. KS. PZ. Rzeczy odnoszące się do ZY y. Haro Ha fipyccosń. Knu.V1l, Msna OMAOCAUNIACA K% Odkrycie przecz Niemców handlu Skiói Jlomsb. Ilepznia moprosbia CBASM HsmneBR c» „łom- naddźwińską. Stosunki dawniejsze p b. BOŁO IO Janaąnofi A numb. [ipexnia cHomedia (Kan- BAWOW 1 Sławian w Letgołą. 1 rzybycie rq AUMABOBE H (AaBAHB CH „LEMFONOO. l pnóbimie ypo- meńczyków na Dźwinę. i Meinhard POZY xenącnx bBpenena na Ąsuny. Mejiurapą* nepBsrii ano- Łotwy apostoł. Działanie gry a, E sę

cemoan Jlomsu. Asiemnie Meńwrapaa. Ilepnaa xpu- Key koscioł chrześciański w lni anciech. OriaHCKAA UEPKORB sr.dusannąin.Ilepsaa polina.Mefin- Pierwszą wojna, Meinhard pa KARA rapą* CMpPOHMTP kpbuocmiu, UepBEIMŁ „lunomckum» K- P’erwszym biskupem lnflant. padek piler-

. = ., r.» f e | e ’ »? . ) .. » s ę Ś , nuckonomz. Ileycntx» nepunxi ycuaiń Mefmrapąa. wszych usiłowań Meinharda. Przewrótność Byponomcmeo JLartmureńi. (mepme Mefiarapaa. bBep- BFotwaków.SmierćMeinharda. BertaldBiskup

monta, Ennckonomr Jluwaanąqin. Zlepniii kpecmo- Inflant. Pierwsza krucyata do ABA” * noxom, Br usanuqiro. /lbiiemsia Enuckona NIA biskupa Bertolda I smiere JEpo. Upadek

Yuaqokn Xpuemiancmna Chrześciaństwa w Inflanciech. Całkowite od- padnienie Łotwy do pogaństwa. Trzeei Biskup lntl. Albert. Założenie Rygi.Przymierze jego z Łotwą potym z Litwą. Urządzenia kościel- ne. Napad Semigalczyków na Iolm. Zabiegi w Rzymie, Pierwsze zajście Niemców z Ru- sinaimi. Napad naRygę Łotwy i Litwy. Wypra- wa Swalzatesa do Estonii i śmierć. Powrót Biskupa. Wielki napad Litwy na Inflanty. Działanie Krzyżownuików, Wojna wewnętrz- na. Arcybiskup Łuudeńsk, w Rydze. Urzą- dzenia krajowe. Zaćmienie słońca. Rzeczy odnoszące się do Prussyi w początkach wieku XIII. Rzeczy polskie. Gottfrid apostoł Prus- syi. Chrystian nawracacz Prussow. Walde- mara Duńskiego rozboje. Chrystyana w Rzy- mie. Biskupem jego mianowanie.Napad Prus- sów na chrześcian.RzeczyMazowieckie.Prze- waga Prusów nad Mazowszem, Krucyata do Prussyi ogłoszona. Pierwsza krucyata do Prussyi. Wielka krucyata z Polski. Uposaże- nie Biskupstwa Pruskiego. Powsłanie prze- ciw chrześcian. Ustanowienie rycerzy Do- brzyńskich. Działanie ich. Upadek. O wpro- wadzeniu Krzyżaków do Prussyi. Ifermann Balk pierwszyLaadmistrz w Prussyi. Konrad wichrzy w Polszcze. Usadowienie się Krzy- żaków. Działanie ich. Wpływy Danii na na- rod Litewski, O rycerzach Drohiczyńskich. Przeniesienie rycerzyDobrzyńskich do Dro- hiczyna. Cokolwiek z historyi zakonu Krzy- Żackiego. Okoliczności w ziemi $. przed za- łożeniem zakonow rycerskich.Początki zako- nów. Założenie zakonu Johannitów czyli Mal- tańskiego, Templarynszów, Ńrzyżaków. Bra- Cia zakonni rycerstwem zączynają się zajmo- wać, Ustawy pierwotne. Pierwszy W.Mistrz Walpot. W. Mistrz Otto Karpin. Hermann Barth W. Mistrzem. Hermann Salza. Nastę- pae koleje zakonu. Dalszy ciąg o zakonach ry- cerskich i przypomnienia z historyi £otew skiej, mające związek z Litewską. Działania zakonu w Prussyi. Smierć Hermanna Salza. O rycerzach Mieczowych. Połączenie się ich z Krzyżackiemi. Działanie rycerzy Mieczo- wych Stosunki Wasila Rechwolda z Inflan tami. Napad X Wasila na Ykeskotę, flolm. X. Wasil wchodzi w przymierze zBiskapem Al- bertem. Napad Litwinów na Thorejdę. Przy- czyna przejścia Kukenmojza do władania Bi- skupiego. Porażenie przez Litwę Niemców. Odbudowanie zamka Kokenmojza. Rzat oka na zakon rycerzyMieczowych./ajście z Wse- wołodem X. Gercike. Rozbojnicy morscy z Kuronii. Ogólne ludów powstanie przeciw Niemcom. Napad Kstów na Wendeń.Przymie- rze X. Połockiego z Biskupem Przymierze z Litwą. Wyprawa do Estonii. Zawarcie przy- mierza, BiskapstwoSemigalskie.Semigalowie w związkach z Niemcami Chrzest przyjmują, Wyprawa i wzięcie stolicy Semigallów. Ru- skie X-two w Dorpacie. Oblężenie i zdobycie Dorpatu. Smierć Bisk. Alberta. Nawrócenie Kurlandyi. PodzielenieKurlandyi na Biskup- stwa. Morderstwa nad Semigallami, podbicie Kurłandyi i Semigallii. Postrzeżenia oQdno- szącę się do wiekow poprzedzających wiek XIII. Podział kraju. Podział ludu Gechy fi- zyognomiczne. Kształt rządu. Charakter na- rodowy. Prawa. Sposob wojowania. Broń, Rolnictwo. Myśliwstwo.Pszczelnictwo. Win: nice. Rybołowstwo. Zegluya. Handel]. Boga- ctwo, Rabunki. Odzież. Budowle +uażnie. Pokarmy. Napoje. Gościnność. Piśmienność. Pismo. O napisie oryginalnym Litewskim, zdanie o nim, wykład napisu.

POM IV. KS.ZZZ. bzieje odnoszące się do, Xięstwa Litewsko-Zawi! ‘jskiego. Uwagi ogólne. W ielka wyprawa przeciw R ydze. Wy- prawa Utenesa do Estonii. Zerwanie przy- mierza z Niemcami. Śmierć Utenesa Wypra- wa odwetowa do Inflant. Druga wyprawa do lnflant. Zamachy Niemców na Carogrod. Po- strzeżenia ogólne. Wypadki historyczne z pierw -zej połowy wiekuX1II1. Rzeczy Ruskie. Upadek Kijowa. Roman Mścisławicz. Wojna Rusinów z Litwą. Roman X-ciem Kijowskim. W pły wy Romana do rzeczy Litewskich. Wy- prawa Litwinów do krajow Vowogroda- W ie]l- kiego. Wojna zePskowianami i Nowogrodzia- p IToxoąx B% lllenonir. Pazówrie „luronyenz pr nami. Alsimnnd X, Lit. wojaje z Dawidem X.

naxecreb epunronekume, JlnroBąwu noMoraroT» Fuckim. Niepokoje na Północy. Wyprawa do Pycckumz nporunr Bearepqesz u Hloaukonz. Ha6%rz Szelonii. Porażka Litwinów w X-wie Czer- JluroByesz na 3emau Pycckia. Boatmoe uanaąenię. O nihowskióm, Litwini posiłkująłkusinów prze. Monronax+, Tarapax%.Ganoerauia Monroa0B% Br En- cjw Węgrom i Polakom. Napad Litwinów na pom. Cpaxenie Pycn c% Momronami. Cofo3R80ii40ro- ziemie Ruskie. Wielki napad. O Mogołach, wopŁ CL Jluaannąier. H aówra /luToBnueB% na 3emau Tatarach. Podbicia Mogołów w Iiuropie.Star- Pycckia. (UmepTe Aarumynąa. Ka. Punroabąz noko- cie się Rusi z Mogołami. Przymierze pokoju paerm Jueaanair. HaóbruMeuenochent na zeman Jlu- z Inflantami. Napad Litwinów na ziemie Ru- TOBCKIA. Haóżrz „IuroBnest Ha Jlusogiio. (mepre skie. Smierć Algimunda. X. Ringold lnflanty Hnnckona Aaóepra,lloxoąsr Puuroarąa. ( oeąqnnenie wojuje. Napady Mieczowników na ziemie Li- AapVd40B% JluTOBCKUX%. Cpaenie npu Yxnoat. Ha- tewskie. Napad Litwinów na Inflanty. Śmierć 6brz Jluronyerr aa Pyccy. SanoeBania By Pycn. Cpa- Biskupa Alberta. Wyprawy Rinzyolda. Połą- «enie noą% MoruabHoro: [ipucoeaunenie Kuaxecrna czenie się w jedno ludów Litewskich. Bitwa Ilonorkaro kv.lurpb. Bona cz Hsunamu Cpaxenie pod Użpolem. Napad Litwinów na Russę. Za- M0Ą4% Kanenenz. Haóżrz Tarap> na Poccno. llorepa wojowania na Rusi. Bitwa pod Mohilną. Przy- Gmonencka. Boiima c» PocrucaaBOMB., LCmeprz Pna- łączenie Xiestwa Połockiezo do Litwy. Woj- FOALĄA. Co103% ow /laninaoma Kuaszemz Taanukume. na z Niemcami. Bitwa pod Kamienieni.Napad Paspymenie KieBa Barsiem. Haósżrn Jlurosqnes% na Tatarow na Rossyą UtrataSmoleńska. Wojna BEMA HoBropoaa. Onycromenie 3emear Pyccknx%. z Rościsławem. Smierć Ringolda. Przymierze SanoeBania MDpąsBuaaa Br Pycu. Bona c» Tarapa- z Danielem X. Halickim. Zburzenie Kijowa mu- Cmeprz Ddpąsnunna. MunąosBrz B. K. Junrosckiń. przez Batego. Napady Litwinów naziemieNo- Tpolinarr nomoraeTz Iipyceam,, Jlurosnm noaąep- wogrodu. Opustoszenie zięm Ruskich. Zawo- MUBAIOTŁ Konpaąa Kuasa Masonckaro. I[lomopckaa jowania Erdźwiłła na Rusi. Wojna z Tatara- Bofina. Konpaaż npusoąurz JluroBqeBt na Ilonrimy. mi. Smierć Erdźwiłła. MendogW.X.L.Troj- T eriii pasx Jlurosum nomorarerz Konpany. /baa nat Prussow posiłkuje, Litwini Konrada X. Yeoki / Haóżrz Jlurosnesz na Pycz./iżaa Kypaaną: Mazowieckiego. Wojna Pomorska. Konrad exia. (ueprz Kosrpaza ,Masomoxaro. Pacnpu c% naprowadza Litwinów=na Polskę. Trzeci raz Pycnio. Haóżru na Poccito. Bofńina 4 Kypaanąim. Litwini Konrada posiłkują. Rzeczy Ruskie. Cpaxenie noąr KoiiąaaoBonz, Cpaxenie no4> Oxy= NapadLitwinów na Rus,RzeczyK urlandzkie.

14 u /

cerstwie Litewskićm. Napad Światosława X-cia Czernichowskiego na Litwę. Dziejel.i- tewsko-Połockie. Utworzenie się Xięztwa Li- tewsko-Połockiego. $Smierć Mingajty. Pano-

BbIU _Bepmoarna u ero cmepme. Br Jnexauqin.Cosepmesnoe osinaąenie .lombBsi BK H- smrseomao. Tpemiii Jlusonckiii bLuuckon» Aaóepme, Ocnonanie Pnru. Coroza ero cz „lomeoto, noca% ch JInmsoro. Ihepkosubia yupexąen in. tla6%0r% CieMuraab- 1eB6 Ha Doatmr./Ębamcabnbia cmapanin a% Pums.lIlep- saa pacnpa tlsmqepn c Pyceknmu. Haór» na bury Jłomsa u „lumaer.lloxoaąpl/naazrameca 8h JCTAAHĄUIO u cuaepme, Bosspamenie Uuuckona, Beankik HaÓbT% Jama ua Juaaanaito. Abiicmnie KpecmonocueB?, Bsyrpennaa zolina. Apxienuckon% Jlynąenesiń B% Puvz. Buympennia yupexącHIA, Jąmwmbnuie CANA, Asaa omnochuiacu kb Hpyccin pa Hauaab XIII emo- akmia, Ilonrckia qbaa. VomnepuĄt anocmoaAŁ Ii pyc- cin. Xpucmianv nponostąyemn Bbpy Ilpyccaun. Tpaóenu Baarąemapa /jamckaro. Mpucrianb B% Pum$, Haumenosanie ero Kunckonomr. Hanaqenie Ilpye- CoB% HA xpucmiauw. MasoBckia abna,llepesbcb Ilpyc- 008% Haqb Masosieio. KpecuoBeiii 10x04% 0ÓH8p040- BAH% B% llpycciuo, Ilepsuń kpecmoBwii moX04% BR Iipycciro. bBoavumoii kpeecmoBbii 1OXOĄŁ M3% Iloacumu. Ilpiymnomenie 4ox0408% llpycokaro Knuckoncuna. Mnmexr npomuBy xpAcMIuA%, y upexąenie paryapeńi /joópkunckuxi. ,biicmsie ux. Y uaą0k-. O npi(sBA- Hin perąapeź Hsueqkaro OpącHa Br llpyceiio. | ep- manr Baaxv , nepssiń „lauquefiemepr EB% fipycciu. Koapaąz uapymaeme cnokofiomnić Bv Iloabus. I lo- ceaenie pry. Hsm. Opą. 4biiomnie uxa. Baiadie /la- Hin ua Jlumonckiń mapoąs. () Bumazax% /poruuun- ckuxa.liepeceaenie Buimazeń /|o0pkunckuxX% B1,/1,po- ruuuur. Hbumo u3% ucmopiu fHlsueqkaro opąema. O6cmoameaLcmBa 53% (u. 3eMab Ą0 OCHOBAHKIA pLI- uapcKUX% OPĄEAORM. Hauano opąeHoBP. Ocnosanie opąena Torannuimosz uau Maamiiickaro , l emnaa- / pieB>, Hsmenxaro opącHa nan PTenmonqeBn. Moua- uecimByronjie HA4HHAIOME ZAHKMANMILCA phI(APEKAUMK Abaamu, Ilepzonasaabnuma nocmauoBAENIĄ. Ilepsziń Vpocmeiicmep» Baavnome. Vpocmeficmepr -.Ommon% Kapnumr. Tepuanar Bapmx Ipocneficmepeu, Vep- MARKT Caatna. Haawnbiiurax cyąb6a opąeHa. IIpoąoa* meńie O pLĄApPCKHXL OpąĄEHAXE MH BOCHOMUWAHIA M3% uemopin Jłamsruckojń, uMbrotąta CRA3Ł cz.luimoBoKO10. Asfitcmsia opąena nv llpyccin. Cuepmz VepmanHa Caavya. O Meuenochax1 nau JJMBOHCKHX% pbIĄAPAX%. Coeąnnuenie uxr cz Tenmonckumu. Jibitomsia Mese- nocheur. Cnomewia Bacnaia Pexsoarąa 03 Jlurana- aieto. Hą6wrz Ku. Bacnania na Hkckyas, Voavmwv. Ka. Bacnaiit eemynaem» Btw corosb czł nuckonom% Aa66p- mom. Haówr» Jlumonqesz ua Topeiiąy. llpusuna nepeąaun Kosennojńis Br Kuuckonckoe Baaqknie. Iloównąenie „lurnoro FHrbmqeBz. Omempoenie 3amka Kosenmojńisni. Baraaąr na Opącenm JJusouckuX% pbrya- peii. Paząopui c» BceBoaoąom, Ka. Vepnuke. Mopcsie pa360inuku n3% Ryponiw. Oóniii mamex% Hap040B% upomuszElbmyen». Hla6brvdcmosr na BenąeaL.L0to3w Ka. IIoaonkaro cz Eauckonomz. (Co1032% cv JlumBoreo. Iloxoa% nv Demoniio. Sakatouenie coro3a. Cemuraat- ckoe FnnckoncmBo, (Cemnraaab BŁ CHASAX% CH Il bm- HAMA NpPUHAMAIOMŁ Kpeujenie, |loxoą% u B3amie cimo- nuubi Cemaratxnost.Pycckoe Knaxecmno 8 /|epnmt. Ocaąa « ssamie /Lepuma. Cmepme Ennckona Aaóep- ma. Oópanenie Rypaamnin. Pasąbaenie Rypaamaiu Ha Fnuckoncraa, (Quepmoybilicmea uaąr Cemuraaaa- Mu, nokopeuie Kypaasąin «u Cemnrannia. H a6a10 1e- RIA OMHOCALNIACA KG CTOAKMIAML NPEĄLUĄYLIKMŁ 40 XLII nska. Pasąbaw Kpaa. (Dusiomounseckia oman- 4HTEAGHEIA ueprmi. O6pasz upaBaenia. Hapoąamóń xapakmepr. dakonw. Famnoo qbao, Opymie. X asóo- namecmno. nbpunaa A0Baa. Iluenonoącmso. Buno- Abnie. Pmónaa aosaa. Mopenaasanie. ToproBaa. Bo- ramcmBo. I’paóexn. Oąemąa. Cimpoenia. Boża. Uw%5- cmAbie npunacH, Hanumku. Vocmenpiumemuo.l luev- MEHHble NnamMATHUKU, I’pamóma. O .lumonckoń opuru- HaA6n0ii Aaąnucu, mabnie O Heń, NIAOKEHIE HAĄHKCH. TOMB 1V-h Kx. VII. Hcropia omnocamaaca kz Kusxzecrry JrToBcko-Jasuaefickomy. Oómix npumó- wania. Benukiińi noxoąb nporun% Puru. Iloxoąr Vre- ueca BŁ Jcraauniio, PaspwB% corosa cz Hówmnamn. Gmeprr Vreneca. Iloxoą% cr ubabio BO3MEJIIA NL Jlneaanaqiio. Bropoii noxoą% Bu Jlueaanąitio. Iloky- menia Hbmyesz aa Koacranrunonoa., Oómia na- 6nioąenia. Heropuseckia npousiuecrBia ch nepBoił noaoBuasi XlII croabria. Pycekia qbna. Ilaqenie KieBa. Ponaaz Mcrmcaanuaz. Bofiwa Pycn cr .lur- Boro. Poman% Kuaseme Kiesckum,. Baianie Powaaa ua qAbaa „luroBokia. lloxo4% JluTropqeBŁ BO BAaąŚNIiA Benukaro Hosropo4a.Boiiaa co IIckoruranamu u Ho- BropoąnaMi., AarumyH4> Ku, /JJuroBckifi Beąere BońHnYy ©4 i pwd rę Krn. Jlyqkumr. Besnokoficrsa na Ctne-

posiłkują X-cia Wsewołoda. Mingajło. O ry- |

| |

nenkoro. Henocroancrno ‘opnunnaaa. Marext n1ie- MAAHHKOBT uporuny Menuqąora. TosqnBuaat OTRUMA- err oóparno Iloaonka. Bofina cw Teurennamu. Ilpio- 6psbrenia /laninaa. Mupr c Aaniunomm. /,bcrnia ApBuqa. JlurBa qabnaerca KopoacRorsomz, (0:03% 0% Htmeqkumu priyzpanu u Kpeiąenie.BbHuanie Ha Lap- crBo Meiąora. Xapakrepń cospemeHnnx% Ąbar. Ha- ÓwrŁ ua semau Honropoąa Beaukaro. Yxumpenia TenronqeBr.U Caworutin.lIpioópsrenia 1” weqknx% Perqapeń. Boumrearz Koponenz Pycckumr. Boiina c Pycnro. Cmepr. Barma. Besnokoiicrua co cropoaki TesmonqeBr.AĄ,aninat BeąeTL BoiHy CH JlurBovo. Ilo- X04% BEeceaniń /laninaa. Corosz cr /haniunom>. Ha- 6wru ToBqyuBuana na chnepnyto Pyc».lfox04% B% Ma- 30Biro. Pycekifi noxoąt. A,nuxenie Tarapr noąż By- ponąaemz. Tarapn usruaui u3% JlurBm. Haóżrw /a- ninaa, Pasąopm cz Tenronqamu. Kopoaz Memąorz u- menyerr Hsmeqkuxn priuapefi nocaż ce6a nacatąHiKa mu KoponeBcrBa Jlurosekaro. Hosbia uecoraacia c% Opąenom>, Jbna cz Pyczro. fipousuecTnia cy nocabą- HHXŁ ABT. uaperBonania Menąora. Bonurear». )pą3- BUAAOBHUH, IIpeąaoweuia Tpofiaara Kop: ato.O60104- noe noopyxeHie. Cpaxcnie aa /Lypóż. Ilocatącania cqawenia. OmerynansecrBo. Crapania Menąora 0 Ónar% omeuecmsa. Mupr €b Hosropoąomt. (mpan- crnonanie Br Pumx. (‘Meprr Kopoaeew Mapobr. Ilo- x04t nporusy Fumana Ku. Bpanckaro.Ja0ymbiwaeNiA NACMAUHHKOBŁ NpomiBŁ Ąaąqu. Cuepm, Menqora. (imeprk Aaekcanąpa Hencxaro. IlponsamecrBia B% Kypaanniu u Camorunin,Jlursa sroBr Beankumi Kna- meerzomt. Tpońnarw Beaukume Knasem. Ilomome okazannaa „luronqaun Cyąasqamtr.Bolinmi Tpofinara, cmeprL. lllsapnn B. Kn. „lurorckum,. Bonurear» B. Kassemm. Oraomwenia ero kr Tesronnan>. „Lu roBYGI cóeąqntAtemMcA cz llpyccakawn. /homnonąs Ilvkosckiii. lloąkpknaenia Aaunsfa kumeaami llpyccin. Gnopm c» JIsnomv Ka, Vanuqkumn. (mepr Bommenara, (ma- pania sa 0 npioopkmeniu B. Ku. Jlnrosckaro. Ha- wbpenie Ilan u Kopoana bBoremckaro OTAOCHTEALHUO Jlirem.CBunropor» B, Ka. Jlurosoxiń. Mupr, Cnepre (’nunropora, I’epmynąr B Ka. Alurosckiii. „lueaaną- ckia Aba. Bofńuw. llpumupenie cw lueantqiew. Ilo- Xv4% JlumosqeBt pr Ioazuy. Boiina c» Pyczo u_la- rapamu. Pacupu cz Tesmonqamu. Cmeprb I epwynąa. Vuaucumr, Ku. lurozckiń. VTpa6yce Kw. Camorur- ckiii. Koaonin Hpycieonu Bs /luret. Knnckons% .lu- roBckiii Mean,. lia6br% ma Iloabmy. Hanaqenie Ta- rapa ua Jluray, [loxoą% Cupnyqa na Iloabuy, Gvepre Vuauruna. Pomynąz Ku. lurosckiń ckousaaca. boak- moe napoąnoe coOpanie. 4 paóycz B.Kn. JlrroB. Ha- 3uauenie yąbaoBŁ Pomynąonusamz, Ilocrpoenie Au- Haóypra M Ocaąa. Cpaxenie 104% Aumepo40M+. A,pyxe- ckiaormomenia ki Htguyam». I locoóia Aaumsa Jony. CĆmepri Tpaóyca. Hapumynąz B. K. Jlurosciit. Ilo. xnujenie B, Knuarunn. Tpoliąen» Kr. Ilonecxiń. Ilo- MOLYŁ OKAJAAHAA Pycu. Cmeprb Hapumynaa. Tpofiąena B. Kn. „luroncxik. Xapakrepx uapecrBosania Tpoii- ąeua, Haówrz Htmsxu ua llpycciio. Ha6wrr Ha „Lu- eaxHąlio. KpoBorrpoaumie Feąera. Cmeprb Tpotiąena. /ybaa no cmepru Tpońąema. O Punuynąż. (’«epTb /oB - myama Vuauckaro. O Ckymynąb, Kn. VIII. lipa- Baenie Jliorawopa u Bureneca. Oómia Haóaroąenia. „Jeneanoruueckia ma6atoąenia. Iloxoąx 8% Iloanmy. Iloxoąu TezronneBy Br Bucceuy. Iloxoąt noą> I’po- ąH0. Bosspamente suaunreaLnoń vacru DBopu4nb KL lipyccakamn. Mambna Dupąuaas. UsupsnerByromie uepnn. Iloaxpbnaenia Aannma Konpaay Ku. Borem- ckomy. Haóbrz JluroBqene aa Knaxecmno Tsepckoe, (leatocn. Vpaóumean. Haóżrz /lursr na /,oópxnu. Iloóżąa naąr Tenronnqaun. Marucrpr yónrw. Kpe- CroBii nox04%. Orerpoenie Paruumii u Tuabsnma Kosapawii corosnbriń qorosopr. Orkpumie zaróBopa. Ifaówrz ma Camaanątto. Cemnraabckia qezepTupbi BL Jlursy. Ocaąa Koannanv. Boennau xurpocre Cypun- na. lloącrynaenie noąv Paraumy G6estnycnbuinve, Nensxu Marnerpa. Hawspenia ua cieTŁ 3aROE- Bania Camoruniu. lloxoąz lenronyeue, Bropsit no- x041. boabwia qanaąenia Tesronckux% peryapeń. H%- mMeqkie Psiąapu o6esneunBaroTŁ CBOU npeąbabi. /,bii- crBie „łanąmejicrepa Jluwaasąckaro. Ilanaqenie Ba- roneca na Kygpiio. Cuepr» Jlioranopa. Burenect B. Ka. „lur. Iloxoxw TenronreB». Haóżrz JluroByesx na Upycciro u Iloanumy. Cpaxenie npu IOnureąż. Ilo- X045l BŁ Jlurny. Coxxenie sopmurara Parunrei. Ilo- X04% BŁ Camoruqiio.Janarie Buzusi. Pazpymeaie Pom- MoBa ma „JLyóńceżw. Bofńinpr Jluóensenaa. (101036 CE Apxienuc.PuxckumL, BoąaHbia npeanpiazia. FH aó%r% Jurosyesx. Bozsmynenie sx llpycciń.Haó%rn Teurou- 4eB%. JaBAaą%Hie Camoruniu. Haóbrz ma ‘poąno. 1lo- X04% BR JLugnamąiro. Iloxoąv u3% llpycciu B% „lurBy H 13% „LHTRBI BL 1lpycciio. O BofiHax1 BpeMEUHbIXh. I’o4% mupa. Boitaa nx Jluenaxnaiu. [IOx04% no4% 522 ąnuny. liocabąnińi noxoąb Mefnrapąa. Haó%rz „lu- TOBNEBŁ. Ocranienie nacaakcrBa Tesroanam»y. Ha- Ówrz ua /Loópsuav. taa Jlusauaąckia. Mupr. H3nt= wa /pańiku. Bońtnt rpaónreaeń, boazuie Haóbru. Je- macrpaceHie, Beaukiii nox04% BŁ Caworuriro. Bmo- paa usmbna By Onkańiwż. Haóżrm na JI lonbury. Bońna Bt „luwaumąin, Bropoe nropsenie pr lloabuy, Catą- erBia uoXoąa BE lloaLmy. HHaóbre Bonaara. Kpecro- npiii moxoąL. Bofinm rpemennma, Herpeónenie or- paąa „lurouckaro noficka. Paspywenie llyrennk». OcraBaenie muroaauu Kapmesckaro yśsąa. Tperiii naóbrz na Iloapmy. lipioóptrenie Iloaonqka, Mup». flaówrz na Camaauairo.„Juwaanąiio,ł Ipycciio.Bropnii HaóbrŁ. Cpaxenie aa Boftnaouckowe nuab. Bbrnaska Br (camoruigiio. lloxoąr noąp Fpoauo. Caatcenuku. l’oaoąt. Hapi. Ocnosanie X pucromemenA. Haówr% na Ducceny.Boqąamaa Bolina. Bropoii npucryu% no4% bnc- ceny. Iloxoąbr Bw Camoruqnio. Iloxoąn sv Pych Ju* mobckyto. /tiicrwia JJuroBckia Coxxenie sopura- ra łOUnureąb, Gmepmv Bnureneca, Veqtmnim B Ka. „Juroacsiii, Deneaaoruseckiu maóaroącnia. Ha05r» na ybsą% IlacroBckiń. Bsarie bBucceum. BossBeąenie [’e- ąumnua ua Beaukoe Rnaxsecmno.Boiina cz pory. Hbm opąeHa, ch Pycbw. 1lóxoą% pzy. Hbm. opą. zumaiń, AhrHiń, ocenniii, Bevnvkofieraa B> llpycciu,Ilox04% /asnąa. Cpaxenia no iefimamu u na osepż Bepszy- a%. Cnepr. Mapmaaa Venpuxa. Cmeprvllearoca. Bue- 3a1H6IK HaÓbre ua lloarmy. llepemupie aa ąBa roąa. llokopenie Boavinn. asoesanie Kiesa. /Laavnbiiuria npioópbmenia. Ocaonanie Tpokm, Buavam. /,biicrsin HtuqeB». Haóbre JJurosyenz Ha Juvaanairo. „Lbii- crBia przy. Hm, opąea, Boenuma qbania /hasuqa. Ha- 6%r» na MemeaL « Banay. 1lox04% BŁ 3emato /Loópsun- ckyro. Ha6żrz pary, Hbm.opą. Bolina Veąumuua u oT- Aoumenia uAOCTpAnUbiA. KpecroBnii nox04%. erpeó- aeuie /Lasuqumekx, Cosmxenie upeąwkcTba KkpbnocTu Peąumuna. Bofiaś rpaburenek. Msópanie I’poemelicre- pa. Ha6srz na Xpucmomemeab. Ilanckoe nocoabcTBO. llocabącrzBia notoancrBa. OTnb3ąz JleraroB*. O60- poTm psią. Hhm. opąena. Hecorąacia cz Tamapaun, Coro3v JluTrsb ©% Iloarumeto, cw MazoBiewo. - Ilo- Mor Aannaa JFnmosyaun Iloaakamt. UGmepm> /Lanuąa Cniapocmsr DTpoąuenckaro. /lamoBys BMOpH4HO BŁ bpanaenóypriu. Iloąspbnxeuia lloasurb. Vnaqokx X pueromemena, I [ox04> Bo4» Vpoąno. Haóbru na Ca- morunqiro. KpecmosBwii noxo4%. Puxckia necoraacia. lloanckan Bofina. Ymepmnaenie Tpocneficmepa Bep- Hepa. Pycexia abaa. Ccopsi priqapeńń Hime4karo op- ąena, besnokofictBa B% Pycn. Pasopenie Ilynnent. dlumosusr nomoratome Iloaakamw. Haó6br na lIpyc- ciro. Hamspenie ocnosamy ykpbnaenia na Hóżma- nb. Beaukiii kpecmosBnii noxoą». Ilokymenie osaa- abmuL baepóypromr. Mmnepauropx JLroą0BHK% Aapnm* Beto dlumBy prią. Hsmeqkaro opąeHa. Hecoraacie cz Tarapamu. Bońia cw prryapauu Hóhueikaro opąena, Umepri Vequmura. Diorparuseckia aaóaroxcnia u no-

Aatarami. Zajścia Krzyżakami. SmierćGer-

semigalscy do Litwy. Oblężenie Kolinian,

Smierć Konrada Mazowieckiego. Zajścia z Rusią. Napady na Rossyą. Wojna w kurlan- dyi. Bitwa pod Kojdanowem. Bitwa pod ()kó: niowką. Niestatek Towciwiłła, Rokosz sytą nowców’przeciw Mendogowi. I owciwiłł Po- łock odzyskuje, Wojna z Krzyżakami. Zabo- ry Daniela. Pokoj z Danielem. Działania Ar- wida. Litwa staje się królestwem.l’rzymierze z Krzyżakami i chrzest. Koronacya Mendoga. Charakter obecnych rzeczy. Napad na ziemie Nowogrodu W, Obróty Krzyżackie. O Zmój- dzi. Zdobycze Krzyżaków. Wojsiełk Królem Ruskim, Wojna z Rusią. Śmierć Batego. Nie- spokojności ze strony Krzyżaków. Daniel wojuje z Litwą, Kampania Daniela wiosenna. Przymierze z Danielem. Napady Towciwiłła na Ruś północną. Wyprawa doMazowsza,W y- prawa Ruska. Poruszenie Tatarów pod Bu- rondajen. atarzy z Litwy wypędzeni. Napad Daniela. Zatargi z Krzyżakami.K ról Mendog czyni Krzyżaków następcami po sobie Krole- stwa Litewskiego. Nowe zatargi z zakonem. KHzeczy z Rasią. Wypadki z lat ostatnich pa- nowania Mendoga, W ojsiełk. Krdźwiłłowicze: Trojnata przełożenia Królowi.Uzbrajanie się obustronne. Bitwa nad Darbą. Skutki bitwy. Apostazya. Starania Mendoga o dobro ojczy- zany. Pokoj z Nowogrodem. Pielgrzymka do Ńzymu. $wierć Krolowej Marty. Wyprawa przeciw Romana X, Brańskiego. Knowanie syuowców: przeciw sttyjowi.Smierć Mendoga. Samerć Alexandra-Newskiego. Wypadki w Kurlandyi i na Zmójdzi. Litwa znowu W. Xięztwem. Trojnat W. X-ciem. Posiłki Li- tewskie Sudawczykom. Wojny ‘Trojnata, śmierć. Szwarno W. X. Lit. wojsiełk W. X-ciem. Stosunki jego z Krzyżakami. Litwini wiążą się 4 Pruśsami. Doumund Pskowski.Po- siłki Prussom. Zajścia z Lwem X. Halickim. Smierć Wojsiełka. Zabiegi Lwa o W. X. Lit. ZamiaryPapieża i KrólaCzeskiego względem Litwy. $wintorog W. X. L. Pokoj. Smierć Swintorogą. Germund W. X. L. Rzeczy ln- flantskie. Wojny. Zgoda z Inflantami. Wy- prawa Litwinów do Polski. Wojna z Rusią ł

munda. Giligin X. Lit. Trabus X. Zmójdźki. OsadyPrussow w Litwie.BiskupLitewskiJan. Napad na Polskę. Napad Tatarów na Litwę. W yprawa Syrpucia do Polski. Śmierć Gili- gina. Romund X, Litew. umiera. Wielki sejm narodowy. Trabus W.X.Lit. Uposażenie Ro-

mtindowiczów. Zbudowanie Dy. *"‘gai ob- lężenie. Bitwa pod A sdarddóm. St] aprzy- jacielskie z Niemcami, Posiłko . Lwa.

Smierć Trabusa. Narymund W.X,L.Posyfanie W Xiężny. Trojden Xiąże Poleski: Positki Rusinoim. Śmierć Narimunda. Trojden WYK L.Chacakter panowania Trojdena. Napad NIE- mieży naPrussy. Napad na Inflanty, RIO deta. Smierć Trojdena. Rzeczy po śmiera Trojdena. O Rymundzie. Smierć Doumunda* Uciańskiego, O Skumundzie. KS. II, Pa- 4 nowanie Lutawora i Witenesa. Postrzeżenia ogólne. Postrzeżenia genealogiczne. Wyprawa do Polski, Wyprawy Krzyżaków do Bisseny.

W yprawa pod Grodno. Powrót znacznej czę- ści Borcian do Pruss. Zdrada Girdyłły. Ro- bactwo jadowite. Posiłki Konradowi X. Cze- skiemu. Napad Litwinów na.Xięstwo Twer- skie. Pelus. Łotrzyki. Napad Litwy na Do- brzyń. Zwycięztwo nad Krzyżakami. Mistrz zabity. Krucyata. Odbudowamie Ragnity i Tylży. Chytre przymierze pokoju. Odkrycie sprzysiężenia A Razy naSamlandyą. Zbiegi

Fortel Surmina. Podstąpienie pod Ragnitę niepomyślne, Powodzenia Mistrza. Zamiary na podbicie Zmójdzi. Wyprawa Krzyżacka. Druga wyprawa. Większe napadyK rzyżackie. Krzyżacy graniee swoje zabezpieczają. Dzia- łanie Mistrza Inflantskiego. WpadnieniaWi- tenesa do Kujaw. Smierć Lutawora, W itenes W. X. L. Wyprawa Krzyżaków. Napad Lit- wiaów naPrussy i Polskę.Bitwa podJunigedą. Wyprawy do Litwy. Spalenie przedmieścia Raguity. Wyprawy do Amójdzi. Zajęcie Wi- zny. Zburzenie Rommowa nad Dubissą. Woj- ny Libenzella: Przymierze z Arcyb. Ryskim. Wodne przedsięwzięcia. Napad Litwinów. Powstanie w Prussyi. Napady Krzyżackie. Zhołdowanie Żmójdzi. Napad naGrodno.Wy- prawa do Inflant. Wyprawa z Pruss doLitwy iz Litwy do Pruss. O wojnachurywkowych. Rok pokoju. Wojna w lallanciech. Wyprawa pod Brodnicę. Ostatnia wyprawa Meinharda, Napad Litwinów. Zaniechanie hołdownictwa Krzyżakom. Napad na Dobrzyń. Rzeczy ln- flantskie. Pokoj. Zdrada Drajki. Wojny ło- trzyków., Większe napady. Trzęsienie ziemi. Wieika wyprawa na Zmójdź. Druga zdrada w Onkajm Napad na Polskę. Wojna w Inflan- ciech. Drugie wtargnienie do Polski. Skutki wyprawy do Polski. Napad Bolanta.Krucyata. Wojny urywkowe. Wybicie oddziału wojska litewskiego. Zburzenie Puteników. QOpu- szczenie powiatu Karszowskiego przez mie- szkanńców. Trzeci napad na Polskę. Nabycie Połocka. Pokoj.Napad naSamlandyą,lnflanty, Prussy. Drugi napad.Bitwa na polu Wojpłocz. Wycieczka do Zimójdzi. Wyprawa pod Gro- dno. Salseniki.Głód. Zarazy. Założenie Chry- stomemla. Napad na Bissenę. Wojna wodna. Dryzie podstąpienie pod Bissenę. Wyprawy do Zmójdzi. Wyprawy do Rusi Litewskiej. Działania Litewskie. Sociecłe przedmieścia Junigedy.Smierć Witenesa.Gedymin W.X.L. Postrzeżenia genealogiczne. Napad na powiat Pastowski. Wzięcie Bisseny. Podniesienie na Wielkie Xięstwo Gedymina, Wojna z Krzy- Żakami, z Rusinami, Wyprawa Krzyżaków zimowa, łetaia, jesienna. Zamieszki w Prus- sach. Wyprawa Dawida. Bitwy pod Zejmami i nad jeziorem Berzula.Smierć Marszał. Hen- ryka. Smierć Pełusa. Wycieczka do Polski. Rozejm dwóletni.Podbicie Wołynia. Zawojo- wanie Kijow». Dalsze zdobycia. Założenie Trok, Wilna. Działania Niemców.Napad Lit-* winów na Inflanty. Działanie Pw

Dzieła wojenne Dawida. Napad na Memel i

W ahlan. Wyprawa do ziemi Dobrzyńskiej.

Napad Krzyżaków. Wojny Gedymina i sto-|

sunki zewnętrzne. Kracyata. Zniszezeniela- widyszek. Spalenie przedmieścia twierdzy.

Gedymina, Wojna łotrzyków. Obior W. Mi-| strza. Napad na Chrystomemel. Legacya Pa- | piezka. Skutki poselstw. Odjazd legatów. Obróty Krzyżackie. Zajście z Tatarami. So-|

jusz Litwy z Polską, z Mazowszem. Posiłki!

Litew. Polakom. Smierć Dawida Starosty: Grodzieńskiego. Litwini powtórnie w Bran: denburgii, Posiłki Polszcze. Upadek Chrysto- memlą. Wyprawa pod Gredno. Napady „na Zmójdź. Krucyata, Zajścia Ryzkie. Wojna | polska. Zamordowanie W. Mist. Wernera. / Rzeczy Ruskie. Zatargi Krzyżackie. Niepo-

koje na Rusi. Zburzenie Pullen. Litwini po- | siłkują Polaków. Napad na Prussy. Zamiac)

zbudowania warowni nad Niemnem. Wielką

Ą,

| ;

Krncyata. Pokuszenie się o zdobycie Bajer: A ł *, i

ga. Cesarz Ludwik daruje całąLitwęKrzy-

z Tatarami. Wojna z Krzyża-

eżenia biogra-

rovxu Uequxnia.

“TOMb V-mri. Om cmepmu Dequnuica 40 cpaxenia bur ną óeperax% Bopckaui. Kx. TX. Ilapersosania Monr- żakom, Zajście Buąa u flBuyma., Hecornacie e% prią. Hóhm. opą. kami. SmierćGredymina. Postrz Umepms Moamsuqa, /Jłbna pycokia. Hsnym, B. Kan. ficzne i potomstwo Gedymina. - j Jlum. Iloxoą4 Oarepąa noq* Moxaiickz. Hecornacie TOM. V. Od śmierci Gedymina do bitwy

Tlonodamt c% pry. Hm. opą. /;baa Pyeckia. Oarcpąz nad Worskłą. Ks.IX. Panowania Moutwida nomoraem, Ilckosumanamr. Bofina Jlusonckas: Kpe- i Jawnuta. Zajście z Krzyżakami. Smierć cmoBbińi noxoą%. Ha6%rm Ha Jlnaannaiio, wa Camoru- Montwida, Rzeczy Ruskie.Jawnut 77. X. L. nio, Venbxu aaObra na Jlusaanairo. Boażsue (‘poc- Wyprawa Olgerda pod Możajsk. Zajście Po- melicmepa. Haó%rz na IIpycciio. Iloxoqu sz Jlumpy. łoczan z Krzyżakami. RzeczyRuskie. Olgerd Oarepyz B: Kn./lum. Cnepm. B. Kuarunu EB u ne- Pskowianom pomaga, Wojna inflautska. Ńru- Zlew B4 rocyąapcemeb. CsepxeHie cw npecmoaa cyata. Napad na Inflanty, na Zmójdź. Postępy

Bayma, Buurpanqia Hapumynąa u Anmyma. Hecoraa- napadu na lnaflanty. Choroba W. Mistrza. Na- cie c Hosropoąnanu. Jbaallpycckia. Haóżrz Ilpyc- coBr Ha Jlumey, Jlumeu ma llpyccito. Ilocarameab- VY. X. L. Śmierć W, Xżny Ewy i odmiany w cmBo na dumny. Haó6żrz wa llpycciro, Beankiń no- kraju. Zrzucenie z tronu Jawnuta.limigracya x045 BŁ Jumny. Haó6bru na Camoruniio. Iloaaku se- Narymunda i Jawnuta. Zajście zNowogrodzia- aymx Bońmy c» Pycbio. Oópamnoe sańamie Boakrau. nami. Rzeczy Pruskie. Napad Prus na Litwę, Cnopi co IIckowom. Boitaa cz Lloabmero. Llonoa- Litwy na Prussy. Zamach na Litwę. Napad na ckaa mofima. Ilpeąoxpanenie Cmoaenoka. Moponaa Prussy, Wielka wyprawa do Litwy. Napady asna uam HTepHaa cmepmt.Haóżrs naCamornyiro, (Cam- na Zmójdź. Polacy Ruś wojują. Odzyskanie nauqiro, Ilpycciio, Iloavmy. llpeqocinoposaocmu Wołynia. Zatargi ze Pskowem. Wojna z Pol- py. Htmey. opąena. Haóbru na „lumby. aa Pyc- ską. Wojna Podolska. Ochronienie Smoleń- ckia: Hanaąenie ma llpycciio. /innaomamuseckia ska. Morowe powietrze czyli Gzarna smierc. cnomenia, Haocmpannsie rocmu B% llpycciu.Mupr. Napad na Żmójdź, Saml:ndyą,Prussy,Polskę. JoroBopu cw Masosiero. Ileperonopir. Moposaa asBa. Ostróżności Krzyżackie. Napady na Litwę. Hambpenia priyapet Htmeukaro Opąena Ha cuem% Rzeczy Ruskie. Napad na Prussy.yplomacye. nokopenia Jlureki. CrpoureatHbie noxoąbi. Paspyme- Goście zagraniczni w Prussach Pokoj Ugoda uie kpbnocru. Bofńina. Bsarie Bz nabur Kelteryra. % Mazow.:zem. Negocyacye. Morowa zaraza. Jakatosenie Br memnuny Keficmyma u6żremso ero. Zamiary Krzyżaków na pudbicie Litwy. W y- Haótru Keficmyma. Hawbpenia Peiyapeń H’smenqkaro prawy budownicze Zburzenie warowni Woj- Opąema. Ocaąa u B3amie edi. Ha6wrr na JlumBy. na. W zięcie w niewolę Kiejstuta. Więzienie Bmopiiń naóżrt. IIox04% Br Kpenr.3apaaqbnieb;ke- Kiejstuta i ucieczka. W ycreczki Kiejstuta. Za- somz. Mompeóanenie ykpżnaeniń no meueHiio Hsua-

miary Krzyżackie. Oblężenie i wzięcie Kow- ua Peryapamu H’bmenkaro Opąena. Bsaumubia Hana- Na. Napad na Litwę. Drugi napad. Wyprawa ąeuia. Boiina. Huurpania Kuaseń. Haótrz na Ilpyc- |

do Kryma. ZdobyciełRżewa. Zniszczenie wa- €iro. /,siicmsia npomnin% JlumBer. O 6Bbrn1e1rax% Jly- rowni nadniemieliskich przez Krzyżakow. moBckuXx%. faóbre ma IIpycciro. Oc

aqa MocksBir. O Napady wzajemne, Wojna, Iimigracya Xiążąt. Bnaenckux% Ppanynckanyaxt. Haóżru m cmiiuka Napad na Prussy. Działania przeciw Litwie. B3AMMRBIE CL Peiqapanu Hóbmenyxaro Opąema. Bolina O zbiegach Litewskich. adaii na Prussy. Ob- Iloazckaa sz FOmnoń Pyca. Peinapu Hsmeqkaro Op-

h pps Moskwy. O Franciszkanach Wileńs. aeia cmpoam4 Mapieaóyprz nr „lumnt. lloxoąt tarczki i napady wzajemne z Krzyżakami. Penapeń Htvmenkaro Opąena. Ilosopenie PmeBa.

Wojna Polska naRusi południowej. Krzyżacy /Ha6sr4 na Mazosiro. Iloxoąbr u Bofiubi Puą. Hóm. budują Marienburg w Litwie. WyprawaKrzy- Opiena. Gpaxenie noą> Pyqąakoro. Honme i

aówru Żacka. Zdobycie nżewa. Napad na Mazowsze. ua dumsy., Bropusnaa ocaqa Mocksir. Bsamie Baa- Wyprawy i wojny krzyżackie. Bitwa pod Ru- anwipa Boannekaro. Bmopzenie s% Iloazmy. Haóżrz dawą. Nowe napady na Litwę. Powtorne ob- JluńttoByeBh na Pycb. Tpemii nox04h BŁ Mockmy. lężenie Moskwy. W zięcie Włodzimierza Wo- Haówru na Jlumsy. Czasu ©%- Pycsro. Haósru „u- łyńskiego. Wtargnienie do Polski. NapadLiit- MOBĘERŁ Ha Iloazmy. Kpamsospenennsń

coto3r, Winów na Ruś.lrzecia wyprawa na Moskwę.

1ipuówmie Aa6pexra Ascmpiiickaro llpnnna. Bean- Napady na Litwę. Związki z Rusią. Napady ki noxoąz. Ha65brn us» JJugnanqiu.Bropsenia Jroqo- Litwinów na Polskę, Krótkie przymierze. Bnka Kepoaa JIlIoavckaro Br Pycv „Jlumoscsyro. Przybycie Albrechta Xiążęcia Austryi. Wieł- Cuepmr Oarepąa. flreano B. Kan. Jlum. Mamexu ka wyprawa. Napad z lnflazt. W targnienia Knasa Anapea. Haóbru Pery. Hsm. Opą., Pycckie u Ludwika Króla Polskiego do Rusi Litewskiej. nomepu Pery. Hżm. Opą. Asiemsia Perry. Hm. Opą Smierć Olyerda. Jasełło W, X. Lit. kokosz Corosnofi ąoronopt. Bucokowspie Hreaasi.Boiiąbrano. Xiążęcia Andrzeja. Napady Krzyżackie, Ru- Baoymemaemie u usmbua npomiBz Keiicmyma. (/pa- skie i szkody Krzyżackie. Działania Krzyżac- menie Ha KynukoBom% noaż. Haóżru Puy. Hsm. Opą. kie. Przymierze pokoju. Duma Jagełły. Woj- Omkprimie uśwbabi. Ocawąenie Jllononka. Baamie dyłło. Knowanie zdrady przeciwkKiejstutowi. Buarnn. Keńcmym B.Ka.Jum. Boiina cx Pery. Hżm. Bitwa na polu Kulikowćm, Napady Krzyżac- Opa. /ktiiemsie Cnuaparaiianr. Cuepme Bofiqriaas. kie. Odkrycie zdrady. Dobywanie Połocka: Banamie Buavnm Areanomz. IIperspamnocms sama. Wzięcie Wilna. Kiejstut Wielki Xrąże Lit. Bamamie Tpokr. Jakarosenie pr meminity Keficryra Woj la z Krzyżakami. DziałanieSwidrygełły. n cmepre. Hacażąnuku Keiicryma. Cyanóa Buroaąa, Smierć Wojdyłty. Zajęcie Wilna przez Ja- Ynaqox% wamuaix u npunepzenneny Keficmyma. Bos. gełłę. Przewrótność zięcia. Zajęcie rok. U- spanenie Psy. Hbm. Opą..Kaasz Ocmeń. Hreano więzienie Kiejstuta i śmierć. Potomstwo Kiej- Binopuaio B. Kuasewz. Guepmz JLioą0Buka Kopona stuta, Losy Witolda. Upadek familii i stron: Ilonv. « Benrepckaro. Kopriomoaroóie BeurepueBt. ników Kiejstuta. Powrót Krzyżaków. Xiąże J,bna lIpycckia. Cwósąs cz Pwy. Hsm. Opą. Iloxo+% Ostej. Jagełło W. Xciem powtóre. Smierć zi Iloaaaxiio.Bumoaą* cóanzuaca kz Priy. EH bm. Opą. Ludwika, Kr.Pol. i Węgier. Przedajność Wę- O mkpoBeHAHecmL Areanbi. C5b345% Bmopusabiń npe- grów. Rzeczy Pruskie. Zjazd z Krzyżakami. kpanjenr. OówaBnenie nolinm. Baamie ‘pokw. Buab- Wyprawa na Podlasie Witold zbliżył się do ua yrpoaema. OmuamieTpokr. Kpenenie Bumoaqa. Krzyżaków. SzczerośćJagełły. Zjazd powtór- Priy. Hbm. Opą. nomoraió my Bumoafy. Cmpoumeaz- NY zerwany. Wypowiedzenie wojny Więcie Hirii noxoą%. Upaxenie noą4z Buarkuurkami, [pamoma Trok. Wilno zagrożone. Odebranie rok. npysena Bamonny. Haórz na Iloanmy. Bumoaąt Chrzest Witolda. Krzyżacy pomagają W itol- mupumca ©% fireanom»w. Oeaqa u BIamie Konna. Ilo. dowi. Wyprawa budownicza. Bitwa pod Wil- mepu Opąena. Osasn Piry. Flbm. Opa. 0% Masoniero, kiszkami. Dyploma dane Witoldowi. Napad Beanokoiicmsa mt Ilpycciu. flreano Kopoaem Ilona na Polskę. Witold jedna się z Jagełłą. Oblę- Beaukiń noxoąv Pirry. Hhm. Opą. 8% JJumsy. Kuasi żenie i dobycie Kowna Straty Zakonu. 4 wią- Annpeii aapymaem% e1okońicmBie. Bumoaąr nepemś- zek z Mazowszem Krzyżakó w. Niepokoje w HAL BbponcnoBbąaHie. Buv%34% Arenabt 2% Kpakoss, Prussach. Jagełło R rolem Poł. Wielka Arzy- KpeIĄCHIE M KOPONAŃIA. HeyqoBoaLcmeie P sint. Huu. Żacka wyprawa na Litwę. Xiąże Andrzej Wi- Opą. Haówrm peimapek Hsm. Opą. Ilaó%r% Gnamocna- chrzy. W told odmienił wierzenie. Wjawd na Knaz» Cmoaenekaro i cMepmib. J,blicrBie nporuaa Jagełły do Krakowa, chrzest i koronacya Knasa Anqpea. Kn, X. Gkupreano B. Km. „Jur. (Okup- Gniew krzyżacki. Napad Krzyżakow. Napad reaao HawsbcrHukomr, M5pri upunaTbia Aaa OOpanie- Swiatosława Xcia Smoleńskiego i śmiere. nia Br XpucmiancniBo, Lefiwb Aaocmoabckiii, Hauan0 Aziałanie przeciw Xciu Andrzejowi. Ks. X. oópauremia. Kopoaencsia yupexąenia. Cxupreaao B. Skiryełło. W.X.L. Skirycłło namiestnikiem. Kan. Jlur. Oópysenie Kaaza Bacuaia cb A04€pbiO Bu- Początek dzieła nawracania. Sejm apostolski, moaąa. Ilocmpoenie K)póoprekaro sama, neperoBo- HAWrOLCELiE. Urządzenia Krolewskie. Skir- psr o mipt. Bypoaomemso puuapeii Hsm. Opą. 1lpu- gełło W. X. L Zaręczenie się Xcia Bazylego anti Boni. Bofina. leperosopu o mupt. Bolina un z córkąWitolda. Zmurowanie zamku Jurbor- Camoruńiu. Ilasaao pozmynenia Bumoaaa. Bmopuu- skiego, układy o pokoj. Przewrótność Krzy: maa 3murpamta ero. Boennma ablicrsia. Torąaunace Łacka. Przyczyny do wojny. Wojna. Układy noaosenie Bumoaąa. Bsaamie Dpoąma. (or03% ch Ca- 0 pokoj. Wojna na Zimojdzi. Początki rokoszu moruńniero.Ilox04% B1 Jlursy. Ocaąa Duaeubi Kopoat w itolda, unigracya powtórna Witolda. Dzia- B% JJumn$%. MexayqapcmBie y priyapeń H 5. Opąeua. łania ZIS Położenie ohecne „Witolda. Bpak» Anacmraciu. Korpaą* Baaaenpo4t. lleperoBo- W zięcie Grodna. Przymierze ze Zmojdzią. s 0 mupb, IIpuroroBaeHiH KŁ nokopeńniio „łamssr. W yprawa do Litwy. Oblężenie Wilna. Krol losematik cmoax. Iloxoąz noąz BuiLny. Bzamie w Lutwie, Bezkrólewie u Krzyżaków.Zamąź- T’poąna. O6cmoameaLcmBa COĄŻIICTBOBARINIA HIPUMAU- pojście Anastazyi. Konrad Wallenrod. Układy emiio Bumoaąa ce Kopoaem».110x04% 5» JInay, noą% 9 pokoj. Przygotowanie do zawojowania Bi- “PR Honuia ykpbnaenia. Omaoxenie em pbiy. twy. stół honorowy. „Wyprawa pod Wilno. Hem. Opąen. (mepTre cziuoneń Buroaqa. O Fenpux% W zięcie Grodna. Zbliżenie ugody Witolda z K uasb Masosekomy. Bumoaąv B. Kanan „Jum. u Ca- Krolem, Wyprawa na Lide, pod Wilno. Nowe worurckiń. Ckupreaao, B. Ka. Pyccxiii. IIpumnpenie zameczki.Odpadnienie od Krzyżakow Smierć cw Kopoaemz. Mamex» Kopnóyrra. Pasnoraacie Bu- synów Witolda. O Xiążęciu Il-nryku Mazo ie Fpoąma., Gmepr Wiec. Witold W, X. Ł.i Zmójdz Skirgełło

roaqa co Ckupreaaow*. Paspymeni L.i sjd B. Krmarnan ŁOnianbr. Hapymenie cnoxojicmeia (Bu- W.X.Ruski.Pojednanie się z Królem. Rokosz Korybutta. Poróżnienie się Witolda ze Skir-

rpirain0M%. Bzremno Ururpurakna. Banympennia y- | Łnie y i A upeaienin. Cuepmr Konpasa Banaenpoaa. Pasmżur gełłą. Zburzenie Grodna. Smierć W, Xżny nRoenHONABAAŁIXŁ. Beaukiń noxoą4. Ocaąa BuaLHbr. Julianny. Zawichrzenia przez Swidrygełtę, Orcrynaenie om BuAbHLI. Mup> cz psią. Hbm. opą. Ucieczka Hwidrygełły. Urządzenia wewię- $> Pycckia. Iloasnacmabie Knasvu 6yunmyromt, trzne. smierć Konrada Wallenroda. W ymiana cmupenie Kepuóymma, Ka. Baaqimupa, A>. Oeoqo- Jenców. Wielka wyprawa. Oblężenie W ilna. pa: bbremBo Toxmambiua Br „EATBY. Y cmupenić Kua- Odwrót zpod „Wilna. Pokoj. z Krzyżakami. 3a Dabóa. Cmepre (kupreaabr. Buroaąz B. Ka. Jur. Rzeczy Ruskie. Xiążęta hotdnjący rokoszują. Camorumckiń m Pycekiii. Moryuyecmno „Jumebr B% Poskromienie Korybutta, Xeja Włodzimierza. Pycu. Ilochnenie. Tarapbi n0óbkącHBl. Ha6wrx priq. Xcia Fedora. Ucieczka Taktamysza doLitwy. Hsm. Opą. JJuwaanąckia abna. lilpuskna paspbiBa 0% Poskromienie Xiążęcia Hlrba. Smierć Skir- Opaerromu. Roenusia_ npeźąuplAmiA, J,riicmeia Bu: griły. w itold, W. X. L., Zmój. i Ruski, Po- qpurałtaa. Sauarie Opmu. lłeperosopsio mup$. JKaao- tęga Litwy ha Rusi. Tatarzy porażeni. Napad Ów pry. Ebm. opą. Ha Kopoaa u Jlursy. llocpeąnnue. krzyżacki. Rzeczy Inflatnskie. Przyczyna cruo Kopoaa Curuamynqąa. Haóżrv psią. Htm. opą.Ur- zerwania z Zakonem Kroki wojenne. Dzia- nymenie Csurpurańaa: ]Iox0ą1 na Tarapx. Corosmoń łania Swidrygełły. ZiajęcieOrszy [ raktowa- noroBopt. Konenż XIV croabria. Haótru aa Camoru- nie o pokaj. Zażalenia Krzyżackie na Krola i niro. Iloxoąv na Tamapr.llpopok» B% aarepż. Cpae- Litwę. Pośrednictwo Króla Zygmunta. Napad nie na Geperaxx Bopckam. O Tamapax». I]pousie- krzyżacki. Uwolnienie Swidrygełły. Wypra- cmsia Br JJumsż u 5 Iloatmż. wa na Tatarów. Przymierze pokoju. Koniec wieku czternastego. Napądy na Zmojdź. Wy- TOM%5 VI. Ilapcmsosanie Buroaqa BR XV ero- prawa na Tatarów. Prorok w obozie. Bitwa akmiu- Ku. XI. Hasano XV-ro cmoabmia. „/lbaa nad Worskłą. O Tatarach. W ypadki w Litwie

Caxnorumckia. Iipeąanie Camornqyiu petit. Hsżn. Opą. 1 Polsce. . ’ z Iochuyedia BŁ Ilpyccin. Buaenckik ceń. Iloówąa TOM VI.Panowanie Witolda w wieku XV. smaą% MoaąaBanani, Jbaa Camorumekia. Kaaoóm B. KS. X7. Początek wieku XV. Rzeczy Zmójdz-

Ku. na priy. Hóhm. 4. Bosspanyemie Cam

U oruniu BŁ kie. Poddanie się Źmójdzi Krzyźakom.(0dwie- 04AHH% COCMARBŁ CB łac. llomepa Cmoaeweka.

dziny.w Prussach. Sejm Wileński. Zwycięż- Beanoxeiiemno Csurpurańaa. IloeoakomBO 0m* Ko- two nad Maltańczykami Rzeczy Zmójdzkie: poas.łiaaoów Caworaman». Pasmbnz wecnnonabu” Zażalenia W. X-ota pa Krzyłaków. odc nuxz. Bbremso Onurparańna. Jywbaa Pycckia. Ha6t= Zmójdzi do jedności z Litwą, Utrata Skolań: ru. Paspyuienie Memeaa. Ilocarameavcmso Ha Pa- ska. Niespokojność Świdr ygełły. Poselstwo od ruumy. Haóbru psu. Hsu. Opa: Hcmpeóaenie /4uHa- Króla. Zażalenia Zmójdzinów. W ymiana jeń- Pate EE necoraacia. „poronopki HL ocmpozż ców. Ucieczka Świdrygełły. Rzeczy Ruskie. fyóneci Ilanekaa óyana. Ilepemupie.

cL pumy, Htm. Opą. jaa Pycckia. Ocańa Cmoaeu- tę.

Voapr mupa Napady. Zburzenie Memla. Zamach na Ragni- Napady krzyżackie. Zniszczenie Dynabur-

ie Prussy. Wyprawy do Litwy. Olgerd:.

| |

% * g!

cka. Corożnóf qoronopr ez pią. Ifbu. Opii. Vemv. ga. Zajścia wojenne. Umowy nawyśpie Du- naenie Camorunin. Bzamie (moacHcka, (©.

Ciubżą BL bissy. Balla Papiezka. Rozejm. L 10 pokoju z KRosns. Ilonsimku o6pawe min Typosckaro Danckona. Krzyźakatni.lBzeczy liuskie. Obię Łcnte 5IMo- Camornuyia óyumyeme. L(imnperie

Cauorurim. Cwszą, leńska. Przymierze pokojń z Krzyżakami.

B% Topsz, 1 lokopenie Camorunin. ) npamemno (a. Odstąpienie Zamójdzi. Waięcie Smoleńska MOTUM:HR, Vempoiicmso Caworanin. Mcmynun- Zjazd w Kownie, NawracaniabBiskupa Turow- Bocme przy. Hhbm. Opa. B.Kuazr. I loanatemhio Camo- skiego. Zmojdź rokoszuje. Podbijani’e Amój- runin, saa Camorumckia, Pycekia. Cetząr By Mu- dzi. Zjazd w Toruniu. Podbicie Zmójdzi. U- A01100%. Tpemee My4eHUHYECHIBO (Dpawqtokannowu por Zanojdzinów. Uorganizowanie: Zmojdzi, B4 Buarnt, Boenrta Abicmnia u mipr c Bącnaiem. Uleganie Krzyżaków W. X-ciu. Poddanie sie Bumxoąnb. /baa Pycckia, Bolina. birącmeiA, cnepimt Zmojdzi. Rzeczy Zmójdzkie, Ruskie. Zjazd Knuckóna łlkona. Cmepmr I pecneiicmepa. J Avpaxt wMiłolubie, Trevcie Franciszkahow męczen- lOurunregw Fpocmeficmepowr. Uvbiąn BŁ Kosńt. stwo w Wilnie. Działania wojenne i pokoj z Jłwaa s» Pycnu. Hecoraacie c» Poccieio. b*bremBo bazylim Knigranci. Rzeczy ruskie: W ojna. Cenmpurańaa. Bojina cz Pocviero u MUpR. Bosspa- Klęski, śmierę Biskupa Jasóba. Smierc w. menie u3% noxoąa. Jłkaa Pyeckia, 6bremBo LBurpu- Mistrza, Ulrich Jangingen W „Mistr. Zjazd w rańna u3% Poeci. llepembna CHOWEHIA €‘b PbIĄ. ll bw. Kownie. Rzeczy na Rust. Niezgoda z lLtossvą4. AĄBAŁ CH Jeieczka Świdryzelły, Wojna z Rtossyą i po- Uwace- koj. Powrótz w ypraw y.lizeczy ruskie,uciecz - Hia priy, bm, Opiena. Omuarie nen, lipiuro- ka Swidrygełły z Mossyl. Odmiany stosunkow MoBAeHIA Kh Boiinb, Oówasaenie nokum. Docannn Z K rzyżakami. Ważenie się rzeczy politycz- ąbiemnia, |leperosopzr 0 mupś. „JumoBckia ąbhcm- nych z Krz (Żżakami Powstanie na Zmójdzi. pia. llepemupie, /ybaa Pycckia. Cwurpurakao. Pa- Obawa u Krzyżaków. Zabranie pszenicy.Przy- cnonoxenie «r nofink. (ixopua romobiocmę c% GÓh- gotowanie do wojny, Wypowiedzenie wojny. HX% CMOPOHT KG BOiUB. Hlonbrmka 0 SAKAŁKOWEHIM MI- Działania wojenne. Irak towanieo pokoj.l)zia- pa. Ptrmenie Kopoaa boremckaro. Bońna c» pw łania Litewskie. ftozejm. Rzeczy ruskie: Swi- Lib, Opącna, Pbrńumeavaoe upexpamenie ue] ero- drygełło. Sposobienie się do wojny. Ochocza noposr 0 mupó. lloanmuseckia xumpocimi,) npo404- gotowość z obu stron do wojny. Tentowanie 0 xeuie nepemupia, llpeąnoweme mupa. Junsenie ZaWwarzle pokoju w yrok Kr. Llzeskicgo. W 0)> BŁIIEDPEĄT. Ilopawenie pI. Hbu. JE Jlarepima y- na z Krzyżakami. (Gałkowite zerwanie ukła- upexąenia. BuoBb NONLKUNKA O Ap. Boenńia npo- dow o pokoj. Obróty polityczne, przedłużenie uzarecTsią. A„nuzenie psią. Hkm. Opą. nopaądkB M “- Mudnić Jez Przełoż nie pokoju. |oruszenie na cao. llpeąsapumeaLnma ąBiicrnia 40 cpakenia. bo. przód. Porażka Krzyżaków. U rząd zenia obo- eBofi nopaądkt M U1CA0 RR GTpoio KopoaeRCKArO nofi- %0We. Jeszcze tentowanie o pokoj. w ypadki cka. O boremyaxr. Cpawenie npu I puunantąb. Ko- wojenne.l pik troć aiabi Krz jżakow,szyk i liczba. neqb cp-senia, nomepu — flaóaroyenia nocab cpa- Wstępne przed bitwą ką ypadki. Szyk i liczba enia. liponcmecmsia nocak cpamcuia. Ocana M a- wojska królewskiego. © Czechach. Bitwa pod pienóypra. Orsacuenie B. Knass u Kopoaa om» Ma- Ga runwaldem. Koniec bitwy, straty i postrze- piemóypra, Topnckiii mupv. Bnympennia yspekycHia. Ż. nia po bitwie. 4 ypadki po bilwie. Oblęże- Okaenemanie Kopoaenti; Onacenie pun. H’bw. Opą. nie Malborga, Odciągnienie W. X-cia i Króla (absąn Bwroaqa c4 Kopoaemi Curusny11081: j ZA zpod Malborga. Pokoj Poruński. Urządzenia Gapka. Buąsr nonumuku (Curuswynąa, A;/skaa llpyc- wewnętrzne. Eomówka wę: Królowa4 Obawy ckia. Jlbaa nr Jlnmsh, ((mpemaenie k» Boiinb I poc- Krzyżackie. Zjazd W itołda hy Kr, Zcygmun- meficmepa. Abaa Pycekia, Ceitur no xbay toegune- tem. Lymbarza. Obróty polityki Zygmunta. nia noxń Topojacio. Oópamenie Caworunii. Ucno- zeczy pruskie. Rzeczy w Litwie Zapęd do namnie uepkneńi. Hana mx Iloanmób. Ka. XZ/, Memay- wojny W. Mistrza. Rzeczy ruskie. Sejm unii napcmnie y pbli. Hsm. Opą. Maxanaz (mepnócprz pod E orodlą. Nawrócenie Zimójdzi.F undacye [pocmeiicmepomw. Hecoraacie cx Piry. Hóm. Opą. kościołow. Mor w Polsce. 3.4 II. Bezkróle- Hosozmr apeusneąmie Bofiny. Ilpycckaa nofitia. ZABi - def? ta Krzyżaków. Michat Sternberg W. Mi- emeia Prry. H ku. Opą. Jawnbiimia qbiiomnia Iloa. 5 797- Niezgoda z KArz yżakami Zbliżenie KOBA. Kopoa, nz .lumub. Zannóiuie connna: CHo- ’ do wojny. Wojna pruska. Działania Krzy- meria c» pary. Lib, Opą. Peaurioznsia qbaa, Pacno- abe) Dalsze działania polsk te. Król w Lit- NORENIE KŁ 3AKAIOACHIIO ĄOTOBOPA CG pbiĄ, LIG. Up- wr a cy Ara ją DtOPUAKI z Krzyżaka- ąema. Cnbiąr noąr Beaaonoio. Gmapania o 6narh (a O TRCERCY religijne. Zbliżenie się do ugody moruiiu, Haóbre Tarapr. bana. ao cosBania (060- ; Krzyżakami. Zjazd pod M; eeoną, POATONO pa. Paiąopsr. Iloaurika B. Knma. bpakocoueranie ak Zimójdzi. Napad Patarów. Rzeczy przed K opona cv Kancasemoso. Camorurckoe funnckouerBo. OBO! pet wej p! j olityka w. Xlęcia. Oże- Vorosnocme coraacuTrea Ha mupr €% pri. Hibm. Opą. dukid: z) tto Elżbietą. srsiyki :adąd: e Birerso- Ceurpurafina, Marexn Br Gamorinin. (o- Uciecz j ROZA i: do zgody „ Krzyżakami. raacie co Cenrpurańaom». Famapckia ąbna. Uuepumb ajj: Zaj idryge ppaaky na Zawójdzi, Zigo- da ze Swidryyeiłą. Rzeczy tatarskie. Hmierć

B. Kunruau Anam, Bmopoń cwbiąz noąr Beano- W. Kieżnej A 1) zd l Wall 1 Pp . - 10: > p. sd , g z |-747 J |. HORO. Coueraunie ópakomx B. Kuasa c» rpeTbkero cy- ) nop IE yy ody, od dla try wake oną

Zaślubienie przez W. X-cia trzeciej Żony.

upyroro. Hawbunnueckoe nokywenie prry. Hóbw. OWA WC « dów Mup* cr peopAmu Hbm. Opą. Oswwnie pin. Baa. co adi pręt? jeriet twa Pokoj h Op. (nbsąm. llpnrorosaenia KŁ BOfin b, 1ipexnnome- p a M, M EPAnO W Zjazdy. nie nepeuupia. C0103% €% anro1o. Tpereńcsiń cyą% ię fe r. 29 ; 4 rj K. sky RÓ ŚPyać I RL BpecaaBaż, Gomnureęabnoe cocioaHie NnoAuTHYE- ses Waże gi e wyżtc JBR: 9 aji Pó. CKHXŁ Ąbaw. Ja0yMsinaAeHie Czenmpurańaa. Lep sagi Gb jadał Po nry 24 | „Lacey Yyy pŻ Koponezm Fancarersi. Tperik cwbsąv noąż Beano- (poda Ge aż sp 4, ró s e) AA p aoro. lloconecmBo «3% Boremin. llocpeznnsecmuo PAW sat. ŚP vt Kae sh. w „Aj żytykąć; Ilanm , wapymenie cnosolicmeia Fimnepamopown. spia: TRIKI AWraa: U w PRONPA: KBpake Ke-poaa Baaqucaata c uemzBepmoto cynpy- oda Oz: r dg 1, 40 PA a roo. Jłocrazaaeman nomouyn Boremqam». /,bna Ilpyc- Ski BK * Sezjagoah wpieytykięję ró zrh ckia. Iloearameascmno na Psmapeńt FHómenkaro „„y leza Melny. OOWAŚCE Giasd Hid Wel. Opaena. Bolina. Mupz na osepk Meabnńb. ’lernep- Iona rACÓIEWOWI Star KA Witolda K wody rriń C%6341 ANA yTREpPRĄEHIA MMpA NOĄ% Beanonow. kę | ) NAA N By Aki R ą iśc (mapoemu Bumoaąa. Koposania Kopoaen. (%%34% M Usodźen:; je geek M SPUCZY RU. Br Hegmaptb. Jbaa Pycckia. Pomąenie cna Kopona. h nd: r SE a: da w” Grod : pc ky Hasa. Ceiimn Br Dpecmżb Jluworckomz. (rb3ą% RB bie ic -* roads 8 ość R rdzę Mach Ks ygd Dpoąab. Ceiimm Br Jenununyb, Pycckiii noxoąz. /lbaa dad sę NATE” ARRAY gejy Pro EW. 7 NY. lipycckia. licmecrzennbia M NonAuMAYCCKIA „HpoOHC- Niężę : O WIG. ryk Ę ZOT rę umecmnia. Bofina c» HMoBropoąom. O Tamapaxr. WI, ra nosek wirów W Ó „ucku. -d ze] Cnbząn pr /łynkb, Y nopemio Buroaja. Ildoaóznih atolda.Rok ostatni panowania W itolda. Zja- . | wiska nadprzyrodzene, Zabiegi o koronacyą.

M roą» yapemBokania Bummonqa. GBepxzecmecmBeHABIA rp… : p ł dt pon Zjazd na koronacyą. Obróty dyplomatyczne.

anacHia. AYcnania u ĄbATEALALIA CINAPAHIA O KODONHO- G|. , sę , J: AR ę poę A Smierć 7/itolda. Postrzeżenia biograliczne, sauin. Cmbaąr Ha koporaniro. Ą,unaomamuyeckia co- O żon © 7a)

oópawenia. (mepm. Bumoana. biorpasuueckia Ha- Gasoąenia. O cynpyrax» nm nHomoMkax% Bumonąa. buympeunce eocmoanie l’ocyąapcmBa.

Opąema. Meptmumocme MmoaumuueckHX1 porą. I.bm. Opąera. bynmx BL L(UaMOTNHHIN,

ach i potomstwie /7’itolda, Stan wewnę-
trzny państwa.
TOM VII.KS.X277, Świdrygełło W. X. LL.: » Objecie władzy najwyższej przez. Swidrygełłę. TOMD VII. Kr. X MI. Cnnrpuraiiąo B. Kn. Jur. WA A (dżygetky Maęcdi DaSOkie: lipunarie uepxonHofi Baacru Gsurpuraiiaou%. H3MBH- JĘró] w Litwie. Starania 0 uwolnienie Króla, 1uBOCTE Gpurpuraliaa, Jybaa IloaoaLckia. Kopoat BR KFortel Drzewickiego. Sejm w Sandomierzu: Jłurss. BaóomauzocTk 06% oczoóowenin Kopoaa, Xu- |Rpkosze Świdrygełły. Wojna domowa. Zawis mpotme AJ, pueznykaro, Cejimr Br Canqonup$. Mame- chrzenia polityczne. Przygotowania do wojny. au Ceurpnarańina. Mexącycoónan Bolina. ]lonumuse- Rzeczy z Tatarami. Diatkionko z Krzyżaka- ckia BOaueH’A. Ilpuroronnenia KL BONE. fybaa Ch mj, Postrach wojenny. Wojna. Działania wo* Tarapamu Corosm cr Psią. Hsm. Opą’ Boennaa yrpo- jenne, Oblężenie Łucka. Zmyślone poselstwo. 3a. Boiina. Boenuma abiiernia. Ocapa Jyuka. Brny- Dalszy postęp oblężenia Łucka. Wypadki wo» maanoe nocoabcrno. /laabnsiimii yonbxa ocaąbi „Ly jenne. Zajścia międz y Polską i Krzyżakami. xa, Boenamanponcmecrnia. Hecoraacia memqay Iloab- Pokoj w Lit. Działanie Krzyżaków. Spraw mero u Puą. tlżw. Opą. Mupx nv JJumeb. Jybicmzie wewnętrzne. Zamętrzeczy politycznych.Osta- Piriy. Hm. Opa. Buympennia abaa. MnorocaomioeTE tpj rok panowania $widrygełł Okoliczności noaumuteckix% 454%. Hlocabąniii ro4» uapcmnorania polityczne. Obawa wojny między Polską ż Csurpuraiina. Iloanmuseckixa oócronreancrna, Ona- Krzyża kami. O jeńcach wojennych. Sejm Par- cenie nofimni memay Iloavmero un Pumy. Htw. Opa. © czówski. Zjazd pod Łuckiem. Zajścia Polskie ROENHONAŻKNKIX%. (efima Ilapuonckii. Gvbzą noąb z Krayżakami. Dążenie do zgody. bitwa je JIyqkome.lloawckia necoraacia ©» pzy. Hbm.-0pą. Pa- qnoczysię z Krzyżakami.Zła polityka Swidry- cnoaomenie kr coraaciio.//nrna coeqnHAeTCA C% PIĄ. gejty. Rzeczy ruskie. Uniżenie się Świdrygełł Hsu. Opą. Snoónaw, noanmuka Csiurpurakńna. Ana przed Krzyżakami. Zależność od Krzyżaków. Pycckia.łlokopnocmi Csnrpurafina npeą» Psią. Hsm. Kprytyczne położenie Świdrygełły.O Pałarnohi Opa. Sasucumocme om Psią. Hbu. Opa. Je Niebezpieczne położenie $ widrygełły. KS, ckoe nodowenie Cnurpurafiaa. O Tarapaxr. Onacnoe YJ7, Zygmunt W. X. Lit. Zjazd pod UsiPd: noaosenie (-BeTpurajina Kun, XIV, Cnruzmynąp DB. syjec. Spisek przeciw SŚwidrygełłowi. Upadek Kn. Zum. (vw%34% noaz Ocrponąemt. JaroBop% npo- Świdrygełły. Obróty Krzyża: kie. Działanie musa (zurpuraliaa. Jlaqenie Gnurpurańaa. Fi350po- pą rzecz Świdr ygełły. Installacya Zygmunta, rannocri Pny. Hóm. Opą. Jykficrnia me noanzy CBi- Rzeczy ze Swidr ygełłą. Wojna Podolska. Dzia- rpurskiaa. Bosseąenie EL AOCTONIICTBO LHTUZMYNAA. łąnja Swidrygełły. Bitwa pod Oszmianą. Po- fybaa co Ceurpuraiaom. Hloqoavckaa Bośika. Abh- pgrzenie Pilna. Zajścia i wojna. Napad na crnia Cnurpurafiaa. (paxenie npu Ommauń, Ilowapz 7mójdź. Rys polityki Krzyżaekiej. Odwet BnaLnpi.Hlec: raaciau zońna. Ha6br% na Camoruniro. Ziwójdzinów. Próba pogodzenia stron. Grożne nauubia E6pTB NOAKTMKM pLIU. Hsm. opą. Boasmesznie położenie Krzyżackich nieprzyjacioł. Działa- ((amorurańn. Ilonwrka npumupenia ©Topo0H%, [po3- nia wojenne na Rusi południowej, w Litwie; noe cocroąnie sparon% psią. H bw. opą. boeńnnwa abi- Obróty Swidrygełły. Rozejm. Złamanie rozej- CERINWG OKNOf Pyt, Ee vłuyrnb. tiponcke Gaumpu* ryu, Czyny Swidr ygełły. Król w Litwie. O- rańaa. Jlcpemupie. Hapymenie nepemupia, /baa Cru- bróty Swidrygełły. Smierć Kr. Z/ładysława. rpurafiaa. Kopoav pr Juras. Aitrearnoeme Czurpu Działania wojenne. Władysław 111, Królem rańiaa. ©mepme Kopoaa Baaqucaana. Boepnubia ąbi- Polskim. Obróty polityczne i wypadki wojen- ernia. Banqncaazn ILI Kopoanem Iloazcknnr. X04% ne. Bitwa pod Wiłkomierzem. Skutki bitwy. NOAMMUJECKUX% AbA% A BOENULIA NnpoucuieCrania. (€pa- Rzeczy religijne. Ostateczny upadek 5w (dry: «enie npu Duakomnupó. Ilocabącrnia cpaxenia. Penu- pełły, Pokoj w Brześciu zawarty. Przymierze riozammia q4baa. llocatauce naącnie Unumpurańna. z Nowoevrodem Wielkim. Wypadki historycz= Mup» 3akai0s€H% BR Dpeomób, Corozę c% Hovropo- ne. Stan Litw y wewnętrzny. Rzeczy religijne. nom» Beankumn. Fiecmopnueckia nponcniećnipi:?. Bny- Swieta Inkwizycya w Litwie. Zgoda Swidry- mpennee cocmoadnie JJurmBbl. Peanriosrwa Abaa. Ma- zełły z Królem Polskim, Rzeczyodnoszące się knuznnia BG łumub. (io1o3% Gnumpurańna c% Ro– do Świdrygelły. Sejm w Sieradziu. Zamiary poaemz l]oabckumt. Jysaa omnocaugiaca kz Cnuwpnu- $ widrygełły. Einigracya. Rzeczy religijne. O raliat, Qbpaąskiii ceńmh. Hawbpenin Usumpurafaa. zamku łuckim. Powtórna emigracya Swidry- Jmurpania. Peauriosawia abaa. O Jlynkomi 3aukb.B0- gełły. Smierć Cesarza. O koronie Czeskiej. puTHad JMATPANIA Cnumpuraiixa. Cweprz Huneparo- Smierć Ałberta. Charakter, rysy 1 postępki pa. O Boremcxofi koponb. (Cmeprb Anóepra. Xapak= Zygmunta. Śmierć Zyzymunta, Wypadki pa Tepb, 4€pTBI H NOCTYNKU luruzmyBąa. Cneprr Curuz- śmierci Zjygmunta. Swidrygełło Powrót do mymqa. liponcmecria noca% cMepru Curusmynąa. Cer* Mazowsza ziemi Drohickiej. Z7’ypadki przy- m puraMno. Bosspamzenie MasoBiu /,poruukoii 3€MAH. rodzone. KcmecmBcHHwa aBAEHIA. TOM VIII. KS. XV, Rządy pod nieletność . Kazimierza. Następstwo po Zygmuncie należne TOMb VIII. Ku. X7. Ilpanaenie ro npewa WA20- FF ladysławowi Król. Pol, Naznaczenie Namie- abrcrsa Kasuxuupa.kHlacabąCrBo nocaż Caruzmynąa apx- stnikiem FFielkoxiażęcym Kazimierza, Obior

3 MA kk

A . - toi

=” > = A

Ma gacnaieć Baazmcdany Kopoam Iloarorosty. Onpeak- JY. X. Wyjazd Kazimierza do Litwy. S ubmis- ZRUSÓ HambcTImkoMh Pex. Km. K aaamupa. MasOpanie b. sya Acia Michała. “2 jazd do Litwy. (44 ynie: Kusza. Orpbsąp Kasumupa Bb JinrBy. Mapanaemie 34 sienie Kazimierza na FE .Mięstwo. K ról wzbra- kopiiocru KHaseMb Maxanaomb. Bv»534b Bb JLnrey. dż nia się potwierdzić Kazimierza obior. Pierwsze aseqenie Kasumupa Ha B, KEnskecTBO. Kopeanb OREĄSNI- czynuości nowego rządu. Sąd na ojcobójców. BAeTCA MOĄTBEDĄMTB us0pąwie Kasmunpa. marc ua Rządy Jana Gasztolda. X. Michał ogłoszony. 1em1a. CYAR z rk eg OWE FYojna Podlaska, Rokosz na Zmojdzi. Utwier- gi Ó zy PS PAY [loą- dzenie przymierza z Husią północną Sejm oboj- coro3a cy chpepnoio PyCPP. UeliM»b 0661xR ga narodów w Parczowie. bunt w SRA ja bynr» 5» UMoneHck$. O Kuasb O X-ciu Jerzym Langweniewiczu. Spisek na a ymepuznaenie Kasumn- ząbicić. Kazimierza. >miere Dowgierda. lioz- pa. CMeprb floBrepaa- PacnopaszcHie NIEBONH. spis wt porządzenie Kijowem Swidrygełto od synow- rajtno moaydaefb OTb NIEMAHHHKOBb bł racji 0asDI3= ców Łuck otrzymuje. Zajście kodlaskie. Ubie- cKig. necoraacia. Kienb 3AxBAUCHP, Bońua | SproPOJA żenie Kijowa. Z/ojna Nowogródu IE. z Krzy- Denukaro cb póriąapAMH Him. Upa: skie wiuś koś Żakami. F//ojna’z Rossyą. J7 iadumość o śmier- Msznkorie o cmepru Kopoad SAR AKOANDA: ą „dad ię Co. gi Króla ZF ładysława. Mreacya Hana Patar- karo Kama. Kasnmnpb KoponeMb a RAZ R ZACSOS Kazimierz A rólem Potskim. Przymie-

vqble CORBYbk npuOamneHHbIX b AMI b. skiego. 8 t. i ’ gł Koponosame. lierpkockut rze ze Pskowem. Złe doradzania rudy przybo-

ks A, kz loacoqąb BR „lurBob. „lro- cznej. U sprzysiężeniach na Kazimierza. Koro- CEHMA. 10] 3 Cejimb Bv oBorpoakb. Ha05r» Jarapb nacya. 5] w Piotrkowie. Uroczystości w A NOJMTHKM OG0ŃX% 2ia- fJijnje. Giód w Litwie, Sejm Lubelski. Sejm Haóbrn Cennż-AX- “1, Nowozródku. Napad latarów na Podole. VV i- erą na Cipepcky10 3EM340. LEUMA BP jlei PROBA RIN CA kłanie się polityki obu narodów, ‘akoj wieczny

, Warap» Ha pycp. Jłwronekik R ij ny la0802. z BMossyą. Napad Beid Achmeta na Stewier- 1A Ń asmmupa, bezitokohcwRa try Jo. Maaozrksoć SKÓRY ŻUĘ: Sejm w Piotrkowie, Napad lalurów PAPA LlapIoBOKAFO: PPAO a. Gbśls ORAN: UmepTb 7a li uś. sejm Litewski. Statośc Aróla Kazimie- hyh alk $ | jętoh gie MUŁ ch: Kopoaemb. La- rzą Niepokoje na Rusi. Rzeczy zaszte przed Knasa Mnxanna.: AE ii, Moópb b JlurBb. zjazdem Parczowskim Zjazd Parczowski. ła- Trapbl Bb WO: dnie riy 64 (a apo. Le.fabi Bb skawe lato. Spor o Łuck Śmierc 5widrygełły, apsesś A Tietgkogt: Ceftmb RP DpecTrb. JUTOBCKIA Śmierć X-.cia Michała. Żatargi Anarchistów z k» llpycokoók ROKH%. Kopozb rose po Królem. ‘Vatarzy na Podolu. Sejm Sieradzki. Daamu-t epeńi. KieBczia Abna. Umep’ ę ye zek A “Ha. Mor w Litwie, Napad łatarów. i l rzeci napad rnena Cmirenia Bb Jkurab, UNOKOMOTBIE Bb MUTKZ. OT batarów, Sejmy w Harczowie I Piotrkowie. Cneprk Vamrroa ,a. Bropoe RANO, 5€ejm brzesk). Posiłki Litewskie na wojnęb’ru- rio wy! Gw Knasbanu Pyc- ską. Król M Litwie Hadźy Gere). zeczy Ai- WE, boćcrb. Buaenckii cehmb. UCMepTb jowskie. Smierć Kardynała Złngniew a, Zabu-

CKAMM. (UCHMb o si [epef.Coópanie FocyaaporbeH-.Fzenia w Litwie. Spokojność w Litwie. Napad Koposepia wag LP Cnoni ga semam. Hlaóopm Tatarów. Śmierc Gasztolda. Drugi sejm Viotr- aga 6 od dnó «ngóboBie h a kdo OPO kowski. Pow rót do ojczy Zny Alexandra Czarto- 1iecCTnie. CU uepre CamMofuTcKkaro Kitncxona. t, akcj ryskiego. Stosunki z X-lami Buskiemi. dej m Jlomasaxb, Mlanckoc HlocoabeTP0. fAbna co RYSA, Brzeski Sejm FZ/ileński. Smierć Królowej ma- Konenv lipycckok nofibi. APBOKÓKIA kożęży RY pda tki. Hadży-Gerej. Sejm w Piotrkowie. 5por o ckiii cekMb pasebAań» KOMETOK0. | zi iżję ) sp wyśw kraje, W erhunkiGenueńczyków, ztąd swawo” Kasakon». CHomenia ©b prio safedń Aue of penodio- lei wypadek Brasławski. Smierc Bisk. Zmójdz- RM TĘAPETBA HAĄb z CIECZ c dkOJA: Msrrpu- kiego. Ajazd w Łomazach. Legacya Papieska. waj Ki ary” śą Pó | Gem» nv Buabrb. Hap- Rzeczy ze Pskowem. Koniec wojny Prusskiej. Byki (zy HRŁA równi bna cp PycHio. Hanrecrmie Rizeczy Krymskie. Sejm Grodzieński komela Tarapp. Kopoab sb JIWTBK. baarie K ah. (mepTb spi rozpędził. Napad Kozaczyzny Latarskiej. Sto- muaro Emtckoma. MoaqaBckia 4ABIA. I BARDAOSA A 0. sunki z Nowogrodem. Utrata opieki nad-Nowo- Ham. Opa. liepemupie cb Pocciew. Dna- grodem. Rewolucya Intlantska, $mierc X: Sy- Jitroniyenb. CpasxaThCA ch Poc- mona. Kometa, Głód. Intrygi przeciw W. X. apaMu. M arem» Janowi. >ejm w JZ'1lnie. Narbutt Biskup hi- jowyski. Rzeczy z Rusią. Napad Tatarów. Król w Litwie. Ff/zięcie Kafy. Śmierć Biskupa ta- mecznego. Rzeczy Maltańskie, Rzeczy religij- » „. me. Mzeczy z Krzyżakami. Rozejm z Rossyą. Bmurpaina. Jłuronckie Jarapbt. „Duaekck1 CCKMb* Seim ZFileński. Ochota Litwinów do walczenia Umepra Kopona Kasnmipa, 61orpachiu, Ha0aI0Ą€HIA. im, z tossyą. ltzeczy Rossyjskie, Rzeczy z Talara- X/1. Hauwano zapcTBOBABIA A aekcanąpa. O AyXOBHOM%b mi. Rokosz Xiążąt hołdujących. Rok pokoju. Msópamie B. Kuasa. O- Śmierć 5. Kazimierza. Turcy na F/‘ołoszczyź- KuaszecTBo. Bnióopn Ko. nie. Rzeczy I werskie. Pokoj. Zwycięztwo nad ‘VTatarami. Obróty polityczne. Frmigracya. Tata- rzy Litewscy. Sejm F/ileński. $mierć Króla Kazimierza, biogratia, postrzeżenia. KS. A7Z. ra /” Początki panowania Alexandra. O testamencie orna Barpassckaro M /anbiąoBa. Hanaqeme Iarapr. Ho. jęnoją Kazimierza. Obior 77. X-cia. Obrządek k aspimaoBiwa. Docnubia HecorniaciA, UBaToB_ podniesienia na FE. Xięstwo. Obior Króla w crao: Koupaqa Ku. MasoBckaro GHouteAiA cb pbiy. Hbm. Polsce.Polityka i działania ze strony Rossyi.ła- HeoóxoqnMocTŁ MAPA. (410103b Ch Pocciero. (003% miary ożenienia się. Poselstwo. /amach na żŻy- cie 77”. X. Jana: Poselstwa Zagraźskiego i Da- wydowa. Napad Tatarów. Poselstwo Gabrye- lowicza. Zajścia wojenne. Swatowstwo Kon- rada X. Mazowieckiego. Stosunki z Krzyżaka. UA mi. Potrzeba pokoju: Sprzymierzenie się z Ros- Panapusia NochiąeKi. (MMAOMATHIECKIA ABKCYBIA Cb. 5,4 Przymierze wiecznego pokoju. Zaręczyny Poccrewo, Hiecoraacia. (O ruomenia Kaembir OnaceHie o0fTb Ajęxgndra z Heleną, Traktat wiecznego poko- Ąuanaomaruyeckid Ą błerBia. Hecornacia Poc- ju. Zjazd Monarchów braci, Napad Tatarów. Jloxuaa uoaitruka Aaekcanąpa. Oma- Poselstwo Litawora Chreptowicza, Ożenienie Tarapbt, Hapses- 77. X. Alexandra z Heleną. Odwiedziny $ami- ośiiź lijne, Znoszenie się dyplomatyczne z Rossyą. y Nieporozumienia. Położenie Heleny. Obawa od won wicze daj | „ Tatarów. Znoszenia się dyplomatyczne. Zajścia WKŁAXŁ ropoą0Bb. Loa0ĄP BŁ surzt. Pamtabibró R. sgyi z Niemcami. Mylna polityka Alexandra. qOFODOP*. bosoO0noRaenie COCĄNWHEMIA ODOHXb H2p040Bb- Obawa względem Kijowa. Negocyacye. 4 ata- l pmmupeme cb Credanom» Docnoaapem» Baaaxim. Bu- rzy, Sejm Parczowski. Smierć Hetmana Diałe- ACHCKIŁK Ce(4Mb. PaspbiBb Cb Pocciero. LoMHAHTCA1PHOEC co. 20. Obmurowanie F/1ilna ł innych miast przed- NoxuTraseckuxł» ABA Meąy JlurBoro m Poc- niejszych. G tód w Litwie. Traktat familijny. XakóoBuwa. Hlormrrka ckaonnrh na Ponowienie unii obojga narodów. Zgoda ze Ste- fanem ZF’”ojew. F//ołoskim. Sejm ZZileń. Zer- wanie zgody z Rossyą. F7’ażenie się rzeczy po- s… litycznych między Litwą i Rossyą. Poselstwo H10 Mpa. ( j 4» AHTEJEL. FY]„phoyyicza, Probowanie zgody z Mengli-Ge- OónaBaieHie BOZHbi. /|bócTDIA Pocciiab. UóopoauTenb- rejem. Troskliwość Jana o religią. Kroki ze uoe amusseHic. Cpamemie npu beaporib. Cyąbóa Boeu- strony Rossyi do złamania przymierza. Kroki NonabHuMx». CHuómenie KOpoAeBCKAX» JAMKOBP. Bożć- ze strony Litewskiej. Rokosz. FF”‘ypowiedzenie wojny. Działania Rossyan. Poruszenie odpor ne. Bitwa pod 77/edrosżą. Losy jeńców wojen- Baa ocaąa Umonencka. llpeąnom Mie MIIpa. A aeKCAKA1Dp> nych. Opatrzenie grodów. FF’ojna pa Dźwiną. HoabckuMb KoponeM». Umeprh loamHa Aa6pexra. Bro- A Fatarów. Zabiegi zy CZY Litewskiej. ( WR ierwsze oblężenie Smoleńska.Przełożenie zgo- pan ocapa Umoaencka. /|biernin Ubro-Axmera. M. dy. Alexander Królem Polskim. Smiere Jana 6pamie AaekcaHqpa Kopoaem» Iloasckam». Kopono= (l rechta. Drugie oblężenie Śmoleńska Działa- , BaHie Aaekcarnapa. Hocoaberno Mluxn-Axmera. Ero nie Szych-Achmeta.Obranie Alexandra Rrólem | ©yqbóa. Hanaqenie Tarapb. Ocaqa Cmoaencka. Ha6gr» Polskim. Koronacya Alexandra. Poselstwo od Csbsepcknxb Kuaacź.Hanaqenia Tarap» na Jurny. Cpa. Szych-Achmeta. Jego losy. Napad Tatarów. O- " aenie Psią. Hsm. Opą. c» Poccianamu, Ilpeąnoxxenie co- blężenie Smoleńska. Napad Xiążąt Siewier- raacia. Illecrnabraee nepemupie. IleperoRopki, pacnpr. skich, Napady Tatarów na Litwę. Bitwa Krzy-

, Ę . , . .

=” . * 4 J Łi 5 | . eł 4€ B 4:4 ( . . ją Bsraaqb BA NOAMTNYCCKIA Abxa. Dbrerno JlamkeBuaa żaków z Rossyanuami. Frzetodenio” 5 50 EA eg . Rozejm sześcioletni. Negocyacye, zatargi. Rzut

ZZ za

Haraqema Tarapn. Ilocażanie roąbi rapcTBoBania A, gy na rzeczy polityczne. Ucieczka Daszkiewi- . aeKcaHApa. Moanrwieckia SAa00T5bI H OTAOLNICHIA. K opo: cza. Napady Tatarów. Ostatnie lata pano wania | AeBC ań ofIeAHTEJBHOCTB, I anncxić. bpeorckiz Cel4Mhb, Alexandra.Obróty polityczne. Staranność Kró- = 1eprr B. Ku. loama Bacnazennia. Chomermia c» ro- lewska. Gliński. Sejm Brzeski. Śmierć 77. AM. RblM b B. Knuasemn. Paqomckić ceźm». Illuxn-Axmer,. Jana Bazylewicza. Stosunki z nowym JF. Xię- aąenie Tarapr. Hosorpyąckić napaawenr». Tara- ciem. Sejm Radomski. Szych-Achmet. Napad

MHKA BuAeAcKHX% CTEHŁ. CMEpT* Kopoaenzi wa Tatarów. Parlament .Nowogródzki. Tatarzy.

aponim dwa. Pexnrioamia qbaa. Boabóm Ko- JoD TRA MOTO Z anęse"weligine: Clue

cz , i 0 u. Bzeczy Latarskie, zeczy religijne, Ulo-

En: 102 rzisędtnih aojeyce na Wie. robą Króla. Podróż Króla do Lidy. [estament.

ożże » ACHKOMD. ANATHNA AHaCTACIA. (MepTŁ Biitwya pod Kleckiem. Kięźna Anastazya.Śmierć RERPA. Króla Alexandra. (1

__, TOMBRX. F 4. XFII. Ulapornonanie Cnrrastynąa TOM 1X. KS. XZ77I. Panowanie Zygmun-

H-ro, £ pobsa» Gurmsamynaa Bb Buapny. IlocoabcTBo us tA 41. Przybycie Zygmunta do ZFilna. Posel-

R. > roma urrusmynąa Bea. Kuazeu». $two z Moskwy. Podniesienie na JF”. X. Zyy-

m ik ka PY cratne 4HH0Bb munta. Posty do Moskwy. Sejmy w Litwie i

SEBG00 Abc tEO MCZ „doi 2a Polsce. Zygmunt Królem Polskim. 4 ielkie po-

(6br» Tarap». Ghieprz 7. pboęf: a pre 0 selstwa do RY i do Krymu. .Kuronacya.

ToBOpbi-0 Miptk c% Poscieś: regla Napad „1 atarów. merc biskupa FPojciecha.

fmepnqeaeie KOPKOnióżAi0: Tipe- Gliński. Iraktowania » Rossyą o pokoj. Gliń-

Żozwyrarexwubia qbócrmia. Cpa. skiego fakcye, bunt. Zabicie Zabrzezińskiego.

pamzemie Ku. OcTpocxaro. Tipn- Zamiary R zek” bziałanie buntownicze

ockky. Bzauymaa Heoóxojumocrk / «twa pod Orszą. Powrót X. Qstrogskiego.

0br» farapr. Voąv mapa c» Poc- Przybycie Glińskiego do Moskwy. 77 zajemwna

ja. Leżmn. Ilecoraacia. Vraqok» potrzeba pokoju, Glińscy. Napad Tatarów. Lato

JCOABCTZO. JlwroRckoe NocoxbcrBo. pokojuz Rossyą.Ratyfikacya przymierza. Sejm.

| R SDA Nieporozumienia Upadek Pskowa. Poselstwo

ate tknie: Cpaźotie ec Dal Rossyjskie. Poselstwo Litewskie. Spomnienie

pR’ c» Tarapaxu. <Ocaja i, Napad Tatarów. Sejm Brzeski.

ŻEHHONK Mipb. Bożćna , rólowa Helena. Kommissya „pograniczna. O-

[61 Hpurorosaenia ŻĘnieDie Królewskie. Bitwa z Tatarami pod

‘MójeńcKy. Coros» topuszną. Pokoj z Tatarami. Oblężenie Smo-

HOBATO npaB Mpaua Lamroaaa Iloanaxckaa ROMHA, MaTexb Bb

CTBIA NCHi1e IUCHb TBED/RĄCHIĆ Hapoąobb Bb Ilapuon$. | Ko pm JłanrneHeBrab.0ATOBOPbP

1a] IOJb CO fIckonomb. X O 3aroBopaxb Ha K azumipa. ECTRA Bv DHA1bHH%. RAN KAM CEHMb Heonpe 1baeAHOCTP Porcie.

tia IŁO20ANCO. poąonh. BRUHBIMA MMpb Gb

pe mi Haobrh

HoąKPBNACHIA

naąeaie larapov. YAHHOBb BA LlerpkoRG.

KcaHĄpa Uapropiósckaro.

Bb OTĘHECTBU

Ji saa cb P bry. acHckiń ceńmb. shenakte Poccijiekia nbaa. piwna cp Ta1 Voą» mupa. Cmeprr

C1e10, ObiBIUMXb Rb 3ABHMCHMOCTH K nasen.

ry? r | eh Cs: Kasuuapa. Vypku, BD Baaaxim. I Bepcria 4baa.Mup»

ilvóząa Haąb Parapamu. Hloaarnacckia NPFĄUOAOMCHIA.

sapbigamia Kopoaa Kasumnpa.

ÓpAąĄbi MPM BOJBEĄCHIM Ha 5.

poań Rb Moazirb. Ilonuruka A ĄBŁCTBIA CO CTOPOHBI

Pocem. Hamsbpenia_ ma c

4cTb GpAKOCOUCTAHIA. llocoab- cTno. Jlokynremie WA xMIHb Bea. Ka. loanna. Ilocoań.

COJEGCTBO

o0pĄ. UZAMNUPO mapa. ( ł’opy YCHICU Cnbaqm Mouapxo2b Óparnes». Ha-

TaYb BGUHATO MHPA rę” Li . * “4 JLroT: , | X perrr 7

IaAĄCHIe larapb. IOCOABCTRO JŁIOTABOPA „ADPEITOBAMA,

B. Ku, Anekcauąpa cb CHO.

Goueramie OpasoMb

larapb. cm 0» Mrkmqamu. ceme Ha CHeTb KieBa. IleperoBopbt.

bbnaro. Uofńecenid

UmepTb lermanma

CTKHAMA A ĄDYTIHXb IIpUM b4ATEAB

CEL Mb.

OTOAMIE ciem, IlocoabcTBo CHOW CTopoHy Memran-[epea. lloneuenia łoauna o Bb- poseroBbąani. Hlosoqbt co ©roponbi Pocciu KA na pylme- Craparia co cTopoHbl JlmroBcnoż. M

lą no ry CTopony pmr. Hanaqenia Parap». TIpeąs- ycMOTPRTERPABIA crapaMaA Ch „I MTORBCKOT CTOpoHbi.llep-

encka. Cażą-. leńska: Odmiany w świecie moralnym. J7’jna kiń. Cpasze- z Rossyą. Śmierc Królcwej Heleny. Przygoto- Ma yennia wanie do wojny, Wyprawa Rossyjska podamo-

a ję,

LU KATO, 1840-10 roża.

bę |. rz ak Ą Za yz | My 0Ż wirwiiir pyte > JH i -

£, s£ : w. [e OPS” i - b

4 Sym Sy DĄ” a -

=, A » o do PR mi s RYKI [e 93 b

„ckoMb. DasHbiaA MOAMTHUECKIA ODCTOATEALCTBA. Jarap-

ąomb, 3a MraaTpeBckuma Kasapmauu N. 1248.

ER AosBeaAeTCA. Du asia 1840 r. 24 OxTraópa Lleucopa Koaacnckić CoRsbTHNKkb liedus bawuńnóeuzs.

‘4 y/ 24

sandzabre Cmoatttekomy Tipqąoxneuie GeztokożcTnh. Jeńsk. Przymierze Rossyi z Cesarzem. Utrnta U arraqeinu 4 arepb n KasakOBb HA Kocciro. Chtaąb £o- Smoleńska. Następstwa ze zdobycia Smoleńska. cyąapeź. Ćmepra Kopozenui. Ropoa m, Bpeerś JIuroB- (zliaski, Kitwa pod Orszą. Następstwa jej. Ńu- szenie się o SŚmoleńsk. Dalszy ciąg niepokojow. Napady Tatarow i Kozaków na Rossyą. Zjazd Monarchów. Śmierć Królowej. Król w Brze- ścia: Litewskim. Różne okoliczności polityczne.

ckie Haóbru. Hanaącnie ua bureócke, Haóbru Tarap» Ha Poceno. Priąapu dim. Opą. Llocoabczpo Funeparo- pa Rb MockBy. Kopoab Bb liva “M4KB. lieperoBopbi 0 MH-

pb, BOCHHOC pasMoraAacie. iloóbąa np Ilononk5. Hyao. *.- p k >: 1lepeunpie. boaibiioc HanaąeHie Łarapv. H apyniemie ne- Napady’f atarskie. Napad na FF itebsk. Napady

penput. Prię. Tesroickaro Opąeka. Iloauriieckax 0T- Tatarów na liossyą. Krzyżacy. bPoselstwó Ce- cpouka. Poąenie Curnawyqa ABrycra. Hauaqenie Ta. sarskie do Moskwy. Król w Połocku. Trakto- rapv.llierpkobckić ceńmb.Konenqa opącna TenronckMx» wanie o pokoj, zatargi wojenne. Zwycięztwo Puiuzapeź pa lpycem. lłepexupie. I poquenckić ceiłMb. pod Połockiem. Cud.lRiozejm, FF’ielki ńapad Ta- Voąm nabiuHaro enoxońcrBia. Ąbaa cbęTarapamn. Ć0-: tąrów. Zerwanie rozejmu. Krzyłacy. Zwłoka CTOAHIE ĄBAb Ch FoccieW, MaJHbłA NpOMCIIECTBIA. Lpo- polityczna. Urodzenie Zygmunta Augusta.Na- Ą0/MCH1E nepemupta. cb Pocciew. IlozrBepząeHie rrepe– ad ’latarów. Sejm Motrkcwaki, Koniec ZĄ* M0pLA. Boenawa EMov>- Boskie oBonci PE Hey40BOAb- komu Krzyżackiego DZANIE: Ńozójn. Bej CrBIIO Cb Pocciew. llocoavcrno. Ąbaa cw TaTrapamu. Ko- Grodzieński.Lat a Lożsadoć R poab m KopoaneBa s» Buabuż. Dunrpaia Kaasę Mctw- POPPER ACE SE 9 ojności zewnętrznej.ze, czy z Tatarami. Stan, rzeczy z Rossyą. Różne

caaBcKkaro. Ku. K/III, Curusmynąb Aprycr*w B. Ku. i Jlur. tipanaemie roąb smamenb Kopoaczbi Bonn. po- wypadki. Przedłużenie rozejmu z Kossyą. Ra-

Roaraamenie CnrusmyHqa BK. Kuasemp, Kouyuuecia Aaa tyfikacya rozejmu. Związek wojskowy. Nowe
ortpeąbaema rpalitęp, Peąakigia Ćraryra. Kopotopame niesmaki z Rossyą. Poselstwo. Rzeczy x Tata
Curusmynąa ABrycra Bp Kpakosb, Iłeuaabubia Upoic- rami. Królewstwó oboje w ZFilnie. Kmigracya
= ie Lleperowop c» Pocciejo 0 MHPB. pak X-cia Mścisławskiego. HS. XPIZI. Zygmunt
A4NACHBL. )biXUAJIBE. * IEĄNOSCHIE MUPDA CO C€TopoH 0C- F11 € r , , PR
CI. aw iówie | owad ia Haó5r» awek |lox04b dz Ac i Pach kządy poe ja: żaków m wy
Pocdań>. Iloóbja upa Crapoqyów. Mopaszewie Ha. Ce- i aoc ŚŃWOER laltekee awzbm . „Xięs. Zyg.
ĄR 1 poa) pa „. Augusta. Kommissya nad:raniczna. Redakcya
Gcnekomb ożepk, Curismyką» ABrycT» ynpaBaaeTL JIM- (45. Koronacya Zyg. Aug Ka .
TBOI0, YTBEDRĄ4ETŁ KAATBOJO 3AKOHDI BŁ MOAPSY €A. | AA LB ugusta: JE. LBRO:
Cokożcrnie n» Jlwrub. Pbmenie Racyerw’ neperopo- W ‘€, »mutne wypadki. (raktowanie z Rossyą
poB» o miipb. buneńckoe K:mckoneTrBo. Ilepemapie. Iio- o pokoj. Rządy Heleny. Emigranci. Przełożenie
NATIIECKIA HpouEHIECTBIA. JlbRopckić wareśmp. Anryera pokoju ze strony Iiossyi, Napad Rossyan. Na-
ĄKŃCTRATEALUO BCTYNAETR BŁ yYupaBienie JlurBow, ()- pad Litwinów. /7’yprawa Rossyan. Awycięz=
npcąbaeHie rpażmiyib Ch Jiupatrnąiewo. jbaa cp Poc- Łivo pod Starodubiem. Klęska na jeziorze Sie-
CIEKO. MemeBaa KOMMICCIII. (oseranie 6pakomb: ABry- bieży. Łyg. August rzadzi w Litwie, zaprzysię-
cra. fjoporosnana. i oaoąP. Bpecrekiń ceLMh. Cneprs ga Litwie prawa. Spokejność w»lsstwie. tlmo-
K opoaeBbt MancaneTbr. „lioOoBHbia NIaitOCTHA M opakh wa o traktowaniu 0 pokoj. Biskupstwo IF’ i.
ckiń. Curmam. ARrycTb OĄNH% IapcrRyer». CmepTra Łwowski, August rzeczywiście obejmuje rządy
Kopoaa Cnrusmynga, Fl poBoarzamenie Kopoxezoro Bap- mad Łitwą. Rozgraniczenie z Intlantami. Rze-
Bapbi. Iloxopombt. biorpapmieckia Haóaroąenia. Hey. Czy Z Kossyą. pikraatic RY się Ożenie-
qoBoabcTnie Kopoaezni Boubi nporumb china. lipoąoa- $*, Augusta. Drożyzna. tód- Sejm Brzeski.
RWIE | ku Ceńua” Hlerp. Tere Królowej Elżbiety. Miłostki i ożenie-
RCHIE IIE pe MIUpIA. „110 Db 3a CYBPYSTY c€Tp p B b Seim FZile „ski :
(oBckiń. CMmepTrk Kopoacnm Ba oBapbr. CHonieiia c% biężsdyzę Gut ata RY z
O Rye ko P k: „. Piotrkowski. Żyy. August sam jeden panaje.
Pocciewo. Iłpoąoamesie tepemupia, Honbie HAAOTH, Ba- Śmierć Króla Zygmunta, Intronizacya Barba-
aeHckoe Miumckofierno. Loąbt MApHATO CHOKOŁCTBIA ry. Pogrzeb, Poslrzeżenia biograficzne. Gniew
Caozecnoce mpenie 3a ruryab. Tperra cynpyra. Jloóanu- hrólowej Bony nasyna. Przedłużenie rozejmu.
ckińń cefźm». Ilocoab Bb Mockzy. Ilpeqaoskenia nepemn- Spór o żonę. Sejm Piotrkowski. Śmierć Królo-
CmareHia Br Jlupaanątu. IleperoBopb! cb Pocciero- wej Barbary. Stosunki z Rossyą, Przedłużenie
Jbipaanąckić noxoąv. Cuomenia cb Pocciero. Amurpa- |977)8U. Nowy pobor. Biskupstwo Pileńskie.
a Ku. B kał RA AZAŁA Z02 Lata spokojniejsze. Lysputao tytuł. Frzecia20-
nia Ku. Bmumenerqkaro. /jpymeckaa cBA36 Cb Pocciew. | O OB. AC
, i 2 na. Sejm Lubelski. Poseł do. Moskwy. Przedłu-
GóMRKTeABHOE nogoneHie Ąbzv cb Focie. IWEGXKCTRO żenie rozejmu. Zaburzenie w Intlanciech. Uma-
nh MockBy. Ilepeunpie Jlufaanqiu c» Poccieto. (0103bt vyjąnie się z Rossyą. FF yprawa Inflantska. Sto-
c» Keraepo». IloBoq» kv nołźwb cb Poccieńo. Ilocoa5. sunki z Rossyą:Kmigracya X. FF iśniowieckiego.
crBo. Bośćna, ccopbi, cnaroncTBo. Hepacroaomenie Ko- Przyjaźń z Kossyą. Chwianie się stosunkow 2
pona K» Bołóub. /Ą4oBepinenie coró3a Cb Jlmeoniewo. Jln- Rossyą. Poselstwo do Moskwy. Rozejm Inflant
Finchsennaa ćco. Z Rossyą. Przymierza z Ketlerem Zaczepka a
pa. Bzącrzeunoe moao:zenie JlnBonin. lipekpanrenie op- tasygć zoseietwec 7 ało, kłótnie, niięta tow=”
ąeHa MeuenocireBh aan JlmBouckux» pbuyapci Bb Jln- NY: Niegchota Króla dg 1 Uzupe szej
! 1 Zo a wzymierza z Inflantamt. F//ojna lnflantska.
(paanąin. Buąv pazopenia sroń 3emau. Jlufpannąckia qb- > jegocyacye. Zwycięztwa. Kłótnia listowna.
na. Grapania o mupb. Boenubia qbóźcrniA. HamyskeTRo Smutne położenie Intlant.Ustanie zakonu K rzy-
Kopoaenbi. Ilorepa Ilononrka. Ąbaa mocaś norepr Ilo. żackiego w Intlanciech. Obraz upadku tej krai-
aonka. Jłupaanaia, Bapuranckić ceźw». Ilgr nopbi. ny. Rzeczy Inflantskie. Zabiegi o pokoj, Działa-
Boemnoe abźcrnie. Jlbrai mox0ą%. Brixoąqtbł. Boen. NA Wojenne. Zamąż pójście Królewny. Strata
Połocka. Rzeczy po stracie Potocka. Inflanty,
Sejm Z//arszawski. Negocyacye. Działanie wo-
jenne. Kampania letnia. limigranci. Działania
HeHckiłć cełźwm»b Botźna. Ilerpkosckii cełćuv. Bożć kpiną “A R: Pa dał gi “8: czy | eUMb. BOŻHUbI. rzeczy politycznych Rozstanie się z Żoną. ZĘ Koponesckaa nm0%34ka Rb Paxomkopnyn. Bsarie Yabr. Grodnie Unia Inflant z bitwą. Sejm Grodzień- Baxabimia nponcuiecrnia. O cocąnnenin. Iipaurbpbr ski. Wojna. Sejm Piotrkowski. F/ojny. Podróż AocTonpuMbuaTeaAbHbIXŁ cOÓbrTiŃ. Ceńuxn aaa cocąnne. Królewska do R:doszkowicz. /FFzięcie Uty. NIA BŁ OXMY AepsKaRy PŁ JHO6Óanub. Beankoe nocoAkCTBO FPażniejsze wypadki, O Unii. Zdarzeń pamię- tnych przykłady. Sejm Unii w Lublinie. 7P’iel. kie Poselstwo do Mosawy. Głód. Ratyfikacya rozejmu. Sejm Z/”arszawski. Smierc Króla Au- gusta. Rzeczy religijne. FF spominienia biogra- ficzne. Obraz Litwy. Zakończenie. i ‘Vajest treść i układ dzieła— kolosalna praca, Bor» coqepxanie M COCTABb COWNKCHIA, NDEĄCTABIA- gyygE dłuyoletnich usposobien, badań i nakła- Iomaro co60ł0 KOA0CCAAŁAOŻĆ TPyĄb, IAOĄ% ĄOAOBPE- qory męża, którego imie historya nauk na swo- MCNHbBIXb I1pNI OTOBJAICHI, M3CAKĄOBAHIK M Mo4ĄeDpiREKh, ich nieśmierteln ych kartach ZA isze MyiRa, KOTOparo, MMA coxpaHuTb Keropia Ha cBOHX% p ag p PG 6escMEpTALIXb CKpHsKANAXb. W każdym jeszcze tomie znajdują się do- datki, objaśniające lub stwierdzające opo wia-

CBepxb TOTO Bb KARĄ0MP €LĘE TOMŃ IoMbnFeAbI HpH- GaBnenia, oóbaAcHatoniia au60 NoąTBepRĄaruriA pa3- danie Antora: rozprawy osobne, akta i listy

cKa3b M ONKCAHIA ABTODPA; OTĄKABAMIĄ pascyźgłżenia, ak- dyplomatyczne, tablice i wywody genealogi- Tbl, AMNAOMATIYECKIE Ą0OKYMEHTBI M IIAHCHMA, TAÓNMYbBI I CZNAE XIĄŻĄt panujących, chronologiczne zbli- POĄOCAOBKLIA BIAĄSTEALHLIXP Knaszeń, xpomonornuec- żenie monarchów spółcześnie Żyjących i zna- ckie ENMCKH CORPEMEHHLIXb Locyqapeź u upumbuaTeab- komitszych wypadkow różnych krajow; wy- HBŁUNA HNpoMCUICCTBIA Rh pa3HbIXb cTpaHaxXb, N3IBA1E- isyz dzieł różnych częstokrać z przekładem 4eHiA M3V, PASHbIXb COMHHEHIŁŁ, HACTO €b HEDCBOĄ0M% I0- : NT PPE ZZA: Aeg, aż4j obok starych językow, bez pracowitego docho- AAMARAKOBb IIKCAMHKTXY Hą.OTĄDUHABIXR AYBIKAXD, MHO- 1 c raf sów 6: Oi06 ża owoców śóia tru rĄa €b TpYĄOMb pa3oOMDpaeMbIXb, MAM BOBCE HENOHATHbIXh złykt b, » P U P y 1 dnych i prawie niepodobnych: a prócz wize=

6e3» KomMMeHTapieB» M OCOÓEHHbIXb yYHEHBIXb IIOpOdlŁŁ, k ; : Kpówb ;Ke IIOpTpETON» IapcTROBANIKX AMIfb, MpHAO- runków osób panujących, przydane są mnogie

RCHbI €L[E MKAODIA reorpapnyeckia KApTbl Cb IIOKa3a- ryciny kart jeograficznych, okazujących sta- HieMb ĄDEBHMX> Mkcr» rpeóbinamia m nepeceaeHia Ha. rowieczne posady i wędrówki ludów, które poĄ0Bd, MpoXOĄBBIIAX» IO OIMCbIBAeMOŻ 3eMA%, Ąbżż- przechodem ) różnemi przygodami ziemię tę: CTROBABUIMX», KAM CHAO ODYKRIA Bb Heić yrRepĄMD - nawiedziły lub zbrojnie napądały; plany za- UNXZCA;. IIAHBI OLIBIHHAX b cpamcH1u, CTAPHHHbiXb 3aM- szłych bitew ,starodawnych zamkow,badowli, r Mag gaci BE gpg ORK 24 „womzereży P. zabytko w; nie mniej też rysunki,objaśniające w Ji jg” OObACHAIOLNIE MIFEOOTO, IOKAOHE- |„itólogiją, cześć bogów, obrzędy, posągi; zna- ie Goramk, 06pAĄKI, CTaTyk; TAKIKE OTAMAWTŁAPHbiE 3HA- „;,,ą „odła, herby i pieczęcie krajow, miast

KA, Vepoóbł MK HCMATH BRAXAĄBHIK, PODOĄ0Bb HM 3HAMEHN- , MD krrodst pał A 7 PY? = TbIXb Ą0MOBb; FTpoÓHNIĘbI, COCYĄBI XA XpaHeHia Irenaia, | familij,grobowee, popielnice, trawnice, mo- nety, uiedale, napisy, it. d- dawnych Litwi-

CA€3b%, MQHETbI, MEĄANM, HAĄHMCH MIDP. APERHNXB JIM- ? , TOBIEK%, COIAEMEHALIXb HMb HIOKOAKHIKŃ M cochąnnxp HÓW, pobratymskich im płemion i sąsiednich

Nap040BR. narodów. . . . . .. , . Przy uwiadomieniu o błizkiem ukończeniu Mssbnraa 0 cKOpoMfh OKONYAKIM IfeuATAHIA BCETO CO- druku całego dzieła, istotnym też staje się dla 1 , 243147 " . ’ 799 7 . 4. 4% 2 . p . „ . . . IHHCHIA, MH3Ąa IĘNk CUHTACTvb Hen peM bHHOTO CLOEPO OD0A- wydawcy obo wiązkiem: pono w10 Oznajinienie 8AHHQCTBIO, COOÓLĘĄNYA BHOBŁ OÓbARACHIE 00% yYCNOBIAXB sęąpunkow prenumeraty: TIOĄUKACKII: ą k , t. Cena prenumeracyjna na całe dzieło, w

Iloamncnaa nbua na jyknoe couwnHeHie, mo rnaaRy dxiewięciu tomach przez Autora zawartego, aBTODpA COCTOAIĄCE M3b Q-TH YOMOBb, 22 pyÓnA 50 KOH. rubli sr. aa i kop. 50 Sj Say, “pres a s. Chcący mieć dzieło przesłane pocztą,
AMCJI nę! ORYMITE HOZHO0E COL e ? Dee 7 1 Mie NOAYMNTE roJoe cowaneme ch Iepe- „a każdystom przydadzą kop. 50, czyli za całe CBIARQJKO IIO MO4T5K, JIpHDOABATh 3A KARĄ0K TOMbŁ NO DO : : <P Unr dzieło + przesłaniem r. sr. 27. — Uprasza się

ROM. AZJI 3A BCE COHHHCHIE Ch rrepeCbIaKO1O BHCCYTb 27 pyóaez cepeópoxun. AL. Ifoąmrcynku OxaroBO1ATh 4eT- za 4% , pp

zwisk familjnych i urzędow PP.Premumera- do których chcą mieć przy-

pia.

BOHCKAA BOZŁHA. IleperoBopbr. IToó’bąbi.

HbiA qbźźcrBia. IleperoBopbi 0 uapb, Bpecrckizć eeżćMb, Cocroanie raonxTA1eGKHXb 45Ab, PaspbiBb ©b cyltpyro»w. Coeannenie Jinpaanąim ch» JluTrBoro B» [poąnt. I poą

nŁ Mockzy. I’oao4>. Iloąrsepxącnie nepemupia. Bap- UUaRCKIŁŹ CE/4Mb. CmepTB Kopoaa ABrycTa. Ilepkonuwra Abaa. Biorpafuueckia 3awbrkn. Uómiż nuąb JluTBbt. Janamuenie.

Ko HpOHKCHIRATb CBOM aĄpECCH, T.e. QPaMuaI0, MHD M Ha3BANIA W5CTb, Kyąa ;KEAAIOTR STOÓbI AOCTABNCHA Ów. ©OFÓW” 1 MIEJSC; xa KHADA. słane dzieło.

| 56 iewięciu tomow textu dzieł 5. Cnepx» 4€RATM TOMOBĄŁ TEKCTA NOAHAFO COYUHE- 3. Oprócz dziewięch zeta,

HIA, ÓGyĄeTb €TĄC OCOÓEHHBIM% CTapaHieMb M3ĄaTE1A, przydany będzie, za osobnem staraniem wy* HAIEdATAHb ĄECATMIŁ TOM%, 3AKAIOYATONNIĆ BŁ ceÓ% re. dawcy, dziesiąty, zawierający Pegesir alfabe- peter nan aaPpaBuT HI YkagaTeab Kb oóxerycHiio Tpy- tyCZNY, dla ułatwienia wyszukania osób i rze. Ad Bb OTBHCKUBAHIM HaSBAHIK AAIĘL, MSCETb HM pa3HBIXŁ CZY, rozrzuconych i powtarzanych w roż- ipeaMeTOBŁ pa3cHAHHLIXb MH yNoMIHaeMBIXŁ Bb pas- nych tomach, a dla prenumerujących bez 0so- HblXb ToMAX5—3Tylo uacT6 IL, Hopncuuku noaysaTy bnej’zań opłaty. A NA | i > 4. Przyjinowyanie prenumeraty trwa do R ma p, O APA ŚĆ 2. stycznia. 1841, Po wpłynieniu tego terminu trca 40 36 pybaeż cepeópoMt. | 03- cena dziesięciu tomow podniesie się do 56 r. Zr i | 5. Prenumerującemu prey złożeniu opłaty 5. Iloąnitcazmieca 1pn BHCCEHIM NOĄTACHOŻ 1NÓbHBI prenumeracyjnej, oddane będą lub pocztą ode- NoadyMaTb, NNI Ą0CTADICHBI HIMb DYĄAYT*» no IMOA4T5, BO- słane ośni wyszłych tomow, a na dziewiąty i

ceMb U3ĄAHHBIXY TOMOBb, HA ĄBA ;RE OCTAABHLIE 9 M RO, qyjęcjąt Wei OWE si M BbiĄaeTCA MMb OÓbBIKHOBCHHBTK ÓNNET*». 5-0 be: KG M akisoiałY AA póe soby, które pr p

Iloąnncamuieca Ha nepzbie TOMBI 10 HcTe4EHiM ayb=, Ąa;Re Ha3SHAUCHHATO CPOKA Ą1A 3AKPBITIA NOĄNICKH, MO- wsze tomy, po wyjścia nawet zakreślonego terminu prenumeraty, mogą dalsze tomy o-

ryTb NOJAYMMTB npowie TOMbil JTO HOĄNHCHOX Nubuńb, trzymać za cenę prenumeracyjną,

Iloannca NpHHAMATCA UDE3% IocpeĄCTRO DnmaeH- ‘Prenumerować motna przez 7F’ileński ckoż Iyóepncko llouronoń Kouropbi u y Maqareaa, Gubernialny Kaotor Pocztowy i u wydawcy, NMBYONIATO ;KHTEALCTRO BŁ BuAbH%, BR EAHTEANECKOMŁ mieszkającego w Wilnie wdomu Ewangelic-

kim za koszarami S-go Ignacego Ń. 1248.

Ilsjareak Aumonii Mapuunoeckiu. 3 Wydawca Antoni Marcinowski.

= w O Z AZ ONNNENNNNNNDNNDNNNZNNNNNNIENCNNONNNNNENNNNCNE ZEM

NE dia WA.

EP 2, z Bs”

4 77

ucz, /%. ! Em hy M 42 A , On r fe Zm t wem t ) “PT 23 Ay 1?

2 kJ « " gp” £D. 4 dd e (A4£ o aku =…

—— gaj p 06

/ U — AH. fol aal ny GAL) Zak | ) — s. (17 koń — 4 4 poka

OR aktnre €

| Ą A LA Lan luwg — (94 M 4 „lu “w

V. „5 > 29, 7 4 s wozaim IA 1 s : ky L14 tu

A PoKadnmaci €

m TAÓÓ.s6 7

/ J ę ZE gł M1 Aru fac

—

s A ) p tar e, ;, dternlańdyń ; sŚ

9 e me MR na pódnucy wdał sb z e 9 — 1 6

kJ R | ś Kae | (festt /a HEj m £ / 4 r =

aja pa

/ 23 4 4 / KASZ face 4 Z

z //rrkato

a— posz / / « 1 mA 7. WET Tac

» / Pó f f4 77 sł, 711 — da AB Ja 374 M

— 4 —28 Maja pre — MOAKAT

— wĄ “e ę, ki ta — 7, keży da

-—

ia że AO Ż FTPZYZU — j Poszy tac m” HH m 5 > O _ MdAusxfare

„ka |Ma. m, /58. POR 2 lance wek BEGA Wa agi śm / —9 4 fax żi a Autróshty

17.5 7 —

may 2) Dg fumdy m PP.

ską IU a mołyk dy — Zug 3 Peat . ———— 48 Mędoś? fre asa. 6 —- [OK mad Ło zmdedko

| » PM aeg b Naafyt TŁ — ae Gale | TR ck 2. Ml 0 — Wę P< ,

ARE

27 — 4 Moraaę _ vMoy e LO ę “z f4 u ZP. tadyk = Pap ś (Ar l IA,

4i 4 17 kra. — Kroju

A 7 ». pł Z PW BAB. SE 8 SE *

)4 4 i a 7 .

ą by At M. Z M 4 dy yty 2 7 71 7/7 £C Ma KAKA 7 , „sił <A m” A śś 4 MMUEUA lt (AH Mx MTCAMe ba Mile LJ ( ? : yć 44 dHYn ? 4 Z” YIAAN=” M4 C_- ZŁ Z 7? LAF tturiańe CL (ll LAAU zg lae AAMO Mua cza cz. Że Łata A 7. ZW Ze 2% 7 «fa Akil feu PM altv ke ZaŻ /

HA. AMA LM ZA 22M. Mk, zt” (Ze ZAŁ CZ lęg dada

; 4 PA 4 ) e PY fa UZ Aug 2 s FAJ teh AA (AA FALK U w e

A” z NW m * | NZ BESSA (it e DĄ lin c_

SERIE ’ gó TERAALN 3 | Ge. LAT Z RAY 2 NT

RA Na AW. A nrylat a: zd s sf w. ORZTŹwóCH Maków

AJ śj| Aa CLP MALA ARE A Leś » z

; ,

a”

M PER | / Muutła Juuż dalo zmadło Xu NAMktia NLU (zadasz reke, Mauziy , Pibuaas ( i CH daj x du naj O adha X Ju a żu: Luff guajai r CRŁŃL *

AB: Natec

„o ih A hana re, fe U p xdadoy/zę ule Xu du 27 Rowu 4 J

440 la w LAFNA-GA XPLElaC ?

(afedui.. Ua Buił te , Maty r

kt pa €ruen7, XĄ4, 4 4 1 sr, Ą + » da « v udac SZ ow Ź fire NE Ufa, je Ateo RAAL E. > ea t Plclcer_

zalo4m

kogos u Ay « ż KZ hmaj p Aayż p xehy lytha mudy tam amy, fha Aruba aaeky z Oźlram VLK_

J kanatbę

4 Pikeacą ‘> Yażnuj ‘P42 UB ę W

40 1a EA BAĄL MY Kawmat’ try, deep ma nak cnaiha w se ó

w d . 4

dadaż lada (2977 pała RO, SRA Ę doki hraflea new jmąt i Knalo ,

pz” a . i . LA 2 fbrzamai. uż rol, 4 fet treat ae LA La ie Śbmaaci uż “m ŻĘ duuą

fame “R Ło Meu pad) Żo s: A A łaa TAtV> gu enmualo j « 4d do paabopia , A MAY ut (1AUAHM_2 U£Mn + e Aerać ni ay Mus at UApt p Mtacią Vee VAL da

r , L | | WAJO Mzuar’ nio W; ZEW CJ p” (S/ ZZ ła i a hwmgnia tą 7 47 /

ab za, 10 A ley > — wdlke fnafi zaa zeply ug la natnamicdie j PA U Spo 0 ky OW e ogężn jra taki 7 stekicokówić jc zło A nd j jA oi Z

KARA A uadsky kopia rzeka jama pudobw Ekią PY SG. | zizeiiklzA A

ES Pep órzcy ptr teaCR | NO Ż,

» Ruzęki

HAN NAL -

(
4 x < wa. pw: TPOSEŹ e, e W aólyć BA:

a 48 IM nu eten AD CLJ aaMiflf umi

104 RE Ę NoOcTaco BOŻE Wac Hewópiecc

PNE”. PrSCPAY

1829, rs. A k. 50. DZIEJE Narodu litewskiego w krótkości zebra- ne przez Keodora Narbutta. Wilno 1847 w 6-ce większćj ze cztćrma tablicami: rodowemi, stron 244, cena rs. i kop. 80. Znakomity historyk narodowy Teodor Nar- butt po dokonaniu olbrzymićj pracy nad dzie- Jami Łitwy, wyświadczył rzetelną przysługę przez niniejsze Skrócenie. Jestto wypadek roż- ległych badań całego życia wyłożony jasno , źwięźle a tak dostatecznie, że ani jedna z waż- niejszych chwil w kolejach tćj ziemi przemil- czaną nie została. ‘Va książka równie do nau- ki dziejów litewskich dla młodzieży, jak dla utworzenia dokładnego ich obrazu w umysłach osób dojrzałych, posłużyć może. Każdy kto na- wet posiada dziewięć tomów dzieła autora, ni- niejsze skrócenie, jakby dziesiąty nabyć po- winien, gdyż ułatwia nietylko wszelkie poszuki- wania, ale wiele uchybień dawniejszych znalazło w tóm nowóm dziełku należyte sprostowanie. , Wydanie świetne, druk i papier najpiękniejsze. |

PAY” 8 > r 24 MH YY , 4 ,144 ’ z odc «_ A 44 garze Po, /

oryginalnie napisana, PYTA, 7 | !

NOWA Gramatyka Rossyjska, Warszawa 1945 in 42, k. 60.

*NOWY zbiór poezyi Zdżarskiego, I. 2, Płock 1858, in 8, k. GO.

*+NOWY Słównik KRossrjsko-Polski, L. 2, Warszawa 1855, in 49, rs.f k. 80.

O ADWMINISTRKOWANIU Dobrami Ziemskiemi, obej- mujący rzeczy Kachunkowości i Kontrolli Eko- nomiczućj, przez Józefa Gluzińskiego h. iach- mistrza Głównego w Dobrach Ordynacyi Ża- mojskiej. Wilno 1846, T. 2. in 8, rs. 4.

OBRAZY Jeruzalem, przełożył Ks. Ludwik Adam Ju- cewicz, Wilno 1840, in A2, k. 45.

OBRAZY różnych powierzchownych postaci Napoleo- na, tłumaczenie J. R., Wilno 1840, in 8, k. 15.

OBRAZ Litwy, przez J. Jaroszewicza, [. 5, Wilno, 1844, in 8, rs. 4 k. 50.

*ODLUDEK czyli trzech kochanków, T. 5, Warsz. 1859, in 8, rs. A k. 20.

O GIEŁDZIE Paryzkiey z wyszczególnieniem i opi- sem wszystkich spekulacyi na papiery długów publicznych p. A. Barcińskiego professora han- dłu w Warszawa 4852. rs. 1.

,* j R

4 5 | WARM, * R j PA A BZZA Mao 4 has Ż ! Q 2

or 4 “e | s Ń 4 y „A; ; Ma + tę ; -7 45 LĄ ił 4 . LL"PLda / is Z CWA 4 4. źie dłiódn Hau du 41 Flat fźut P, WR cze LEZA | ż AP Bór CAR AU rka dra ri «7 May reaż = w UZ 4 4 “1 £ A 4, po P R rrOE Y/ 2 ią SA ć y rzŃ / ’ . ( A 41 , kotadyu mua IV, Jary Ej enccy mauad Pani 0 a: / +2 śr | A WE sd FZ” zdłokwa 7, 4 AB, Ś l42410—5 4 7% 4 FAL” [2 z AL soB8 € AL4< 4-7 wóz akad > i RoLAGGE «), 7 : P | k Pok Haży : e 6” gey 4 7 | | daąłk4a ś / aa ’ 6W7P Ża. dć4 4 LAŁ» / A/ ZĘ asi JA, “e y x rg Klas ca śp . e „A 4

4 w

rz PE

/ Ó 4 , 4 — (A e? ZONE, / y - - s A Pf4t 8 „ “pz d Ź” a Z A JA A_.

BM AL. “as ‘PIRAŻ 4 eopedadi ró f Apode , pea

ć , ADA AAA

44, P na PLA= > AGÓFZSŚ ‘04 6 u YPYPIu 4 (466 AŚ 250 PPE M .. ŚJ a; $4 gi we. Haas”; 7 i 4.) LŻ /4 SYYPRA r A r / : 7 , Ly “Z y ry TE Lini dema £4 Ak i 7 ży 3 4 tnaczaa AA 4 ł FE *Ą 4 Ja B ” AÓNE IAA 7 MAT fliaa , «ib L<ł j ( BA ZEE z „ ds ż Pm k, ZAP 4 ODJ: 5 <a « 4 [4 AL PĄ 4 ) a Ata tł y zło dą 93% a=”

f mAŁ 7% Aatió4t) / ko śatAe1 ga, y00; ć 7 /L 4a Y -

4 4 faać 728

, 4 Y. ” pe” 4 AA i SE Mm AMY /4E qq ALA ; kódy em, 4 ) r / yo 4aT go, 4 M4 » / i , moj : ’ | pok »“4 A i dj * ź /da GA aa do aŻ=< Amit 844-444 dil, ATR. e 54 r Żyw wóaj A weś ; i NA ya 7 ; | 7 ZY ; ś m rŚWA;

. A ace 7. „W A. Łlz “4 /ha bry nu> (reka że Pore”

Ka Ka (PBI,

/rrAnj Jula r. ŁA TE ) A ę

4 / . £ 773 LETfj - Riszy a oki, x „ak, Jbydatać rw TP, 1583 zacenę di spertka da wte AM. kr Z —

C; “maa „2 ł2 /< 40H donde ssa ażeg? X<a 1-7 PY. Te Posfana < zły

5 . - w r

4 M F<4 g < s kJ 7 = m z * Al t Liana . < “4 be m «rermene LjepBHY PER Jasna em pa udka, po CAŁ prasę

4 = 4 r s < M > Z A

Ę At PRaw j A dr cake uł ; 3 4. M EA 71 4 Y ooóścówi 44 ć zgmicx 7 TT SĄ PTYLEKA p 4,

. «

3 ER 2 A dr ZZ 4 4; ZPA > > „PP,

YPA. 4 t $ a. « ‘4 42 44 L4£ m4) cŁaL A CAPCŁ PAG m sePrręx z) Maj aAAĘ £>- ty PŁay 2 — /

/ : : RP: | | ac: PŻZIGŃE zek sswgiał ZE ag RZY « akwa a. uł ks 2, eAu aś 4 ; drzcwaizć i A Kask razi Mo? 1 4a ióeź, j* Pa ie” „Ak

, / 4 naa 11. 4 qawcky, pre „Św Z 4 Poh 2” 34

sknccy juka” xd” «

ioinó 7 PORE ja AŁ4B Mit 77 /

W L. PPE, r RSaG GB Zk /

w +48 ” PYYAAŁ” AAA ng 68

——+

/ 4 «4 s Sry “4 4a £ ne “R. koś « Pita

4 4 A £ . JT ” / Ę ; 7 Z Z /

RZA Le pa pf 447 4 FEE gaj, nacuał zul , ,

Arnę maż s 4441 y « “0 «4* 41PPL do <JAAE- 4 a re« i 4 4 ea » gy L ; “4 + “ą | 7 z Ź = p MY Fa, ga - NCATReG £44 cj APA s L . . ? h / 4 Ł ; ” panyć ly > PPE at 4a? JEów= ! ody NR 4 PREZ AK, M, Ę > | ya śr gEżęi: G Pm egrzm) ; z 4 a są h SO 2 7: | - 7 de: wy fan DON PA P śstęeść “lo raaczełę 7 K Modny GA a Kasię *

f LJ ALĄ «> Z Rf OKA 4 1u SASKI nAŻ ra Ry y6ja j Zory tę wę; i a M 7 f 7 7 “SZL. f >” en Pad MaR LUiz MARY „, 1 j p 9 / . 4 eż , AAA A «ś nart ah , JA 44>uy ?Pa W “vzm to - 5 £ 7 A 4 rz + r «za fad A> » > w: 4 = / CHR1IK/ Ta k<2

4 „ / 4, JAA /a4 aria Ty) x M y sę e / £ 1, pó Z 7% LLELU 4-31. «. za4 2 Ae KĘ m 4/

rs a /- J juaśacóza « 7 PZŁ aak

Kra

4 XP PET ETOWE. „F,77 SI tr, ik a ra> os O a 4 £

p. j+te CYM Wj ZAW 4 <> DR Ź ść ź LON / 47.

ry / " pla kaca zo pia Loci 7724 > dużą. SEZŻ “OR M “o. M. SG) SZ, Żażikna Ż w ska va ć

ć 44 7, 4444 rza 9 je Sa Mit 4 ha, 7 149> ubakiny 72 / Ą

M PAŁ caigikm e Gg ihaa cu

pa 4 y, 7 74 c4, s 5 4 1% + me d., a . ” >; : ; 4 . ry LOZĘ « pz Tu<irfąe PWM? ESA

Woman? * ! p pał a ; i 7 R MAL PZW om A, | 6” ge 7? 714 z Za) zł 7,5 ne ku. dlp s Łez z A 7 | > h t k da £ © AAW X Pa TA ś + ; Gta. , W tę: 3 44-11 bę 4 APJĄ 47 „mt ski / aS a z te af Fry Zoyadd yn! Pap SB SĄ fa

/ Kama. > APO) 4 AGE ng, teh A SE 4 na ada a> 4 7 POJ ACaAy iurkzLA Kaaanka? y | aaa AM Ay ną, 144 sk. /z . r / 4 ) A / łe 1 14 W z pezagał nad,” PA frdżca6, k > 4 yu 444149 ’e 4 HE, |

A< p 4 / 4 ( AdŁq dp MAC A w; PER cha y, i Ł g- zaa.

fifa -: i ; f 7 « s / ae = A Pax r Sa z done ; Array RML44> SPY 4 p A :

po GZ WERE, A 4 zy 4 " Z ś

tte ataj Yea releg 40724- Xa

VAR.

Kp aea>

4 Jr 4 / R 4924 Ta € +. : A k, La Ar j o A, 4 , e po se „mg AYAGALLCYR wą, , 4 A/ faftitl 4 ŁA W Tak “SE ” > at 7 - 74 A4 LI „ > , (20/2: Rleccie tńeoz 4 € L£

saMĘ A4 Miec filuen

r có BUPŁAMAĄ 4a < m£f1 07 A z ,

Pb 3 A => 4 aaa r4 " L4 LALA; P Ż /

Z z Ź. 2x4 w < Amuńzed KACK sę. f pz

’ y . 4 144 -4 e : a * / AT ds DELEKAG tam . LRAMY mie FA A > 4. s AE ; ZAŁ X HLĄ + Ta korn fa,

Pa w,

Po W sai Ay Ma 79 ds załę Lm mosu. kolać fm, ż — 2 ; fa / W wódce”, nę ź < SLJĘ 4.7

a » / Ę . ka - yz j Amx farzmak Łoriz +87 5/2 tePraż Hzająą. lece “SRB z AA a

7 > 4 / 4 7

pok 4 kacji, zk 7% K dttir e PADA ZA takode s za 7 yz kg > 7 : Ę

u » ź NO URZ.

zonda a 7 z, NALALLA, kią« , Zz zdzia dn ” r fizgo” gg « p t«.

kś faq AaLa Z doby Altwe en cę zma Paą nach żąa A zz SP pfebcek Aenzkot | za4ł * 4, J e.<7 + a < — ŁA gć say « 72) era

RA 17 x r . 8 “« Ram 4 4a7y € PAŁ z 7 r > r. 4 licać As ‘27 MŁĄ s2£ « Pea 4, 7 “NA 7 | Aizoniaa 7 KĘ

POS? A ; r “27 2 Pm | / ? « ek yes da R. 4, Zzrathea cCna< , fafkkiac | ką aź M UP ROZA pal” MAJĄ « G brria =<$ nacz 4

u de ditni4 fe Krk, " SPP | cz > 3 JM <ś 4 >. ludark het RAY mac PEER nafigaa re < AŻ Aj

R IRORR WORDA JR ZABZNN | A tacy X< 7 Wopegć Asśtr dE rr m2 4 25 Aan<e Ł4 PPP. KA4Ę ata „gR Śres ZZA rad a / . J AE, ć ft. > A Ju. ud”, PRZEZE „t PiK boagiegzace XaBae PECH A (4% r RÓW wodze <maftgu” „aaara Jam | | / ź / a du, R >v1.44 „AS , ; 4 e. p ś44 7 © 4 żeś sai» ać bs a< - „ada x_ tg 4 > t4r4 fa „“Y 14< sk PIO 44 AZ >

4 4 ; a ; / 4 : </) 4 ź sę, 4 Ł44>, i 14 La PE jac RE NE4LqE AL ŚR 4 4 4 4 aŁę > ; beeyma r z n «

RZ były e fc. LĄ m ra / ała t4 ŚZwak dj, ale ky A,

(7 YZ i (2214 ref, PLAŻY, kaca!

me X za ka +47 ZA.

2% du ó%ę « 4 7% Ł ) . AC 1< £ Aa 2 a 1, „sfyś ż < . e P p , i > « zoctk 4 naj fa ia yk z. 4 244 € 5 A ugc A m BJ Pm 4a. < ? iochą. A z © FARA m zde y « « < u 1 Pa 4

— PE” EA EZ > At > b FIRE gz a, nmfiny pg 5

’ z . « 65 3 4 =_h 4 PY a j :

4 tairyyk ka A żal ca. sad oryaódac są AK “Z FA Ę zę: Zaj wy. “7 | ZARAZA pos = 14 Ź

| , z y 4h 7 AŚ Ą „0 EM fFa<4 4 m kę / ś * kicz ź ś

WZ zy: ad” łaty 1AAJ misa jJążi a

/Ae. 24 77 AR 2 kamer) 1ARiąP lh, hig elm (w padać? Juoydle ’ TŃc) Aga BS AE RZE wów efprelio ZA ptaki, Zask.

dł, dP APA a ek LĘŻ , łu ca M pea. 4 y Fam Ę |

nakk W! 2, Ay A

fKraeto 24 tata. gh : ŚĆ. ASA r. 20

ZY ź sk A) Meron,

" ha LEA 286 FSW:

(2 „Z . ? “ry 4 7 72 s Ą U JZÓwaenł TĘ LUA I JE Beate OZPraG

„i

£< MelE PK leg pla AG DIA

M > zd «e Pona z WAĆ App Ko za

YZ Mrsezś A bago /r

ih. 24. F5 ń- Musdcł Jard kuta. A uadkwa Rt ga zer Zł A. 4 ZA 22 A 4 fe 0. wheduć Mh dy n-Juddgu, M7 „i 72 4, Medal Runcka oreńej uy <ż ata NE! 8 fa sk “3ł m. t ry Mesa 4 MAoeehna aż: jj A 4 A 2) pe s W ZA RLM %, Z: (lwt* Prtcaa SZĄ AŻ Fi wł deh, 4a? Jolę ZAntę Ya. 4 4h, GŁ ią BST zaj ; 67 zło ky Ała r4 ady dy A. ała. A Fon. eby WosĄ

R ta. Awiepio 2 ko Ub, dó, nakuatgce pa IK, alu DZ

„PE MAY 7 „BZP ŁY c, dauefa, >. 2 (lene a A 5 A? zai EM

2 E- Ład, Fi

| wad lóm

jJ-

m z ——— —

ag (2 ta

7 4d „sofa | 0 Ce, | 714. „Mud Muhuwaj er PAY M „Moga WEF MA “4 du ef , ay.

‘z4 m, — sma „mn KH —

;

4 j ;/ j j

Wida na te laraż> Te „karo zyłna Aly ż 4

. i a : Z * — 3 Aa A/U ,pn1 64144 adi 7 FLA Ha prala ae rea 7

r, da czo 6 1a za Kota Ai akit, nk | 4 p miej fe”. ZA znałcżihno rnł “a |

FaL<ć RAY A nzamkd BE

na € 7 K KU A 1fą tama Aa ue? , z Miecz Lane hołr Zza) JE” » » ; . 3 * Ą /KesO PY. 44 ZĘ mdysky 2444684 4 jez 4 , a y - ++ rkm Ye * Av >, Le” (2) śnej orne tk J++Ha4 x i fayduać skie, R TZ 4 14 zbahoiowyyk k z. wkknad : My pet dany dłu ad kop Aa ga Haan A une e A stęka (| padnie - sda foglwrchi4 padsdny, la fuji” UM uj ma’ gee ję Ma jakedg 44 28 | pe wy Jet |

Jh rh rady ne Ugptbnn su n (6 clo , pApn: . « >

d DŁ PET 4 A 4 (M , 4. * > * c Ąr 147 /Yt 4ę-“w (ATAPT s Zach fla 1A4Ę

Jarnn ż 3 ue l SZÓ. /h, DÓŁ. zanie orz fl. Y*T ERĄ: //T» 02 mzó3,

“a>. FLA

Alo nlóZ kancky PE, © deoyikya = ZMAPEKCO na pat ue nam ke 3 EJ w A A n£ Bena 222 wł sodzgak Nee / adku «ke po” panu zud6 — u wykaw ka7, Na a jedej e bogow Art fadynae naau M Kuta “z > Ze ko syn janus) Mano pie” _

| opak nad, Ma w z /one2 “Pe PL I

0 te: u, VPrLO Fav 7278) e / śt % ę ra s —— ay 5 ZAŁ 22 z POK 2 LAT re pra / zeJAnZ ŻRO

ze 4 of (URTOY. pAaC ny ję Zaw at ( „ABEL RW Mreu Taf GĘŻÓ, mg 4 Genet

u Ju by, A) ZA , PaR (e TNAAMa pad cą tlg), pł

sk 4 na. 4 kodami Z. froaf ma puwda , Ł Ty Uk wrdydlaj, e dnc

1 / 1